198
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA. โ VENEUNT MILLE ET TRECENTIS FRANCIS SEXAGINTA ET DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE. โ MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR
PATROLOGIAE TOMUS CXCVIII.
1855
SAECULUM XII.
OPERA OMNIA,
AD FIDEM EDITIONIS ANTWERPIENSIS ANNI 1659, IN-FOL., QUAM CURAVIT GODEFRIDUS GHISELBERTUS, TYPIS MANDATA. ACCEDUNT
HISTORIA SCHOLASTICA, SERMONES
OLIM SUB NOMINE PETRI BLESENSIS EDITI, NECNON
CHRONICON,
CUI TITULUS:
MEMORIAE SAECULORUM SIVE PANTHEON.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS UNICUS.
VENIT 9 FRANCIS GALLICIS
1855
Sermones.
Col.
97
Liber de ordine, habitu et professione canonicorum Praemonstratensis ordinis.
439
De tripartito Tabernaculo.
609
De triplici genere contemplationis.
795
Soliloquia de instructione animae.
843
Pantheon sive Memoriae saeculorum.
871
Historia scholastica.
1045
Sermones.
1721
Epistola dedicatoria
Amplissimo ac plurimum reverendo in Christo Patri et domino D. Carolo Fernandez de VELASCO, Ecclesiae Grimbergensis antistiti, nec non S. Nicolai in oppido Furnensi ordinis Praemonstratensis, Patri abbati meritissimo, atque in amplissimo excellentissimoque Statuum Brabantiae consilio regi Catholico a consiliis, etc., Petrus BELLERUS, typographus.
Non arbitrario delectu, praesul amplissime, at ultroneo quodam delapsu, non conquisito colore, sea agnati amoris pondere nominatissimus familiae Norbertinae magister et scriptor, Adamus dictus Praemonstratensis vestrum subit conspectum, ambit infulas, familiari sese insinuat tractationi. Eccujus nomen alterius, si primum in vivis ageret, suo vellet litterario fetui praescriptum? Cujus alterius securiori patrocinio constiparetur? Cujus benigniori exciperetur alloquio, et gremio foveretur? Imo nuncupavit ipse jam pridem, et reverendissimorum praesulum animis manibusque tractandos et terendos ingenii sui defaecatissimi partus praebuit et commendavit. Candidae ipse etenim societatis contubernalis et strenuissimus archistrategus, non alibi lubentius quam in candidi sinu pectoris, non alibi honoratius quam ad latus ejusdem instituti primorum atque antistitum novit quiescere. Quid? Quod argumentum, et tota scriptionis materies eodem ducit? Canonicorum Praemonstratensium ordinem multiplicis eruditionis splendore illustrat, sua vetustate venerationem conciliat, eminenti dignitatis suae gradu convehit auctoritatem, et suaveolenti promicantium virtutum odore respergit. Siquidem cum omnium mores saluberrimis informat monitis, vitamque singulorum quodam praeceptorum sabulo substernit, atque incautos animos a vitiorum praecipitiis, quasi sepibus quibusdam, praemunit, tum praesertim omnes religiosae disciplinae partes, privatas et publicas, et scandendae perfectionis clivum in charitate non ficta, in spiritus unitate absolvit. An memorem quod alias instar unius e mysticis nubibus, per superna contemplationis spatia sublime volitet, et praegnantem coelestis rore eloquii alveum, inferiores legentium animos irrigando diffundat? An quod instar columbae, assumptis alis, in excelsa atque elevata quadam mentis regione, imbribus aurisque superior spiritualium expandat intelligentiam Scripturarum? Verum lectorem desiderat, apud quem id probet, cujus sit idem cum docente propositum, ut ille proficere velit, non secius quam hic prodesse. Collecta personae et materiae subjectae dignitas ingens momentum obtinent, in quod lubens volensque cujusque animus propendeat. Neque paulo aliter quam vasis argentei, aut eburnei, major solet esse aestimatio a solerti manu coelati, et daedala arte politi, atque interest plurimum a cujus dextra vibretur telum. Sic quaevis doctrinae monumenta ut penetrent, juvat imprimis (quod hic occurrit) conglobatae pondus auctoritatis.
Non alterum acceptiorem R. P. V. confido potuisse accidere non tantum quia domesticus et symmystes, neque adeo ob ea quae jam praefati sumus; at vel maxime ob vitae similitudinem morumque vestrorum rectitudinem, quam in scriptis suis expressam ac expolitam auctor edisserit. Quae quisque amat et habet, amari ab aliis desiderat, atque odit dissentientes. Veteres illos Patres in deliciis atque amoribus vobis esse, inde ominari licet, quod, ad eorum strata vestigia factorumque magnitudinem, omnes qui norunt, venerantur connitentem. Doctoris Stridonensis [Col. 0009] S. Hieron, tom. I, epist. ad Miner. et Alex. gnomologiam crebro memini audire usurpantem: ยซMeum propositum antiquos legere, probare singula, retinere quae bona sunt, et a fide Ecclesiae Catholicae non recedere.ยป Ad singulares actus me non recipio, ne modestiae vestrae, quae solum Deum intendit inspectorem et remuneratorem, lascivias importune et moleste viderer corrosurus, repulsae magis quam gratiae obnoxius.
Amplectere itaque, amplissime praesul, hunc eximium disciplinae regularis praeconem, cui conservandae zelose adeo afficeris; hunc vitae spiritualis doctorem et magistrum, qui subditos tuos virtute et doctrina excultos quotidie exhortando, et praevios figendo gressus informas. Nec aliunde rectiora consilia et fidiora responsa quam ex hisce pridem mortuis hauriri posse, Alphonsus ille regum celeberrimus respondisse fertur. Quod ex Apollinis oraculo dato Zenoni roganti, qui ad virtutis semitam evadere posset, gentiles asserunt, si mortui hominis colorem indueret, id est, si veterum res gestas, et majorum qui corpore desierunt, scripta lectitaret. Neque alio visus est referre verae sapientiae conquisitionem Sirachides, cum haec insonat: ยซSapientiam omnium antiquorum exquiret sapiens (Eccli. XXXIX) .ยป Quae verba ex purpuratis Patribus expendit Hugo: Omnium antiquorum: id est saporem et cognitionem coelestium, quam antiqui plenius habuerunt, exquiret, id est extra alia quaeret; sapiens, id est ecclesiasticus. Atque Jeremias vates: ยซInterrogate de semitis antiquis quae sit via bona, et ambulate in ea (Jer. VI, 16) .ยป
Amplectantur et hunc SS. pene Patribus parem magistrum stellae se praeeuntis ductu excitati tui celeberrimi [Col. 0011] monasterii verbi Dei praecones, ex hoc fonte evocati ad cathedras salubrem hauriant undam, cujus irrigatione multiplicentur genimina, pinguescant speciosa deserti, valles abundent frumento, et exsultatione colles accingantur (Psal. LXIV, 11-13) . Bibant limpidam, quam postmodum foras derivent, et in plateis dividant de cisterna sua aquam et fluentam putei sui (Prov. V, 115, 116) , non mendicato vivere opus quibus copiosum domi penus et largae opes.
Patere igitur, praesul amplissime, ut tuo decoratus splendore diem orbi faciat et Ecclesiae firmamentum collustret. Typis meis hoc opus commissum gaudeo quam plurimum, partim quia beneficiis ab amplitudine sua in me collatis gratias referre impari, debitorem me saltem suum publice testando dabatur, ut non omnino ingratus viderer, partim quia novo hoc beneficio haereditarium quasi jus mihi manebat et confirmabatur. Ut taceam enim alios ordinis scriptores quamplurimos, a familia nostra excusos, Philippus Bonae Spei abbas, auctor disertissimus, et notissimus Belleriana Opera, ab hinc annis plus minus triginta diem primitus aspexit. Faxit Deus ut talium praesulum exemplo viri, undequaque doctissimi et in omni scientiarum genere versatissimi, quibus per Belgium Candidus scatet ordo totus, arreptis calamis testatum mundo faciant Praemonstratenses, non solum praeclare agere, sed (quod non nemo negare visus) et olim et modo scribere nosse! Talium sane scripta sub prelo nostro sudare semper fuit et est volupe mihi, non alio nobiliori musto torcularia mea redundare gestiunt. In horum evulgationem libens et gaudens, typis, curas, operam, me totum denique ordini candidissimo addico, offero, consecro. Finem facio cum humili osculo manuum amplitudinis suae, quam Deus et Pater universorum in beato et diutino Ecclesiae suae regimine servet incolumem.
Quod vovet
Amplissimae paternitatis suae famulus, Petrus BELLERUS.
Introductio ad lectorem
Magistrum Adamum Praemonstratensem, ab eminenti doctrina eximium, a dignitatis gradu sublimem, a stirpe avita percelebrem, decentiori amictum veste in lucem, usumque communem protrahimus. Hunc ipsum e nostris primum Candidae Casae in Scotia (incolae Witherne dicunt) cathedram episcopalem praefecturae sociatam regulari ascendisse, vetera sonant monumenta. E reliquis evangelicum praeconem et scriptorem laudatissimum ausim pene unum pronuntiare, quem dignitatis suae parem florida, eaque prima parentum nostrorum effudit aetas: imo in optimis et nubilo prolabentium temporum servasse superstitem, quantumvis mutilum, ut quantum bonum interpositis saeculis negaverit liquida testatione profiteatur. Cujus utinam reliquas scriptas operas, quas in bibliothecis abditas latere alicubi ominamur, e profundo oblivionis naufragio benignior genius ad nostram derivaret notitiam! o quisquis, inquam, haec legis, aspira, et pulcherrimae vesti desideratam laciniam ne celes amantes.
Anima viri sancti enuntiat aliquando vera, quam septem circumspectores sedentes in excelso ad speculandum (Eccli. XXXVII, 18) , juxta gnomologiam Sapientis. Habent utique naucleri in summitate mali excubitores suos, qui adventitia pericula denuntient, qui scopulos, vada, terras, portus explorent: sic a divina manu hunc custodem atque exploratorem, qualem se alibi profitetur, super muros Jerusalem accepisse, atque e quadam praecelsa mentis specula pervigilem ac intonantem audire videmur.
Hic auspicare melioris vitae stadium, hac perge, et insiste. Sic inoffenso cursu comprehendes bravium: haec sunt arma petendis hostibus; istud sume scutum tegendis ictibus. Hunc deflecte cursum, qui ducit in praecipitia. Illa esto disciplina coenobiis, haec norma singulis. Istam omnibus compone morum panopliam, illac scandes culmen contemplationis, quo nemo pervenit, nisi qui accipit. An habes praeesse? Sed fideliter, prudenter, utiliter. An subesse? Sed humiliter et patienter. An coesse, ut dixerim, et convivere? Sed leniter, et hilariter. Qui nobis verius quam ille apud poetam:
Fideliter adeo atque feliciter (si pauca philosophi [Col. 0011] Senec., epist. 8. mutuata verba ascribam), posterorum negotium egit, illis aliqua quae possunt prodesse conscripsit. Salutares admonitiones, velut medicamentorum utilium [Col. 0013] compositiones, litteris mandavit, esse illas efficaces in meis ulceribus expertus, quae etiamsi persanata non sunt, serpere desierunt. Rectum iter, quod sero cognovi, et lassus errando, aliis monstro. Siquidem, auctore nostro loquente [Col. 0013] In Praefat. I par. , dum in tantum superabundant vitales ac praedulces Patrum orthodoxorum deliciae, erubui nec immerito illis qui ad illas non tam crebro quam jugiter sedent, insipidum meae paupertatis olus apponere, et inter torrentes limpidissimos lutosam paludem meam propinare. Verum, eo deinde fatente, suorum coaequalium allectus precibus, et superiorum compulsus imperio, applicuit animum studio et calamo manum: tamque ex iis quae ad concionem dixerat eximius declamator, quam ea quae ex unctione Spiritus docentis de omnibus imbiberat, fetum hunc litterarium suis editum symmystis nuncupavit. Atque alibi in confesso astruit ex agro Patrum fecundissimo, rationum assumptis seminibus, et causarum originibus, quasi a Bethlehemita Booz facta licentia, remanentes spicas, quae metentium effugerant manus, sese excussisse collectas. Unde, inquit [Col. 0013] Epist. ad Joan. Abbat. , liquido patet quod nec tecum, nec cum messoribus tuis sentiunt, qui in me Ruth spicas colligentem corripiunt, dum et tu concedis, ut metat, et isti reprehendunt, si colligat. Prioribus igitur compositus Patribus cum Sapiente ecclesiastico demisso sensu dicat: Et ego novissimus evigilavi, et quasi qui colligit acinos post vindemiatores (Eccli. XXXIII, 16) . Spe autem largitatis divinae erectior: In benedictione Dei et ipse speravi; et quasi qui vindemiat, replevi torcular (ibid., 17) . Nunc retro conversus ad posteros: Respicite, quoniam non mihi soli laboravi, sed omnibus exquirentibus disciplinam. Audite me, magnates, et omnes populi, rectores Ecclesiae, auribus percipite (ibid., 18, 19) .
Docet itaque auctor noster quod didicerat non a seipso, id est a praesumptione, pessimo praeceptore, ut habet S. Hieronymus [Col. 0013] In Epitaph. Paulae circa finem. , sed ab illustribus Ecclesiae viris. Neque alia ratione ipsum S. Hieronymum in sensu veterum insequendo extollit Hesychius [Col. 0013] Epist. 79 apud S. August. S. Augustino ab epistolis familiaris: aut dissimili Ambrosio ac Augustino defert S. Bernardus in epistola ad Hugonem [Col. 0013] Epist. 77. de S. Victore. Denique ut insequens Patrum aetas litteratos falces submiserit Gregorio Nazianzeno, effert in summa Scholastica praeclarum theologorum decus Thomas Aquinas. Coram quibus, velut cano capite, assurgendum sibi (Levit. XIX, 32) , non aliter atque ex Spiritus sancti oraculo arbitrabantur. Agricola arborem insipidam sterilemque redditurus usui mortalium, ab uberis olivae ramis mutuatos inserit frutices, quibus oleaster in dulcem exuberet dulcedinem: sic a sanis illis canisque Patribus, quos velut olivas in agro Ecclesiae suae evangelici hortulani plantavit manus, inserendum, et discerpendum volenti in fructus desideratos exsurgere. Nec omnino vacat quod vulgo dicitur e vase primum effluere quod optimum est. Atque observatu non est difficile a complurium religiosorum exordio, primaevi utique spiritus musto quodam effervescentium, vicinos mox praecelluisse scriptores, spirasse quid magis vividum, asportasse palmam. Velut aquam maris in imo dulciorem perhibent quam in summo, sic vetustioris et melioris aevi studia penetrasse altius, et quamdam suavitatem auctoritate paterna attemperatam referre comperimus. Talem hunc nostrum habemus, et commendamus, primae ab instituto Praemonstratensi aetatis, primi fervoris et primitiarum Spiritus consortem.
Circa quem istud imprimis virorum religiosorum consilium, nominatim RR. PP. Coelestinorum conventus Parisiensis approbo: quo inter refectiones corporales, necessarium vectigal faucibus exposcentibus, et auribus verbum Dei esurientibus, hunc nostrum spiritualis vitae magistrum diebus maxime solemnibus uti majores ejus familiae retulerunt, adhuc chirographum praelegi consueverunt. Huic alibi, puta in Prolegomenis, laudis symbolam praescripsi, eo praesertim fine (vox est S. Hieronymi) [Col. 0014] Ad Fabiol. de veste sacerd. inspectio doctrinae et veritatis. ne doctrinae auctoritas cassis operibus destruatur: In probrum namque abit, sonum linguae calamumque aptasse stylo, atque alienis animum composuisse moribus, ubi ex veteri contagione intueri magis homines assolent, quid Jupiter fecerit, ait S. Augustinus [Col. 0014] De civit., lib. II, c. 7 , quam quid docuerit Plato, vel censuerit Cato. At noster replicat [Col. 0014] In praef. 2 serm. : Esto quod imperitus, sed non vacuus dilectione; certe dummodo ejus videat praesentiam, quae aedificat, temerariam non praecipitabit sententiam, sapiens in ejus absentiam, quae inflat. Illam, ut scitis, charitatem; hanc autem scientiam Paulus appellat. Pyriden gemmam memorent latentes ignes non prodere, nisi quis defricet, aut atterat, sic ipsa dictionis virtus, et venus quae latet in venis, introspicienti suavius arridebit.
Verum quis hisce exulceratis, postremisque temporibus complures, in clero Ecclesiae altiorem sanctitatis gradum professos, sive in coenobiis, sive mistim in saeculo degant, videat, nec indoleat, prae quodam languore inertiae inimicam animae otiositatem, ut sacra intonant eloquia, ipsis adeo amicam esse, invisas litteras, neglectam virtutem? Quibus tamen, si dissimulare non velint, ignorare non possunt quanta sit indita probitatis necessitas, cum in sortem Domini sublimius asserti, ex affuso sanctitatis habitu, et nuncupato [Col. 0015] vitae proposito, ascripti Ecclesiae sanctuario, ante oculos agunt judicis cuncta cernentis, bonis praemia, malis supplicia dispensantis.
Apposite noster Philippus abbas [Col. 0015] Philippus abbas Bonae Spei in Hann. De silent. cleric., cap. 49. : Hoc mihi videtur officium clericale, hoc clerico prae coeteris assignatum est speciale, ut cum Deum diligit sejunctus a negotiis quibus vita saecularium implicatur, in legendo et scribendo praecipuum ejus studium impendatur. Et rursus [Col. 0015] Epist. 17 ad Com. Henr. : Nec ignavum est otium, sed utile negotium litteris inservire, et quid rite delectet vel expediat in eis frequenter invenire, quas ad hoc in Ecclesia Deus, ut arbitror, voluit frequentari, ut earum frequentia ipse, quem praedicant, possit cognitus plus amari. Generosa sunt sensa aientis [Col. 0015] Senecae Epist. 8. : Contemnenda omnia quae supervacuus labor velut ornamentum et decus ponit. Cogitandum praeter animum nihil esse mirabile, cui magno nihil magnum est [Col. 0016] Vide S. Aug. De serm. Domini in monte, c. 5. . Intrinsecus, id est, in animo esse nostram beatitudinem Patrum est Orthodoxorum firmata consensio.
Quod autem in hac parte est opellae meae, imo verius divinae auxiliantis gratiae, succollantis infirmitatem meam, non statim benignus, et candidus lector deputet temeritati, non mox praesumptionis, quaeso, insimulet. Non diffitear interiora domus meae ingresso necessarium magis recognoscere quae desunt mihi, atque intra silentii et quietis septa constringi, quam prodire foras, aut ambulare in magnis, tanquam in mirabilibus super me, occinente poeta:
Atque ut ferme loquar cum auctore nostro: Quam insolens, ac fatua testudinis intra testam convolutae cum pernicissima tigride discertatio, aut talpae suffodientis de perspicacitate visus cum aquila, aut formicae de leonis incessu, tam impar sit viribus meis vetustiores et saniores illos Patres, non dicam aequare scriptione, quin nec sublimia eorum sensa penetrare lectione.
At neque consilium fuit sapientissimo huic magistro Adamo nostro, aut primoribus nostris patribus commensa insistere vestigia, sed pro virili mea vindicare e tenebris, commodo multorum ac usui propinare, quem Spiritus coelestis unctio luculenter constipasse probatur, ut lecythus ejus septiformi accensus lychno, sui communione, absque imminutione, sanare complures atque inflammare valeret. Cum igitur fortuito, vel bono praelucente genio, ut fieri amat, ab annis plusculis in veteris ac pravae impressionis codicem incidissem, et propior inspectus professionis nostrae auctor incendisset animos, coaevus patribus, qui primordia ordini Praemonstratensi dederunt, et pomoeria extenderunt, comperi eum vitae regularis momenta digna lance tractare appensa, tota dictionis energia assurgere, et lectorem ducere qua mundi status supra lunam,
Duplex mihi a praestito coelitus favore solamen imputo. Primum est, non paucas horas repurgandis et limandis defaecatissimis alioquin operibus, quasi lambendis ursi fetibus, aut everrendo, ut aiunt, Augiae stabulo, non otiose, neque omnino inutiliter, uti spero, insumpsisse. Cujusce vero molestiae et taedii sit, tam cum veteri, eaque maculata impressione, quam cum manuscriptione, plerisque abbreviatis, intercisis, dilapsis vocibus, ambiguo marte, Andabatarum more, luctari, expertis plenius erit dijudicandi arbitrium. Ubi diversa praesertim exemplaria non sint, ad quae transsumpta conferantur, nec ipsum autographum, tanquam ad libellam caetera examinentur. Atque adeo interpretem saepius, vel divinum agere oporteat. Sic pleraque pendula, divulsa, imminuta.
Alterum mihi vice levaminis est scitum illud eruditione et sanctimonia clarissimi praesulis Salviani [Col. 0016] De prov. praef. l. IV. : Mens boni studii, ac pii voti etiamsi effectum non invenerit coepti operis, habet tamen praemium voluntatis. Neque enim pluribus prodesse satagentis apud Deum irritus et cassus est conatus. Atque illud incitat beatissimi patroni nostri Augustini [Col. 0016] De doctr. Christ. cap. 11. : Bonorum ingeniorum insignis est indoles, in verbis verum [Col. 0017] amare, non verba. Quid enim prodest clavis aurea, si aperire quod volumus, non potest? Aut quid obest lignea, si hoc potest, quando nihil quaerimus, nisi patere quod clausum? Sed quoniam inter se habent nonnullam similitudinem vescentes atque discentes, propter fastidia plurimorum, etiam ipsa, sine quibus vivi non potest, alimenta condienda sunt. Quae cum ita se habeant, conficit S. Hieronymus [Col. 0017] Praefat. in lib. Reg. , obsecro te, lector, ne laborem, reprehensionem existimes antiquorum; addo ego, et majorum: in templo Dei offert unusquisque quod potest. Offerentibus aliis aurum, argentum, lapides pretiosos, ut deinde subnectit, nobiscum bene agitur, si obtulerimus pelles, et caprarum pilos.
Fluctuabam initio num magis e cura mea, vel re communi fuisse, voces quasdam, si quando grammaticae nostrae leges non adeo aequare, et difficilis lectionis, aut syntaxeos ex obsoleto usu et charactere viderentur (ut degui praeteriti temporis, innotesco significationis activae, et paucae quaedam non absimiles notae) truncare paululum, vel alias substituere; at ubi ex ipso temporis processu deprehendi, non tantum dictionis genus amussitatum, quin et ipsa sensa, et vocum inflexiones priscis illis Patribus Augustino, Gregorio, Maximo, Bernardo, Anselmo, Hugoni et Richardo a S. Victore, caeterisque germanas, familiares et consonas, mox a proposito resilui, atque arctius vestigia auctoris institi. Si vocula hic, et alibi ob hiatus confusionesque graphicas inserta, transposita, extusa, seciusque correcta, suasit fieri necessitas, obrepsit incogitanti, in transumpta scriptione leviter inflexit praeceps calamus, praeter operam, et inspectionem meam; neque malitia, aut pervicacia ulla adfuit.
Argumenta sermonum et capitum, distinctiones verborum, interpunctiones sensuum, S. Scripturae locos et syllabas, qui facili obtutu totum lectori contextum objicerent, adjectitios esse facile est observatu. In prolegomenis aliis nimis, aliis minus me effudisse videar. Illi non ignorant unumquemque proclivius laudare quod possidet; nec isti, sagittarium tironem ultra citraque destinatum circulum ejaculari leviter. Absque praevia auctoritate et scriptione aliorum nihil admodum volui assertum. Plura peculiarius transmisi disceptanda, cum ob asperi aevi hujus censiones evitandas, quo, inquit, Christianus poeta, [Col. 0017] S. Prosp. De ingr., cap. 33.
Extra viam alibi deflexi, ne petulanter vellices, aut verberes. Imo reduces potius, si me audis et amas. Distorta quaedam, aut prava deprehendisti? Corrige, inquam, instrue, diriges per te, licet.
Multo est laudabilius, referente S. Augustino [Col. 0018] Epist. ad Hieron tom. II oper. Hieron libenter accipere corrigentem, quam audacter corrigere deviantem. Absint convicia, livor, et viperina contentio.
Sicut ergo bonarum frugum copiam non gignit coeli inclementia, non horridus vepribus aut lappis ager; at tellus bene culta, et serena temperies: sic animorum fructum, ex scriptis gestisve orthodoxorum non extundit subsannandi, aut lancinandi studium, sed mentis serenitas, proficiendi aviditas, et vel maxime Christiana charitas, quae non male aemula, sed patiens et benigna dignoscitur. Erit ex voto meo et scopo, si plures hinc meliori igne caleant, et prodeant. Vetustioris est aevi, quod aiunt:
Ubi tamen, advehente Justo Lipsio [Col. 0019] Adversus dialogist., init. ex Varrone. , saepiuscule videmur nobis belli, festivi, saperdae, cum simus copreae. Et rursus: Facile est pugnanti dictare ictum ex muro.
Mihi postremo sit venia ex conditione et confessione mea. Ut quid enim istam dedigner, mortalem, labi facilem, humilem. De humo, inquam, sumptam, et mox in eam abituram. Inter cujus incommoda militat caligo mentium: Nec tantum necessitas errandi, ait ille morum philosophus [Col. 0019] Seneca, De ira lib. II, cap. 9. , sed et errorum amor. Ecce jam vigesimus tertius annus est, cum potentissimi Romanae et Catholicae communionis reges hostilibus aciebus dissidentes concurrunt, et perpetuo terrore concussos, alterno marte quater metatis exercitibus obsidione nostri oppidi (et quae comitari assolent) intra paucos annos subegerunt. Nec modo adhuc rediturae securitatis aut serenitatis aurora affulget: imo graviores tempestatum minaciae. Etenim Assur renit cum illis. O qui dominaris potestati maris, motum fluctuum ejus tu mitiga! (Psal. LXXXVIII, 9, 10) . In commiserationis et proclivioris indulgentiae partem ista veniunt, si quae mentem humanam in declivia aut desultoria abduxerint.
Quod vero rectum et placitum occurrerit, divini est muneris, et lucis gratiae ejus. Ipsa liberum excitat arbitrium, inquit melle dulcior Bernardus [Col. 0020] S. Bern. De grat. et lib. arb. ; cum seminat cogitatum; sanat, cum immutat affectum, roborat, ut perducat ad actum; servat, ne sentiat defectum.
De vita auctoris
Vitam illorum, qui rebus praeclare gestis excelluerunt, ac ingenii monumenta quibus effloruerunt, transmittere memoriae posterorum vetus juxta atque laudabile est institutum. Et juvat profecto eos novisse ac identidem inspexisse quos in paris gloriae incitamentum elaborata virtus extulit.
An is ardor inflammasset Themistoclem, si trophaea Miltiadis a majoribus imitanda non accepisset? [Col. 0019D] Seneca, lib. III De benef., cap. 28. Conspexerat Gadibus Alexandri statuam Julius Caesar, et quam calidas ab aestu pectoris voces expressit! Atque ob eam causam vetustae imagines, fumosaeque avorum cerae, oblitae cedro, in atriis ostensae nepotibus, et longo ordine nomina [Col. 0019B] familiae, multis stemmatum illigata flexuris,
Inde Qu. Maximum, et P. Scipionem Romanae reipublicae praeclaros viros, referente Crispo Sallustio [Col. 0019D] De bello Jugurth. post init. , saepe dicere solitos accepimus: Cum majorum imagines intuerentur, vehementissime sibi animum ad virtutem accendi. Scilicet non ceram illam, neque figuram tantam in se vim habere, sed memoria rerum gestarum flammam egregiis viris in pectore crescere, neque prius sedari, quam virtus eorum famam, atque gloriam adaequaverit. Hoc utique compendio cum moribus, industria, fortitudine majorum suorum, aemula contentione, discertaturos facile posteros; atque ad non imparem laudem enisuros.
[Col. 0019C] Neque multo aliter complures Christianae militiae sectatores, et duces, conceptis ex simili occasione [Col. 0020A] sanctioribus flammis accensa corda coelo affixisse comperimus, quam lectione aut enarratione praecedentium gestorum, in quibus participata quaedam Dei virtus resplendebat, atque saucios affectus latenter percellebat. Hoc inde supremae et coelestis sapientiae studium ducebant, culmen omne felicitatis terrenae despicere, conquirendis vacare virtutibus; quarum vel sola inquisitio jam praeponenda etiam inventis thesauris regnisque gentium, et ad nutum circumfluentibus corporis voluptatibus [Col. 0020D] Vide S. August. lib. VIII Conf., cap. 7. .
Audiverat Potitianum melioris stadii strenuissimus athleta futurus Augustinus enarrantem praeclara facta Antonii, percelebris in Aegypto monachorum Patris, cum parturitione novae vitae turbidus non tam voces, quam flammas excussit. An [Col. 0020B] quia praecesserunt, inter caetera inclamat [Col. 0020D] S. August. lib. VIII Conf. cap. 6, 8 , pudet sequi, et non pudet vel saltem sequi?
Inspexerat eumdem gestorum codicem apud Treviros unus e curialibus imperatoris, atque accensus amore sancto, et sobrio pudore repletus, conjectis in contubernalem suum oculis, ac evolutis cordis sui fluctibus, discrevit decrevitque meliora, nec jam verba, sed opera potius verbis reddidit. Et alter: adhaerere se socio tantae mercedis, tantaeque militiae. Quae pluribus enarrata sanctus doctor in Confessionum suarum libris complectitur. Quod probatum habet Sapiens, ubi ait: Justorum semita quasi lux splendens (Prov. IV, 18) . Ac illud verissimum nostri Salvatoris: Si quis ambulaverit [Col. 0020C] in die, non offendit, quia lucem hujus mundi videt (Joan. XI, 9) .
[Col. 0021A] Cui rei vicinum est, facitque plurimum, gentis suae clariora facinora, nullo temporis tractu intermoritura consignare litteris. Scripta itidem et narrationes virorum nominatorum in lucem efferre, vel sic luculente versaturos in notitia sequentium saeculorum (Eccli. XXXIX, 2) . Quo illud poetae [Col. 0021D] Claudian. de IV Const. Honorii. quisquam non immerito inflectat:
[Col. 0021D] Livius init. histor. Inde sibi, suaeque reipublicae, quod imitentur, capiant, inde foedum inceptu, foedum exitu prospiciant quod vitent:
Memorandos litterarum partus, quos sapientissimi magistri depurata mens olim profudit, ac insequens aetas partim invidiosa offudit tenebris, partim confusa serie, preloque impolito immodice corrupit, succollante divinae gratiae praesidio, quae suaviter dat omne bonum velle, et fortiter perficere, typis emaculatioribus, atque usui plurimorum daturus, ex destinati ratione consilii futurorum existimabam, si praemitterem quae vitae statum, gradum, tempusque auctoris contingunt, et circumstant: Majoris notitiae, in quantum pro tempore assequi datum fuit, ac clarioris famae argumentum. [Col. 0021D] Praenosse siquidem, in quam, quisque scriptor aetatem inciderit, quae patria, qui natales obtigerint: quam nactus societatem, quam vivendi normam professus, quo dignitatis gradu sublimatus, legentis atque amantis interest plurimum.
Fateor e veteribus religiosorum hominum familiis monumenta numero et pretio suo ingentia lapsu quodam rerum omnium, et voracitate temporum deperiisse. Ipsos deinde Patres veritos, quibus in corde erat plurimum facere, et minimum de se loqui, ne si nimium se efferrent Scriptorum ingenia, virtus eorum potius verbis tradita, quam operibus [Col. 0022A] comprobata diceretur: ubi tamen optimus quisque facere, quam dicere ac aliis benefacere, aeternae remunerationis intuitu, quam laudis humanae ambitum quaerere malebat, ut de candidissimo Praemonstratensium canonicorum ordine ferme loquitur Aubertus Miraeus [Col. 0022D] In Chron. ordinis Praemonst. initio . Verum ut est, non absque iterato mentis singultu deperdita requirimus, desideramus integra, amamus intacta Ex non paucis enim, quae superant clarissimorum virorum pignora, et vitio, opinor, ignarae aut ignavae transsumptionis (non enim ad hunc modum et decorem typographicis sudoribus excultus orbis formabatur) suis mutilata vibicibus, et deformata vulneribus, velut Scaevae apud Caesarem clypeus, ad manus devenerunt. Hanc novercantem [Col. 0022B] cariosae aetatis sortem auctoris nostri salutares fetus admordisse graviter, in consequentibus dolenter commemorandum occurret. Quae vero quocunque ex casu elapsa defluxerunt, nunquid ex placito revocamus? Hic quispiam nihilo amplius faciet compendii, quam ille, de quo poeta:
Partim igitur quae ex manuscriptis, praesertim annalibus, quos ordinis sui meditabatur Mauritius a Prato, apud Ambianenses, in Sancti Joannis coenobio canonicus, veterem certe rerum studiosus, sed praematurae mortis casu in conamine nobis ereptus, partim quae ex ipsius auctoris reliquis operibus observare sparsim licuit, conquisivi; [Col. 0022C] in quemdam deinde narrationis ordinem redacta conduxi.
Ipse siquidem, in non absimili ascribente Tertulliano [Col. 0022D] Lib. De idol. cap. 23. , loquitur in stylo, auditur in cera, manus omni sono clarior, littera omni ore vocalior. Et nunquid quispiam Patrum ejusmodi vetustiorum domestica usus consuetudine ipsos penitus coram dignovisset, quam diligens lector ac inspector; cum scriptis eorum, mentis purae et defaecatae reliquiis, frequenter confabulatus? Vix equidem opinor. Imo efficacius fortassis auscultes, aut altius insinues in ejusmodi tractatores mortalis aurae exsortes, quam consortes; mortuos, quam vivos. Sic amice conferunt, docent fideliter, deterrent fortiter, consulunt [Col. 0022D] sapienter, consolantur leniter, citra palpum adblandiuntur, instruunt veraciter. Demum quod dissimulasse existimes, dum vixerunt, majori verborum pondere insonant, postquam vivere desierunt.
Verum et illud ab omnibus assertum video ejus nos lubentiores scripta pervolvere, atque ejus doctrinae monita profundius in mentem dimittere, cujus ad omnem sanctimoniam compositi mores ducunt sequaces animos ad discendum securius, ubi et praecognita magistri nobilitas inflammat vehementius, et docentis confirmat auctoritas robustius. [Col. 0023A] Nescio enim quid amplius latentis energiae per ductiles operum tubas personans oratio complectitur. Illa namque, ut inquit S. Gregorius [Col. 0023D] Curae Pastor., part. II, cap. 3. , vox lubentius auditorum corda penetrat, quam dicentis vita commendat. Unde duo Ecclesiae doctoribus, habet S. Fulgentio coaevus Scriptor [Col. 0023D] In Vita S. Fulgentii, cap. 1. in Vita, necessaria judicantur: vita bona, et sana doctrina. Vita enim bona commendat sapienter docentem: doctrina vero sana ornat bene viventem. Vita bona facit amabilem, doctrina sana laudabilem. Vita bona continue creditur imitanda: doctrina autem sana nunquam repudianda. Vita bona tollit occasiones detrahentibus, doctrina sana resistit contradicentibus.
Et cum nostro prope synchronus melliti sermonis Bernardus [Col. 0023D] In Cant. serm. 85. : Nihil etenim hac luce clarius, [Col. 0023B] nihil hoc gloriosius testimonio, cum veritas in mente fulget, et mens in veritate se videt. Neque pluribus velim sententiam ab omni vetustate et frequentia sanctorum Patrum, et quorumvis scriptorum hic morari.
Definiti notitia temporis, quo noster floruit, primum quasi fulcrum substernendum est, cui reliqua narrationis crepido insistat. Et ne libera cuiquam a vero deflectendi ansa praebeatur, visum est ipsamet verba auctoris ascribere liquidum hac de re testimonium ferentis. In libris De tripartito tabernaculo sex mundi aetates recensentis haec sunt verba [Col. 0023C] [Col. 0023D] De tripart. taber. par. II, cap. 6. .
Prima aetas ab Adam usque ad Noe, habens annos mille sexcentos quinquaginta sex; secunda a Noe usque ad Abraham, habens annos ducentos nonaginta duos, tertia ab Abraham usque ad David habens annos nongentos quadraginta duos; quarta vero a David usque ad transmigrationem Babylonis, habens annos octingentos septuaginta tres; Quinta autem a transmigratione Babylonis usque ad Christum, habens annos quingentos octoginta quinque; sexta vero aetas a primo Christi adventu usque ad secundum: ex qua quidem aetate jam anni mille centum octoginta transacti sunt.
Atque iterum ejusdem tractatus capite duodecimo, et decimo tertio; dignitatis cum ecclesiasticae, [Col. 0023D] tum civilis ordinem et gradum evolvens, pontifices Romanos a B. Petro apostolo continuata serie prosecutus, subsistit in Alexandro successore Adriani quem ejus nominis tertium in haec tempora sedisse exploratum est. Imperii autem Romani monarcham in catalogo suo postremum designat Fredericum: quem eadem cum Alexandro rexisse aetate inficietur nemo. In texenda autem serie regum Franciae exorsus a Clodoveo, qui sextus rex Francorum, primus regum gentis ejusdem a B. Remigio baptizatus Christo nomen dedit, eos usque ad Ludovicum Lotharii [Col. 0024A] filium perducit; qui rex ex clerico factus, a Francis captus Lauduni interiit: in quo progenies Caroli Magni in regibus Francorum defecit. Post hunc autem Ludovicum, inquit, reges ponimus Francorum, qui de genere Hugonis Capeti fuerunt, et perducimus eos usque ad hunc, qui in praesenti est, Philippum Ludovici filium. Post hunc vero Philippum reges ponimus Anglorum, perducentes eos ab Alvredo rege Christianissimo, usque ad hunc Henricum tertium, secundi Henrici filium. Post quem deinde reges ponit Scotorum a Malcolmo, aut si mavis, ab ipso Adamo, fonte generis humani, perducens eos usque ad hunc, infit, Willelmum regem Scotorum. Cujus pater Henricus comes Northumbriae et Hunditoniae a religiosissimo rege Davide progenitus, totaque pietate, [Col. 0024B] ac ore referens, in ipso aetatis flore, immatura morte eum praevertit; in abbatia de Calco, narrante Reusnero in Genealogia regum Scotiae [Col. 0024D] Vide Reusner. in Geneal. regum Scotiae. , anno 1152 sepultus.
Duodecimo igitur saeculo salutis nostrae sub Alexandro tertio Pontifice-Maximo, Frederico Aenobarbo Romanorum imperatore, Philippo Pulchro Francorum, Henrico tertio Anglorum, Willelmo Scotorum regibus effloruisse nostrum in propatulo est. Anno quidem millesimo centesimo octogesimo, cum libros De tripart. tabernaculo illustri ac erudito abbati Joanni de Kelchou (aliis Calco, vel Kelzo) inscribebat; cujus ad Adamum de hac ordinanda fabrica elegans prostat epistola. Concinnaverat ante haec volumen centum homiliarum ad suae professionis canonicos [Col. 0024C] Praemonstratenses destinatum, atque alterum de dulcedine Dei (et nos alibi distinctius referemus) [Col. 0024D] Parte II, Prolog. cap. 2. . Libri De contemplatione posteriores ejus nisus fuere.
Ex quibus illud firmiter confectum habes, quod anno septuagesimo atque octogesimo saeculi duodecimi, ab instituto ordine Praemonstratensi, quinquaginta, ab obitu S. Norberti ejus fundatoris, triginta sex, a discessu sancti Bernardi Clarae-Vallensis abbatis quem noster sub tacito nomine sancti et sapientis viri alibi allegat [Col. 0024D] Parte II, serm. in praef. annis admodum septemdecim, multa pietatis ac eruditionis, multa praedicandi verbi Dei celebritate atque facundia praecelluit.
Dimovendus itaque error Anton. Possevini in Apparatu [Col. 0024D] sacro, aientis in haec verba: Adam ordinis Praemonstratensis, Parisiensis professor, anno 1518. edidit librum, qui Beatae Dei Genitricis inscribitur: ubi agit de ordine et habitu et professione religiosorum Praemonstratensium; de tripartito item tabernaculo Moysis, Christi, Spiritus sancti: de triplici genere contemplationis. At quam mendosus, et veri alienus verborum iste contextus sit, sublato in sequentibus fascino, liquebit manifestius. Nec minus hic deflectit in brevi chronico suo Praemonstratensi Aubertus Miraeus [Col. 0024D] Aub. Miraei in Chronico Praemonstr. an. 1518. ; ubi ad annum 1518, duos [Col. 0025A] cognomines, at immerito, scriptores refert. Et quod magis fortassis mireris, e nostris hic sua haesit aqua Martino Mertz, viro alioquin apprime docto, in tractatu de instituto canonicorum Praemonstratensium. Verum hi, et si qui alii, levi et volubili oculo per paucas auctoris pagellas oberrantes, tempus impressionis aliquorum ejus operum, ac aetatis qua floruit, sine ulteriori indagine promiscuum habuerunt.
Ab eventu nomen pluribus accommodasse veteres legimus, nunc pro integritate privata, alias pro dignitate publica. Ea ratione apud Romanos T. Manlius, dictus Torquatus, a torque aurea Brennoni [Col. 0025B] Gallorum Senonum duci detracta; M. Valerius ab opitulante corvo, dictus Corvinus. Q. Servilius a Fidenis expugnatis, Fidenas; unus deinde Asiaticus, alter Africanus, et plures in hunc modum. Apud Graecos Dion Prusius, vulgo Chrysostomus ab oris aurei eloquio; Ptolomaeus Evergetes, a beneficentia; Phocion a probitate Orestus; Damippus ab audacia Ceraunus. Quis nesciat Hebraeis initio non alia ratione, quam ab ipsis rebus appellatos significantissimis nominibus? Nec omnino Christiani a simili nomenclatura desciverunt: qui nomini, quo per sacras undas abluti discernebantur, aliud a loco originis, professione status, dignitate stirpis superadditum consciverunt. Hoc propius ad rem nostram, atque olim usitatius, ut qui curis saeculi procul [Col. 0025C] habitis, vitae perfectiori et regularibus claustris sese arctius mancipassent, nomen avitae, si quod erat, dignitatis exuentes, ab accepto sanctioris vitae proposito, vel natali solo invenirent. Atque ea de causa Adamus noster a professione religiosae vitae, suppresso majorum claro nomine, communi vocabulo Praemonstratensis, in manuscriptis codicibus nunc Anglicus, modo Scotus, alias Anglo-Scotus agnominatur.
Neve ipsum Adami nomen quempiam in transversum agat, huic aetati viciniores, eo nomine celebrati tres praeter nostrum, quem prae manibus habemus, reperiuntur cognomines. Primus S. Norberti discipulus, patria Metensi oriundus, illustris prosapiae [Col. 0025D] fumosas imagines insigni morum sanctitate egregie extulit. Tenerae aetatis adolescens Lauduni Galliarum cuidam Rudolpho litteris excolendus in disciplinam traditus, aegre admodum limosas pubertatis lubricae scatebras ac illecebras superabat. Quadam autem die cum Norbertum more suo graviter e suggestu intonantem de dignitate animae et flagitiorum indignitate, de saeculi hujus fugacitate, et semper mansura aeternitate cum caeteris auscultasset, mox vehementi adeo terrenorum fastidio corripi, et supernorum desiderio accendi, ut ultro oratoris et parentis optimi statim premeret vestigia, et missis fluxis omnibus, se Deo consecraret. Qui tanti posthaec virtute [Col. 0026A] animi illud lasciviae jumentum, ut loquitur S. Hieronymus, domare, et vacare coepit interiori cultui, ut angelicis spiritibus familiaris, laudes, rhythmosque Virgini matri, quam singulari affectu totus deperibat, decantanti faces illi ipsi accensas subministrarent: quem frequentes adeo ecstases abducebant a corpore, ut in sortem eorum jam nunc transivisse corporeae prope molis expers videretur: demum B. Miloni ad Morinorum episcopalem cathedram evecto in praefecturam Ecclesiae S. Judoci in nemore (alias Dom-Martinensis) suffectus veri pastoris virtutes et munia ibidem absolvit anno millesimo centesimo sexagesimo quinto.
[Col. 0025D] Pagius in Biblioth, lib. II, fol. 470, cap. Mihi et lib. V, fol. 939. Alter fuit Adamus archicoenobii Praemonstratensis abbas et praefectus generalis ordinis, qui a [Col. 0026B] multiplicis doctrinae nomine commendatus sub Clemente V, consilio Viennensi interfuit: multos dein a primoribus favores promeritus, exacto viginti duorum annorum regimine, anno trecentesimo vigesimo septimo, post millesimum hac vita discessit. Hujus praefecturam excepit Adamus secundus ejus nominis praepositus generalis, qui laudis pristinae et sanctae conversationis non minus, quam nominis haeres, evolutis sex annis in eo honoris gradu, ante altare majus Praemonstrati mortalis corporis exuviis depositis, anno 1333 hac vita defunctus est. Neque in alios cognomines mihi licuit offendere, qui famae claritatem dignitate regiminis, aut illustribus ingenii monumentis in posteros transmiserunt. Ex quibus liquet deponendum Aubertum [Col. 0026C] Miraeum, cum inquit [Col. 0026D] Miraeus in Chron. Praemonstr. an 1518. : Adamus Praemonstratensis et totius ordinis praefectus generalis, vir admodum doctus, scripsit libros tres, nostrum videlicet auctorem atque opera accensens.
Scriptor ergo noster antiquioris, ut patet, aevi, ab horum praefectura discernitur: qui Praemonstratensis agnomen mihi visus circumferre, vel ab illo nobili archicoenobio, quod in tractu Laudunensi situm toti ordini professionis nomen suum communicavit vel a religiosae vitae statu; quo pacto a Carthusia, et Cistercio, ac ejusmodi matricibus Ecclesiis, quae ab iis derivantur, aut subjacent, nomen crebrius mutuantur. At quam scriptori nostro natalem, quam sedem auspicandae sanctioris vitae ascribendam remur [Col. 0026D] in sequentibus relegimus.
Patriam auctori nostro non aliam ab Anglorum regno assignem. Hoc in fronte expressum praemittit vetustus codex manuscriptus apud religiosos Coelestinos Parisiis. Magistri Adami Anglici ordinis Praemonstratensis sermones. Atque in id ego sim propensior, ut ex Berniciorum provincia oriundum accipiam, parte olim Northumbriae, ejusque cum Gallovidia subjecta regulo. Eam priscis temporibus australes incoluisse Pictos, ac intra limites regni Scotiae contentam; tamen et aetate Vener. Bedae, ut alibi meminit [Col. 0026D] Lib. III Histor. Angl. cap. 4. , et multo post regi paruisse Anglorum in comperto habemus. Nunc igitur natalis [Col. 0027A] soli, quod Berniciorum sedem statuimus, et Scotos propius attingit, nunc regni, cujus tenebatur limitibus nunc totius insulae, quae a nominatiori parte, apud exteros praesertim nomen Angliae complectitur, agnomen scriptori nostro adaptare his atque illis adlibuit.
Eo me plane ducunt auctor Bibliothecae Praemonstratensis [Col. 0027D] Biblioth. Praemonstr. lib. I, cap. 17. : Adam, inquiens, Praemonstratensis ordinis natione et professione Scotus, vir multae pietatis et doctrinae, seripsit multa, eaque praeclara. Mauritius a Prato [Col. 0027D] Mauritius a Prato in annal. M. SS. an. 1180. , cujus annales probe Ambiani inspexi: Eodem quoque anno, scilicet 1180, Adam Praemonstratensis ordinis, in Scotia canonicus; quemque puto non alium, quam Adamum, seu Edanum primum priorem, aut abbatem Candidae-Casae, nam [Col. 0027B] aetas et nomen conveniunt; quantum ex ejus scriptis colligere est, vir in saeculo clarissimus, scripsit plurima. Sub annum 1177: Circa haec, ait [Col. 0027D] Idem ad annum 1177. , tempora Christianus Candidae-Casae episcopus in Galuveia Scotiae regione, canonicos suae Ecclesiae cathedralis, jam regulares, in Praemonstratenses convertit. Qua de re ut fundator illius Ecclesiae nominatur in obituario Praemonstratensi Nonis Aprilis. Vocati ex viridi stagno primi canonici, et eis primus praelatus, seu abbas datus est Adam, seu Edanus, eo nomine insignitus in obituariis. Convehit in eam sententiam Demsterum De scriptoribus Scotiae, quem expendere non licuit. Deinde Syntagma Vitae ejus, quod Antuerpiae asservatum apud canonicos insignis Ecclesiae S. Michaelis in novem digestum numeros ipse transsumpsi [Col. 0027C] anno 1629 in hunc ordinem ยท 1, Adamus in Anglo-Scotia; 2, nobilibus parentibus ortus; 3, fumigantibus generis et proavorum imaginibus derelictis; 4, Candidae et canonicae Sancti Norberti; 5, in quadam Scotiae Ecclesia; 6, societati se addixit; 7, ubi primorum ordinis Praemonstratensium Patrum; 8, quibus poene coaevus vixit, spiritu probe instructus: et sui aevi sodalibus verbo et opere praeluxit, atque quo posteri formarentur, manu exaratum reliquit. Ibi adhuc anno 1508 erat Henricus prior. Postremo in epitome Chronica, quam Ambiani impressam dictus Mauritius edidit an. 1655, Christianus episcopus Candidae-Casae favente Feogusio principe Galoadiae, Praemonstratenses in suam invexit cathedralem, eisque [Col. 0027D] primus praefuit Adamus scriptis nobilissimus. Consentanea sunt quae ipse auctor [Col. 0027D] Epist. ad Praemonstr. ad Praemonstratensis Ecclesiae canonicos scribit apud quos peregre, non stabiliter haesisse se exhibet: Obstupescimus quoties nobis occurrit qualiter nostram dignata est celsitudo vestra parvitatem, et ad vos venientem suscipere, et apud vos commorantem tractare, et dimittere a vobis recedentem. Et mox: Cum apud vos praesentes corporaliter essemus, a quibus etiam nunc in regno Scotorum positi spiritualiter absentes non sumus; [Col. 0028A] placuit vobis ex humilitate precari quod ex potestate vobis licuit imperare ut librum, quem de tabernaculo Moysi una cum pictura, ante hoc biennium rogatu quorumdam fratrum nostrorum, et maxime viri illustris Joannis cujusdam abbatis, qui in terra nostra est, composuimus, vobis transmitteremus. Quam terram cum Joanne abbate communem, quosve fratres nactus, ex iis quae palam suggessimus, quis facile conficiat. Et si cui forsan non factum satis, sciant, ait alibi, [Col. 0027D] De tripart. tabern. part. II, c. 13. inspectores tabulae hujus quod sicut nos, pro eo, quod in terra Anglorum, et in regno Scotorum sumus, Anglorum in ea, et Scotorum posuimus reges; ita quoque possunt ipsi, si forte aliam, secundum formam istius facere voluerint; etiam Christianissimos in ea regnorum suorum reges ponere. Hic igitur [Col. 0028B] exceptus genibus, hic studia liberalia edoctus, quae immodicis deinde profectibus adauxit. De regione autem barbara traxit nihil. Non amplius ut cum S. Bernardo [Col. 0028D] In Vita S. Malachii. in simili loquar quam pisces maris, de sale materno. Quin ut radii solis in loca caligantia et lutosa conjecti, splendore suo ea illustrant, non inquinantur; sic in agresti quondam patria resplenduit candore virtutis, ac multiplicis doctrinae suae luce: Sapientiam dictitans sororem suam, et prudentiam vocans amicam suam. (Prov. VII, 4.) Sed ubi prius eum deposita praetexta inspexerimus.
Quam verum sit illud quod e veteribus quisquam [Col. 0028C] cecinit:
Quorum consideratione defixus, et suo eruditus experimento auctor noster inclamat [Col. 0028D] Serm. 4 de Adventu. . Non ex [Col. 0029A] mente excidit vobis qualiter dudum ambulantes vias non bonas, sed sequentes impetum vestrum, et euntes post concupiscentias vestras, currentes adversus Deum erecto collo, per plateas Babylonis sub Pharaone, luto voluptatis in Aegypto sordentes, et vanitatis palea leves, errabatis penitus sicut oves errantes. Ipse autem Salvator vester, qui dives est in misericordia, pastor et episcopus animarum vestrarum, propter charitatem suam, qua dilexit vos, cum adhuc tales essetis, misertus est vestri eripiens vos de potestate tenebrarum, et transferens vos in terram hanc valde bonam, in qua nunc habitatis. Emisit namque manum suam de alto, eripiens et liberans vos de manu filiorum alienorum, educens nihilominus vos de lacu miseriae, et de luto faecis, [Col. 0029B] statuit supra petram pedes vestros, immittens in os vestrum canticum novum, carmen Deo vestro. O mutatio dexterae Excelsi! o manus Dei vobiscum bona! o voluntas beneplacens et perfecta, et gratuita gratia, qua vobiscum misericorditer actum est, ut illis jam vitiis viriliter dominemini, quibus quondam enerviter eratis prostrati, spiritu facta carnis mortificando, exterminantes gentes illas alienas, et possidentes terras earum!
Atque extemplo haec ad se pertinere singularius demonstrans: Quia vero, inquit, multos hic video, qui a puero cum Samuele in tabernaculo enutriti, nequaquam sicut nos de longe venerunt, exhortamur eos attentius, ut et ipsi Salvatori suo non minus se debitores agnoscant, quia idem est, qui eos custodivit, et [Col. 0029C] qui nos erexit: modo quidem bono, sed diverso, nos et illos justificans revocando videlicet nos, conservando illos. Abierat itaque longius a se quadam juvenilis aetatis abreptus licentia, non regionibus segrex, sed moribus, non terris discretus, sed studiis, et quasi interfuso vanitatis saecularis aestu, divortia habebat sanctorum
[Col. 0029D] Vide auctorem De Tripl. contempl., par. III, ยง 10; et serm 9, I par. Etenim qui recedit a verbo vitae, esurit; qui recedit a fonte, sitit; qui recedit a thesauro, eget; qui recedit a sapientia, hebetatur; alienus a virtute dissolvitur. Coepit ergo egere, qui thesauros sapientiae et scientiae Dei, qui divitiarum ejus altitudinem [Col. 0029D] adhuc ignorabat.
Verum sicut benignus parens erroneum per abrupta vitiorum filium intuitus, per matrem ei denuntiat paternam indignationem, ni supplex redeat, gratiam et munera, si obaudiat; sic Pater ille misericordiarum divinae gratiae favorem, quasi melioris coepti genitricem ad eum destinat, voluntatem excitans ut velit, potestatem praebens ut possit. Cum territus et concussus: Heu, inquit, quid feci? ubi fui? Recessi a Deo meo, Creatore et Redemptore meo, paulo minus habitans in inferno; et nimis eheu! securus stertens in umbra mortis! Ibo [Col. 0030A] mihi ad patrem, si forte misereatur, et propitius fiat peccatis meis. Haec intra mentis adyta tractantem conspicit piissimus Pater, fibras cordis ejus illuminando, occurrit adjuvando, complectitur dona gratuita impertiendo. Deinde patrio affectu in collum labitur, ut jacentem erigat, ut peccatis oneratum, et in terrena deflexum in superna reflectat, ut cervicem jugo pravae servitutis exutam suaviori mandatorum suorum sarcinae praeparet. Denique quem amicitiae suae vult consortem, etiam munerum suorum facit participem. Nec vacuum desiderat, sed ornatum. Profert stolam, qua pristinam infirmitatem spiritualis sapientiae virtute convestiat; annulum, quo sibi eum stabili charitatis et fidei sponsatum foedere consociet; calceamenta praedicationis [Col. 0030B] Evangelii, ut qui audit, dicat, Veni (Apoc. XXII, 17) . Denique vitulus occiditur saginatus, cum mysteriorum sanctorum potitus consortio, ipse fidelibus ea dispensat, et repletus sicut adipe et pinguedine, in labiis exsultationis oris sui claustra omnipotenti Deo consecrat.
Sed juvat verbum propriae confessionis attendere, et quasi furtive suscipere aure demissa venas susurri ejus (Job IV, 12) . [Col. 0030D] Serm. 13 Adventus. O anime, quomodo digne in sensu comprehendes quod te in saeculo talem, qualem te ibi fuisse reminisceris, tam patienter sustinuit, tam misericorditer vocavit? ibi longanimis, hic autem misericors. Vocatum tanto talique ornatu justitiae decoravit? Dans tibi, ut omni tempore vitae [Col. 0030C] tuae ab his te contineas, a quibus vix aliqua die te abstinere valebas. Et quod etiam hora modica sustinere laboriosissimum fuit, jam omnibus diebus tuis ferre suavissimum sit. Gratias tibi, Domine bone, et dulcis, benigne et suavis. Tu me creasti non existentem, tu perditum redemisti, tu vocatum justificasti, remittens mihi peccata mea, largiens dona, assiduitatem in lectione, devotionem in oratione, studium in meditatione, dulcedinem in speculatione, puritatem in contemplatione, sanitatem, prout mihi expedire nosti, tribuens in corpore, ut ad opus bonum reddas et validum; et aliquando infirmitatem, ut a mala actione retrahas, et timidum efficias. Semper et in omnibus salutem meam zelans, bello me tentationis fatigans, quiete me rursus pacis consolans: ibi ne me [Col. 0030D] extollam, hic autem ne nimis pusillanimis fiam. Ubique et semper mihi assistens, et omnia mea, non solum bona, sed et mala in bonum mihi cooperari faciens. Adde post haec, adde et ad haec quia haec omnia nihil merenti contulisti. Quid enim ego prius feci, ut tot me, et talibus tantisque donis dignum judicares? Nihil boni, nihil non mali feci, et ipse omnia bona contulisti.
Et conversa ad suos oratione [Col. 0030D] Vide Serm. 14 Advent. : Jam ubi est impetus spiritus, illuc gradientes, tota vita exercere pro ludo tenetis. Sublimia quidem, et non minus dura quam nova Sublimia assero, quia quodam modo supra [Col. 0031A] naturam; nova vero quantum ad veterem consuetudinem: dura dico propter infirmitatem carnis vestrae. Haec jure testimonium ferunt, et scimus quia verum est testimonium eorum, crebra, quae exercetis jejunia; continuae, quas ducitis vigiliae: haec, quam circumfertis, vilitas in habitu: haec, quam sustinetis, asperitas in victu: haec quam exercetis, parcitas in affatu; omnia, ut ita dicam, corporis vestri membra quotidiano martyrio exponentes, nec ipsam etiam voluntatem in potestate habentes. Conficit: Igitur per gratiam Salvatoris nostri salvati sumus, et nos qui longe fuimus, et illi qui prope inventi sunt. Dei enim donum est, ne quis sive ex nobis, sive ex illis in hoc glorietur.
Quae de praeclarissimis viris contentio, ac aemulatio legitur, ut plura oppida et regna natales illorum sibi vindicarent, atque alia rursus pia colluctatione cives suos repeterent, eadem de Adamo nostro complures opinantium tenuit diversitas, ut Galli suum decernerent, Angli suum inscriberent, Scoti suum dicerent, Northumbri suum esse inquilinum contenderent. De patria quidem, quae mortalis [Col. 0031C] vitae communicavit originem, sententiam meam, quam tunc assequi potui, expressam dedi. At spiritualis vitae incunabula, et sanctioris disciplinae exercitia, non alibi huic assignem, quam in nobili Praemonstratensi archicoenobio, quod teste Paulo Morigeo [Col. 0031D] De relig. orig., c. 57 et Biblioth. Praem. lib. I, c. 18. in sua historia De religionum origine, tanta fecunditate mox ab institutionis suae primordiis excrevit, ut mille octingenta tam virorum, quam sanctimonialium monasteria (praeter alias minores Ecclesias, quam plurimas, quas prioratus, grangias, parochias appellant) ante annum ducentesimum nonum supra millesimum connumeraret. Hic, inquam, spiritus sui religavit primitias, hanc coelestis militiae delegit stationem; hic perpetuam [Col. 0031D] Deo nuncupatis votis firmavit servitutem. In hanc pinguem et fecundam insertus olivam, oleo mystico exundavit.
Nec quemquam dimoveat aliena patria, quam in regno Anglorum ei figimus. Praeterquam enim quod Angli ea tempestate bonam Galliae partem insiderent, plurimos tirones ex dissitis Christiani orbis plagis divinus Christi amor, et virtutis capessendae studium, missis spebus mundanis, et nobilissimis avorum titulis, cum in Praemonstratensi, tum aliis ejusce ordinis recenti sanctitatis odore fragrantibus familiis excivit, atque inflammavit. Talem sub haec [Col. 0032A] tempora dioeceseos Laudunensis coenobium Buciliense effert beatae memoriae Royardum Scotorum regis filium sub laica ac humili professione, multarum virtutum vere nobilem. Talem suspexit insula B. Mariae ordinis Praemonstratensis in Geldria beatum Robertum primum abbatem, cujus agnatus Henrici primi Anglorum regis sanguis, et sanctae conversationis dispersus odor regem ad submittenda donativa plurima ejus Ecclesiae suaviter inflexit. Nec memorem Richardum Anglicum vitae innocentia et doctrinae eminentia in Arnsbergensensi Westphaliae coenobio anno Domini 1190, inter Praemonstratenses illustrem. Cujus dextra quatuor ab obitu suo lustris primaevae integritatis tenax, inter sanctorum deinde pignora non morituram laboris et [Col. 0032B] meriti sibi vindicat memoriam. Sic coelum spoponderat, cum primam, revera, Praemonstrati ordinis fabricam mirabili visione designatam circumscriberet [Col. 0032D] Biblioth. Praemonstr. lib. II, c. 19. : pendenti namque animis novellae societati Salvator noster Jesus e cruce pendulus promicantibus in eum septenis radiis, B. Hugoni, primo a S. Norberto praefecto ordinis, conspicuus ingentem peregrinorum ostendit a quatuor mundi partibus confluentem multitudinem, quae supplici gestu, dato osculo ae adorato Redemptore, velut accepta quaquaversum licentia repedabat. Quos S. Norbertus venturos interpretabatur tirones novam hanc militiam inituros, ac per omnes mundi regiones in finem gesturos. Verum siquidem fuit, ait Vitae ejus (cap. 27) contemporaneus scriptor, quod subsecuta [Col. 0032C] actio quotidie insinuat in his, qui relictis omnibus, ut peregrini veniunt, et professione, quasi osculo dato, facta, ad obtinendas praeliorum acies ad diversas nationes recedunt. A mari usque ad mare tuba sonuit, et ipsorum audita est vox, in qua et opera Dei manifesta sunt, et exquisita in omnes voluntates ejus.
At nostrum propius ut relegamus, et aliquid probabili indulgeamus conjecturae, annos admodum triginta ab ordine instituto sub vegeto et felici regimine B. Hugonis, salutis circiter 1150 in Praemonstratensi solitudine, cum Abraham patre multitudinis, qui et excelsus dicitur, tetendit tabernaculum (Gen. XII, 8) , quod peregrinantium vel militantium est domicilium [Col. 0032D] Vide auctorem, serm. 36. . Quem in proferendo ex se actionem [Col. 0032D] bonam, quasi generando prolem sanctam fervor boni desiderii fecundum, et rectitudo intentionis soli Deo placendi reddebat excelsum. In Angliam quidem ex Liskensi primum celebri tum coenobio palmites suos extendisse ultra mare Praemonstratenses refert Clemens Reynerus in suo Apostolatu Benedictino sub annum 1146, Stephani regis decimum, (Mauritius ad annum priorem trahit) quos vulgus, inquit ille, canonicos albos vocavit, atque in comitatu Lincolniensi S. Martiali dicatum posuit monasterium Petrus de Saulia, vocatum Neuhouse, id est, domus nova. Verum ad boreales Angliae partes, [Col. 0033A] quae Northumbriam et Scotiam adjacent, non aliunde quam ex illustri archicoenobio Praemonstratensi virorum spiritu ferventium, et speciatim quae Sanlefiete in Glascoensi dioecesi conterminatur, profluxisse colonias comperimus. Sic exerte Mauritius in suis manuscriptis annalibus Feoguzium comitem Galoadiae quarto Idus Maias in Necrologio Praemonstratensi fundatorem abbatiarum de Sanlefiete (quae et Viridis stagni, et Sedis animarum dicitur) atque Candidae Casae inscribi, de qua rursus redibit sermo. Neque ex alia matrice Ecclesia, quam Praemonstratensi translatam immediate propaginem ad Viridis illius stagni ambitum multarum virtutum turgentem racemis, catalogi, quos recensentes monasteria licuit inspicere, pari conspirant assensu. [Col. 0033B] Inter primos hosce socios novosque colonos habeo Adamum nostrum, qui primum in Viridi stagno, deinde ad Candidae Casae gubernacula sublimatus, spectabili sanctimonia et benignitate compositos mores egregie extulit.
Nec aliter facile cuiquam videbitur diversa opinantium sensa aequa colligare concordia, ut neque ab Anglorum regno Natale decus, quod vetus memoria in codicibus ei posuit, divellat: atque Praemonstratensi Ecclesiae submittat, quem altera aequabili jure sibi non vindicet. Eo prorsus volentem inflectit capituli generalis decretum, cujus hic tenor transumptus est: Item ordinatum est, quod quidam liber compilatus per fratrem Adam religiosum monasterii Praemonstratensis, tradetur imprimendus, et [Col. 0033C] quilibet abbas nostri ordinis tenebitur emere. Quod celebratum anno 1517, partem operum ejus in lucem eduxit. Facit deinde quod sese specialem uteri ejus Ecclesiae filium non semel vocitet, a cujus utique spirituali eductus gremio processerat [Col. 0033D] Vide epist. I et II, ad Praemonst. . Videnda epistola ad canonicos Ecclesiae Praemonstratensis ab eo inscripta.
In hac, inquit [Col. 0033D] De Trip. Tabern. part. III, cap. 2. , solitudine ille qui nos liberos dimisit, qui nostra vincula solvit, etiam domum nobis dedit, ut in ea Deo Jacob construamus tabernaculum, id est, in hac interna mentis quiete, nostrum cum Deo aedificemus secretum. O libertas! O solutio! O solitudo! Et alibi [Col. 0033D] Vide Serm. 37 : Quis in hac vita status liberior statu illorum, qui in claustro sincere degunt, vel quietior? [Col. 0033D] Nec regum, nec pontificum, nec aliquorum principum, nec aliquorumlibet omnino sublimium statuum in hac vita, istorum ne dicam statum excedere, sed nec comparari ei in aliquo potest. Est fortasse sublimior in potestate, sed non liberior in quiete. O liber et quietus claustralium status! qui nec sperantes aliquid, nec pertimescentes, tanto moderamine contenti sunt, ut copiosa quadam inopia aporiati et inopi copia ditati, nihil possint amittere antiquum, quos constat esse tanquam nihil habentes, nihil acquirere novum, quos constat esse omnia possidentes. Pluribus ipse ibi, atque alibi eam materiam persequitur. Cum Christiano poeta abrumpam.
Sublimis illa mens Norberti coelestibus roborata praesidiis, ac instructa auxiliis in loco, cui Praemonstratum non abs re nomen est, annos admodum triginta priusquam noster in eam vallem spiritualis uberem frumenti, instar lilii germinaturus descenderet, eleganti adeo commistione ordinem suum a beatissimo et maximo viro Augustino Hippone-regio jam diu propagatum attemperaverat, ut nihil pristinae [Col. 0034B] clericorum dignitatis, nihil veterum monachorum observantiae praetermisisse merito videri posset [Col. 0034D] De continentia cleric. c. 126. . Non aliorum luculentius incidit testimonium, quam venerabilium praesulum Guiberti a Novigento, atque Henrici monachi deinde abbatis S. Martini apud Nervios, et Philippi Bonae-Spei apud Hannones, qui coram inspexerunt, et manibus, ut sic dicam, contrectaverunt, quod libris suis insertum prodiderunt. Hujus nunc pauca verba expendo. Christus loco, cui Praemonstratum vocabulum est, quosdam ferventes spiritu congregavit, per quos ad religionem debitam longe lateque caeteros excitavit. Illic quippe clericorum tanta efferbuit sanctitudo, ut vere in eis reformari vita apostolica videatur: quae usque ad defectum, diutini languoris molestia premebatur. Illic, [Col. 0034C] inquam, abjecto saeculo pecuniariae facultatis, exsecrantes mortifera lenocinia propriae voluntatis, relinquentes eas quas vel habebant vel ambiebant, Ecclesiae praefecturas, ducentes pro nihilo dignitates velocius transituras, tantum studium labori, silentio, paupertati; tantam denique impenderunt diligentiam sanctitati, ut apud eos inveniri posset et laboriosa afflictio monachorum, et sancta et devota religio clericorum. Quod profecto signanter Deus in valle voluit actitari, ut ipsa loci forma concors esset negotio salutari, et patenter ostenderet, quia clericis, quibus ruinae occasio erat excelsa dignitas et libertas praesidendi, opportuna erat voluntaria depressio, et humilitas poenitendi. Et mox [Col. 0034D] Vide infra secunda part. Prol. cap. 3, n. 5. : Ad modum enim crucis eadem vallis in quatuor cornua [Col. 0034D] dilatatur, ejusque planities in quatuor angulis terminatur, a quorum orientali in occidentalem tenditur longitudo; ab aquilonari vero in australem ejusdem latitudo. Quae loci facies, cui tanta similitudo crucis est infixa; quae vallis non humano molimine, sed naturali opere quodammodo, est crucifixa: quid monet vel praemonet: nisi ut ad eam confluentes mundo vivere jam non curent, sed se illi, imo Christo crucifixione congrua configurent? Atque ejusdem est velut epiphonema: ยซ Felix plane est haec vita clericorum, a quibus adhuc in terra positis more vivitur angelorum: dum [Col. 0035A] non solum exterioris habitus, sed candore potius animorum, conformantur non solum angelis, sed regi potius angelorum. Apud illos plura, cui libet, videbit.
Disciplinae regularis jam tum fervidae et rigidae gravis et copiosus est paraphrastes auctor noster cujus mihi oratio vultus animi ac imago factorum est [Col. 0035D] De trip. Tab. par. IV, cap. 6; et Serm. 46, 21. . Adminicula etenim externae sanctitatis, octonario commensa numero, in rigore jejuniorum, instantia vigiliarum, manuum labore, carnis castitate, gravitate vultus, parcitate affatus, vilitate habitus, maturitate incessus, internaeque in puritate meditationis, in desiderio veniae peccatorum, gratiae meritorum, gloriae praemiorum, in virtute humilitatis, in stabilitate perseverantiae, similibusque asceticis, familiari adeo atque frequenti exercitatione tractata [Col. 0035B] astruit [Col. 0035D] Serm. 14 de Adventu. , ut quotidiano martyrio non immerito componat [Col. 0035D] De externa internaque oeconomia religiosa legendi sunt 14 Sermones ad regulares. . Quae vero victus et vestitus asperitatem, providae cultum oeconomiae, praesidum et subjectorum rationes, totamque spectant status dignitatem, ut religiosa familia fundanda et stabilienda est petra pietatis, temperanda charitatis caemento, nunc benignitatis respergenda illicio, alias poenali ferienda terrore, in quatuordecim praesertim sermonibus ad regulares, praecellens ipse vitae spiritualis magister edisserit. Nec ego succiso verborum tenore facile assequar.
Tria exercitia iterato et sedulo commendabat, quibus alterna vicissitudine viros religiosos distendendos praedicabat: lectione, operatione, oratione. In sermone quidem de Epiphania Domini loquitur: [Col. 0035C] Quicunque vitam communem professi sunt, semper, prout opportunitas se praebuerit, vel in lectione, vel in oratione, vel in opere manuum reperiri debent. Et studium quidem lectionis per eruditionem illuminat, devotio vero orationis per puritatem sanctificat, labor utique bonae actionis per utilitatem fructum praestat. Ac de Adventu Domini: primum exercitium bonae actionis habeamus ad necessitatis subsidium, propter proximum; secundum, quod est lectio, ad animae pastum, propter nos ipsos; tertium, quod est oratio, ad internum affectum propter Deum. Haec tria sunt, ait noster Adam [Col. 0035D] De trip. Tabern. part. II, c. 19 , quae in hac domo nostri continuo habere debent sacerdotes. Quia semper, cum a cura necessaria corporis vacant, vel in operatione, vel in lectione, vel in oratione esse debent. Quae [Col. 0035D] singula profusius deducta extollit. Et nominatim sermone decimo quarto ad religiosos, et de tabernaculo Spiritus sancti [Col. 0035D] Part. III, c. 7 et 8. , hanc esse mensam vitalis cibi, ad refectionem, candelabrum indefecti luminis, ad illustrationem; altare odoratissimi thymiamatis, ad suavitatem odoris. Et pluribus alibi.
Ex quibus illud consideranti liquet, arctissimum vitae genus, quod Praemonstratensibus Polydorus [Col. 0036A] Virgilius ascribit [Col. 0035D] Lib. VII, c. 3, De invent. , nosterque magis firmando accedit in cumulum, in primis praesertim illis patribus, quibus ulla indulgente dispensatione, primaevi rigoris nihil etiamnum defluxerat: ad quem nec jam desunt, qui laudabiliter nitantur assurgere. Hunc a S. Norberto indictum vivendi morem S. R. E. cardinales pro tempore illo in Galliis legati Petrus Leonis presbyter, et Gregorius de S. Angelo diaconus, in pontificatu summo dictus; deinde Innocentius II praeclaro elogio ac diplomate dato Noviomi anno 1124 honorarunt confirmaruntque. Juverit fortassis paucas lineas legendas objicere: Omnipotenti Deo, cujus misericordia super vitas, gratias agimus, quia vos estis qui sanctorum Patrum vitam probabilem renovatis, et apostolicae instituta doctrinae, [Col. 0036B] primordiis Ecclesiae sanctae inolita, sed et crescente Ecclesia jam pene deleta instinctu S. Spiritus suscitatis. Et aliquo deinde intervallo: Hanc Urbanus pontifex et martyr instituit, hanc Augustinus suis ordinavit regulis, hanc Hieronymus suis epistolis reformavit. Non minoris itaque est meriti, vitam hanc primitivae Ecclesiae, aspirante et prosequente Domini Spiritu, suscitare, quam florentem monachorum religionem ejusdem Spiritus perseverantia custodire. Vestrum ergo propositum sedis apostolicae, cujus legatione fungimur, auctoritate firmamus, et firmos vos in ipso stare adhortamur, et tanquam Deo per nos exhortante praecipimus. Constituentes, ne cuiquam omnino liceat hunc vestri ordinis statum commutare, cujus tantus in tot terrarum partibus [Col. 0036C] fructus exuberat, ut plures vestri saporis dulcedine condiantur. Anno 1126, Honorius II [Col. 0036D] Biblioth. Praemonst. lib. II, c. 28; ac init. Statut. Ordinis . . . . Secunda confirmatio ab Honorio II, an. 1126. Norberto firmius robur accersenti, ac in urbe benigne habito haec indulta sancivit! Honorius episcopus servus servorum Dei dilectis filiis, Norberto fratri in Christo, et canonicis Praemonstratae ecclesiae S. Mariae, eorumque successoribus regularem vitam in perpetuum professis. Quia igitur vos religiose vivere, et canonicam vitam secundum B. Augustini institutionem ducere, inspirante divina gratia decrevistis, propositum vestrum sedis apostolicae gratia confirmamus. Alibi pleni tenoris habes, quae nos quasi in vitellos selecta dedimus.
Illud imprimis memorandum quod alios enarrare non memini [Col. 0036D] S. Gregor. l. II Dial. cap. 8. : uti S. Benedicto ex adverso venisse [Col. 0036D] presbyterum quemdam Florentium, sic Norberto Hugonem Metellum, genere et doctrina alioquin in saeculo clarissimum, candorem vestium et animorum affectis oculis invidisse, atque animo exasperato invectum fuisse. Et quidem ad proceres Ecclesiae, quos in Gallia supra vidimus, aculeato stylo inscripsit [Col. 0036D] Excerpsi ex Bibliotheca S. Genovefae in monte Canon. Reg. Parisiis. : Cardinibus terrae super quos posuit Deus orbem. Laudata primum eorum prudentia, [Col. 0037A] scientia, et providentia subinfert: Cum itaque sitis tantae prudentiae, tantae potentiae miramur, si salva vestra pace mirari possumus, cur tantam varietatem ordinum in vestibus, imo vestium in ordinibus sustineatis. Ecce isti sunt superpelliceati, isti tunicati; quasi regnum coelorum obtineatur vestibus, non moribus . . . . Tunicati exordium sumpserunt a Norberto, superpelliceati a B. Augustino. Ab heri, et nudiustertius emerserunt tunicati a ducentis et eo amplius annis floruerunt jam superpelliceati. Consuetudinem autem, ut dicit B. Gregorius, immotam permanere censemus . . . . Et tamen toleranda esset haec novitas, nisi scandali nasceretur enormitas. Multi siquidem, sive omnes, qui non sunt illius sectae, scandalizantur in illa veste . . . . Qualiter autem divina pagina abominetur [Col. 0037B] novitatem, audite B. Hieronymum ad Nepotianum scribentem. Vestis, inquit, sit tibi nec satis munda, nec sordida, nulla novitate notabilis . . . Item: Non absque lineo amictu incedere laudabile est, sed pretium linearum vestium non habere. Et B. Augustinus legis nostrae lator: Non, inquit, sit notabilis habitus vester etc. Si vero Norbertini centauris similes, nec equi, nec homines, ad vestium suarum defensionem adduxerint cum aspera veste Joannem Baptistam, exeant de medio hominum, tollantque scandalum de medio fratrum; et vae homini, per quem scandalum venit. Scire autem vos volumus, et forsitan vos melius nobis scitis, Urbanum papam et martyrem regulam canonicorum instituisse; B. auteri Augustinum legiferum nostrum suis regulis ordinasse; [Col. 0037C] Hieronymum vero dictis suis, et epistolis informasse. Horum dictis et scriptis legimus Urbanum II annuisse, et subscripsisse canonicis S. Rufi, ita scribens: Vestrum, inquit, propositum, etc. Isti tanti doctores, regulae nostrae plantatores, hunc statum ordinis transmiserunt nobis: quo sancta Ecclesia floruit trecentis annis. Timeat anathema, qui sanctorum Patrum obviaverit scriptis. Prolixius habentur in manuscripta historia monasterii Erivallensis can. regularium dioecesis Parisiensis: quorum ipse Hugo Metellus numero censebatur, consilium Altissimi diruere nequidquam connisus: Appendit autem corda Dominus (Prov. XXI, 2) .
Ex praefatis exinde liquet, qua specie veri libris [Col. 0037D] suis insertum committant Hieronymus Platus [Col. 0037D] Lib. I, De bono status Rel. cap. 2, tom. IV, disp. 7, sect. 3, num. 77. De bono status religiosi, et Franciscus Amicus in theologia sua Scholastica, nullum ordinem ante religionem beatorum Dominici et Francisci a sede apostolica approbatum legi. Nec ejus palam sententiae videtur Bellarminus, quem iste adducit; fassus quidem veteres Antonium, Basilium, Augustinum, Benedictum approbationem quaesivisse non legi, et ferendi praecepti ejus natam post haec occasionem ex pauperibus de Lugduno, quorum vivendi normam superstitiones et variae haereses resperserant; [Col. 0038A] at caetera exerte non edisserit, aut ejusdem reus est accersendus errati. De quo videndus Baronius in Annalibus anno 1126. Nec mitius paulo impingunt, qui caeteros lubenter ad subsellia deponunt monachorum, ut suas absque consortibus cathedras sustollant.
Activa vita, inquit noster [Col. 0037D] De Trip. Tab. par. III, cap. 14. , bifaria est: quia et in praedicatione veritatis consistit, et in opere virtutis. In praedicatione, ad instructionem cordis, [Col. 0038B] in operatione propter subsidium corporis. In praedicatione, ut errantem proximum instruamus, in operatione, ut ejus indigentiae succurramus. Haec praedicatio ignorantiam abstergit veritatis, opus virtutis abundantiam resecat vanae cupiditatis. Praedicatio proponit legem et disciplinam, virtus usum postulat et doctrinam. Disciplina damna removet concupiscentiae; doctrina tollit nubila ignorantiae. Haec bina vincula noster [Col. 0037D] Serm. 27. appellat Satanae, ignorantiam dico et concupiscentiam: a quibus probi, et electi sese atque alios liberaturi student veritati et per Dei virtutem et sapientiam missam faciunt cupiditatem. Quo facit ille usus, ab exordio frequentatus Ecclesiae, verba pro concione faciendi. Cujus apud suos noster [Col. 0038D] Serm. 15, in Adv. iterato meminit. Quia non [Col. 0038C] aliter atque ferrum absque cura et usu rubigine aspergitur, mens nostra melioribus non exercita sermonibus obducit torpedinem. Ignescit itaque ab exercitio, nec aliud est quod simili energia affectum feriat, atque viva vox a pectore profecta non frigido. Quod nimirum, ait auctor [Col. 0038D] Serm. 43 Epiphan. , sanctum et salubre linguae opus tunc digne exercemus, cum et in oratione pura Dei laudibus vacamus, et in praedicatione sana, circa proximi exhortationem laboramus. Huic officio gemino sanctam decet linguam insistere. Et pluscula ibi.
Quam fervidus ipse atque succensus, quam disertus atque indefessus verbi divini ecclesiastes fuerit, in speculo vultum animi ejus admettent [Col. 0038D] resplendet aliquousque, utinam coram videre, et audire vivae vocis tonitrua licuisset! Dabat aquilo, nec prohibebat auster (Isa. XLIII, 6) . Sociali erga suos coaequales, ut modeste fatetur [Col. 0038D] Vide Praefat. Auctoris primae partis. , attractus affectu, et reverentiali superiorum compulsus imperio, jactato in Domino cogitatu, applicare coactus studio animum, et calamo manum, litteris, quae in publico dixerat, superadditis quibusdam, expressit. Quod sibi familiare ac ordinarium non obscure insinuat [Col. 0038D] Serm. 37. : Invenitur, inquiens, apud Ezechielem quidam gladius malus, et hic peccatum est, de quo [Col. 0039A] legitur: ยซSi viderit gladium, et non insonuerit buccina (Ezech. XXXVI) .ยป De speculatore loquebatur. Quod sequitur; avertat Deus a nobis, qui ejus esse speculatores videmur. Damnatione namque se dignum praedicator noverit, si cum regnare peccatum viderit, a doctrina cessaverit. An vero cum alterius potestate dignitatis Ecclesiae deinde praesederit in sequentibus sermo tractabit. In hoc praedicandi munere, qua gratia et nominis celebritate excelluerit, scripta ejus spiritu vivido, sublimi ac igneo turgentia loquuntur. Ex epistola ad canonicos Ecclesiae Praemonstr. pauca haec trutinanda appendo: [Col. 0039D] Epist. 1, ad Canon. Praemonstr. Tacemus quam celebre nomen nostrum apud vos, cum esse constet indignum, ut vel nominetur. Non solum autem, sed et dicere supersedemus, quoties asseruistis [Col. 0039B] vos desiderare reditum nostrum, ut sonet vox nostra in auribus vestris, cum nec vox nostra dulcis, nec facies sit decora [Col. 0039D] In 1 praefatione. . Quid enim nos, aut qui nos vel quales, sive quanti nos, ut nos perduceretis huc usque? Ejus argumenti sunt, quae in praefatione nuncupatoria prosequitur. Unde crebras profectiones ex Northumbria in Gallias ad suos Praemonstratenses adornasse, multis beneficiorum ac honorum titulis cumulatum, multa enituisse dicendi gloria, ingenti sui desiderio aegre dimissum, et comitantes usque ad portum, non nisi feritate marina avulsos, et fraudatos suavi verborum illicio, merito conficias.
At, quaeso te, quam demisse praeoccupat celebratam sui opinionem? Vox quidem, infit, vox Jacob, [Col. 0039C] manus autem, manus sunt Esau. Auris audiens admiratur nos, sed indignos se nos judicat oculus videns, quia longe alii sumus praesentes in facto quam verbo absentes. Nam quem saepe pulchrum hominem depingimus, ipsi pictores foedi sumus. De velocissimo Tigridum cursu disserimus, pallidae sub lutosa palude nostra, vix repentes ranunculae, et intra distortae involutae testam testudines molles. Leonum in modum vires afferimus agilitate non agili, sub nostro nos pulvere moventes formicae magis, quam viventes, in corpus solare aquilam limpidissimum docemus infigere visum talpae suffodientes, lumen non ferentes, nec scientes solem. O verba facundi pectoris, demissi cordis! Istud in oratore, ex placito Demosthenis, [Col. 0039D] atque in nostro singulare considero, quod in declamatore primum, secundum, et tertium est, dico pronuntiationem: quae ex vocis et totius corporis apto moderamine profluens, dictionem animat, auditores inflammat, demulcet animos atque fecundat. Lingua eucharis in bono homine abundat (Eccli. VI, 5) . Ea fuit praeclara pars ac haereditas sanctissimi institutoris nostri Norberti ab Ecclesia catholica, singulari praeconio, verbi Dei praeconem eximium appellari. Et probavit apud Antverpienses caeterosque Belgas spurcissimae et sacramentariae haereseos, Tanchelino auctore, gloriosus triumphator. In hanc, tanquam legitimam suam tanti patris [Col. 0040A] praeclari filii successione felici et locupleti accessione complures venerunt. Testes appello beatissimos Isfridum, et Evermodum episcopos Rasenburgenses, et Wandalorum apostolos, Cainum et plures episcopos Olomucenses: quorum vox, ut gesta loquuntur, sonora ut tuba, et quasi angelorum. Nec memorem Walterum Laudunensem, apud Duacenos, Helinum Floreffiensem praeconem crucis Christi usque ad Syros, Waltmannum Antverpiensem apud suos, Henricum Tongerloensem, Matthaeum Ninivensem, atque apud Leodienses Lucam montis Corneliani, celeberrimos abbates, (e pluribus paucos licuit nominare), ignem coelestis patriae, quo toti fervebant, accendisse in cordibus plurimorum, praeluxisse errantibus, dextras et portum [Col. 0040B] dedisse naufragantibus. Quorum gloriae seges ab aliis sublimius est efferenda.
Sed nostrum revisamus paululum, qui a sarcinis ad quietis dulcedinem alterno discurrens officio, fecundos Liae formosae Rachelis miscet amplexus. Egreditur ad populum responsa delaturus coelestia; alias cum Moyse ingressus secreta velaminis terrena omnia generoso despectu calcat, corporalia abscondit, coelestia aperit, et supra seipsum abreptus amabili quadam dulcedine pascitur, gloriam Domini contemplatur [Col. 0040D] Vide lib. De contempl. par. III. . Hic invenit Deum super omnia, non exaltatum; subtus omnia, non substratum; intra omnia, non inclusum; extra omnia, non effusum. Imo in his nihil invenit nisi se non posse omnino invenire eum. Hic fassus se scire quod nesciebat, [Col. 0040C] nec solum scire se quod nesciebat, sed scire se etiam quod scire non posset, et quod non nescire non posset. Ab hac quadam exstasi mentis, qua luce gratiae illustratus deprehendebat in Deo esse et quod a nullo, et id quod ab alio, et id quod ab utroque, essentiam videlicet a semetipso, sapientiam ab essentia, et ab utraque amorem, Deum esse gignentem, esse genitum, esse et procedentem; gignentem genitum, genitum a gignente, procedentem nec a solo genito, sed a gignente simul et genito; Deum describit in semetipso confessus incomprehensibilem, terribilem in reprobis, suavem in electis. Rursus foras parumper egressus super multa operum Dei magnitudine, magnaque eorum [Col. 0040D] multitudine obstupescens, singula quaeque in genere suo quinque nostris corporalibus sensibus se offerentia et inferentia, diligenti naturarum suarum inspectione, perquirit de Conditore. Quae omnia clamore valido Deum esse pronuntiant, sed qualis aut quantus sit, non definiunt. Intro autem conversus, qualis sit vita sanctorum scrutatur, atque inhiat ore cordis in superna fluenta fontis vitae. Demum retro respectans, impiorum indignatur peccatis, hinc suspirans in fragilitate humana, inde respirans in misericordia divina, velut inferiori ac superiori cogitationum suarum mola haec ruminans, timore concussus, et tenebris obseptus, in quantum audet, [Col. 0041A] conquerendo et quaeritando investigat quare ille universitatis Creator qui omnia potest quae vult, et nisi quod bonum est non vult, creaturam suam rationalem permittit ut in peccatum cadat, quo digna postmodum fit ut in peccatum ruat [Col. 0041D] In praefatione libri De contempl. . Cum veraciter constet eam, sicut nec bonum posse agere, nisi ipso et aspirando praeveniente, et adjuvando prosequente, sic nec malum, in eo duntaxat, in quo nunc est, statu, omittere, nisi eo retinente; nec admittere, nisi eo permittente. Sed haec cogitationum suarum hebetatis dentibus non valens comminuere, igni magis divino reservat, atque cum Apostolo exclamat: O altitudo! (Rom. XI, 33.)
[Col. 0041D] Virg. Buc. Egl. 3 โ vers. 112. Claudite jam rivos, pueri, sat prata biberunt. O pura et digna coelo mens, quam nos leniter his infimis eximis, et summis inseris! Legimus te, atque animo erigimur, si tamen intelligimus, aut non negligimus, sed cum attentione legimus. Et quis aliter potest? Tantus ubique vigor et calor est. Sic omnia spirantia et animata, ut non scripta legere, sed verba audire, nec imaginem ejus in typis, sed crebro ipsum hominem oculis sensibusque usurpare videar. Sicut facem ad accendendum frustra quis admoveat, nisi accensam, sic sermonem ad [Col. 0041C] excitandum, nisi vegetum et calentem. In nostro, nisi fallor, arsit animus cum scripsit: Ab animo stylus, a stylo utinam nos! Fatendum mihi est, in cacumine montis Olympi, ut aiunt, subinde esse videor, cum hunc lego, supra ventos et spiritus procellarum, supra mobilitatem rerum humanarum. Finio in elogio quod a centum quadraginta annis vetustae impressioni praescriptum observo [Col. 0041D] In epist. dedicat. anno 1518. : In ducenda virtutum quadriga, et via regia tenenda, quondam sollicitam navavit operam Adam, religionis nostrae pugil fortissimus, cujus vitam, et ingenuos mores sua scripta affatim testantur. Per haec enim videtur Deum, quem nemo vidit unquam, in carne adhuc faeculenta existens vidisse. Tam luculenter de [Col. 0041D] illo loquitur, tam dilucide semitam ad illum perveniendum docet, ut plane videatur in coelo fuisse.
Praecipuae fuisse humilitatis affatim testatum faciunt ejus monumenta, mentis ornatissimae pignora. Huic merito primus est locus, quae reliquis praejacet, ac instar reginae chorum ducit virtutum. [Col. 0042D] Vide serm. 41. Ipsa namque est, infit, quae vitia perimit et annihilat; virtutes vero fundat, et fundatas conservat. Ipsa est universae sanctitatis [Col. 0042A] in anima nostra custodia et defensio. A qua auferre humilitatem non aliud videbatur, quam a civitate murum, a vinea maceriam, ab horto sepem. Sermone quadragesimo quarto, ubi totus circa humilitatis archetypum desudat, ex propria locutus experientia exclamat: O sancta, et inter virtutes caeteras veraciter sanctificans animam humilitas: cujus est in nobis virtutes, et cum desunt acquirere, et cum adsunt custodire, et cum forte subtractae sunt, restaurare! Hoc enim proprium esse humilitatis officium, etiam proprio jugiter experimento sentimus. Et statim: Ibo mihi ad eam, et assumam mihi eam sociam individuam, ut veniant mihi omnia bona per illam, cum gratiam sentio absentem; ipsa custodiet eam, ne perdam praesentem, et forte subtractam ipsa restaurabit, ut mihi restituatur. Asceticos [Col. 0042B] deinde virtutis hujus scandendae gradus mire exerit, et plantandae arboris hujus prorsus fecundae praxim religiosis cordibus per exempla inserit, cujus in corde fixa radix, in ore folia, operumque fructus colonum suum vere humilem probent. Neve auctor ipse velut fatua arbor, viridantibus crepans foliis, fructuum expers videatur, propius eum notant quae in publicum profitetur [Col. 0042D] Praefat. I. . Non enim in corde, et corde; sed coram Deo in Christo loquor, testimonium mihi perhibente conscientia mea, in Spiritu sancto, quem in veritate video qualem me ore confiteor, talem et in corde intueor: vilem me faciens, et in oculis nihilominus meis humilis existens. Nec illud omnino transmittendum, quod cordis sui arcanum palam edisserit [Col. 0042D] Serm 38, et alibi passim, serm. 39, 41. . Dico vobis amicis meis, [Col. 0042C] experto credite: Nihil tam efficax habere potest homo ad gratiam spiritualem, non solum antequam data sit, acquirendam: sed et postquam data ei fuerit, ad retentandam et augendam, quam ut semper sit humilis in oculis suis, semper pavidus et circumspectus, semper timidus et sollicitus, semper conscius sibi, quod non altum sapiat, sed timeat; semper et in omnibus semetipsum accuset, quia quo major in mente humilitas habetur, eo magis in eo et gratia augetur, et habenti dabitur et abundabit. Magna profecto et rara virtus, ut magnum licet operantem, magnum te nescias, et manifestam omnibus, tuam te solum latere sanctitatem; mirabilem te apparere, et contemptibilem reputare. Hoc ego ipsis virtutibus mirabilius judico. Hoc [Col. 0042D] et ego in nostro prae caeteris extollo.
Qua vero animi reverentia, quo mentis ardore suique totius effusione, in divino, quotidiano et jugi sacrificio, ad sacra altaria operabatur? Totus, inquit [Col. 0042D] De tripart. tabern. part. II, c. 10. , concussus et liquefactus. Hanc quam legalis expers maculae oblatio figurabat et nos quotidie immolamus, quando sacrosanctum Domini nostri corpus fideliter sumimus . . . . . partes quidem in sacramento facimus: sed ipsum a se non dividimus . . . ubi pars ibi et totum, quia sicut in diversis locis unum, ita et in singulis partibus potest esse totum . . . species [Col. 0043A] apparet cujus non est substantia, et latet substartia, cujus non apparet forma. Et plura apud ipsum veraciter et catholice. Hic ipsos penetrantibus coelos suspiriis, et madentibus oculis prius sese mactabat, Deo factus hostia, quam faceret. Hic contemplabatur humanum in verbo corpus, divinitatem in carne, hominem in Deo. Hic potabat largiter de fontibus Salvatoris. Hic omnem medelae, et fiduciae suae rationem, totamque vitam animae suae habebat repositam. Lubet ipsum ferventius audire loquentem: [Col. 0043D] Serm. 40. Dico vobis amicis meis: solida mihi spes est, et fiducia firma, quod peccatorum, quae in corpore gessi, et per corpus contraxi, consequar veniam per immolationem immaculati corporis Agni, qui tollit peccata mundi. Quam nimirum mihi spem et confidentiam [Col. 0043B] illa beati Joannis sententia confert, quae talis est: ยซAdvocatum habemus apud Patrem, Jesum Christum justum, et ipse est propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II) . Ac deinde: Quid enim, si immundum et pollutum est corpus quod gesto? Sed est sanctum per omnia et purum, quod in Christo possideo. In omni, quod in me, vel minus boni, vel magis reperio mali, recurro ad vivificum corpus Jesu mei, inter Patris aequitatem, et meam iniquitatem, clypeum faciens illius sanctitatem. Quid enim si in corpore meo, et visum polluit curiositas et auditum inanitas, et olfactum voluptas, et gustum edacitas, et tactum impuritas? Non nimis turbatus ero, non pusillanimis nimis. Scio enim quid faciam. Ibo mihi ad purissimum corpus Domini mei: in quo nullum malorum horum [Col. 0043C] est, illud in ejus judicio tenens pro clypeo: Quod in meo est malum, per illud diluens: quod in illo est bonum, mihi vindicans. Sic etiam non eum jam timebo ut judicem, sed amabo ut fratrem; frater enim et caro mea est.
O verba ex meracissimo sapientiae penu deprompta! o dulciora mihi super mel et favum! invitus, fateor, abrupi. Paucula relambo tanta illectus suavitate. Sic ergo curro ad corpus, quod non fecit peccatum, ut et mihi remittatur, quod per corpus feci peccatum. Quod si in me caro concupiscit adversus spiritum; si me vitia carnis tentant, si stimuli ejus titillantes infestant; nonne et tunc mihi magis recurrendum est ad solum et solidum refugium meum, Jesu mei corpus, [Col. 0043D] ut corporis mei concupiscentia exstinguatur, superentur tentationes, stimuli hebetentur? Quod enim tam efficax auxilium ad obtinendum hujusmodi triumphum, quam meditatio [al. manducatio] corporis ejus? Ipse enim est, qui scit compati infirmitatibus nostris. Ita ipse, et qui amat pluribus insistet. Timantem pictorem ex eo celebrant quod in ejus tabulis semper aliquid amplius intelligeretur, quam pingeretur; sic in illis, quos ab auctore [Col. 0043D] Lib. IX Conf., cap. 13. nucleos, vel aphorismos colligo, plus habent, et notant, quam dividui sonant. In vicem auctarii memorandum quod sicut pientissimae [Col. 0044A] matri, ejusque carne et spiritu filio, S. Augustino nihil prius, aut antiquius fuit, quam sui a decessu jugem ad altare Dei cogitare memoriam; unde sciebant dispensari victimam sanctam, qua deletum est chirographum quod erat contrarium nobis, sic noster Praemonstratenses fratres suos, Christi servos, quibus voce et corde, et litteris serviebat, flexis genibus mentis, pedibus eorum prostratus memores sui esse obsecrat in [Col. 0043D] Epist. I, ad Praemonst. sacrificiis suis vespertinis, offerentes sanandum piis conspectibus. Advocati nostri, mitis et mansueti Jesu, qui quod pro se non debuit, solvit pro nobis, et sacerdos pro nobis factus et hostia, emptor et pretium, sacrifex et sacrificium, medicus vulnerum nostrorum et medicina, larga pii cruoris sui effusione immundos nos [Col. 0044B] abluens, et reconcilians reos. Et conficit: Mementote itaque diligentis vos peccatoris Adae, cum de ipsis intimis altaris aurei emisso odorifero Sancta sanctorum impletis aromatis fumo. Et ibi quam maxime ubi Patri Filius immolatur: cujus sanguis clamat de terra, melius quam Abel (Hebr. XII. 24) . Sed et hoc petitionibus nostris superadderemus, nisi forte temerariae foret praesumptioni imputandum, scilicet ut nomen in albo sanctae congregationis vestrae, una cum vestrorum, qui jam discessere nominibus, juberetis post mortem ascribi, quia et nos vestri sumus. Rem aeque atque submisse postulatam impetravit, et nomen ejus in Praemonstratensi Necrologio, IX Decembris expressum legitur.
Finivi, si charitas virtutum clauserit agmen, quae [Col. 0044C] nunquam excidit. Haec quasi totius operis materies ubique prominet atque exaestuat [Col. 0043D] Vide S. Bernard. serm. 79, in Cant. . Haec ubique loquitur; et si quis horum, quae leguntur, velit adipisci notitiam, amet. Lingua enim amoris, ei qui non amat barbara est, sicut aes sonans, vel cymbalum tinniens, nec capit ignitum eloquium frigidum pectus. Et noster: Esto quod imperitus sermone, sed non vacuus dilectione. Hanc causam scribendorum, hanc agendorum obrussam sibi fixerat, ex celebri, S. Augustini [Col. 0044D] Praefat. serm. 3, ad Relig. , quam ore et calamo iterabat, gnomologia: Habe charitatem, et fac quod vis; ejusque non dissimili [Col. 0044D] Serm. 8, ad relig., et serm. 12, ad eosd. : Habe charitatem, et quocunque volueris, induere vestimento.
Haec, ipso docente, scala est, cujus inferior pars [Col. 0044D] terram, summitas vero tangit coelum. Haec in erecto in titulum lapide effusum oleum: haec unitas cubiti in consummatione et summitate arcae Noe: haec lignum paradisi, imo ipse paradisus est. Haec facit vitam coenobiticam sanctam, quietam, jucundam. Demum haec tanta et talis est, ut caeterarum omnium virtutum primatum teneat, sine qua virtutes caeterae vocari quidem, sed falso virtutes possunt; esse autem virtutes veraciter, nullatenus possunt. Cui uni acquirendae, possidendae, fovendae reliqua omnia faciant praecepta. Ac in epistola ad suos [Col. 0044D] Epist. I, ad Praemonst. : Ad hoc [Col. 0045A] totam ordo noster intentionem suam dirigit, ut charitati militare possit. Seu igitur parcat, seu feriat, seu constringat, seu relaxet, seu dispensatorie aliquid, interveniente causa aliqua rationabili, agat, aut certe aliquid in aliud mutet, totum ad charitatis integritatem transferat, ejusque in nullo modum transeat, ut habere se in medio sui lignum vitae demonstret. Haec enim si parcit, remissa pietas non est: si charitas corrigit, districtio rigida non est. Et plura, quae finem meditanti succidere necessum est.
Ex hoc charitatis fervore, quem totus spirabat, quo Deo suo, complexu intimo, adhaerebat in firmam adeo et constantem, mortalis prope conditionis immemor adsurrexit fiduciam, ut in sortem sanctorum ac inter domesticos Dei, depositis terrenae carnis [Col. 0045B] exuviis, abiisse videretur. Sic ipse in quodam excessu mentis jucundatur, et vocem emittit epulantis [Col. 0045D] De contempl. par III, ยง 7 : Considero haec, Domine Deus meus: considero, inquam, haec, et hilaresco. Video haec, et exsulto. Cerno haec, et tantam etiam de me spem concipio, ut et me quoque esse unum ex eis audeam sperare. Haec namque diligenter intuens, me quidem, non meis aliquibus intervenientibus meritis, sed sola tua gratuita gratia, intra electorum tuorum consortium firmiter spero admittendum: ita ut illam et jam ad me viri SS. audeam trahere sententiam, quam de se suisque coelectis dixit, eam de me dico: ยซNunc filius Dei sum, et necdum apparuit quod ero (I Joan. III, 2) . Et unde mihi, Domine, ista spes, ut me tantillum, et talem audeam sperare tibi similem futurum? procul [Col. 0045C] dubio ex incomprehensibili amoris dulcedine, quo nos tam gratuito, tamque stabiliter amplecti dignaris. Unde et animam meam, per contemplationem multimodam beneficiorum a te mihi collatorum, ad laudem tuam incito, et dico: ยซBenedic, anima mea, Domino, et omnia quae intra me sunt, nomini sancto ejus (Psal. CIII, 1) .ยป Et quae sequuntur.
At quispiam florentis horti septa ingressus, non statim rapaci ungue in omnes omnino flores, quos avidis metitur oculis, ibit desaevitum; quin hinc et inde legit aliquos compositurus ex iis fasciculum, quo apud amicos horti famam ex variegato serto efferat; sic mihi agendum ratus ex quarumvis collectione virtutum quasi florilegium decerpsi, unde clarior [Col. 0045D] cum laude notitia accresceret. Ecce quantae deliciae in heliotropio gratitudinis, in viola humilitatis, in versicoloribus vitae mistae tulipis, in hyacintho coelestis desiderii, in juglande temperantiae, in liliis devotionis et purae orationis, in amarantho fervidi spiritus, in rosis candidis purpureisque flammati erga Agnum immaculatum affectus, qui lavit nos suo sanguine, et quotidie immolatur pro nobis? Quanta denique venustas in malogranatis suaviter redolentibus ob amorem in proximum, punicee autem rubentibus, propter charitatem in Deum? An forte diffidis? ipse, sodes, haec amoena septa ingredere, [Col. 0046A] pulvillos mysticos introspice, areolas percurre, in quibus tot florida germina, quot passim sententiarum occurrunt momenta.
E plurimis igitur, qui supererant, paucos strinximus virtutum thyrsos. Ex propriis monumentis auctorem investigavimus, et quis rectius noverit, quam ipse se auctor? Vulgare id, et receptum magis, ut ex bonis quisque suis innotescat alteri. Ecqua bona, nisi haec scripta acceperis, in quibus vivida sui resplendet imago? Recte quidam: Laude ipse sua se sonet, et laureatus spiritu scriptis coronetur suis.
Celebre illud est scitum Hussitae vatis: In antiquis [Col. 0046B] est sapientia, et in multo tempore prudentia (Job XII, 12) ; atque alterius, qui apud comicum sapientes habet eos qui utuntur vino veteri, scriptis utique priscorum. Quae vel sola in rebus humanis opera esse debuissent quae nulla tempestas involveret, nulla consumeret vetustas. Caetera quae per constructionem lapidum, et marmoreas moles in magnam educta altitudinem constant, non propagabunt longam diem, ait Seneca [Col. 0045D] Consol. ad Pol. cap. 37. . Quippe et ipsa intereunt. Immortalis est ingenii memoria. Unde conquirenti et requirenti saepenumero scriptores vetustiores a cana fide, et sana dictione commendatos, occurrit quod olim de Caesare dictum fertur, aut nasci eum in republica non debuisse, aut non mori; sic praeclaros viros exarandis monumentis suis insudare [Col. 0046C] non debuisse, aut ea non periisse. Ut enim parentes levius ferunt liberos sibi non natos quam immature denatos, sic nobis fortassis scripta complurium nescientibus tantus dolor non esset. Nunc vero fragmenta et titulos deperditorum operum intuiti angimur desiderio et torquemur:
Quod mihi fateor, identidem accidit; sapientissimum et nominatissimum Adamum nostrum recolenti, vitae sanctimonia celebrem, scriptorem illustrem, avita prosapia splendidum, dignitate sublimem, non [Col. 0046D] scholasticae modo theologiae, sed mysticae illius atque asceticae vitae magistrum oppido eximium, et sanctioris philosophiae quemdam Epictetum, usque adeo jacuisse squalidum, delituisse obscurum, vel prodiisse mutilum. Ecquod aliud referebat nobis monumentum perdurare integrum; facilem sui copiam ac usum insinuare omnibus, castum ac emaculatum transmitti memoriae posterorum? Quis, ubi a sanctis Patribus paululum discesseris, venustate sermonis, copia eruditionis, vivacitate pectoris, ac tota dicendi methodo parem cum eo teneat gradum? Non alius, aut rarus meos versatur ob oculos, qui sanctioris [Col. 0047A] vitae compendia tam copiose edisserat, spiritum concretione mortali gravem tam sublime ducat, religiosae vitae symbola maturius conferat, dignitatis ecclesiasticae momenta aequius appensa ponderet. Est sua Tullio dictionis ubertas, amoenitas Laelio, Frontoni gravitas. Est sua Ambrosio venustas, acrimonia Hieronymo, acumen Augustino, Gregorio emphasis, Bernardo mellea facundia, et sic percurrendo reliquos. Nec in humanis vultibus disparatior est, quam in stylo scriptorum diversitas: noster flumini, quam torrenti similior, ab exortu leniter progressus in ipso decursu accrescit magis, et suo augetur alveo, quo lectorem secum trahat.
Hoc in confesso ponit, [Col. 0047D] Epist. Auctoris ad Joan. Abbatem. quod Scripturam sacram in omnibus rectae viae, ac beatae vitae filum [Col. 0047B] non fallax tenuerit et triverit. Huic studio diu noctuque insistebat; ibi comperiens quod robustus comederet, et infantulus sugeret, ubi agnus tenellus ambularet, ac elephas immensus vix enataret. Hic incipientes lacte historiae, proficientes pane allegoriae, bene operantes cibo tropologiae, perfecti, et ad summa provecti, vino anagogiae pascerentur et contemplationis theoricae. Hinc sibi spiritum et vitam induit, hinc latentes in libris sparsit virtutum igniculos, qui incurios et jam legentium animos inflamment. Qui in solem venit, ait ille philosophus [Col. 0047D] Sen. epist. 108. licet non in hoc venerit, colorabitur; qui in unguentaria taberna resederunt, et paulo diutius commorati sunt, odorem secum loci ferunt, et qui venerabiles hosce Patres legerint, traxerint aliquid necesse est, [Col. 0047C] quod prosit etiam negligentibus.
Istud demum in nostro, aliisque Ecclesiae Catholicae scriptoribus est animadvertere, eloquentiae quamdam majestatem, qua pollebant, dissimulasse saepius, et fugisse, ut non otiosis grammaticorum aut philosophorum scholis, ut loquitur S. Hieronymus [Col. 0047D] Epist. ad Pamm. vide serm 11 et 15, I [Col. 0048D] partis. , sed universo loquerentur hominum generi: quod noster non semel voluisse fatetur, magis habens imbuenda corda quam componenda verba. Catalogum librorum ejus, si placet, damus.
[Col. 0048D] Vide Auctorem 1 praefat. Ab Adventu Domini exorsus, per festiviores totius anni dies transcurrens, tam ex iis, quae in concione praecellens Ecclesiastes dixerat, quam ex quibusdam adjectis, homilias seu sermones centum Ecclesiae Praemonstratensis canonicis suis nuncupatos, [Col. 0047D] ut fatetur, congessit. Ex quibus prima classis tenore, qui sequitur, decurrit, per duos tomos: Prior.
A prima Dominica in Adventu Domini, usque ad vigiliam Natalis Domini, decem et octo sermones. In ipsa vigilia quatuor. In die Natalis Domini sex. In die S. Stephani protomartyris quatuor. In die S. Joannis apostoli et evangelistae unus. In die sanctorum Innocentium tres. In Dominica infra octavas Nativitatis Domini quatuor. In die Circumcisionis duo. In die Epiphaniae Domini duo. In Dominica secunda post [Col. 0048A] Epiphaniam Domini tres. Atque has quadraginta septem homilias in unum digestas volumen M. SS. benigne mecum communicavit religiosa congregatio Patrum Coelestinorum Lutetiae Parisiorum, ubi tum cum potestate praepositi, quem priorem vocant, R. P. Franciscus Liegault, ob singularem doctrinam ac humanitatem non intermoritura mihi dignus memoria.
Alter tomus, in Capite jejunii, feria quarta, complectitur sermonem unum, in Dominica Palmarum, unum; in Coena Domini, unum; in festivitate Paschali, quatuor; in hebdomada tertia Paschae, feria secunda in synodo, unum: in sequenti feria tertia, in eadem synodo, unum; in die Ascensionis Domini, unum; in festivitate Pentecostes, sex; in octavis ejus, unum; [Col. 0048B] in dedicatione Ecclesiae, unum; in electione cujusvis praelati, unum. Viginti praeterea sunt, quos habuit, ut ait, in festivioribus Natalitiis sanctorum. Tomum alterum lugemus eheu! deperditum: vel alibi potius requirimus latentem. O quisquis forte rescis, hunc nobis abditum revela thesaurum. Indulge tantumdem candori precantis, amori supplicantis.
Secunda classis est operum, quae a praeside comitiorum generalium Jacobo de Bachimont sacrarum litterarum doctore et professore, atque ordinis Praemonstratensis praefecto generali jussa sunt typis mandari, ad id suam locante manum Amato a Fonte Camerae-Fontis abbate, anno, ut supra monuimus, quingentesimo decimo octavo supra millesimum, sub hisce titulis:
[Col. 0048C] De ordine, et habitu atque professione canonicorum ordinis Praemonstratensis, sermones quatuordecim. De tripartito tabernaculo Moysis, quod dudum erat in re, Christi, quod est in communi fide Ecclesiae; Spiritus sancti, quod in secreta consistit puritate animae humanae. Tractatus hic tribus absolvitur partibus: Tabernaculo in sensu litterali, allegorico, tropologico discusso. Hunc monitu, quin et jussu clarissimi eo saeculo abbatis Joannis S. Mariae de Kelchou in Scotia adorsus, ut conferenti mutuas liquet epistolas, ex praescripta decursum serie, eidem inscripsit. De triplici genere contemplationis, quod Deus incomprehensibilis sit in semetipso, terribilis in reprobis, suavis in electis, in tres-itidem divisum partes sacro conventui Ecclesiae Praemonstratensis [Col. 0048D] nuncupatum emisit.
Tertia classis est rursus eorum quae nobis interciderunt. Ac nominatim liber ille, quem de dulcedine Dei se conscripsisse fatetur auctor. In quo, inquit, sufficiens eruditio habebatur de divinis beneficiis, et hymnidicis laudibus quas electi Conditori suo in aeternum decantabunt. Epitomen quamdam, si juvat, damus: Creatio nostra, redemptio, protectio, beneficium. Creavit namque nos, redemit, liberavit, protegit, et benefacit nobis. Creavit non existentes, redemit perditos, protegit infirmos, benefacit indignis. [Col. 0049A] Creavit, inquam, nos in divinitate, redemit in humanitate, liberavit a captivitate: protegit in praesenti infirmitate, benefacit in aeterna felicitate. Ipse enim Creator noster est, redemptor, liberator, protector, et benefactor. Hae sunt misericordiae Dei, quas in aeternum cantabimus, ait auctor, annuntiantes veritatem ejus in ore nostro. Quinque his potissimum beneficiorum capitibus hic liber insistebat. Sed et alia quaedam opuscula concinnasse omnino arbitror, et non obscure in pluribus locis insinuat, de quibus distinctius nihil asserendum habeo, nisi quod conscriptum ab eo volumen epistolarum astruit Pagius in sua Bibliotheca [Col. 0049D] Lib. I Biblioth. cap. 17. M. SS. exstat apud nos. , quod idem legere me recolo in manuscripto tractatu Michaelis Ghierii abbatis Dom-Martini in finibus Artesiae, quem De scriptoribus [Col. 0049B] ordinis Praemonstratensis collegit. Atque eo propendere videtur Aubertus Miraeus [Col. 0049D] Ad annum 1518. in brevi chronico.
In secunda classe recensita opera, typisque Parisiensibus a centum et quadraginta admodum annis evulgata, quae sui in utilitate, et dignitate, accurate ac emendate edi oportuisset, adeo depravata in manus devenerunt posterorum, ut ea vix ullus attingere, nedum evolvendo conterere fuerit ausus, procul dubio cum perplexo istiusmodi genere [Col. 0049C] characteris, tum mendarum monstris, et lacunis absterritus. Quod vitione illius aevi, typographicis artibus non usque adeo expoliti, an magis incuria et neglectu impressionem procurantium, contigerit, in promptu non est quod definiam. Ea de causa tenuem sui famam apud plerosque sparsit. Tenuior scriptorum ejus notitia evasit. Quam paucos omnino videas scriptionibus suis auctoritatem ab eo, et salutaria accersere documenta? Quam paucos audias in exedris suis, in tricliniis, in musaeis hunc eloquii mystici pervolvisse magistrum? At rarior, qui sublimia ejus sensa assecutus institerit. Qui tamen mihi occurrunt, sunt hi praecipui.
Imprimis Joannes Molanus, apud Lovanienses clarissimus theologus, tum in sua concionatorum [Col. 0049D] Bibliotheca auctoris nostri adcenset opera, tum in libro, quem de Canonicis inscripsit [Col. 0049D] De Canon. l. I, cap. 4. , a nostro petito auctoritatis pondere suos canonicos dignitatis, suaeque obligationis reddit memores. Antonius Possevinus in Apparatu sacro [Col. 0049D] Anton. Possevin. Appar. lit. 4. adnumerat his verbis: Adam ordinis Praemonstratensis, Parisiensis professor anno 1518 edidit librum, qui beatissimae Dei Genitricis inscribitur. Ubi ยซde ordine, et habitu, et professione religiosorum Praemonstratensium.ยป Et quae reliqua habemus edita. Hoc in viro docto [Col. 0050A] gravate quis ferat, nisi candor animi abstergat, quod demisso nomine canonicorum, aliud substituerit, non quidem inferius aut indignius, si nullus animum oculumve ejus insederit naevus. Quale vero sit Praemonstratensium institutum summos pontifices censuisse supra legimus, et luculenter edisserit auctor. In Patrum deinde choro repositum Adamum nostrum contueor ab Aloysio Novarino [Col. 0050D] Aloysius Novarinus in electis, l. I, cap. 13, n. 722. , viro hac aetate doctrina et scriptis claro. Eodem ordine, quo promulgata diximus, recenset Aubertus Miraeus in brevi Chronico Praemonst.: [Col. 0050D] Aubertus Miraeus, ad an. 1518 Adamus, inquiens, Abbas Praemonstratensis, et totius ordinis praefectus generalis, vir admodum doctus, scripsit libros tres, studio atque industria Amati a Fonte abbatis Camerae Fontis an. 1518, Parisiis in folio excusos. Titulos [Col. 0050B] dein subjicit iteratos. Cujus ad veritatis limam et lineam inflectenda verba quae praemisimus, edocent. Nec minus implectit, quod apud eumdem Crespetius doctor theologus Parisiensis in summa ecclesiastica annectit [Col. 0050D] Crespetius verbo Maria. : Sed et cantum, atque officium habemus ab Adamo Praemonstratensi cardinali devotissimo editum, officio solemnitatis ecclesiasticae per omnem modum in modulatione conforme. Nec dissolvit Molanus, vice ecclesiasticae, eucharistiae substituendum ratus: cujus solemnia centum fere annos ab aetate Adami nostri instituta dignoscuntur. Dignitatem vero cardinalitiam in Romana Ecclesia propendente licet affectu, huic aut alteri cuivis apud nostros ejus nominis ascribere aequae vetat rationis indago. Apud Crespetium ex eo visus mihi irrepsisse error, quod [Col. 0050C] apud Ciaconium in suo cardinalium catalogo, Adam quispiam Anglicus inveniatur insertus, at alterius a nostro aevi ac instituti.
In istud magis eam, ut Adamum nostrum praestantissimi in scholis theologi, aut etiam doctoris, ut aiunt, laurea et gradu insignitum rear. Cujus omnino reum veritatis agunt vetera manuscripta apud Patres Coelestinos Parisiis frequentata, quae aeque in fronte ac calce, magistri Adae titulum complectuntur. Non aliis, quam facultatis theologicae laureatis professoribus, multiplicis eruditionis, ac nominis gloria percelebribus ejuscemodi honoris accommodasse appellationem priscae illius aetatis homines, in multis facile comprobatur. In distinctione Regulae [Col. 0050D] S. Augustini ab eo in duodecim profluentis capita, atque in usum et constitutiones Praemonstratensium etiam nunc deductae, non alio agnomine, quam Venerabilis appellandum Patres Ordinis censuerunt: quales et in eadem Britannia Bedam, et summos viros dicere consuevimus. In eos sermones auctoris, qui propius regulares concernunt, commentarios quosdam attestante Servatio Lairvelz in sua Optica [Col. 0050D] Lairvelz opt. spec. III. adornavit Praepositus cellae omnium Sanctorum in Suevia ordinis Praemonstratensis. De quibus nihil [Col. 0051A] praeterea rescire datum, neque publici juris arbitrer emersisse. Complures e nostris in scriptis suis ejus meminisse non me fugit, uti Martinus Merzius in tractatu De instituto canonicorum Praem. Landtmeter commentario in regulam S. Augustini, Moerbecius in Scala purpurea, Pagius in sua Bibliotheca, Mauritius a Prato in Annalibus, et plures.
Neve quis leviter animi pendeat, cur vetusta impressio hunc sibi praefixum in frontis aditu titulum gerat: Liber Dei Genitricis, et S. Joannis Baptistae, difficile non est vertere in planitiem veteri memoria repetenti, ante inventos typos in plerisque familiis receptum morem codicibus manuscriptis, ad quas spectarent, nomen praefigere, ne ex aequo, vel iniquo a sede sua dimoti facili alias negotio exsularent. [Col. 0051B] Cum itaque noster (uti non semel edisserit) Ecclesiae Praemonstratensis canonicis fratribus suis, et Christi servis ingenii sui partus nuncupandos destinavisset, pars operum ejus inde prelo submissa, quam fronti suae initio praemissam tulerat, conservavit inscriptionem.
Quod ut omnibus, ex affectu peculiari in hanc Divam compertius evadat, breviter memorandum redit Norbertum a Bartholomaeo Laudunensium episcopo cujusdam Falconis in Burgundia principis filio benigne imprimis et familiariter habitum, per ditionis ejus limites circumductum crebrius, subverente ne tanti viri spectata virtus alio deflecteret, ut si qua tellus, aut Ecclesia arrideret, suo deligeret arbitrio, sempiterno designaret acceptam hospitio. [Col. 0051C] Sed liceat ipsum episcopum in suo diplomate audire profantem: Sanctae rectores Ecclesiae quanto caeteris dignitate et honore videntur praeeminere, tanto lucidius et firmius quae statuunt et disponunt, debent definire. Notum igitur fieri volumus, tam praesentibus quam futuris, quod, anno Dominicae Incarnationis 1120, virum spectabilis religionis, Norbertum nomine, per episcopatum nostrum transire contigerit; cujus agnoscentes sanctitatem, honestatem, doctrinam atque facundiam, multis eum precibus coegerimus, ut apud nos hiemaret. Quem quanto amplius loquentem audivimus, et familiarem nobis adstrinximus, tanto magis boni odoris ejus fragrantia refecti sumus. Deinde jam fere transacta hieme, cum vir ille sanctus a nobis vellet recedere, a personis [Col. 0051D] Ecclesiae nostrae, et a quamplurimis episcopatus nostri nobilibus rogati sumus quamvis et hoc satis desideraremus, ut eum in nostra dioecesi, alicubi ad serviendum Deo collocaremus: quod vix tandem, divina gratia cooperante, ab ipso impetravimus. Nostrarum igitur perlustrantes terminos possessionum, ad locum valde desertum, qui Praemonstratus dicitur, tunc temporis inhabitabilem venimus; quem vir Dei considerans: ยซLocum, inquit, video secundum cor meum, a Domino mihi ante omnia tempora praeparatum.ยป Hoc igitur audientes, gavisi sumus gaudio, et ipsum ibidem [Col. 0052A] cum paucis Christi pauperibus, loco illi terminis impositis, ad commanendum ordinavimus. Haec ipse, et pluscula [Col. 0051D] Vide Biblioth. Praem. lib. II, cap. 12, Vitae S. Norberti. . Admirabilis igitur spirituum, quin et locorum discretor Norbertus, non fertilem terrae glebam. non populi antecepit frequentiam, neque immanis solitudinis salebris, neque rupium asperitate, neque paludum hiatu. instar voraginis abyssi horrorem movente, a proposito deterritus, vallem delegit Praemonstratam, situ quidem suo invisam, cultu intractabilem, aspectu formidabilem, at religione S. Joannis Baptistae, cui exile sacellum in ea eremo vetus Patrum pietas extruxerat, omnino venerabilem. In illo evigilata precibus nocte, arcana divini edocetur consilii; in illo sacratissima Dei mater et virgo Maria luce splendidior, et sole candidior, novae fabricae [Col. 0052B] jacienda fundamenta demonstrat, habitum, quo sese, et socios amiciat, exhibet, et robur novello gregi ab Romano hierarcha accersendum denuntiat. In illo denique prognostica et multiplici rerum divinarum visione, et beata servorum Dei ad patriam destinatione, valli reapse acquisivit, quod nomine tenus pridem prae se tulit. Platonem celebrant, quod cum locuples esset, โ ut cujus Phrygios toros lutosis Diogenes pedibus conculcavit, โ villam Academiam ab urbano strepitu remotam, corporum valetudini selegit adversam philosophandi studio. Hoc sapienti consilio, ut morborum conflictu, noxiae libidinis impetus temperaret, nec aliam, nisi a rebus quas sui discerent, voluptatem persentiscerent. Qui vel ex hoc, loquente S. Hieronymo [Col. 0052D] Lib. II, contra Jovin. , divinus dici meruit, [Col. 0052C] quod loca carnis saluti contraria, ad philosophiae sectanda studia deligeret, in quibus infirmata carne, ejusque ardoribus, qui mentem gravant, imminutis, liberior spiritus ad altissimarum rerum contemplationem exsurgeret. Sublimius accipio S. Norberti consilium, coelo utique inspirante, quo aeternae lycaeum sapientiae, omni alio excusso delectu, suis praeparavit in loco horroris et vastae solitudinis.
Ex hac origine Virgo deipara et Joannes Baptista decreti tutelares divi, et majori ecclesiae a S. Norberto exaedificatae assederunt in titulum, quorum deinde per totum hunc ordinem cultus derivatus singulari veneratione conservatur. Et hic quidem praeter festa solemnia, inter quotidianas horarum [Col. 0052D] canonicarum preces, matutinum et vespertinum vice patroni obtinet suffragium. Benignissimae vero parenti, ac optimae apud Deum advocatae suae, cujus formatus auspiciis, et beneficiis adultus, cujus contegente succrevit patrocinio, ut aliquam grati animi partem testatam reponeret, ecclesias suas omnes et conventus Mariano nomini ac honori devotos consecravit. Sacrarum horarum pensum in dies per choros ei publice persolvit, festos ejus dies pridiana inedia praeparatos solemniori ritu, et cum octavis, ut vocant, decurrit. Quam candidi ordinis protectricem et patronam singularem pluribus effert Augustinus [Col. 0053A] Wichmans in Brabantia sua Mariana, Aubertus Miraeus in Chronico [Col. 0053D] Lib. III, cap. 29, in praef. Chron. Praem. , Chrysostomus a Stella in Vita S. Norberti, et plures. Memorabile est regum Galliae Ludovici undecimi, et Caroli octavi ejus filii testimonium in haec verba: Dum penes mentis nostrae arcana propensius revolvimus sinceritatem, integritatem, longaevamque durationem, ac divinam, imo miraculosam institutionem Praemonstratensis ordinis: qui magnis jam defluxis temporum curriculis, mystico spiramine, a beatissima ac gloriosissima virgine Maria Christi Redemptoris nostri matre revelante, per pium illius ordinis Patrem, primumque institutorem B. Norbertum, virum quidem vitae sanctimonia, multisque coruscantem, clarentemque miraculis noscitur institutus, atque illi candidus [Col. 0053B] dicti ordinis habitus, pariter atque locus in pago Laudunensi, per eamdem beatissimam, ac gloriosissimam virginem Mariam, ubi Praemonstratense monasterium praefati ordinis caput et fundamentum construi deberet praemonstratus, unde Praemonstratensem ordinem sibi nomen assumpsisse multis authenticis documentis, historiisque probatissimis compertum est: nos tanto magis ferventioreque desiderio, ad ipsum Praemonstratensem ordinem afficimur, etc. Datum in palatio Parisiensi anno Domini 1491 [Col. 0053D] Vide Biblioth. Praem., lib. III, fol. mihi 762. .
Huic rei firmandae facit ab auctore et magistro nostro petita professionis formula, qua S. Norbertus primique socii ad cunas vagientis Jesu in Natali Domini, et sinum Virginis matris ad illam beatae perennitatis civitatem solemni votorum [Col. 0053C] nuncupatione, seipsos conscripserunt: Ego offerens trado meipsum Ecclesiae sanctae Dei genitricis Mariae, sanctique illius, et promitto conversionem morum meorum. Et quae alibi habes [Col. 0053D] Serm. 5 ad Relig. Vide Brabantia Marian lib. III, cap. 29. . Vides quemque immobili verborum tenore, quaqua patet ordo diffusus, ecclesiam suam S. Dei Genitricis memoriae et cultui mancipatam edixisse? Quod profecto generatim fieri nequivisset, nisi haec Diva ecclesiis omnibus praestitisset tutelaris. Nec a fide dimovet quod plures aliorum a Deiparente sanctorum titulo appellari vulgo meminerim, vel enim prius eorum nomina indita praeferebant, quam a Praemonstratensibus susciperentur, vel ob sacra lipsana veteremve sanctorum memoriam inibi celebratam, [Col. 0053D] similibusque de causis, aliis atque aliis coelitum praenominibus in vulgus circumferri expediebat, cum tamen aequabili jure, et pari vinculo haec atque illustrior auxiliaris Diva praesideat. Haec liquidius ab eo tractanda forent, cui beneficia Deiparae matris, atque obsequia Candidi Ordinis tantae devota patronae ex instituto prosequi consilium esset. Fecit nuper ex nostris [Col. 0053D] Herdegom Canonicus. , qui Virginem Candidam Praemonstratensem libro suo inscripsit, nisi quod [Col. 0054A] astrictior quibusdam videatur, quam pro Ordine Candido titulus ferat.
Cathedram Candidae Casae, in Gallovidia, littus maris Hibernici adjacentis (incolae Withernam dicunt) a S. pridem Niniano Deo in memoriam S. Martini sacratam volunt; alii episcopum primum insedisse S. Plechelmum, ven. Bedae in historia Anglicana suffulti testimonio. Et cui gravius ab altero possit accedere? Videndus adhaec Miraeus in fastis Belgicis, 15 Julii; Usuardus in suo Martyrologio; et meminit vita S. Switberti apud Surium Kalendis [Col. 0054B] Martii. Ex quibus Plechelmum floruisse anno salutis nostrae 690 Ninianum, imperantibus Honorio et Theodosio, dignitate episcopali effulsisse, atque ex Romanis martyrum tabulis die 16 Septembris an. 432 obiisse [Col. 0054D] Martyrol. Rom. 16 Sept. dabitur introspicere. Neque ea ex Anglorum fastis petita erroris ausim accersere. At veritatis conciliandae injecturus vinculum, S. Ninianum episcopum et fundatorem praesedisse arbitror, absque firma successorum serie: demum sub beato Plechelmo solemni incolarum conventu, et consensu caeterorum episcoporum, infulas illi Ecclesiae decretas, constanter perdurasse. Multam atque implexam quaestionem quae reges inter Anglorum, atque Scotorum, eorumque, plurium annorum decursu, intercessit episcopos de primatu, jure metropoleos, [Col. 0054C] immunitate, atque adjunctis largius expendendam ablego ad Polydorum Virgilium [Col. 0054D] Histor. Angl., l. IX, fol. Mihi 153, et l. XIII Penn. l. II, cap. 36. , Harpfeldium [Col. 0054D] Harpfel. Hist. Angl. lib. XXII. , Baronium [Col. 0054D] Baron., an. 1191. , Gabrielem Pennottum; et nos supra attigimus. Istud de hac re in subsecivis pono, quod nemo in controversiam merito trahat: duos in regno Scotorum post haec obtinuisse metropolitas. Quorum Princeps in Ecclesia S. Andreae subjectos habet Dunkeldensem, Aberdonensem, Moravensem, Domblacensem, Brechnensem, Rossensem, Cathanensem, Orcadensem. Alter est Hierarcha Glascuensis, quem in sacris agnoscunt principem Candidae-Casae, Lismocensis, Sodrensis.
Ad Adamum dilapsus, primum e nostris in Candida-Casa religiosi coetus praefectum: primum in ea [Col. 0054D] Ecclesia, dignitate episcopali sublimem, patenter ac exerte Mauritius a Prato in Annalibus edisserit sub annum 1177. Non pigebit fortassis pauculas lineas relegere [Col. 0054D] Vide Prol. cap. IV. : Christianus Candidae-Casae episcopus in Galluveja, Scotiae regione, canonicos suae ecclesiae cathedralis, jam regulares in Praemonstratenses convertit. Qua de re ut fundator illius ecclesiae nominatur in obituario Praemonstratensi Nonis Aprilis. Vocati sunt ex Viridi [Col. 0055A] stagno primi canonici, et ex eis primus praelatus seu abbas datus Adam, seu Edanus, eo nomine insignitus in obituariis ordinis IX vel X Kal. Decembris. Dempsteri de scriptoribus Scotiae, et vetustiorum monumentorum conspirat sententia.
Vetus manuscriptum Averbodiense distincte et breviter: Candida-Casa filia Viridis-Stagni. Est sedes episcopalis, et Prioratas; et electio episcopi pertinet ad conventum hujus loci. Iem reponunt auctor Bibliothecae Praemonstratensis, ac Servatius Lairvelz in sua regularium Optica, statim citandi nec ullus, opinor, probatae adeo veritatis inibit inficias. Luculentus accedit testis Aubertus Miraeus in notitia episcoporum [Col. 0055D] Lib. V, cap. 1. : Candida-Casa, Witherne episcopatus, sub archiepiscopatu Glascoensi, in Gallovidia [Col. 0055B] Scotiae provincia. Fuit olim abbatia canonicorum regularium, in qua sedes erat episcopi, nec is alios habebat canonicos in sua Basilica cathedrali, quam regulares. Ac de indulta libertate [Col. 0055D] Lib. II, sup. notit. : In Scotia, inquit, episcopatus sunt exempti per Coelestinum secundum, anno 1192, teste Baronio, S. Andreae, Glascoensis, Candidae Casae: et quos enumerat. In Catalogo monasteriorum Praemonstratensium regularium Opticae adnexo [Col. 0055D] Servatius Lairvelz in indice Monast.; Miraeus in chron. Praem. ad an. 1480. : Candida-Casa, inquit abbas Servatius, filia Viridis Stagni, cathedralis ecclesia, in qua olim praesidebat abbas ordinis nostri qui etiam erat episcopus a suo collegio canonicorum Praemonstratensium, qui cathedralem illam ecclesiam occupabant, electus.
At non pigeat quemquam, ab hac ora transmarina, [Col. 0055C] per alias atque alias mundi partes, quasi saltuatim, peregrinari sublimes honoris cathedras, quas a Praemonstratensibus dati episcopi insederunt [Col. 0055D] Vide Biblioth. Praem. l. I, cap. 17. , inspecturum. Prioris occurrunt lustrationis, quas jure ordinario, non alio suffragante coetu atque auctoritate, quam religiosorum suorum electi suffragiis, Praemonstratenses ascendebant. Neque alii, quod forsan mireris, in praepositos, decanos, archiadiacones, praecentores, ac id genus majora, minoraque, ut plurimum, delecti officia, quam ex regulari professione. Haec prius S. Norbertus ad cathedram raptus Parthenopolitanam presserat vestigia: qui non alibi securius et sanctius a pompis obstrepentis saeculi, atque apud [Col. 0055D] suos ratus posse quiescere, collegio B. Mariae palatio suo archiepiscopali ferme contiguo, translatis ex cujusque placito viginti inde canonicis, suos substituit clericos regulares: Ut ibi fratribus suis impositis, aliquando a tumultu, qui officio imposito debebatur, paululum spiritum refocillaret, ait ei synchronus vitae Scriptor [Col. 0056D] Cap. 45 Vitae, et 49. , non aliter quam pictores longa intentione hebetatos oculos ad specula aut virores colligunt. Praeter hanc, et alteram ibidem S. Mauritii, dignitate et primatu sublimiore reliquis, [Col. 0056A] ab Innocentio secundo in concilio Rhemensi, an. 1131, archiepiscopalem Ecclesiam obtinuit, in quam sui instituti canonicos ex opportuno valeret inducere. Quod, enarrante Alberto Krantzio [Col. 0056D] Lib. VI, cap. 12 metrop. , canonici ejusdem matricis ecclesiae passi sunt lubenter, atque in ordinem Praemonstratensem redigi, et Norbertini dici. Quas nostri deinde pleno jure, nec interrupta plurimorum annorum successione, in capite et corpore tenuerunt, sequuntur: Havelburgensis ecclesia cathedralis, Brandeburgensis, cathedralis, Raseburgensis, cathedralis in Alemannia Saxonica: de quibus videndus Krantzius [Col. 0056D] Lib. XII, cap. 8 sup.; et lib. VII, cap. 50. . Plocensis quae est cathedralis in Polonia, Belburchensis, cathedralis in Sclavonia. Candidae-Casae in Scotia, quae et sanctissimae Trinitatis ab aliis dicitur, jam meminimus; [Col. 0056B] Rigensis, metropolitana in Livonia, cui decem suffaganei subjacebant, non alterius quam Praemonstratensis, ut aiunt, instituti; Oiselensis, Derptensis, Topatensis, Gerlandensis. Curiensis, Culinensis, Sambiensis, Varmiensis Pomesaniensis in insula B. Mariae, et Ruthenensis. Adcenset Servatius in suo indice coenobiorum, Isagrabiam, cathedralem in Sclavonia, vel potius Pomerania, sanctae Trinitatis ecclesiam cathedralem in Dacia, atque alias quinque in Saxonia; item cathedrales Rilzmadum, Lucich, Linomam, Imbriam, Aldeberch: in quibus olim praesidebant abbates ordinis nostri, a suo collegio canonicorum Praemonstratensium, qui cathedrales illas ecclesias occupabant, electi. Quibus firmandis Dabravius episcopus Olomucensis in Historia [Col. 0056C] Bohemica, et Augustinus Olomucensis in Catalogo episcoporum Olomucensium, illud volunt as sertum: viros ex Praemonstratensibus numero plurimos, virtute praecipuos, meritis sublimes in Ecclesia summum gessisse principatum. Refert Chrysostomus a Stella in Vita S. Norberti, apud quem Stephanus cardinalis S. R. E. titulo SS. Joannis et Pauli in diplomate dato Avennione, Clementis sexti anno decimo ex instrumentis pontificiis, verbis expressis et meditatis, Praemonstratensibus sexdecim cathedras episcopales plenario ac ordinario jure subjectas, et incorporatas attestatur. Vide Aubertum Miraeum in brevi Chronico. Praeclara sane haereditas, si nemo vellicasset. Id ex Alberto [Col. 0056D] Krantzio [Col. 0056D] Krantz l. VI, 12, metrop. velim adjectum, nostros tenuisse complures ad ducentos, atque trecentos, et amplius annos, ut signanter de Raseburgensi expressit, primum a B. Evermodo, discipulo quem diligebat Norbertus, deinde praeposito B. Mariae Magdeburgensis, insessam non interrupte a nostris usque ad annum quadringentesimum octogesimum supra millesimum. In epitome Chronica Mauritii typis evulgata ad annum 1181: Moritur, inquit, Eskilus quondam Londensis in Dania episcopus, qui suam cathedralem submisit [Col. 0057A] ordini Praemonstratensi, ac ejusdem instituti duo alia coenobia dotavit. In Dania ejus exemplum secutus Tucho episcopus Burgilavensis suos quoque canonicos Praemonstratensem observantiam tenere desideravit, ac perfecit. Veteri et firma manu traditum asservatur [Col. 0057D] Vide Servatium Lairvelz: opt. spec. 111, et indicem monast. Miraei sub finem. : Summa claustrorum, sive monasteriorum ordinis Praemonstratensis: mille abbatiae, trecentae praepositurae; coenobia vero sanctimonialium quingenta. Insuper in ordine praefato sunt sedecim episcopatus: de his sunt septem archiepiscopi, et novem dioecesani episcopi. Quas Cathedras obivimus, ampliorem adaequant numerum: cupidior observet propius sibi probandas atque improbandas.
Altera nobis perlustratio levissimo obtutu transmittenda: Ecclesiarum, dico, non successione, aut [Col. 0057B] quasi haereditate ut prius: at principum Christianorum, vel cleri ipsius postulatione, ac benevolentia antistites sibi sufficientium delectos. Ex Praemontratensi gremio, praeter beatissimos viros Norbertum ac Evermodum, quorum memini velut e divite penu prodierunt B. Galterus Laudunensis episcopus [Col. 0057D] Videndus Guibertus Abbas de Novingento in Catalogo Abbatum Eccl. Laud. , B. Milo Morinensis, Galterus alter Cabilonensis, Navarrus Coseranensis, Gervasius Sagiensis. Gloriatur Ecclesia S. Martini Laudunensis uti ejus monumenta, Romanae sedis pontifice maximo Gregorio VIII, B. Godescalco Atrebatensi, Concordato Eduensi, Arnoldo Courensi episcopis. Ecclesia Strahoviensis hic luculentius et splendidius ostentavit decus [Col. 0057D] Mireus in Chron. ad an 1126. . Septem enim, non interrupta serie, ex familiae suae alumnis eduxit et suspexit in [Col. 0057C] metropolitana Bohemiae cathedra archiepiscopos: quibus octavus accessit beatus Joannes Lohelius. Ad haec B. Adelbertum episcopum Salisburgensem [Col. 0057D] Bibloth. Praemonst. fol. mihi 317. , atque decem fecundo partu effudit Olomucenses. Quorum res gestas et nomina brevi sermone non distringam. Delibant ea Aubertus Miraeus, et Pagius in sua Bibliotheca. Quod sublime munus tante moderamine, et commendatione gesserunt Praemonstratenses, centum et quinque annorum inviolata successione, ut Vratislaus Bohemorum dux non alios quam Strahovienses canonicos ad eum honoris gradum vulgato diplomate sanciverit assumendos. Quod coenobium idcirco episcoporum seminarium audiebat: ex quo per totam Moraviam episcopi cathedras scandebant. Non memorem Almaricum [Col. 0057D] ex Floreffiensi coenobio Sidoniensem episcopum in Palaestina [Col. 0058D] Vide Miraeum in chron. ad an 1548. ; ex ecclesia S. Judoci in Nemore, vulgo Dommartinensi, Andream Noviomensem; ex S. Pauli Virdunensis monasterio Nicolaum Psaulmeum, apud eosdem Virdunenses summum praesulem, ac concilio Tridentino praesentem; et B. Alberonem ex episcopo Virdunensi in eodem coenobio disciplinae Praemonstratensis sectatorem: [Col. 0058A] ex S. Joannis Ambianensis Nicolaum Lagreneum episcopum Ebronnensem et suffraganeum Ambianensem, et S. Augustini ad Morinos Danielem Taispelium episcopum Gibeldensem, et suffraganeum Morinensem; Flogerum Sagiensem in Polonia: Ecclesias obvias magis notavimus: omnes percurrere morosum foret. De quibus Annales Praemonstratenses. Usurpem hic illud lyrici vatis:
Ne quis statim corrugare, aut aspernari valeat, sublimiores illas vellendo cathedras, et carpendo Praemonstratenses ab inferioribus parochiis, quas et jam nunc administrant, signandos duxi potius auctores auxiliares, quam conducendos. Primae sunt ab auctore nostro probatissimo suppetiae [Col. 0058D] Serm. 7, ad regul. : Quotquot enim in unitate baptismatis et fidei sumus, magni corporis quod est Ecclesia toto terrarum orbe diffusa, sub uno capite, Mediatore videlicet Dei et hominum, Deo et homine, Domino nostro Jesu Christo, in diversitate linguarum, professionum et meritorum, in differentia officiorum et [Col. 0058C] graduum, membra eidem catholicae matri nostrae, ad honorem praefati capitis, et utilitatem membrorum debemus quidquid vivimus, et sumus, possumus et scimus. Nec eorum, qui in ea sunt, ullo modo debet resistere aliquis, cum obsequium partis auctoritas expetierit totius. Quocirca cum sancta mater Ecclesia et te, ut ejus necessitatibus deservias, idoneum agnoverit, et ad regimen suum, interposita electione canonica, assumpserit, et ad hoc te dignum judicaverit, professionis quidem tuae poteris, ut opinor, locum mutare, et alio, ubi id agas, ad quod te vocavit, cum consensu tuorum, inter quos degis, transmigrare. Ejuscemodi plane fuisse institutum S. Augustini, e quo eminentioribus Ecclesiis alii, atque [Col. 0058D] alii plures caeteris inferioribus praefecti, functiones suscepti praestarent sacerdotii, luculentus testis asserit Possidius [Col. 0058D] In Vita S. Augustin., cap. 11: De tuendo caelib. tom. II, et apud Landtm. De veteri cler., par. III, cap. 1. . A quo non dilapsi Praemonstratenses; imo a Deo destinatos merito dixit Robertus Arboricensis episcopus: ut lapsus ordo canonicus S. Augustini suas detergeret sordes, suorumque asseclarum exemplo meliorem indueret formam. Id ex divini ratione consilii in Ecclesia opportune evenisse, ut restauratores calcatae sepis, [Col. 0059A] novi buccinatores defluentis militiae, novi languentium incentores animorum; viri, inquam, spiritus apostolici habentes primitias resuscitati prodirent, docti a Domino quid amore tenerent veritatis, quid officio charitatis impenderent, consensus omnium evincit saeculorum [Col. 0059D] S. August. De civit., l. XIX, cap. 19. . Quod in canonico ordine a vita communi collapso factitatum, egregie docet Joannes Molanus in libris, quos de canonicis inscripsit [Col. 0059D] Lib. II. De canon., cap, 23. .
Quinimo beatos effert illos canonicos, et vere omni laude dignissimos; qui non contenti bona vita, et canonico Ecclesiae officio [Col. 0059D] Sup., cap. 24 et 27. Vitae mistae officia. , secundum mensuram donationis, opitulatores esse cupiunt in Ecclesia Dei, scientes hanc esse vocationem suam. Non est ergo, quod aliquis ex eo capite obstrigillet, [Col. 0059B] quod dedignetur, aut potius amplexetur. De Praemonstratensibus loquitur Aubertus Miraeus [Col. 0059D] In Chron. Praemonstr., initio. , quorum vitam, neque in sola contemplatione, neque in sola actione, sed in utraque positam descripserat. Habent fere singula hujus instituti monasteria paroecias sibi annexas plurimas, quibus praefecti seu pastores e numero religiosorum dari solent. Quod ut huic ordini pene est proprium, sic et afflictae Dei Ecclesiae, in hac tanta bonorum pastorum inopia, quammaxime commodum. Istud esse proprium officium clericorum, quorum numero ccnsebatur, egregie docet Philippus ab Eleemosyna abbas Bonae-Spei [Col. 0059D] De continent cler., cap. 97. , ne videretur, ut ait, id odisse quod erat, et amasse quod non erat. Et Jacobus de Vitriaco de canonicis Praemonstratensibus [Col. 0059D] Histor. occident., cap. 22. : Parochiales, [Col. 0059C] inquit, ecclesias, et animarum saecularium curas in propriis personis suscipiunt. Videndus Martinus Mertz Ecclesiae Rothensis in Suevia canonicus et prior, in singulari tractatu de instituto canonicorum Praemonstratensium [Col. 0059D] Adnotat., 12 et seq. . Ubi ab omni aetate petitis SS. Pont. placitis lituras a Francisco Suarez, aut quodam posthumo ejus, Praemonstratensibus in suo tractatu de statu et virtute religionis, inspersas absterget. Eidem consonant argumenta quae Moerbecius Averbodiensis canonicus in Scala sua purpurea demirando censet [Col. 0059D] In Basil., scalae purp., ยง 10, n. 3, et scalae grad. 3, coll. 2, ยง 1, lib. III, cap. 29 et 30. ; et festucam quorumdam oculis insidere visam eximit. Videndus praeterea Augustinus Wichmannus in Brabantia sua Mariana. Ubi passim et [Col. 0059D] sparsim, quae eos ducunt, plura; et hanc spiritualis vitae condituram vitae contemplativae et mistae; primo et perseveranter S. Norbertum suo Ordini alligasse [Col. 0060A] disserit. Nec alter, e celebri Tongerloa, mittendus Laurentius Landtmeter, tam in libris de veteri clerico. quam in suis ad regulam S. Augustini commentariis [Col. 0059D] In regul. S. August., cap. 1, n. 8, et cap. 4, n. 10 , et plures mox citandi.
Neque enim tot summorum pontificum indulta, ac privilegia, neque tot episcoporum placita innumeros in diversis provinciis pastoratus, complures archiepiscopatus, atque episcopatus non administrandos tantum, verum ordinario jure uniendos Praemonstratensibus permisissent, ac ultro potius obtulissent, si ecclesiastici, aut communis juris limites violandi, et transponendi, aut ipsorum instituto dissonum et contrarium fuisset. Gaudet profecto hic ordo amplissimis, iisque plurimis a sede apostolica concessis favoribus, ac privilegiis: [Col. 0060B] quibus enucleandis immorari, quid aliud esset quam Iliada, atque Odysseam remetiri? Coronidis vice quaedam adnecto, atque adnoto; ex quibus plura valent erui. Primo non tantum unita, seu quovis titulo, et jure ad se spectantia sed et quaelibet beneficia curata impetrandi, ac ea, per suas, officiandi ex concessione Bonifacii IX, omnimoda potestate munitur. Vide Landtmeter [Col. 0059D] In reg., cap. 4, n. 10. in regulam S. Augustini. Ubi quoad curas saeculares, et simplicia beneficia illam extendit facultatem. Gabrielem Pennottum [Col. 0059D] De canon. regul. l. I cap. 72. , et Pagium [Col. 0060D] Lib. I, sect. 18. in sua Bibliotheca, Zypaeum [Col. 0060D] Lib. III, De regul., n. 46, l. V, De apostatis, n. 10; et De privil., n. 4; et cons., can., l. III, cap. 1. in Analyticis. Subjacet deinde ordo iste, ut omnes norunt, immediate sedi apostolicae, exemptus a jurisdictione [Col. 0060C] episcoporum: qua etiam gaudent regulares Parochi, non aliter ipsis, aut officialibus ipsorum quam de sacramentorum dispensatione; de oeconomia et moribus, praelatis responsuri regularibus [Col. 0060D] Vide P. Marchant, resol. pract. De regular. casu 2 et 3, pag. mihi 49 et 52; Lairvelz, opt. reg. spec. 44, instr. 19; Vide Chassaing. De privil. reg. per totum; Bibl. Praem., l, III, priv. 74, et priv. 127 et seq. . Si presbyteros saeculares parochiis suis, ex re nata, substitui contigerit, quod valent: velut precarium honestamentum citra usucapionis damnum, ad pristinae relabi facultatis arbitrium. Sic plura SS. pont. diplomata cum in bibliotheca Praemonst. edita, tum in archivis monasteriorum asservata. De quibus praeter citatos Augustinus Barbosa libro II Juris ecclesiastici, cap. 12; de potestate episcopi, par. III, et apostolicarum decisionum allegatione 105. Tamburinus de jure abbatum [Col. 0060D] Tom. II, disput. 5, quaest. 11, n. 23. . Condecoratur demum communicatione, atque extensione [Col. 0060D] privilegiorum ordinum mendicantium, et non mendicantium. Videnda bulla Clementis VIII, et Gregorii XIII, apud Roderiques [Col. 0060D] Tom. II, quaest. regul., bul. 21, et Greg., bul. 15. : illius data anno [Col. 0061A] 1593 hujus 1572. Provinciae primum Hispanicae, ac ille deinde ad instantiam Joannis Lohelii vicarii generalis per Germaniam; hic rogata Joannis Despruetis, praefecti generalis ad totum ordinem expressius derivarunt. Quae deinde confirmavit Paulus V et Urbanus VIII, ad Petrum Gossetium tum praefectum generalem [Col. 0061D] Biblioth. Praem., l. III, priv. 150; priv. 152; priv. 145, etc. . Quae pluribus cupidus lector asserta reperiet apud Georgium Kiene, in tractatu de casibus reservatis Constantiae edito [Col. 0061D] Par. 3, cap. 8, n. 11. . Hieronymum Roderiques in compendio [Col. 0061D] Resol. 116, verb. priv. comm., n. 44. . Joannem de la Cruz, De statu religionis [Col. 0061D] Lib. II, cap. 4, dub. 1, concl. 3. . Ascan. Tamburinum, De jure abbatum [Col. 0061D] Tom. I, disp. 17, n. 16 et 20. . Simonem Pourraeum, in compendio indulgentiarum Insulis Flandrorum anno 1650 impresso [Col. 0061D] In praef., fol. mihi 14. . Et plures. Atque ordinem Praemonstratensem in scribatu Romanae [Col. 0061B] curiae Carthusiensi, Cisterciensi, Camaldulensi privilegiatis adcenseri testis est luculentus Servatius Lairvels in Optica [Col. 0061D] Spec. 111, instr. 5, et Biblioth. Praem., [Col. 0062D] l. I, cap. 13. :
Eumdem illum accipiendum esse, quem in lucem efferre studium est, cui allubescit, calculum conferat. Cuivis est arbitrariae, quod mihi probabilissimae fit conjecturae. Inducunt omnino quae locum, tempus, personam, moresque adjuncta comitantur, ac intime assident. Loci vestigia [Col. 0061C] relegenda non sunt. Anglorum regnum sedem suam fassum audivimus. Consensus temporis cum narratore expenditur, Caesario, inquam, in Heisterbachensi Cisterciensis instituti coenobio anno, praeter millesimum, nonagesimo nono, religione et doctrina celebri. Quis ad ea tempora assurrexisse nostrum inficiabitur, non immemor ad infulas demum provectum anno circiter 1186, quas lustris aliquot tenuisse propensioris est arbitrii. Personae vultum introspicienti occurrit nobilissima progenies regum principumque agnatus sanguis, episcopalis dignitas, doctrinae eminentia, quae reliquis charum et venerandum proceribus ad moderanda regni negotia proniori consilio admovebant.
Igitur clerici familiares salutis ejus cupidi extreme [Col. 0061D] tunc decumbenti paraeneticum insonabant: Consiliis regis interesse solebatis [Col. 0062D] Hist. Angl., l. XIII, n. 20. . An rursus cum nostro sit idem Adamus, quem sub hanc aetatem secretioris administrum concilii connotat Polydorus Vergilius, peritioris rerum Anglicarum committam indagini et sensui. Pergo siquidem, ac si patenter oggesserint. Diluendae lacrymis, expurgandae [Col. 0062A] salutari confessione sordes, quae ex lubrica magnatum conversatione adhaeserunt. Quibus ipse episcopus: Non aliter fui coram rege, quam Christus coram Pilato. Hoc quidem dixit et fecit episcopus ille sanctus pro exemplo, sciens scriptum: ยซAnte mortem confitere. ยป (Eccli. I, 16.) Sic ipse synchronus. Ecce ut nullus locus, nullum tempus viro sapienti vacuum est a laude virtutis; verum ut fluvii per medios aestus maris ferri dicuntur primaevae tenaces undae; sic per circumfusos strepitus nullam contrahit ipse animorum salsedinem ex curialium tractatione negotiorum. Occlament alii veterem paroemiam; fraudem sublimi regnare in aula, nec stare quemquam firmiter culmine lubrico. Hinc noxias rancoris atque invidentiae [Col. 0062B] aves corrodere jecur, cujusque ad hunc caucasum alligati. Inde palpantes sirenas incautis facile mentibus parare decipulas, innectere laqueos. Ista ego, et plura non diffiteor, non inficior. Neque Platonis de Philosopho gnomen [Col. 0062D] Plato, in Theat. apud Liss., 2, manud., dissert. 2. . Revera corpus ejus tantum in civitate agit, aut potius peregrinatur; mens autem et cogitatio haec omnia parvi, aut nullius aestimat. Quocunque fertur cum Pindaro, terrae infera et coeli supera pervadens, ac dimetiens, et omnem ubique naturam curiose investigans. Hinc apud S. Hinronymum: Ex Philosophis jugem mortis meditationem primus extulit Pythagoras [Col. 0062D] Adversus Ruffin. : quotidie de carcere corporis absentem educere animae libertatem. Hanc meditationem neque in aulae frequentia vir sapiens (si quando interesse necessum est) dimittit. Incertum [Col. 0062C] novit quo quemque loco mors expectat [Col. 0062D] Vide Senec., epist. 26. : itaque ipse illam omni loco exspectat. Id meditari libertatem dicit. Qui enim mori didicit, servire didicit: supra omnem potentiam est, certe extra omnem. Hanc philosophiae partem e coelo noster episcopus acceperat. De quo habemus: Quotidie solitus fuit mundare conscientiam, nec differre confessionem suam de die in diem (Luc. XII; 37) . O servum beatum, cujus januam pulsans Dominus invenit vigilantem.
Sanctus praesul digesta insecutus exempla Patrum, inter Christianorum regum consessus ex dictamine charitatis multorum utilitati consulebat; aulae illecebras, adjacentia vitia nesciebat. Quin ut tela amiantina ignem patitur ad splendorem; ipse palatia ad virtutis communionem atque incensionem. [Col. 0062D] Scitum est illud S. Norberti, quod ab optimo parente imbiberat bonus filius. Illum viri principes velut melioris saeculi instrumentum, sana prorsus, et matura depromentem consilia, atque ipse Lotharius rex primum Saxonum deinde Romanorum imperator Augustus (ut habent gesta) imprimis diligebat virum Dei Norbertum [Col. 0062D] In vita S. Norb., c. 52. : eo quod ejus consiliis, [Col. 0063A] quae strenuitate et providentia pollebant, assidue utebatur; et quia ab eo coelestis dulcedinis potum hauriebat, et pane divinae refectionis quotidie reficiebatur. Quo consulente [Col. 0063D] In Vita S. Norberti. cum gravissima regni tractabat negotia, tum spiritu prophetico complura ab eo praenuntiata accipiebat. Erat autem ipse Lotharius, docente synchrono, strenuus belli ductor praecipuus in armis, providus in consilio, terribilis inimicis Dei, et sanctae Ecclesiae, veritatis amicus, justitiae socius, injustitiae inimicus. Viden ut aequabili tenore mentem irrigant, fovent, atque roborant sanctorum, quos vere sapientes dixeris, consilia; quorum multitudo est sanitas orbis terrarum (Sap. VI, 16) .
Ab exemplo episcopi obiter assertam velim exomologesim, [Col. 0063B] seu peccatorum confessionem, hominibus vice Dei factam, inter necessaria lapsis, et sacrosancta reconciliationis symbola, stabiliter in Ecclesia catholica repositam et conservatam. Quae virtute a Christo institutore derivata, quod gerit externe, latenter et potenter operatur in anima. Ut quod corde poenitenti et humili, ad hoc spontaneum tribunal homo detulerit expiandum; de eo non confundatur, cum loquetur inimicis suis in porta. Norunt Christi fideles, qui in via hac mortali divinam adinventionem, et salutare multorum lapsuum habuerunt retinaculum. Qui praesentissimum id expurgationis semper coluerunt amuletum; multarum impraesentiarum virtutum gymnasium. Mirentur qui volunt (verba assumo maximi et SS. pontificis [Col. 0063C] [Col. 0063D] S. Greg., lib. XII, moral., cap. 14. ) in quolibet justo castitatis continentiam; mirentur integritatem justitiae; mirentur viscera pietatis: ego non minus admiror confessionem humillimam peccatorum, quam tot sublimia opera virtutum. Hanc criminibus diluendis necessariam, quotidianis et venialibus defectibus commendabilem, non absque immodico pietatis quaestu orthodoxa frequentat Ecclesia. Ubi reus ex humanae cujusdam angustia verecundiae, et contriti cordis submissione, quae comitatur, facile noxarum damna eluit, atque divinae amicitiae societatem conciliat. Hac bolide suprema ratio in seipsam collecta, ad instar praesidentis Navarchi, inscrutabilia alias vada propriae tentat confidentiae, profunda incontinentiae, praerupta avaritiae, ut si quae impegerit in naufragandi discrimina, volatili [Col. 0063D] cogitatione, labili locutione, vel pravo opere, vela colligat, rectumque ad salutis portum teneat cursum. Nec aliud expedit compendium ad Christianae philosophiae arcanum: quo seipsum nosse, id est, animum, et quod ab eo geritur, jubetur, Ubi discernat quid valeat divino munere, et quo labascat ex propria infirmitate.
Multus in hac exomologesios doctrina, sparsim in scriptis commendanda antistes noster; at sanctior et studiosior in ejus boni operatione. Cui [Col. 0064A] utique pietas in corde firmior, quam in ore: hanc benefactis satius exercendam ducens quam per conquisita verba praedicandam. Multum alienus ab his quos castigat Apostolus: Qui alios docent, et seipsos non docent (Rom. II 22) .
Qui etiam post mortem, ait Caesarius, miraculis claruit. Ne singularius discussa evolvam, caligo, fateor, actorum intercipit, et ne disquiram, ligat necessitas. Penes auctorem mea est fides miraculis a morte praesulem illustratum. Quod certius, et securius affirmate loqui liceat [Col. 0063D] In Vit. S. Fulg., cap, 3 : Mirabilia non conferre homini justitiam, sed hominum notitiam. Quisquis autem hominibus fuerit notus, nisi fuerit justus, ad aeterna perveniet supplicia condemnatus. Ille vero qui per misericordiae coelestis opera justificatus, [Col. 0064B] in conspectu solius Dei vixerit justus, etiamsi parum sit hominibus notus, beata sanctorum gaudia percipiet coronatus. Neque enim a sanctis Dei hominibus praeter datas naturae leges aut supra statum illud moderamen, miranda quaevis ad sui commendationem; sed ad alienae necessitatis levamen, et caeterorum commonitionem noscuntur patrata; apud posteros tamen famae splendorem, ut gemma auro atque odor balsamo, in longum diem propagatura.
[Col. 0064D] Ordo narrationis ex Caesario Heisterb., lib. III. rerum memoral., cap. 21 et 22. Audi episcopi cujusdam verbum bonum, verbum sanctum, verbum memoria dignissimum. Sicut didici a quodam abbate, nuper in Anglia defunctus est episcopus ordinis Praemostratensis, vir bonus et magnae religionis. Hic cum ageret in extremis, nec confessionem requireret, dixerunt ei Clerici sui: Domine, [Col. 0064C] debilis estis valde, quare non facitis confessionem vestram? Respondit episcopus: Non faciam. Illis verbum exhortationis repetentibus adjecit: Putatis stolidi quod usque ad hanc horam distulerim confessionem meam? Dixerunt ei iterum: Consiliis regis interesse solebatis. Quibus iterum respondit: Non aliter fui coram rege quam Christus coram Pilato. Hoc quidem dixit, et fecit episcopus ille sanctus pro exemplo, sciens scriptum: ยซAnte mortem confitere. A mortuo quasi nihil perit confessio. Confiteberis vivens, vivus et sanus confiteberis, et laudabis Deum, et glorificaberis in miserationibus illius (Eccli. XVII, 26) .ยป Quotidie solitus fuit mundare conscientiam, nec differre confessionem suam de die in diem, sicut [Col. 0064D] multi faciunt. Qui etiam post mortem miraculis claruit.
Quia Praemonstratenses sub regula S. Augustini ex professione, libet aliqua de ea notare cum nostro Adamo. Inter plures regulas quas a Patribus Latinis acceptas religiosi coetus sequendas amplectuntur, [Col. 0065A] sicut ea, quam beatus Augustinus clericis suis tradidisse dignoscitur, prima tempore, sic dignitate habetur potissima, observatione facillima, discretione praecipua, auctoritate suprema, mandatis suis ordinatissima, rebus praestantissima, speculum vitae, lex disciplinae ecclesiasticae, perfecta actionum norma, futurae ac beatae vitae aurora, splendida clericorum cynosura, expressa spiritus apostolici forma quam inspexit S. Norbertus, et laudavit in paucis compositam, in multis tamen dispositam. Si ex eo regula vocis suae trahat originem, vel quod recta sit, vel recta ducat, vel regat, aut recta faciat, quid rectius, quid ordinatius haberi possit, quam in eo propositus ordo disciplinae? quid nos hominibus magis venerandos, quid in mente magis quietos, [Col. 0065B] quid reddat Deo magis acceptos, et rectos corde? Verba sunt sanctissimi legislatoris ad beatum Norbertum: Ecce habes regulam, quam ego conscripsi, sub qua si bene militaverint confratres tui, filii mei, securi Christo astabunt in extremi terrore judicii. Ergo, (inquit S. Norbertus, uti refert scriptor vitae ejus [Col. 0065D] In append. Cappenb., cap. 5 Vitae S. Godefrid. Vitae ejus cap. 24. , quem non alium accipio, jussu, si non stylo, quam B. Hugonem, discipulum ejus, et successorem in regimine), quia de dilectione, quia de labore, et de abstinentia escae, et jejunio, de vestitu etiam, de silentio, de obedientia, et quod invicem honore praevenire debeant, et patrem suum honorare, evidenter haec regula determinat, quid est quod amplius alicui regularium, ad salutem obtinendam expediat?
[Col. 0065C] Et sodes, cur ipsius caput regulae tam benigne, tam tenere exhibet mandatum dilectionis? An quia mox eam, quam demonstrat, vult etiam sectatores suos insistere sublimiorem viam? Quia, inquit [Col. 0065D] Adamus noster serm. 8, ad relig. , ista praecepta sunt principaliter nobis data. Principaliter, quia in eis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 40) : principaliter, quia quidquid praecipitur, in sola dilectione solidatur quae omnibus proposita, caetera praecepta obligat [Col. 0065D] Greg. Homil. 27, in Evang., et congrue. . Principaliter, quia salubre tibi noveris quidquid agis, si charitatem habueris. Principaliter, quia: Habe charitatem, et fac quod vis, inquit alibi S. Augustinus [Col. 0066D] Aug. De disc. ecclesiastica . Princi aliter, quia totius exercitii spiritualis, sive ut Deo placeamus, sive ut proximo succurramus, [Col. 0065D] causa et origo utriusque debet esse dilectio. Principaliter, quia Dei et proximi dilectio sicut universis aliis virtutibus statum tenet sublimiorem, ita et prae cunctis locum in nobis debet habere priorem. Principaliter, quia non tantum prius, sed et plus diligendus est Deus, ut in amore nostro non tantum proximum nostrum praecedat in ordine, verum etiam excedat in mensura quantitatis. Demum, loquente magistro Adamo nostro [Col. 0066D] Serm. 8 ad relig. , principaliter ista nobis praecepta data sunt, quia sicut illa, cujus sunt [Col. 0066A] praecepta, caeterarum virtutum obtinet primatum, ita et haec ejus praecepta aliorum in se habent principatum praeceptorum. Apte quoque Pater et advocatus noster beatus Augustinus in primo capite illo, et in ipso mox exordio regulae suae, de dilectione Dei et proximi facit mentionem, utpote quam novit universi, cui debemus insistere religiosi exercitii, et causam, et originem, ut incipiatur; et formam, et rectitudinem, ut ordinetur; et augmentum, ut crescat; et constantiam, ut maneat; et finem, ut sine consumptione consummetur.
Spiritualis itaque Pater, quasi aquila provocans pullos suos, et super eos volitans, jam non in carne vivens, sed spiritu, viam spiritualem sequacibus suis complanat. Fructus Spiritus sunt, referente Apostolo: [Col. 0066B] Charitas, gaudium, pax (Gal. V. 22) . Hinc praemisso dilectionis Dei mandato ante omnia, utpote quod sit bonorum omnium principium, causa et finis; et proximi, ut non quidem in ipso, sed cum ipso gaudeamus in Deo, methodo prorsus eximia substernit mandatum alterum de sincera concordiae unitate in animo, et abjectione proprietatis in usu rerum temporario, suique abnegatione perfecta. Etenim, amabo te, quandiu stabit inviolata dilectio Dei et proximi, ubi quidem multi habitant in una domo, deest tamen unitas in animo? quandiu persistet serena pacis unitas, ubi strident frigidae illae voces, meum et tuum; ubi, inquam, dominatur abusus proprietatis, ubi exsulat rerum communio, ubi negligitur [Col. 0066C] neessariorum distributio, ubi perturbat ordinem affectata personarum acceptio? Non stabit, inquam, nec quisquam poterit statuere eam. Sapientissimus ergo legislator, volens nos sanctos, volens nos jucundos, volens nos quietos, ante omnia substernit fundamentum geminae charitatis; mox deinde glutinum firmissimum astruit animorum, per concordiam unitatis; non in carne, per concupiscentialem mollitiem; non in mundo, per curiositatem mundialis laetitiae; non in diabolo per tumorem arrogantiae, sed in Deo, per legem charitatis. Ipsa siquidem charitas nos sanctos, ipsa animorum concordia jucundos, ipsa aequabilis rerum communitas dat esse quietos. Et, o vita sancta, inquit auctor [Col. 0066D] Ubi supra. , jucunda, quieta! Siquidem sancti sumus dum, [Col. 0066D] Deum medullitus, et proximum amamus. Bonam nihilominus jucunditatem, et jucundam bonitatem nanciscimur, dum in unum habitamus, et unum dicimus omnes, nec sunt in nobis schismata. Suaviter quoque requiescimus, dum duo haec verba tollentes de medio, meum, et tuum, phylargyriam peculiaritatis largitate commutamus communionis.
Multus, imo nimius sim analogicarum rationum per totum regulae contextum indagator, commentatoribus illud operae pretium est. Istud huc potius facit, quod plures sunt regulae, quas coenobiorum praefecti alumnis suis scripserunt sapienter, cum ipsi publica sanctitatis nota eximii non essent; alii vero sunt legislatores [Col. 0067D] Vide Umbertum, Comment. in reg. S. Augustini initio. , quos vitae sanctimonia, non item commendat sapientiae sublimitas: atque alii demum, qui sanctitatis juxta ac sapientiae opinione celebrantur, non pollent tamen eminenti quadam auctoritate, nulla dignitatis effulgent amplitudine. Et cum omnibus laudis suae sit aestimatio propria, illius procul [Col. 0067B] dubio est excellentissima, qui omnium nomina encomiorum conglobata teneat. Cujus, inquam, placita sapientiae sale condita conspersit testata virtus scriptoris; eminentis personae commendat sublimitas, et receptae auctoritatis pondus confirmat. Ejuscemodi profecto est regula beatissimi Patris Augustini rerum divinarum humanarumque cognitione expertissimi, vitae sanctimonia celeberrimi, doctoris et episcopi in Ecclesia catholica maximi.
Fateor complures in Ecclesia doctores insigniter novisse scientiarum nervos, atque hos quidem expandisse vela allegoriarum, illos demisisse antennas in enodandis Scripturarum involucris, istos obturasse rimas maledicorum gentilium, vel obstinatas compages [Col. 0067C] destruxisse haereticorum; alios autem nunc in malos ascendisse, et per homilias prospexisse saluti credentium; nunc per foros discurrendo, quemvis sexum, aetatem, ordinem castis moribus aedificasse; nunc vero sentinam exhauriendis profligasse vitiis, et pravis affectibus depurasse corda populorum: Aurelius Augustinus assidens clavo in puppi Ecclesiae, omnium exercet munia, omnium fatigationes sustinet, omnium sudores deterget, omnium gressus, lacertos, operas confirmat, tuetur, attemperat [Col. 0067D] Cap. 27 Vitae ejus. : placidissimus omnium, et laboriosissimus, otiatus in hoc negotio, et negotiatus in otio. Post apostolos enim (gratificante parenti suo ven. Philippo abbate Bonae-Spei) quorum doctrina fulget Ecclesia, dispensandi verbi Dei primus refulsit [Col. 0067D] gratia, vere imitator apostolicus, doctus scriba, doctor catholicus. Multos libros cum adhuc esset laicus, multos presbyter factus, plurimos vero episcopus dictavit, quos incorrectos ante obitus sui diem diligenter retractavit. In hoc enim studio totius aetatis suae tempore seipsum infatigabiliter exercitavit [Col. 0068D] Cap. 31 Vitae. ; in hac palestra sudavit, et alsit; in hoc gymnasio decertavit; in hoc (pace sanctorum, qui tunc et deinceps fuerunt dixerim) plus omnibus laboravit. Ac alibi: Ut mihi videtur, non mediocriter arguendus est culpae, qui clericum profitetur, nisi Augustinum [Col. 0068A] praeceptorem suum tenere diligat, devote recolat, sedulo veneretur. Ipse quippe est decus, et forma hujus nostrae professionis, ipse est speculum, et regula nostrae religionis.
Sanctus Gregorius in libris Dialogorum [Col. 0068D] Lib. II, cap. 36. res praeclare gestas a beato Benedicto, qui Patris Monachorum nomen invenit, commemorans: Hujus, inquit, si quis velit subtilius mores, vitamque agnoscere, potest in eadem institutione regulae omnes magisterii illius actus invenire; quia sanctus vir non potuit aliter docere quam vixit. Insigne testimonium vitae et doctrinae. De sancto Augustino in Vita ejus scribit venerabilis abbas Philippus dictus ab Eleemosynis [Col. 0068D] In Vita S. Augustini, cap. 26. : Servos Dei, quos ad regulariter vivendum collegerat, tantis moribus instruebat, ut eorum [Col. 0068B] continentia, paupertas, obedientia multos longe lateque accenderet ad deserendum propria, et convolandum in unum; ubi omnia omnibus essent communia. Ut autem haec religio non solum apud praesentes, verum etiam longe post futuros sine defectu posset consistere, sanctae institutionis regulam eis studuit scribere. In qua eleganter expressit quid facere debeat subditus, quid vero praepositus, quid omnibus conveniat generaliter, quid singulis specialiter. Ne quid vero horum possit aliqua oblivione negligi, semel eamdem in hebdomada regulam mandavit legi, ut haberent tam praelati, quam subditi fidele commonitorium, et nullus eorum aliquod praetenderet excusatorium. Eis etiam, quos docebat, totius religionis [Col. 0068C] formam seipsum exhibebat. Erat, sicut scriptum est, in illis quasi unus ex illis, cultu et habitu similis, sola differens episcopali dignitate, non fraterna, et interna humilitate. Multos, fateor, ex anachoretis, atque eremitis ad monasteriorum claustra transtulit regula B. Benedicti, plures e saeculo ad vitae communis exempla pertraxit, plurimos e coenobitis in sancto proposito firmavit, et quasi semen Abrahae, aut stellae coeli multiplicati sunt nimis. Non tamen ea in quoquam inferior, quae est S. Augustini, qui et ipse magnus Pater clericorum appellatur, qui jam pene obliterata vitae communis vestigia, pridem ab apostolis formata, ac in eorum actis expressa, restituit; primitivae Ecclesiae instituta mire extulit, sanctioris vitae et disciplinae evangelicae legem revocavit, [Col. 0068D] et per orbis universi partes mirifice propagavit. Fusius haec demonstrata complectitur Gabriel Pennottus, in Tripartita Historia canonicorum regularium, et ex eo Joannes Pagius in Bibliotheca Praemonstratensi; Landtmeter, De veteri clerico Quos si libet, videbis.
Haec ipsa est, inquam, salutaris conversandi ratio, quam abundanti illius Spiritus musto ebrii, et fervidi a divino haustam Magistro primis discipulis propinarunt apostoli: haec trita evangelicae perfectionis semita; quam ipsi sequacibus deinde complanarunt, [Col. 0069A] quam toto orbe Christiano ab initio frequentatam in hunc diem conservat, et commendat Ecclesia catholica. Hoc sublime institutum oraculorum suorum placitis mirum in modum praedicarunt et consecrarunt summi Romanae Ecclesiae antistites [Col. 0069D] Vide Mauburnum in venatorio canon. Et Landtmeter De veteri clerico, lib. I, parte III, cap. 2 et seq. SS. pontificum De conciliorum decretis. Comment. in reg. S. August. . Urbanus primus vitam appellavit Ecclesiae primitivam apostolicis institutam doctrinis. Benedictus duodecimus: In primitiva Ecclesia exortam, a sancto Augustino sacris institutionibus stabilitam; Sixtus quartus: Primorum christianae religionis clericorum norma, traditionibusque fundatam. Plura alii; ego ex ore trium verbum confeci. Quis autem dubitet, inquit Umbertus, vitam apostolicam vitae cunctorum viventium praeferendam? Antiquitas etiam multum confert ad laudem Scripturarum; quia quanto antiquior, [Col. 0069B] et quanto per plurium legentium examen transiens non passa calumniam, tanto judicio plurium approbatur. Cum ergo Regulam beati Benedicti multis annis praecesserit, et per tot virorum illustrium, et conciliorum judicia transierit, quis audeat eam modo calumniari? At, inquit aliquis, beati Augustini regula sua brevitate quibusdam restrictior et minutior visa est. Esto quidem; sed nunquid legem brevem esse oportet, quae, attestante philosopho, jubeat, non disputet? Qui jaculari alium docet (inquit Justus Lipsius) [Col. 0070D] Vide Just. Lips. praef. ad polit. satis habet manum, oculosque dirigere ad certos quosdam scopos; ille deinde arte ea utitur in quocunque loco aut intervallo; sic animus qui semel principia ista firmiter hauserit, facile ad alia transfert, nec monitorem in singulis requirit. Semen quamvis [Col. 0069C] exiguum in bono solo sparsum facile comprehendit; sic itidem breve monitum in bona mente. Aliorum sunt leges quae magna ex parte circa operas externas distentae praescribunt exercitationes corporales; haec unam pietatem conciliat, quae ad omnia utilis est. Omnia sine ulla exceptione, referente Magistro Adamo [Col. 0070D] Serm. 12, II par. , quae in libello scripta sunt, de spirituali animae decore disserunt, et quomodo interior homo noster virtutum spiritualium ornatum, quo decoratur, acquirat et conservet, ostendunt. Et ipse sanctissimus doctor: Donet autem Deus, ut observetis haec omnia tanquam spiritualis pulchritudinis amatores.
Oratio est Patris nostri, inquit commentator [Col. 0070D] Ibidem. , circa ipsa extrema regulae suae orantis pro nobis, et [Col. 0069D] optantis nobis. Ecce primum servandae regulae, et propositi sui Deo reddendi adminiculum, oratio. Sed quid orat, quid, quaeso, optat? ut bono Christi odore de bona conversatione fragrantes, non simus sicut servi sub lege, sed sicut liberi sub gratia constituti. Et rectus quidem ordo, quo nos pius affectus Patris exhibet puros, deinde testimonium conscientiae securos interne, et bona opinio externe commendatos, post haec sancta nos reddit conversatio justos. Imo hoc unum exoptat potius, ut in ornatu sacerdotis caeteris sanctis vestibus casula superposita, curramus per excellentiorem [Col. 0070A] viam, omnis consummationis videntes finem, latum mandatum Domini nimis; parati ad omnem voluntatem illius, non jam ut servi a facie Domini timentes, sed ut filii ad Patris praesentiam suspirantes. Finem itaque hujus regulae committe principio, et ultima primis; una fundat omnia charitas, connectit media, consummat postrema. Ipsa tota lex est, et prophetae. Et, quaeso, quid aliud quam charitatis flammas ore, vel stylo poterat cor illud prorsus exaestuans evaporare, quod charitas Christi vulneraverat, cujus gestabat verba in visceribus suis, et exempla servorum Dei, quos de mortuis vivos fecerat, tanquam carbones vastatores? Et quoniam, ut ad praemissa legislatoris nostri verba aptissime perpendit Umbertus, boni doctoris est non solum studere sapientiae, ut sciat quid doceat; [Col. 0070B] et non solum docere verbo vel scripto, sed et dare operam, ut observetur quod dicit, ut proficiat; quia vero non est seminantis, nec terrae satae fructum producere, sed Dei solius: ideo recurrit bonus doctor super hoc ad orationem. Recurrrit ipse, et praecurrit nos exemplo, ut sciamus omne auxilium abs Deo, et disponamus ascensiones ad eum, in corde nostro, in valle lacrymarum. Sicut (inquit Hugo Victorinus ad verba regulae proxime allegata) qui seminant, si hoc operire dissimulaverint, veniunt volucres, et totum quod seminatum videbatur, diripiunt; ita quidem isti, qui in agro cordis sui semina verbi Dei, psallendo, legendo, praedicando asperserint, nisi postea orando in corde clauserint, et quodammodo sepelierint, veniunt volucres, id est cogitationes hujus saeculi volatiles, [Col. 0070C] inanes et vacuae, et rapiunt quod in carne fuerat seminatum.
Alterum nobis subsidium statuit prudentissimus legislator a studio lectionis. Ut autem, infit, in hoc libello quasi in speculo possitis conspicere, ne per oblivionem aliquid negligatis, semel in septimana vobis legatur. Ecce speculum habes, ad quod mores tuos componas, in quo crebriori intuitu faciem tuam introspicias, et quae foeda aut pulchra deprehenderis, merita castigatione, aut approbatione recenseas.
Quid aliud autem est speculi inspectio, quam attenta regulae lectio? Per ipsam siquidem, ait noster Adamus [Col. 0070D] Serm. 12, ad relig. , inter dona caetera duo quaedam nobis conferuntur insignia; quia et eorum, quae eatenus [Col. 0070D] ignoravimus, nobis infundit agnitionem; et memoriam nostram reddit tenacem. Confert siquidem nobis claritatem instructionis, et negligentiam nihilominus oblivionis alienam a nobis reddit assiduitas hujus, de qua loquimur, lectionis. Adde quod sicut aspectus noster a circumfuso aere lumen accipit; ita internus mentis oculus ab usu crebrae lectionis. Et novit is rectius quanta sit magnitudo peccati, reverentia Numinis, aestimatio virtutis.
Hinc Praemonstratenses assiduam regulae memoriam, quasi jugem speculi inspectionem ob mentis [Col. 0071A] oculos posituri, post divina officia (puta primam ex horis canonicis) lecto, uti moris est, Martyrologio, ubi ex officii Romani ritu consequitur lectio brevis, partem ipsi regulae S. Augustini praelegere consueverunt. Ac dominica quidem die, de dilectione Dei et proximi; feria secunda, de concordia et necessariorum distributione; feria tertia de oratione et attentione; feria quarta, de temperantia in victu, et lectione sub refectionem; feria quinta, de modestia in habitu exteriori; feria sexta, de fugiendo litigio; Sabbato, de obedientia ac moderamine praelatorum.
Quem morem peregrinum non esse, aut alienum ab instituto canonico, luculentus testis est Joannes Molanus Lovaniensis professor eximius in libris quos [Col. 0071B] de canonicis inscripsit [Col. 0071D] Lib. I, cap. 11. . Pauca ex eo verba transumpta damus. Veteres illi et venerandi nostri majores longe plenius quam nos meditabantur Christianam vitam, perpetuam poenitentiam, ut concilium Tridentinum loquitur esse debere: ideo ipsi omni die sub finem primae horae canonicae ad conventum capitularem ire solebant: ubi primo legebatur Martyrologium; secundo memoriae defunctorum; tertio unum caput regulae. Iis autem peractis, in capitulari conventu, si quae corrigenda erant, tractabantur. Cujus rei brevis mentio est in concilii Moguntiaci statuto nono, ubi inter alia legitur, ut canonici clerici singulis diebus mane primo, ad lectionem veniant, et audiant quid eis imperetur. Quae singula apud Praemonstratenses, et plerosque regulares incorrupti moris atque [Col. 0071C] observationis esse, nemo facile diffiteatur. Hunc namque S. Norberto primisque parentibus in Praemonstrato funiculum fuisse distributionis; hanc ingentem, et selectam partem desudantium sub jugo suavi Christi Domini, et religatorum funiculo triplici ad crucem ejus, vitae nimirum spiritualis atque asceticae apud clericos praesertim, et canonicae professionis homines et elanguidae, nedum emortuae, studia restaurare, edisserunt, qui noverunt, ac propius inspexerunt. Occurrit venerabilis Guibertus abbas de Novigento [Col. 0071D] Prodiit Parisiis ann. 1651. tempore, territorio, dignitate compar, commentarios suos in prophetas ei inscribens, sub primis hisce, quas damus, lineis: Amantissimo Patri, et venerabili Domino, universa [Col. 0071D] charitatis affeetione colendo, totius sanctae interioritatis vero cultori, ac verae discretionis magistro NORBERTO, frater GUIBERTUS monachus nomine, peccator operibus, prosperis sui, suorumque gaudere successibus. Juxta habenda quae in Appendice operis ejusdem ab Hermanno monacho, deinde abbate S. Martini apud Tornacenses, sancti Norberti mundano fastu, dehinc vitae sanctiori militantis in Praemonstrato teste oculato, et luculento, pluribus attexuntur [Col. 0072D] De mirac. S. Mariae Laudun. l. III, cap. 7. . Levandae satiei pauca haec legis: Nescio quid alii sentiant, mihi videtur verum esse, quod plurimi asserunt, a tempore apostolorum nullum fuisse, qui tam [Col. 0072A] brevi temporis spatio, sua institutione tot perfectae vitae imitatores Christo acquisierit. Apud quem compositus Bernardo Claraevallensi Norbertus praefertur in pluribus; at charius mihi dixerim, non aequanda, non disceptanda; et celebranda, atque imitanda sanctorum Patrum gesta et merita.
Percelebres in S. Patris Augustini regulam commentatores Hugo a S. Victore, atque Umbertus quintus ordinis praedicatorum magister generalis, scriptores clarissimi in multorum manibus, atque oculis non sine immodico virorum spiritualium fructu, ac quadam interna orexi versantur. Et ille [Col. 0072B] quidem in tantum divinis Scripturis eruditus priscorumque Patrum in omni litteratura existit aemulus, ut alter aevi sui Augustinus audire meruerit. Ingenio utique adeo subtilis, ornatus eloquio, nec minus conversatione, inquit Trithemius [Col. 0072D] In catal. Script. eccles. , quam eruditione venerandus. Hic autem cum quinto loco ordinis sui magisterium, summamque gessit praeposituram, nihil magis dulce habuit quam in Scripturis sacris meditari, atque ad religiosae perfectionis apicem, quo impigre ipse enitebatur, aliis secum viam complanare. Declamator egregius, inquit idem Trithemius, vita evangelicus, conscientia purus, actione praecipuus, eloquio dulcis, et ad persuadendum idoneus. Floruit ille sub annum Christi centesimum tricesimum; hic vero ducentesimum quinquagesimum [Col. 0072C] supra millesimum. Ille, ut commentarios legenti patet, sermone tersus, sententiarum acumine amoenus, alias constrictus, et paululum minutus. Hic dictione largior, et familiarior, stylo tamen aliquantulum inferior, et aliubi, ut videtur, remissior; a multorum tamen usu atque experientia, morum religiosorum sedulus inspector.
Horum medius Adamus noster, quin potius vicinus aetatis Hugonis Victorini anno admodum Septuagesimo et octogesimo supra millesimum centesimum commentarios suos in beatissimi Augustini regulam efformavit, ac facile amborum laudes, qui inde celebrantur adaequavit. Sic totus mentem lectoris ingreditur, tam industrie distorta corrigit, [Col. 0072D] tam solide recta confirmat, totamque virorum religiosorum actionem ad perfectae virtutis arcem transfert. Sic ipse revelat sensus suos. Sic aperit mysticos sinus Scripturarum, et spargit passim sapida ac salutaria quaedam monita, quae nunquam sine desiderio, nunquam sine fructu dimittas, quae hoc agant, quod non agunt; plus dicant, quam sonant; sic utique in ipsos affectus se insinuant. Sed praeterea, quam tota elocutione sua gravis, judicio sanus, densus sententiis, stylo placidus, et compar Patrum orthodoxorum, quorum passibus atque ornatu incedens multis post se parasangis Umbertum relinquit, [Col. 0073A] atque in eo Hugonem videtur transcendere, quod is restrictum omnino, et summarium agit interpretem, noster autem oratorem undequaque absolutum: qui per sermones ideo voluit incisa dictionis suae membra, ut corporalis praesentiae vices e suggestu usque sustinens, suos coram alloqueretur, atque hac ratione pondus verbis suis acrius, et voci suae vocem virtutis conciliaret. Habet enim nescio quid energiae viva vox; ac in discipulorum aures, ab ore doctoris transfusa sonat fortius, atque inflammat vehementius. Sic ferme noster [Col. 0073D] In praef. part. II. : idcirco, inquit, per sermones distinxi, ut eorum sic quasi praesens allocutio legentium, et illustret intellectum, et inflammet affectum, quatenus eorum nihilominus competens incisio, et fastidium auferat pigris, [Col. 0073B] et desiderium conferat studiosis [Col. 0073D] In reg. cap. 5. . Ab his alii, fateor, diligentes expositores, uti Gilbertus Sancti Rufi abbas, quem citat Umbertus [Col. 0073D] Lib. I, cap. 18, n. 2. ; Augustinus Ticinensis, Joannes Trullus, Ricciardinus apud Pennottum, et alii. Sicuti non inferioris aevi, ita nec dignitatis fortassis fuerunt, at quoniam nuda nominum cognitio ad me pervenit, de iis nihil arbitrandum habui.
[Col. 0074D] Vide Andream Valerium in sua Biblioth. Belg. E nostris laudem non vulgarem hic promeritus est Eustachius Lensius doctor theologus Ecclesiae Viconiensis canonicus, ac deinde Vallis-Serenae et Christianae in Gallia abbas, qui, ut ipse ait, regulam canonicam per regulas canonum exponendam ratus Gervasio primati ordinis Praemonstratensis (qui floruit tempore Honorii tertii cujus [Col. 0073C] poenitentiarius fuit, et Sagiensis episcopus) commentarios inscripsit. Prologum ejus ex vetustis pergamenis, quae in manibus sunt, non otiosum, erit subjicere. Reverendo Patri, et domino in terris honorando, venerabili abbati, domino GERVASIO Praemonstratensis ordinis totius primati, E. EUSTACHIUS de Viconia praesentem otii sui fructum. Cum sapientia scribenda sit in otio, sapiens otium suum negotium reputat, et quanto magis se senserit negotiosum, tanto se amplius aestimat otiosum. Ego vero inter crebras valetudines, et quotidianas meas sollicitudines, unicum mihi habui solatium, amorem et studium litterarum, propter illud beati Hieronymi: Ama scientiam Scripturarum, et carnis vitia non amabis. [Col. 0073D] Ex prologo ejus haec damus. Ponens autem ante meae mentis oculos professionis nostrae speculum, regulam beati Patris Augustini, attendi quod pene ab omnibus legitur, juxta illud quod ibidem legitur, semel in septimana vobis legatur; dolui quod a plurimis negligitur, cum in eadem scriptum sit: Si quid servatum non fuerit, non negligenter praetereatur. Ita ut quot legentium sunt affectus, tot pene sint etiam intellectus. Sunt enim sicut in aliis Scripturis divinis, multa verba quae possunt trahi ad eum sensum, quem sibi unusquisque sponte praesumit, sed non oportet. Sicut enim unum testamentum per alterum exponitur [Col. 0074A] juxta illud: ยซAbyssus abyssum invocat;ยป ita unus canon per alium explanatur. Unde Hieronymus ait: ยซNon afferamus stateram dolosam, ubi appendamus quod volumus pro arbitrio; sed afferamus divinam stateram de Scripturis sanctis, tanquam de thesauris divinis.ยป Ideo ut regularibus opella mea deserviat; praesenti in opere operam volui adhibere, ut regula canonica per regulas canonum exponatur. Ex ipsis enim Scripturis sensum oportet capere veritatis, ait beatus Clemens. Ne autem propter numeros appositos simpliciorum lectio retardetur, sed inoffenso pede affectuum per plana discurrat, canones ipsos cum suis domiciliis, extra seriem litterae, in plano videlicet marginis installavi. Igitur de intra medium canonum aquae pertransient expositionum, quo et bestiae agri, [Col. 0074B] et volucres coeli, id est, activi et contemplativi habeant ad potandum. Quod autem paternitati vestrae praesens opusculum censui dedicandum, suasit tum praeeminentis dignitas, quam sortiti estis ex praelatione; tum perspicaciae vivacitas, qua praediti estis ex ingenita discretione; tum et nobilis conscientiae charitas, quae se mihi aegrotanti sic benignum praestitit, in compassione, exemplo Apostoli, qui ait: ยซQuis infirmatur, et ego non infirmor?ยป Accipiat ergo benigna paternitas vestra, reverende Pater, munus oblatum, utilitati publicae desudatum, vestrae tamen gloriae dedicatum, et ei, si dignum judicaverit, auctoritatis vestrae pondus imponat. Si quid minus doctum repererit, imperfectum meum viderint oculi vestri, et manum perfectionis apponat. Si quid vero de purgatorio [Col. 0074C] meo minus politum, et purgatum evaserit, sapientiae vestrae lima confricet, et emundet. Ita ibi: obiit ipse decrepitae aetatis 1225 multorum librorum parens, quos luci et utilitati publicae viri docti satius, quam blattis aut tenebris donandos rogant.
Complures neotericos, qui fortassis non spernendam in commentanda regula operam navarunt, nolim astruere, ne videar temporum nostrorum furfurem cum probatissima vetustioris aevi siligine committere. Binos tamen e nostris, quos recentior aetas commendat, non eodem silentio praeteream; puta Servatium Lairvelzium, et Laurentium Landtmeterum. Atque ex hujus quidem in regulam commentariis, [Col. 0074D] ubi ipse succinctus, et solidus; ac praecipue tribus libris De veteri clerico et monacho; tam priscam, quam recentem vitae totius religiosae oeconomiam quis facile dignoscat. Illum autem doctorem theologum atque apud Mussipontum in paucis illustrem abbatem non tantum doctrina, sed vitae sanctioris exemplum, et arctioris disciplinae zelus, quem in egregio opere (catechismi novitiorum nomen prae se fert) ac altero, puta commentariis Augustinianae regulae legentium oculis expressit, summopere commendabilem; imo pene, veteribus aequandum extulit. In quo tamen uno hoc Becardus [Col. 0075A] noster, ac alii demirandum habuerunt, quod praeter receptum ordinis morem (uti ex Adamo nostro liquet) et consequenter in supposititio regulae fetu lambendo, non modicam suae operae partem insumat. Videndus Landtmeter in eamdem regulam quaestione prodroma.
Feliciter omnino, nec absque divinis auspiciis, nova candidae militiae praesidia conducere, novos habere delectus, nova signa conferre properaverat. Vir Dei Norbertus, cum in loco, qui Praemonstrati nomen non abs re invenit, consederant clerici admodum quadraginta, et laici complures: quaedam utique primordia, et quasi semen ejus multitudinis, quae postmodum subsecuta est. Sed quoniam illius vallis angustiae pares non erant capiendis hominibus, quos [Col. 0075B] coelum insigni accessione per orbem Christianum diffundendos spondebat; prius ad definitum ac stabile vitae genus, veluti ad praestitutam ducis sui tesseram transferendi erant, quam discessionem peregre pararent; atque statum foedus vita et moribus socii omnes non violabili constantia tenerent. Vixerant in eum diem tirones communibus pietatis officiis contenti, Evangelii atque institutionum apostolicarum sectatores avidi, quos ipse Pater Norbertus gravibus saepe verbis de ineundo regulae delectu, de immobili vitae religiosae proposito, deque aliis sanctae professionis insignibus adhortatus. Antistites interea diversos, viros sanctitatis forma conspicuos, ac primores Ecclesiae super hac re in consilium adhibebat; quanquam ad canonicae vitae genus, quod [Col. 0075C] ipse a tenera aetate cum plerisque suorum amplexus erat, magis propenderet, lucis e coelo nubilam adhuc mentem detersurae spe constantior et erectior. Moxque alius, habita ratione horridae solitudinis, in quam se abdiderat, anachoreticam; alius, inspecto poenitentiae rigore, quo se macerabat (et plures in eam partem conveniebant) vitam eremiticam suadebat. Alius, rursus attendens Cisterciensis ordinis decus, quod jam tum nova propagine reflorescens melleo verborum illicio demulcebat, et sanctae conversationis exemplis [Col. 0075D] Vitae ejus cap. 24. S. Bernardus apud Claramvallem abbas mire dilatabat, monastices prorsus amplectendae auctor erat. Cum Norbertus, referente vetusto scriptore vitae ejus cujus opus, et consilium [Col. 0075D] de supernis pendebat: qui suum principium non sibi, non hominibus; sed ei, qui est omnium rerum initium commendabat, in corde suo cuncta conferens, ut ait sapiens, velox ad audiendum (Prov. XXIX, 20; Jac. I, 19) , qui differt et reservat in posterum. Multis precationum aestibus coeleste exposcens subsidium in partes varias rapiebatur, perque omnia versabat animum quodammodo consilii inopem.
Et, o favor! ex intimis coelorum penetralibus nuntius desideratissimus, ancipitis diribitor consilii, nutantis firmator animi, oranti Norberto spectabilis factus est Augustinus, Pater ac celeberrimus institutor clericorum, gregem hunc novellum in suam [Col. 0076A] assumpturus familiam. Qui et auream regulam, a latere dextro prolatam, illi porrexit: seque ipsum luculento et sermone intimavit, dicens [Col. 0075D] In Appendice Vitae ejus apud Capp., cap. 5. : Quem vides Augustinus ego sum Hipponensis episcopus. Ecce habes regulam, quam ego conscripsi, sub qua si bene militaverint confratres tui, filii mei, securi Christo astabunt in extremi terrore judicii. O favor, inquam, o amor! favor patrocinantis, amor adoptantis; patrocinantis, et securitatem spondentis in extremi terrore judicii; adoptantis in filios, et desiderantis per ostensam legem vitae, et disciplinae, eos in communione sanctorum, qua jucundabatur nostrae peregrinationis sollicitus, et filiorum salutis providus. Non pauci barbararum gentium legislatores, uti Seleucus, Zoroastres, Minos, et novissime Mahometes, [Col. 0076B] quo pondus atque auctoritatem legum suarum placitis conciliarent, ea uni coelo referebant accepta, ab ipso numine profecta, a divino ore dictata. Aegyptii Mercurium legislatorem venerati theologum quemdam, et divinum habebant, nec alio nomine, quam Trismegisti, sive termaximi nomine circumferebant. Spartiatis leges daturus Lycurgus Delphos profectus, consuluit oraculum. Respondit Pythia eum diis charum esse, magisque Deum quam hominem: quaerentique de bona legum latione, dixit eum a diis sponderi reipublicae statum, qui praestantissimus esset. Quare Lycurgus leges suas vocavit, quasi decreta deorum. Noti sunt familiares congressus, et colloquia, quae cum dea Egeria finxit Numa Pompilius secundus rex Romanorum: cujus e congressu, [Col. 0076C] inquit Plutarchus, in virum felicem, ac divinarum rerum peritissimum evasisse creditur. Pythagoram memorant aquilam cicurem sistere vocibus, et deducere consuevisse, tanquam per eam e Jovis throno legum suarum dogmata prompta mereretur. Verum apage sint haec fabulosae antiquitatis commenta, tam ingeniosa ad fictionem, quam praesumptuosa ad deceptionem. Sit praeterea sua Israelitis acceptae legis gloria per dispositionem angelorum; sint inter Christianos quibusdam religiosis coetibus sua divinis inspirationibus, atque ostensionibus accepta primordia, firmatae leges, sancitae promissiones ejus vitae, quae nunc est, et futurae; nihil illis imminutum, nihil velim detractum. Nec vicissim quispiam [Col. 0076D] amplissimas e coelo praerogativas Praemonstratensi familiae factas asserenti obtrectet, criminetur nemo; neque singulis immoror, unius narratione modo affectus.
Sanctissimus itaque praesul Aurelius Augustinus:
Cum jam alieni non indigus consilii ad superni dives auxilii, non ignarus virum illum beatissimum post apostolos omnium sapientissime clericorum institutionem ordinasse, vitamque apostolicam renovasse [Col. 0077D] Cap. 24 Vitae ejus. , cum allatam regulam diligenter inspexisset in paucis compositam, in multis tamen bene dispositam, statim in die Natali Domini (ut referunt Gesta) quae instabat, ad instar Dominicae descriptionis, sub eadem et stabilitatis in loco, et professionis gratia, ad illam beatae perennitatis civitatem singuli seipsos [Col. 0077B] conscripserunt. Ubi tamen prius (ut habet vetustus codex Historiarum ms. [Col. 0077D] Sub. an. 1119. monasterii Rivallensis, quem Parisiis in coenobio S. Genovefae canonicorum regul. inspexi) professionem eos facere, secundum apostolicam, et canonicam institutionem, et beati Augustini regulam docuit, et ad voluntariam paupertatem, et promptam obedientiam eosdem diligenter instruxit.
Ipsa verborum meditata series, qua primi Patres se arctius Christi vagientis praesepio, et obsequio alligarunt, exuentes veterem hominem cum actibus suis, et induentes novum, qui secundum Deum creatus est, in justitia et sanctitate erat, ni fallor, ejuscemodi. Ego, frater N., offerens trado meipsum Ecclesiae sanctae Dei genitricis Mariae, sanctique illius, [Col. 0077C] et promitto conversionem morum meorum, et stabilitatem in loco secundum Evangelium Christi, et secundum apostolicam institutionem, et secundum canonicam regulam beati Augustini; promitto etiam obedientiam usque ad mortem in Christo, domino N. praefatae Ecclesiae Patri, et successoribus ejus, quos pars sanior congregationis canonice elegerit. Nam et hoc attendit, ait scriptor Vitae ejus [Col. 0078D] Cap. 25, in Vita. , spiritualis ille Pater, quod nunquam exorbitare possent, qui secum vellent remanere, si professionem suam secundum Evangelia et dicta apostolorum, et propositum sancti Augustini facerent, et opere complerent. Hoc vidit; et has professiones, ut praemissum est, hoc modo fieri censuit. Neve primum robur, atque adolescentem animi [Col. 0077D] rigorem inflecteret alia atque alia sanctae illius regulae expositio, atque interpretatio diversa, quam regulares clerici plerique mitius, et sub lineo; sui rigidius, et sub laneo habitu observabant: gravi verborum pondere obfirmandis atque exstimulandis tironum animis; Quid miramini, inquit homo Dei [Col. 0078D] Cap. 24 Vitae ejus. , vel haesitatis, cum universae viae Domini misericordia sint et veritas. Et si diversae, nunquid adversae? Si usus mutatur et institutio, nunquid mutari debet charitatis vinculum, quod est dilectio? Regula quidem dicit, primo diligatur Deus; deinde proximus: Regnum Dei non operatur sola institutio, sed veritas, [Col. 0078A] et mandatorum Dei observatio. Ergo quia de dilectione, quia de labore; et de abstinentia escae, et jejunio, de vestitu etiam, et silentio; de obedientia, et quod invicem honore praevenire debeant, et patrem suum honorare, evidenter haec regula determinat; quid, est quod amplius alicui regularium ad salutem obtinendam expediat? Quod si de colore, vel grossitate, et subtilitate vestium fiat aliqua inter aliquos spirituales contentio, dicant, qui ob id derogandi occasionem accipiunt; dicant, inquam, de hac regula, dicant de Evangelii, et apostolorum institutione, ubi albedo, nigredo, subtilitas, vel grossitudo, praeceptum dando, describatur: et erit eis credendum. Unum est tamen, quod testes resurrectionis angeli in albis apparuisse leguntur; auctoritate vero, et usu Ecclesiae poenitentes in laneis sunt. [Col. 0078B] In laneis similiter, in veteri testamento, exibant ad populum; in Sanctuario vero, ex praecepto, uti consueverant lineis. Quia vero sanctorum Patrum, et praedecessorum nostrorum docet expositio, sanctis praedicatoribus, et canonicae professionis utentibus horum angelorum in typo vicem gerere; de albis vestibus scandalum non generent. Et si sint poenitentes et si eos ad populum exire suum cogat officium, laneas non abhorreant. Quod si ad sanctuarium Dei ingressuri sunt, lineas non praetermittant. Haec optimi parentis verba spiritu sapientiae et scientiae Dei plane gravida sunt: cujus lingua quasi fistula aquae vivae erat, et calamus scribae velociter scribentis. Dignissima prorsus, quae singulari indagine seorsim librentur singula, intellectu utique feta sublimiori. At amabo [Col. 0078C] te, quod aliud consilium magistri nostri Adami, quis scopus alius, quem sibi in sermonibus hisce quatuordecim praestituit; quam ut gravissimam paraenesim uti praemissam audivimus, eleganti paraphrasi illustraret, ad objecta primorum parentum praeclare gesta similem vitae rationem in posteris exigeret, sancti illius propositi momenta, professionis voto firmatae dignitatem, et quae consequuntur, internis mentis aspectibus jugiter praesentaret?
Non otiosum cuiquam videbitur seorsim disquirere [Col. 0078D] paululum, cur primi parentes nostri sapientissimi juxta ac sanctissimi homines distincte adeo et mature religiosae professionis sacramentum exegerint ad regulam beati Augustini canonicam. Quo faciunt ex prioribus plura, atque imprimis sancto Norberto patriarchae nostro, omnium justorum spiritu pleno, pendenti animis, atque ex diverso procerum ecclesiasticorum dictamine, ut praemisimus, in varia distracto, spectabilem fuisse S. Augustinum. Cujus rei eventum pro communi exedra, seu loco capitulari congregatis fratribus Ecclesiae Cappenbergensis ipse orthodoxae veritatis assertor Norbertus [Col. 0079A] [Col. 0079D] In append. Capp., cap. 5. humiliter tanquam de alio, ut loquuntur gesta prosecutus est; nos tamen ipsum fuisse, cui hoc revelatum est, indubitanter advertimus. Quid igitur? hac ipse coelesti visione mirum exsultans, tum propter singularem superne acceptam praerogativam; tum etiam ex eo quod [Col. 0079D] Cap. 24 Vitae ejus. professioni canonicae, cui et ipse, et quotquot cum ipso vivere volebant, attitulati fuerant ab infantia, injuriam inferre videretur: in ipso appetente Servatoris nostri Dei Natali anni millesimi centesimi vigesimi primi, solemni ac stabili voto cum paucis sociis, amores suos, ac vitae institutum parvulo Jesu nuncupavit. Transivit Norbertus statim a visa regula in partes clericorum, quin potius in quibus antea steterat jam firmatior ac certior, sancti Augustini patrocinium fratres suos ambire, [Col. 0079B] eum amabili Patris nomine a suis dignanter invocari, tam publicis quam privatis pietatis officiis perpetuo voluit honorari; in cujus tutelam, ac institutum seipsum, ac progressus suos transcripserat [Col. 0080D] Vide Pagium, Biblioth. lib. II, cap. 16. . Volentes Praemonstratensis familiae sodales erga magnum Parentem suum, non quidem pares gratiae vices reponere; attestari saltem: hunc divum tutelarem, ac singularem patronum non intermorituro complectuntur affectu. In officiis ecclesiasticis solemnes dies tam beati transitus ejus ad aeternam vitam, quam translati sacri corporis ejus, cum octavis, ut aiunt, festive decernunt; sub quotidianas et publicas Ecclesiae preces commemorationem, ac invocationem ejus habent: demum in confessione generali, quam sub primam horae canonicae, sub [Col. 0079C] completorium, atque tremenda missarum mysteria ex more instituunt, et alibi saepius interpositam opem, ac sancti Patris Augustini suffragaturam exigunt appellationem sancita in comitiis ipsorum decreta.
Sed nunquid, viso eo legislatore, in professionem canonicam adeo exardescere potuisset Norbertus? nunquid Praemonstratensibus clericis ipse S. Augustinus esse in Patrem, ac illi ex nomine adoptari in filios? nunquid, inquam, primis illis patribus sic impune, ac solemniter licuisset jurare in Regulam canonicam; si vel ambiguum fuisset quod vitae genus instituisset S. Augustinus, vel incertum quales habuisset spiritualis uteri sui filios, vel controversum quaenam ea regula, aut quibus tradita, quam a sexcentis [Col. 0079D] jam tum annis, et eo amplius acceperat, et conservaverat Ecclesia? nullus videlicet alienae opinionis rumor hos Patres resperserat, quos communis, ac indubitatus ecclesiasticae traditionis sensus instruxerat. Norbertus, sic loquitur contemporaneus scriptor Vitae ejus, regulam quam beatus Augustinus suis instituit, afferri praecepit; apostolica enim vita, quam in praedicatione susceperat, jam optabat vivere, quam siquidem ab eodem beato viro post apostolos audierat ordinatam, et renovatam fuisse. Audis egregium imitatorem apostolorum Augustinum, quorum vivendi normam in se ac suis renovavit? Videsque [Col. 0080A] huic supparem Norbertum, in cujus exempla vitae, ardore apostolico, jam pridem exarserat?
Hanc, puta vitam canonicorum, aiunt ad S. Norbertum pro eo tempore in Galliis legati, Urbanus pontifex instituit, hanc Augustinus suis ordinavit regulis, hanc Hieronymus suis epistolis informavit [Col. 0080D] Vide sup. prol. p. II, c. 7. . Honorius vero pontifex ad Praemonstratenses: Quia vos religiose vivere; et canonicam vitam secundum beati Augustini institutionem ducere inspirante divina gratia, decrevistis: propositum vestrum sedis apostolicae auctoritate confirmamus, et firmos vos, in remissionem peccatorum vestrorum, in eo persistere adhortamur. Statuimus itaque ut in ecclesiis vestris, in quibus fratres vitam canonicam professi degunt, nulli omnino hominum liceat, secundum beati Augustini [Col. 0080B] regulam, ibidem constitutum ordinem commutare. Haec diplomata accepta anno salutis 1126 et 1124, aliquanto protractius supra allegavimus. Quis dissimulatam veritatem fucato velit obnubere pallio, qui legit Patrum probabilem vitam, et apostolicae instituta doctrinae a S. Norberto renovata, qui prospicit vitam canonicam ex institutione S. Augustini, qui Regulam quamlibet suae cuique vocationi conformem, ac ad mensam, velut opifici instrumenta artis perpendit?
Si forte quem delectet ex sanctorum pontificum oraculis amplius aliquid lucis aspicere, ecce diploma Innocentii secundi ad beatum Hugonem sancti Norberti discipulum et successorem, altero mox anno a felici Patris sui obitu, millesimo, scilicet, [Col. 0080C] centesimo tricesimo quinto. Statuimus et apostolicae sedis auctoritate sancimus, ut ordo canonicus, qui secundum Deum et beati Augustini Regulam, et Praemonstratensium fratrum observantiam in eadem Ecclesia constitutus esse dignoscitur, in omnibus et jam ordinis vestri ecclesiis perpetuis temporibus inviolabiliter observetur. Eadem reposuit Adrianus quartus in diplomate dato ad annum 1154. Alexander vero tertius verbis paululum mutatis anno 1177 sic habet: Ordo canonicus, quemadmodum in Praemonstratensi Ecclesia secundum beati Augustini Regulam, et dispositionem recolendae memoriae Norberti quondam Praemonstratensis ordinis institutoris, et successorum suorum in candido habitu institutus esse dignoscitur, per [Col. 0080D] omnes ejusdem ordinis ecclesias perpetuis temporibus inviolabiliter observetur. Unius tenoris plurium summorum pontificum, videlicet Honorii secundi, Lucii tertii, Urbani tertii, Clementis tertii, Innocentii tertii, Honorii tertii, Gregorii noni, Innocentii quarti, Urbani quarti, Gregorii decimi, Clementis sexti, et plurium est, quod sequitur: Quia vos religiose vivere, et canonicam vitam secundum beati Augustini institutionem ducere inspirante Domino decrevistis propositum vestrum sedis apostolicae auctoritate firmamus, et vos firmos in remissionem peccatorum vestrorum in eo persistere adhortamur: statuimus utique ut in ecclesiis, in quibus fratres canonicam vitam degunt, nulli [Col. 0081A] liceat hominum, secundum beati Augustini Regulam ordinem ibidem constitutum mutare, etc., quae ex ordine videnda sunt apud Joannem Pagium in sua Bibliotheca libro tertio [Col. 0081D] Biblioth. Praem. l. III, Priv. 19, et lib. I, sect. 1 et seq. et quae de canonica Regula edisserit libro primo.
Absolvam, si paucis magistrum Adamum loquentem auscultemus [Col. 0081D] Serm. 9, part. II. . Pater et advocatus noster beatus Augustinus magna, fratres charissimi, clericis regularibus instantia circa ipsa exordia, in eorum Regula, crimen inhibet peculiaritatis. Et alibi [Col. 0082D] Serm. 10, 12. : Clericalis exigit praerogativa, ut honestati inter virtutes caeteras diligenter acquirendae, viriliter exercendae, perseveranter retinendae instent clerici, et insistat venustati. Decet enim ut sicut eis specialis non deest dignitas in ordine, sic et specialis nihilominus eis [Col. 0081B] adsit honestas in conversatione. Ne forte, quod absit, dignitatis eorum fastigium non debeat jure honorari, cum conversationis eorum exemplum digne meretur reprehendi. Unde et regularis disciplinae eorum institutor magnus Pater Augustinus ostenso qualiter se debeant habere in victu, instructionem ad eos habet et de eorum vestitu. Ac postremo sub finem Regulae. In verbis istis, inquit, regulari suae disciplinae, quam de institutione scripsit clericorum, beatus Augustinus imposuit finem. Plura erant ad manum, at decuit trino testimonio contentum esse. Cardinalis Vitriacus vicinus ferme illorum temporum, doctrina et sanctitate pollens, in illud Isaiae: Percutiet Dominus fluvium Aegypti in septem rivis (Isa. XI) . De loco voluptatis, id est, inquit, primitiva [Col. 0081C] Ecclesia procedens, id est de primitivis fidelibus, quorum erat cor unum et anima una in Deo, etc. Ab hoc loco voluptatis dirivatus est fluvius usque ad beatum Augustinum: et ipse coepit vivere secundum Regulam sub sanctis apostolis constitutam. Hic autem fluvius septem rivos ex se produxit, septem scilicet congregationes canonicas, id est fundamentum, seu instituta diversa. Unus rivus canonici Praemonstratenses, alius Grandimontis, tertius ordo sancti Victoris, quartus ordo Arroasiae, quintus ordo Vallis Scholarum, sextus ordo Vallis Caulium, septimus ordo fratrum Praedicatorum. ยซHi sunt Cinaei, qui venerunt de Calore patris domus Rechabยป, sicut in Paralipomenon dicitur, in fine (I Paral. II) . Cinaeus, id est luctus, possessio [Col. 0081D] et haereditas.
Et notandum venit quod auctor, sicut S. Augustinum passim [Col. 0082D] Vide serm. 10, etc. appellat Patrem clericorum, et S. Benedictum ducem monachorum, sic ex opposito utriusque Regulam illius canonicam, hujus monasticam, aut monachorum recte inscribit. Eodem filo decurrunt, quae multis tractatibus dilatat Philippus ab Eleemosyna, abbas Bonae Spei, vir magni nominis, et cujus familiares prostant epistolae ad S. Bernardum, qui sancti Augustini vitam post Possidium primus conscripsisse creditur, liber ab omni partium [Col. 0082A] affectu, utique quae nondum essent. Quem e neotericis Laurentius Landtmeterus Tongerloensis Ecclesiae canonicus in libris De veteri clerico, brevi et placido stylo suffulcit. Aliunde conquisita non profero, ne viderer ipse Tuscum suscitare jurgium, aut quemvis Pythagoram, ut aiunt, de Euphorbo suo gloriantem lacessere.
Notandus hic praeterea crassus error, nec ferendus, quo complures scriptores respersi, alioquin clari admodum, tradiderunt, Praemonstratenses militare sub Regula S. Benedicti; et quod mireris, S. Norbertum professum monachum Benedictinum. Alii rursus fassi Praemonstratenses sequi modo ductum Regulae Augustinianae, arbitrantur initio Patres nostros antiquiores Regulae Benedictinae obsecutos. Verum [Col. 0082B] quo tempore, vel qua de causa illa sit introducta mutatio adeo non exprimunt, ut se ignorare fateantur. Sic hodie quosdam adhuc ex doctoribus familiae Benedictinae loquentes audias, quo glorientur hunc partum e gremio ordinis sui prodiisse. Quibus ego: Chara mihi amplitudo ordinis S. Benedicti, chari alumni; sed multo charior est veritas. Quid multis? Rem enarrasse, erit ipsam confutasse, et propius ementitum dignovisse colorem, obliterasse. Ut autem patentem januam, si qua fuit, fictioni aperiamus, paucis recolendum venit, quod S. Norbertus a mirabili sua conversione, et missis saeculi lenocinantis blanditiis, extunc conceptum divini amoris ignem, ut habent gesta [Col. 0083D] Lib. II, cap. 70, n. 1. , paulatim [Col. 0082C] augmentans, nec subito mutavit habitum, nec statim reliquit saeculum: sed asperitate cilicii membra domabat, sub mollibus indumentis: et erigere se contra se praetentabat . . . Collectis ergo interim ad se vir Dei viribus, rediensque introrsum apud se, corroboransque animum suum, et altiora secum versans consilia, mutavit funditus atque convertit omnia vitae suae studia ad vias penitus alias, et omnino diversas. Jam igitur edoctus pugnare cum hoste, retraxit continuo pedem a curia, et domi residens, vel in abbatia Sigebergensi, cum bonae memoriae Conone abbate, qui tunc illi cum laude praeerat monasterio, mirandae sanctitatis viro commorans, et Scripturas divinas memoria colligens, exspectabat, ut dicit Salomon: ยซSapiens usque ad tempus (Eccli. XX) ;ยป et tirocinia quaedam futurae conversionis [Col. 0082D] exercens, quidquid paupertatis apud se disponebat, quidquid passionum, et agonum accidere poterat, infatigabili meditatione levigabat.
Ex Vita S. Norberti cap. 2, habes tironem Norbertum in melius mutatis vitae studiis, consilii ac instructionis gratia digressum fuisse ad monasterium ordinis Benedictini; sed nunquid inibi attonsum aut cucullum indutum? Nequaquam. Eodem prorsus modo sibi vindicarent Norbertum eremicolae, quia vitae perfectioris addiscendae desiderio cellam frequentavit cujusdam eremitae Ludolphi: et [Col. 0083A] suum repeterent canonici Regulares (et videtur eo propendere Gabriel Pennottus) ad quorum ipse Rodense coenobium eodem stimulatus incentivo crebrius repedavit. Hinc Aubertus Miraeus in praefatione Chronici Praemonstratensis [Col. 0083D] Lib. II, cap. 70, n. 1. : De S. Augustini, inquit, patrocinio nihil opus est dicere, cum omnibus notum sit Praemonstratenses ex praescripto Regulae S. Augustini vitam suam instituere. Quod quidem quanto judicio suis B. Norbertus praescripserit, in historia Vitae ejus cap. 24, est videre, ut equidem mirer D. Antoninum in sua Historia, et Philippum Bergomatem in Supplemento chronicorum Norbertinos Regulae S. Benedicti ascribere, maxime quando ipse divus Augustinus apparuit et tradidit Regulam B. Norberto, uti legitur in vita B. Godefridi comitis [Col. 0083B] Cappenbergensis; ut quidem mirer D. Antoninum in sua historia. Et quis non aeque cum Miraeo demiretur si beati Antonini historiarum libros pensiculatius hic inspiciat? Sic equidem habet secundae partis historiarum titulo decimo quinto cap. 14: Post Benedictum omnes monachi Occidentis militant sub Regula beati Benedicti, et ipsum habent in Patrem, exceptis Carthusiensibus, qui habent speciales eorum constitutiones. Et paucis interpositis: Inde enim ordo Cluniacensium, ordo Praemonstratensium, Cisterciensium, Camaldulensium, etc. Ejusdem vero tituli capite decimo quinto, ยง septimo: Circa annos, inquit, Domini mille octoginta coepit reflorere in Ecclesia Beati Quintini Belvacensis [Col. 0083C] ordo canonicorum Regularium primum ab apostolis, postea a beato Augustino episcopo, et doctore eximio regulariter institutus sub magistro Ivone venerabili ejusdem ecclesiae praeposito, postea Carnotensi episcopo. Et parum sui memor subjungit: Ad hunc etiam ordinem canonicorum [Col. 0083D] Lib. XV, c. 15. regularium videtur pertinere ordo Praemontratensis, de quo etiam infra dicetur. Quid ergo dicit? Anno Domini millesimo centesimo vicesimo ordo Praemonstratensium incoepit. Cujus scilicet et loci, et ordinis fundator vir Dei Norbertus exstitit . . . Tandem divinitus inspiratus in loco Praemonstrati resedit, ibique solitariam et religiosam vitam agere coepit. Tempore quadragesimae ad colligendos socios solus egressus, ante Pascha cum tredecim sociis rediit, et cum his in Praemonstrato loco, [Col. 0083D] secundum canonicae institutionis normam ad tenorem Regulae beati Augustini commilitare Deo coepit. Et postremo sub finem ejusdem capitis, Norbertus Praemonstratum rediens, et quadraginta jam clericos secum habens cum multis laicis, professionem eos facere secundum institutionem apostolicam et canonicam Regulam beati Augustini docuit, et ad voluntariam paupertatem, caeteraque militiae spiritualis instrumenta eosdem diligenter instituit. Haec ipse de more suo secutus Vincentium Belvacensem, cui in plerisque syllabatim inhaeret. Cuivis autem in comperto est, quam discordi temperamento nunc regulae substrati monasticae, aut familiis [Col. 0084A] commisti monachorum, nunc apostolicae institutionis sectatores, et canonicae regulae discipuli ab eodem auctore memorentur Praemonstratenses. Sic etenim quandoque bonus dormitat Homerus.
Post haec aliquanto avidius Benedictinus scriptor Arnoldus Wion [Col. 0084D] Lib. I, c. 71. Natus est hic auctor Duaci an. 1554, de quo Andreas Valerius in Biblioth. , advecta plurium auctoritate, in libro, cui nomen est Lignum vitae, suis adcenset Norbertinos, his verbis: Feruntur et alii tres ordines Regulam S. P. N. Benedicti sequi, vel saltem olim secutos fuisse, quorum primus est ordo Praemonstratensium institutus a Norberto, natione Coloniensi, et monacho Sigebergensi ordinis S. Benedicti circa annum Domini 1119. Ut auctores sunt Jacobus Philippus in supplemento Chron. lib. XII, sic inquiens: ยซAnno Domini 1119 ordo Praemonstratensis sub divi Benedicti Regula [Col. 0084B] hoc in Laudunensi dioecesi, sub quodam Northoberto nomine, patria Coloniensi, initium sumpsit.ยป Et Marcus Guazzus in Historia sua vulgari. Duo quippe Hispani, scilicet F. Joannes de Pineda ordinis Sancti Francisci in Monarchia Ecclesiastica, lib. XXII, cap. 22, ยง 6; et Dominus Gonzalvus de Illescas abbas S. Fromae in Historia pontificali lib. V, c. 20, in fine, in idem conspirant. Ex his igitur, ait, testimoniis manifestum est, hujus religionis Patres primum sub Regula S. Benedicti institutos esse, etsi illam hodie non observent, sed S. Augustini, quam sibi postmodum assumpserunt; sed quo tempore haec permutatio facta sit, adhuc non reperi. Fuit deinde S. Norbertus archiepiscopus Magdeburgensis XV, creatus anno 1126, et eam potestatem exercuit annis octo, et miraculis [Col. 0084C] clarus obiit anno 1134, die 6 Junii. Haec ille. Et rursus in Martyrologio sanctorum ordinis sui, die sexta Junii: Eodem, inquit, die sancti Norberti episcopi Magdeburgensis fundatoris ordinis Praemonstratensis, qui obtenta a Gelasio II, Rom. pontifice, praedicandi facultate, multos ad viam veritatis reduxit. Atque in adnotationibus ad eum locum haec reponit. De quo Martyrologium Rom. cum Baronio; Molanus in additionibus ad Usuardum, Galesinius et Felinus hac die. Vitam ejus offert Surius tom. III. Erat Norbertus natione Agrippinas, Christoque primum nomen dedit in monasterio Sigebergensi sub Regula S. P. N. Benedicti. Inde factus est episcopus Magdeburgensis, ut adnotavit Krantzius Metrop. lib. IX, cap. 12. Et Demochares [Col. 0084D] De sacrificio Missae tom. II, cap. 41. Sed ante episcopatum facultate a Gelasio papa II obtenta praedicandi Evangelium, ordinem novum Praemonstratensium incoeperat in episcopatu Laudunensi sub Regula S. P. Benedicti primum, ut auctores sunt Philippus Bergomensis lib. XI, Supplem. chronicorum; frater etiam de Pineda ordinis S. Francisci in monarchia ecclesiastica l. XXII, c. 22, ยง 6, et Marcus Guazzus in Historia sua, et alii. Succedente vero tempore praefati ordinis Patres regulam S. Augustini sibi assumpserunt, sub qua in hodiernum usque militant. Vixit autem in episcopatu Norbertus annos octo, et a saeculo migravit anno a partu Virgineo 1134. [Col. 0085A] Porro ipsum latere non potuit, quod Trithemius Spanheimensis in Chronicis Hirsaugiensibus pridem, et palam edisseruit: nos pauca ejus de hac re verba damus [Col. 0085D] Vixit an. 1500. , occurrent plura inspicienti. Anno 1126, ordo Praemonstratensis coepit in dioecesi Laudunensi sub Bartholomaeo episcopo, rege Francorum Ludovico regnante, Patre Norberto venerandae sanctitatis viro, ipsum cum Regula S. Augustini, cum XIII sociis, instituente circa festum Paschatis, quem Calixtus papa confirmavit. Qui ordo in brevi tempore postea mirabiliter crescens ampliatus est. Ubi coepti ordinis edicuntur incunabula, ulteriora nequidquam inquirantur primordia. Alter est quoque scriptor Benedictinus, aetate aliquanto gravior, nec auctoritate dejectior, Joannes Iperius abbas, qui [Col. 0085B] in chronico suo Bertinensi de S. Norberto fundatore ordinis Praemonstratensis lenius multo et verius infit: In loco Praemonstrati a Deo sibi ostenso solitariam vitam agere coepit, semper nudis pedibus incedens. Postea ibidem discipulos et collegium congregavit, quibus beati Augustini Regulam principaliter observandam instituit, cum aliquibus additionibus Regulae S. Benedicti. Nam secundum beati Augustini Regulam horas cum novem lectionibus observant. Tunicis albis, et superpelliceis in officiis ecclesiae utuntur: alibi vero cappas albas et scapulare pro regulari habitu deferunt, et curas animarum suscipiunt, seque non monachos, sed Praemonstratenses canonicos appellant. Secundum vero Regulam Sancti Benedicti carnes in refectorio, nec alibi, nisi in infirmitate comedunt, [Col. 0085C] duobus pulmentariis in refectorio contentantur, vestiti dormiunt et caligati, camisiis non utuntur, nec pellibus nisi ovinis. Et quaedam similia quae ibi prosequitur. Neque ego diffitear Praemonstratenses quasdam arctioris ac monasticae disciplinae observantias regulae ac professioni canonicae accumulasse [Col. 0085D] Vide Baron. ad an. 1124 sub finem. . Hoc enim nos pro singulari Patris nostri gloria contendimus; cujus postmodum aemuli fuerunt plerique ordinum religiosorum fundatorem: sanctum dico Norbertum caeteris priorem temperatissima commistione dignitatem clericalem cum observantia monastica, et vitae activae cum studiis contemplativae associasse. At nunquid exinde partibus transcribendus monastices, ausuque praecipiti canoni [Col. 0085D] substernendus monachorum? Non magis opinor, quam reliqui ex religiosis coetibus quilibet, vitae communis et clericalis contubernio, gloriantes. Obiit vero Joannes Iperius, referente Andrea Valerio in Bibliotheca Belgica, anno 1383, a regimine monasterii S. Bertini apud Audomaropolitas decimo septimo.
Et rursus praefatis omnibus recentior Ascanius Tamburinius tom. II, disput. 24, monachus Vallis-Umbrosae easdem opinionis umbras sectatus, haec retulit: Praemonstratensis canonicorum regularium congregatio, primum sub Regula S. Benedicti instituta [Col. 0086A] a S. Norberto, teste Jacobo Philippo in Supplem. Chron l. XII; Guazzus in sua Historia; Illescas, et aliis apud Arnoldum Wionem part. I Ligni vitae, lib. I cap. 71. Deinde nescio quam ob causam an. 1120 sub Regula S. Augustini, sub qua ad haec usque tempora vivit, eam transtulit. Dicti autem sunt canonici hujus congregationis Praemonstratenses a monte Praemonstrato in dioecesi Laudunensi suffraganea Remensi, ubi D. Norbertus jam ecclesiam aedificavit. Viget maxime haec familia per Galliam, Germaniam, Flandriam, Hispaniam: in Italia fere nulla sunt monasteria. Novissime Romam canonici Praemonstratenses venerunt, et in Via Felici apud S. Mariam Majorem emptis domibus suum exstruunt collegium. Fuit confirmata haec congregatio anno Domini 1126, Kal. Martii [Col. 0086B] ab Honorio II pont., etc. Haec ibi. Ac eadem dicti tomi quaesito quinto agens de Regula S. Benedicti, deque congregationibus sub eadem militantibus reponit in hunc modum: Praemonstratensis item congregatio instituta fuit an. 1120 sub S. Benedicti Regula, a S. Norberto Coloniensi et monacho Sigebergensi ordinis S. Benedicti, et ita expressis verbis testatur Jacobus Philippus in Supplem. Chronici lib. XII; Guazzus in sua Historia Italico idiomate conscripta; item D. Gonsalvus Illescas abbas S. Fromae in Historia Pontif. cap. 20, lib. V. Vide Wionem parte I Ligni vitae, lib. I, cap. 71.
Atque hos existimem auctores praecipuos, qui propensiori erga S. Benedictum ejusque sectatores affectu, aut forte alius alium tanquam prudentiorem [Col. 0086C] secutus, a veri linea devii abierunt. De pluribus utique scriptoribus, quod Cato [Col. 0086D] Plutarch. in Catone. quondam de populo Romano, merito resumpseris, gregi pecorum similes, quae singula non arbitrantur, aut discernunt, sed universa ductorem aliquem sequuntur; sic Romani privatim consulerent neminem, in concionem vero coetumque coacti ab aliis agi facile se permitterent. Neque ego haec profusiori relatione dirigenda censui. Apage ergo Iberas naenias, ac inanes insanias potius, quam ut calidiori stomacho concoquantur. Tu si mavelis, ordinis Praemonstratensis incunabula cum progressu aetatis modernae, et prima vitae Norbertinae in melius mutata studia cum iis, quae hoc opere passim sparsa occurrunt, committe, [Col. 0086D] nec veritati fucandae vel tenuis color apparebit. Et vero memor veteris paraemiae, per viam publicam ne ambules; id est, ne sequaris multorum errores.
Potiori omnino jure, ac evidentiori ratione, quam praefati scriptores ad institutum, aut regulam S. Benedicti transferre nequidquam studuerint, ordinem Praemonstratensem, illi eidem ordini de pluribus religiosis familiis, quae tanquam ornatae sponsae de canonicorum Praemonstratensium thalamo prodierunt, non in se, sed in Deo suo glorificandum esset. Neque si palam edixero, videbor insipiens. Ubi in primis veteri memoria recolendum [Col. 0087A] venit, quod S. Dominico ordinis Praedicatorum praeclaro fundatori contigisse gravissimi scriptores ejusce instituti tradiderunt [Col. 0087D] E nostris Chrysost. Vander Sterre in Vita S. Norberti lib. II, cap. 5; Pagius. Biblioth. lib. I, cap. 17. Ex Ordine S. Dominici Ferdinandus de Castilla lib. I, cap. 17. Fulco Tolos. Theod. de Apoldia B. Umbertus et fuse habentur apud Ribadin. [Col. 0088D] in Vita S. Dominici, 4 Augusti, etc. . Is videlicet cum Romae apud summum Ecclesiae hierarcham, Innocentium tertium, ageret pro impetrando novi ordinis stabilimento, quem vir Dei spiritu apostolico plenus jam tum parturiebat, res ea (nescio an sors, an Deus dederit) multo supplicantis taedio protracta, ac eo pluribus remoris, quo diuturnioribus moris implicita, nullum consecuta est effectum, donec tandem ex nocturna visione ruinam meditantis Ecclesiae Lateranensis, cui vir ille subjicere humeros labenti videbatur, pontifex edoctus mentem mutaret, et maturaret consilium. Igitur statim accersito ipse benigne annuit, ac novae congregationis instituendae [Col. 0087B] facultatem fecit: illa tamen interposita cautela, ne novam regulam, aut vivendi statuta sibi, aut sociis procudere liceret, verum habito delectu, cuidam ex prioribus religiosorum virorum ordinibus, quem cathedrae pontificiae sancivisset auctoritas, magis placito se addiceret, ac vitae suae rationes conformaret. Eo pacto discessit laetus ab Urbe Dominicus, atque in Gallias se contulit ad socios, qui Provillae considebant, cum quibus inito consilio, ac interposita divini Numinis ope, mentem sibi bonam inspirari diu multumque rogabant quo fieret delectus maxime salutaris. Cum tandem consensus omnium, ac una vox Patrum fuit, ut beatissimi Augustini Regulam sub eo constitutionum moderamine, quo a religiosis Praemonstratensibus in usum [Col. 0087C] deducta fuerat amplecterentur: neque aliud videri conducibilius ad propositam vitae rationem, nihil rectius quod alumnos ad optatum finem perduceret, nihil quod magis publicum Ecclesiae bonum promoveret. Verba igitur factis commiserunt, atque non multo post in Hispanias profecti, Tolosae primi monasterii fundamenta sub annum salutis nostrae millesimum ducentesimum decimum sextum feliciter jecerunt, elapso primo ferme saeculo ab auspiciis Praemonstratensis ordinis.
Non est aliud gravius aut luculentius testimonium quam B. Umberti, magistri ordinis Praedicatorum generalis quinti, haec affirmantis [Col. 0088D] In I Cap. statut. F. Prad. : Notandum quod Praemonstratensium statuta eodem modo incipiunt. Ex quo elicitur quod nostrae constitutiones ex [Col. 0087D] illorum sint extractae, quoniam ipsi praecesserunt nos. Et quidem hoc justum fuit. Praemonstratenses enim reformaverunt et auxerunt Regulam S. Augustini, sicut et Cistercienses Regulam S. Benedicti: et excedunt in austeritate vitae omnes regulae illius professores: in coeremoniarum quoque decore, et observantiarum pulchritudine et discretione; maximae multitudinis regimine, per generalia et annua capitula. Beatus igitur Dominicus, et fratres sui temporis cum a Domino papa, secundum conceptum fervorem, novam, [Col. 0088A] et satis arctam regulam, seu vitam invenire non potuissent, et ob id a suo repulsi proposito, elegerunt Regulam S. Augustini, non immerito cum illis constitutionibus inde assumentes, quae suae professioni plus convenire putarent. Familia itaque beati Dominici quasi altera proles est sancti Patris Norberti, aut si mavis, fetus beatissimi, ac magni parentis Augustini gemellus. Sic prorsus (si praecipue initia spectes) alter alterum ordinem expressit: non tantum in Regula et constitutionibus, sed in caeremoniis divini cultus, externo corporis habitu, proposito vitae genere pari. Et sicut S. Norbertus, ex canonico inclytae ecclesiae Sanctensis in Clivia, monstrante coelo laneum habitum, eumque candidum assumpsit cum scapulari et caputio: nemo tamen nisi injurius [Col. 0088B] eum discessisse dixerit ab ordine clericorum, quem correxisse, et ornasse palam est: sic beatus Dominicus mittens tunicam lineam, quam in ecclesia Oxonensi canonicus regularis gestaverat, ex conformitate vestis Praemonstratensium, [Col. 0088D] Cap. 12. tantum in colore birri seu cappae dissimilis, quae nigra illi, nobis cum reliqua veste candida, nihil perdidit dignitatis pristinae, nihil vitae apostolicae, quam potius insigni accessione adauxit.
De habitu quidem Praemonstratensium Matthaeus Galenus quondam praepositus S. Amati ac cancellarius facultatis Duacensis, in libro De originibus monasticis, contendit eum prae reliquis propius ad primitivae Ecclesiae morem accedere, cum ait: Ex iis quae modo apostolica traditio subministravit nobis, [Col. 0088C] facile cuique est perspicere hac quoque in parte ad originem suam accidere Praemonstratenses, quibus nihil ornamenti indumentive adest, quod eos non animi candoris, simplicitatis, ac puritatis admoneat: nisi quod frigus Germanicum, unde progressi fuere primum, non passum sit nudum lini usum, eumque suaserit sancto Norberto cum lana permutare. Nam quod quidam lineas vestes superinducant laneis interioribus, affectatius quam germanius esse videtur. Nam pallia seu togas extimas, ipsasque exomidas fuisse laneas, et harum vicem in aestibus illis Orientalibus nonnunquam aestate supplevisse, Philonis verba postremo loco ascripta palam arguunt. Sic ille, qui tamen in eo non usque adeo placet, quod assumptae vestis laneae causam nimis humilem, ac inferiori respectu admensam [Col. 0088D] censeat. Sublimior multo fuit S. Norberti intuitus, ac defaecatior, quod utique habitus laneus convenientior sit poenitentiae, cujus praecones esse tam opere quam ore decet esse viros religiosos. Deinde quod vestis linea magis servanda videretur rei divinae officiis, quia jucundius nonnunquam et gratius potest repeti, inquit magister Adamus [Col. 0088D] Serm. 3, part. II. , quod ad tempus contingit intermitti. Sic egisse filios Sadoch ac sacerdotes legis veteris describit propheta Ezechiel (cap. XLIV) , sic habet usus receptus Ecclesiae, [Col. 0089A] optimus ac probatissimus omnium magister. Nec velim per omnia comprobari adinventiones Polydori Virgilii, ubi de Praemonstratensibus [Col. 0089D] Lib. VII De invent cap. 3. : Amiciuntur tunica alba, cum linea toga, sub candido pallio, quo potissimum a canonicis differunt. Propius facit quod referente Clemente Reynero in suorum per Angliam apostolatu legimus [Col. 0089D] In apostol. Benedictine in Anglia, lib. I, ยง 20. : S. Gilbertum anno 1148 ordinem de Sempringem sub duplici Regula fundasse S. Benedicti, sanctique Augustini, ut sanctimoniales et canonicos in eadem conjunxisse ecclesia, convenientibus disjunctos aedificiis. Ea quidem ratione, ut sanctimoniales ritu Cisterciensium, divinis laudibus sub Regula S. Benedicti vacarent; canonici vero albi ritu Praemonstratensium, sub Regula S. Augustini Deo servientes, [Col. 0089B] sanctimonialium praesertim in spiritualibus, temporalibusque administrandis, curam gererent.
Ut autem redeamus a quo paululum digressi sumus, sciendum praeterea est Praemonstratenses ac Dominicanos perpetuae necessitudinis vinculum a principio intercessisse, quod renovari petierunt praedicatores Teutonici ad communionem precum et bonorum operum a Praemonstratensibus in conventu publico et generali habito Praemonstrati anno millesimo ducentesimo tricesimo tertio admissi. Conventionis litteras asserunt Miraeus in Chronico Praemonstratensi, et Joannes Pagius in sua Bibliotheca. Unde et ea quae commendat S. Thomas [Col. 0089D] 2-2, q. 286, art. 9. princeps scholasticorum de cautela professionis apud aliquos religiosos, qua non tam Regulam ex [Col. 0089C] voto servandam, quam secundum eam quasi ad exemplar, vitam proponunt instituendam, quo laqueum gravioribus peccatis praecidunt. In aliqua tamen religione, inquit, scilicet ordinis fratrum Praedicatorum, transgressio talis, vel omissio ex suo genere non obligat ad culpam, neque mortalem, neque venialem; sed solum ad poenam taxatam sustinendam, quia ad hunc modum ad talia observanda obligantur. Quae, inquam, in suis, et ibi, et alibi commendat S. doctor, canonicis Praemonstratensibus ex aequo convenire cuivis volenti attendere, levi opera occurret. Hic est tenor vetustiorum statutorum Praemonstratensium. Institutiones quas in praesenti libro conscripsimus non ad culpam obligare transgressores [Col. 0089D] intelligimus, sed ad poenam, nisi aliqui eas transgredi praesumpserint ex contemptu. Excipiuntur tamen illa tria, quae de substantia ordinis esse dignoscuntur. Et [Col. 0090A] mox: Praeterea ea, quae de privilegiis, et statutis Romanorum pontificum inseruimus in hoc libro, non nostras institutiones, sed privilegia, et statuta sedis apostolicae reputamus. Atque illam praefationem (neque enim per totum codicem libet discurrere) hinc ferme verbotenus mutuatam Dominicani ordinis Patres etiam prae fronte suarum constitutionum exhibuerunt, eamdem nobiscum praefationem, eamque obligationis cautelam non aspernati.
Quin etiam, attestante nostro Becardo [Col. 0089D] In Annal., ad an. 1120, n. 74. , eremitae S. Augustini, quos vulgo nuncupant Augustinianos, suas item constitutiones ab iisdem verbis ordiuntur. Quibus conformis scripsit Joannes Pagius in sua Bibliotheca [Col. 0090D] Lib. I, cap. 17. . Sunt et aliae quamplures religiosorum familiae, et congregationes, ut fratrum [Col. 0090B] Cruciferorum, de Mercede; eremitarum S. Augustini; canonicorum Sancti Salvatoris prope Florentiam, et pleraeque aliae, quae Praemonstratensium nostrorum mores, constitutiones, statuta et ordinationes in omnibus (exceptis vestibus) imitantur et observant. Sic ille. Certe de suis Coelestinis, ut dictis auctarium accedat, haec scripta reliquit Petrus Crespetius doctor Parisiensis [Col. 0090D] In summa verb. Mariae apud Miraeum in chron Praemonstr. sub an. 1518. : Sed et cantum atque officium nos habemus ab Adamo, Praemonstratensi cardinali, devotissime editum, praedictae solemnitatis ecclesiasticae per omnem modum in modulamine conforme. Atque hos veluti ramos quosdam non immerito quis dixerit palmae Praemonstratae coelitus, exaltatae in Cades, plantatae secus salutarium decursus aquarum, dantis fructum in tempore quam utique honor sublimat, [Col. 0090C] confirmat sanctitas, sapientia exornat, et viridantium ramorum decor fecundat. Ejusce nitore oculi aspectabat constitutiones nostras B. Umbertus [Col. 0090D] Tract. 4, collat. 11, Serm : Praemonstratenses pulcherrimas observantias, quasi quasdam caeremonias ad majorem Dei cultum pertinentes, addiderunt. Porro hae observantiae sunt ad majus meritum, quoad Deum; sunt servitia gratuita superaddita debitis. Et ad majorem fortitudinem contra hostes, sunt antemurale additum muro. Et ad majorem decorem quoad proximos, sunt varietas picturae addita super albedinem. Item valent ad majorem calefactionem charitatis, sicut vestis: ad meliorem conservationem regulae, sicut sepes circa vineam; ad majorem colligationem in bono, sicut duplicata cingula [Col. 0090D] fortius ligant sellam. Sic ille generalis magister ordinis atque asceta egregius.
Sermones
1 SUMMARIUM. โ 1. Litterarum inventio adminiculatur memoriae. โ 2. Earum utilis et necessarius usus. โ 3. E suggestu proclamata jussus scripto committere. โ 4. Diu avocatur ob parvitatis propriae, ac invidentiae alienae respectum. โ 5. Sui depressio, Patrumque ac Ecclesiae doctorum sublimatio. โ 6. Charitati suorum, atque auctoritati superiorum satisfacit. โ 7. Nuncupat labores suos Ecclesiae Praemonstratensis canonicis. โ 8. Quos diligit sine fictione, recolens beneficia sine adulatione. โ 9. Praestatio retributionis possibilis. โ 10. Homilia centum per annum distributae. โ 11. Spiritualis et corporalis medici analogia. โ 12. Scripta sua subjicit corrigenda.
[Col. 0091A] I. Inter caetera, o vitae venerabilis viri, mihi in Christo dilectissimi, in quibus et sciendi, quae antiquitus acta, vel dicta sunt, et retinendi quam maxime quae sciuntur, vel materia vel occasio consistit, illud nimirum primum ac praecipuum est, quod in diversitate quae sub sole linguarum sunt, notae jamdudum inventae sunt litterarum. Siquidem dum sine ambiguo constat, quod sicut ex litteris syllabae, sic et ex syllabis dictiones, et ex dictionibus sunt orationes contextae, quo major litterarum in nobis et evidentior notitia apparet: eo profecto consequenter in nobis et clarius contra ignorantiam scientia nitet, et firmius contra oblivionem memoria viget. Hinc quoque in primo Etymologiarum libro Isidorus dicit: Litterae autem sunt indices rerum, [Col. 0091B] signa verborum. Quibus tanta vis est, ut nobis dicta absentium sine voce loquantur. Et adjunxit: Usus, inquit, litterarum repertus est propter memoriam variarum rerum; nam ne oblivione fugiant, litteris alligantur. Et addidit causam: In tanta enim rerum varietate, nec disci audiendo poterant omnia, nec memoria retineri.
II. Litterarum necessitas. Cum igitur res litterae indicent, cum verba nihilominus signent, cum et earum tanta vis sit, ut sine voce quoque loquantur nobis absentium dicta, patet procul dubio quod earum sit necessarius usus, dum per eas apud 2 nos, quae scire, non retinere volumus [ al. valemus], alligantur, quae solo auditu nec eruditio docere, nec memoria sufficit retinere.
[Col. 0091C] III. Sermonum scribendorum ratio. Inde quidem est quod quorumdam nostrorum tam coaequalium prece quam superiorum praecepto fatigare quam saepe parvitatem meam pulsando dignata est devotio; ut quaedam ex his, quae ad aedificationem coram positorum antea dixeram tam illorum quam istorum litteris mandarem. Et haec nimirum est causa [ al. hac nimirum de causa], qua sunt, quaecunque scripta sunt, litteris mandata. Quatenus [Col. 0092A] pariter videlicet et qui cum voce habere non possent praesentem, haberent quoque loquentem, etiam sine voce absentem. Et memoriae nihilominus facile commendarent legendo saepe repetita, quae difficile in memoria retinere possent audiendo semel prolata.
IV. Obstacula bina: primum exilitatis propriae, secundum invidentiae alienae respectus. Verum cum ita fuissem multoties tam prece, quam praecepto pulsatus, hinc rubore perfusus, hinc et timore concussus: hinc, inquam, super propria ignorantia erubescens, hinc quoque mordentes detrahentium linguas pertimescens, nequaquam omnino vel obsecrantibus acquiescere, vel jubentibus decrevi parere: sed tam illis diu quam istis resistens, nec [Col. 0092B] illorum me permisi petitionibus flecti, nec istorum praeceptionibus compelli. Ecce quippe tunc levius judicavi offendere benivolos non modo socios, sed praelatos, quam contra pusillanimitatem meam provocare malivolos. Quibus dum, qui dicit, displicet [ al. qua dicit, displicent.] consequenter non aequo judicio et quod dicit, non placet. Nec honori esse possunt, quae percipiuntur auribus verba, quando vilescit, quae oculis cernitur, persona. Cumque acuto linguae caedant gladio, quod coram est prolatum audiunt: sed multo nonnunquam crudelius in id debacchantur, quod exaratum in charta deprehendunt. Dum vero livoris intrinsecus malitia torquentur, magis ubi eis reprehensionis quam aedificationis patere possit occasio rimantur: [Col. 0092C] qua videlicet aedificatione mediante instruantur quanquam [ al. quam quid vel quamque] illud salubre sit, quod eos et a malo retrahat impetuosos, et ad bonum excitet pigros.
V. Sui ipsius prae Patribus orthodoxis submissio. Non solum autem, sed calamum arripere et propriae quoque dissuasit aliquandiu conscientia ignorantiae: quia dum in tantum superabundant vitales ac praedulces Patrum orthodoxorum deliciae, [Col. 0093A] erubui, nec immerito, illis, qui ad eas non tam crebro quam jugiter sedent, insipidum meae paupertatis olus apponere, et inter torrentes limpidissimos lutosam paludem meam propinare. Quis enim id, nec injuste, non omni censeret subsannatione dignum? unum quippe ac idem foret ac si talpa suffodiens, et caeca magis quam caecata aquilae se ingereret volanti, ut soli cum ea radiis non intuens inferret obtutus. Quod mihi in sentiendo acumen, quisve nitor in proferendo, quaeve in conversatione perfectio, ut quidquam apponendum delicatis ac copiosis in deliciis suis de sacco meo cilicino praesumerem? Hoc autem eorum proprie proprium est, qualis non sum ego: quos et praedivites reddit aurum in acumine ingenii, et claros argentum in nitore [Col. 0093B] eloquii, et ornatos lapides pretiosi in vita laudabili. Sed talis ego non sum. Sed pauper, obscurus et indecorus, utpote cui deest et profunditas sapientiae, et fulgor eloquentiae, et meritum vitae. In his itaque et hujusmodi excusatio mea, nec petitiones ad exaudiendum admittens [ al. admittit], nec praeceptiones ad implendum complectens [ al. complectitur].
VI. Superat et praecipientis auctoritas et petentis charitas. Caeterum sicut aliquando fortassis excusare me decuit, sic procul dubio semper recusare mihi non licuit, quia non minus damnabile hoc obstinationis, 3 quam istud indicium probabilis foret humilitatis. Id quippe dedit tolerabile exorati ac jussi humilitas; hoc autem procul pellere habuit [Col. 0093C] et charitas petens, et auctoritas jubens. Ita quoque per omnia factum est. Magisque judicavi cruentas in me detrahentium admittere manus, quam voluntatibus eorum resistendo vel sociales erga coaequales, vel filiales erga superiores non habere affectus. Attractus igitur et devictus, jactansque cogitatum meum in Domino, applicare coepi studio animum, et calamo manum (Psal. XLIV, 2) , et quae interim pro temporis congruentia, ac loci opportunitate occurrere poterant litteris, tam quae in publico antea dixeram, repetens, quam quae necdum coram dixeram superaddens expressi, et expressa vestrae potissimum charitatis sinceritati transmisi.
VII. Nuncupatio operis, et sui ipsius. Vobis utique, [Col. 0093D] vobis, inquam, o viri reverendi sincerae dilectionis ulnis in Christo complectendi, hoc specialiter opusculum dignum duxi destinandum, quos inter famulos Christi universos, sicut dignum et justum est, in ipsius complector visceribus, mihi tenere et insolubiliter contrictos, quos et sanctarum unitor mentium Patris et Filii, et Spiritus sancti unus idemque cum eis Deus, compage veri amoris indeficienti, meo in se spiritui concessit esse unitos, vester [ al. vestrum] ex toto esse desidero, si quid in verbo Dei valeo; imo si quid mihi datum est in aliquo exercitio spirituali, quod esse possit aedificationi. Accipiat igitur sinceritatis vestrae dulcedo munus istud, omnino quidem exiguum, non exigua tamen dilectione transmissum: nullatenus aestimans, [Col. 0094A] quod id valde vobis putem necessarium; sed ut ex transmissione conjiciat, atque perpendat; quem qualemve erga vos habeam in Domino affectum. Totus quippe semper, et ubique, et ad omnia inquantum et scientia nosse, et facultas contulit posse; in Christo vester sum, si quid tamen sum. Vester utique; vester, inquam, in obsequio famulus, in beneficio obnoxius, in eruditione discipulus, in adoptione filius, in pace catholica socius, in dilectione amicus; in ipso denique, qui Dominus est dominantium, conservus. An istud quis asserat magnum, quod me ex toto assero vestrum? Ego autem non contradicerem: si ipse magnus essem. Nunc vero non me existimans esse aliquid, cum nihil sim, ne ipse me seducam (Gal. VI, 3) , sed potius sciens [Col. 0094B] quid desit mihi, non magni aliquid me agere deputo, etiam cum me ex toto ad amandum colligo; qui me tantillum et talem, a tantis ac talibus, tantum ac taliter amari non ignoro.
VIII. Dilectio sine fictione, et beneficiorum recognitio sine adulatione. Cogitans siquidem apud me et recogitans, volvens ac revolvens, in quanto, et quali me in Domino complectamini affectu, dum hinc me praevideo tam indignum, hinc autem tanti apud vos habitum: super inaestimabili hac dilectione vestra erubesco, fateor, obstupescens, et obstupesco erubescens. Neque enim in corde, et corde, sed coram Deo, in Christo, loquor: Testimonium mihi perhibente conscientia mea, in Spiritu sancto (Rom. IX, 1) , quem in veritate video, qualemque [Col. 0094C] me ore confiteor, talem et in corde intueor; vilem me faciens, et in oculis nihilominus meis humilis existens. Sed nec ad lingendum linguam mihi assumo caninam in recordatione ac confessione eorum, quae mihi a vobis tam copiose collata sunt beneficiorum, agendo gratias vocem laudis emittens. Non autem [ al. inquam] oleo vestrum caput impinguo, succum adulationis admittens. Quis itaque ego, aut qualis ego, vel quae domus patris mei (ut quidam ait [II Reg. VII, 18] ) in Israel, ut mihi talem, quam fructuosis comitantibus affectibus, et quidem copiosissime vestra in domo universitas sincerae 4 largiatur dilectionis affectum? Quis majorem, quam ego, invenit gratiam in oculis omnium [Col. 0094D] vestrum? et, ut aliquid amplius addam: quis etiam tantam? et quidem ita esse clamitare non cessat devotio universitatis vestrae, in eo quod parvitatem meam, et tam hilariter suscipit ad se venientem; et tam pie tractat apud se commorantem, et tam invita dimittit a se recedentem. Quando enim non de ejus causata est absentia, hilaris effecta de praesentia, sicut laetata de accessu, sic et contristata de discessu?
IX. Quae condigna beneficiorum retributio. Reddat vobis Dominus vicissitudinem [ al. vicem] hanc, in cujus conspectu capilli etiam electorum suorum ad remunerationem, et numerati sunt. Nam ut condignam ego vobis remunerationem impendam, longe superexcedit pauperiem meam, nisi forte ad [Col. 0095A] rependendam in aliquo vicem, etsi valde modicam, suffragrari aliquatenus possit plena quam mihi scio non deesse, charitatis impensae et cognitio in corde, et confessio in ore. Scio namque et fateor me debitorem, scio nihilominus et fateor me condignum non esse posse redditorem: non ignorans quidem esse multum per omnem modum, quod a me acceptum est, sed et quia [ al. id vel illud] quod rependatur, apud me nihil est. Nec id profecto ad dispendium vestrum, quia eo vobis uberius largitor reddet, ac remunerator omnium bonorum, quo plus illi, pro ejus nomine, contulistis, qui nihil habet quod reddat vobis. Unde et ejus ad quemdam in Evangelio exhortatio est, hunc habens modum. Cum facis prandium aut coenam, noli vocare amicos tuos, neque [Col. 0095B] fratres tuos, neque cognatos, neque vicinos divites, ne forte et ipsi te reinvitent, et fiat tibi retributio. Sed cum facis convivium voca pauperes, ac debiles, caecos, et claudos: et beatus eris, quia non habent retribuere tibi. Retribuetur autem tibi in resurrectione mortuorum (Luc. XIV, 13 et 14) . Erit autem in eadem resurrectione et retributio vestra, quia et illi bene fecistis, qui non habet reddere vobis. Utpote quem et egestas spiritualis efficit pauperem; et concupiscentia carnis debilem, et caligo ignorantiae caecum, et desidia in bono opere claudum. Sed de his hactenus sileamus.
X. Liber homiliarum complexus sermones centum et distributio illarum. Librum autem istum sermonum sive homiliarum, quem vobis in indicium debitae [Col. 0095C] dilectionis, qua vestrae in Domino complector dilectionem universitatis, transmitto: ea quaeso a vobis dignanter devotione suscipite [ al. dignetur devotio suscipere], qua eum vobis a me scio destinari. Sed et hoc quoque precibus meis coram sinceritate charitatis vestrae flexis genibus mentis superaddo, quatenus si quid in eo, ad aedificationem pertinens, vestra sagacitas invenerit, ita approbet, ut si quid nihilominus ineptum quoque, et aliter se habens deprehenderit, nullo modo inemendatum relinquat. Sic enim volo, ut si quae in aliquibus opusculis vel studiis parvitatis meae recta sunt, a sinceritate dilectionis vestrae comprobentur, ut et quae distorta sunt, ad vestrum examen corrigantur. Ab Adventu vero Domini exordium sumens et per [Col. 0095D] festiviores dies transcurrens, quaedam ex his quae jam in audientia dixeram, excerpsi. Quaedam vero, quae necdum coram dixeram, superaddidi: et centum sermones, prout potui, composui. Sunt autem a prima Dominica in Adventu Domini usque ad vigiliam natalis Domini decem et octo sermones. In ipsa vigilia quatuor; in die Natalis Domini sex; in die Sancti Stephani protomartyris quatuor; in die Sancti Joannis apostoli et evangelistae unus; in die sanctorum Innocentium tres; in Dominica infra octavas Nativitatis Domini quatuor; in die Circumcisionis duo; in die Epiphaniae Domini duo; in Dominica secunda post Epiphaniam Domini, tres; in capite jejunii feria quarta unus; 5 in Dominica [Col. 0096A] Palmarum unus; in coena Domini unus; in festivitate Paschali quatuor; in hebdomada tertia Paschae, feria secunda in synodo unus; in sequenti feria tertia in eadem synodo unus; in die Ascensionis Domini unus; in festivitate Pentecostes sex; in octavis ejus unus; in dedicatione Ecclesiae unus; in Electione cujuslibet praelati unus. Post hos autem sermones sunt et alii, qui specialiter ad viros spectant religiosos quatuordecim, quibus succedunt viginti in festivioribus natalitiis sanctorum.
XI. Ecclesiastes est instar medici herbas salubres quaerentis. Si qui vero sunt lectores, quibus non placet, quod tanta quidam sunt prolixitate extenti, quod et mihi quoque plurimum displicet; ad memoriam [Col. 0096B] quaeso, revocent quod, qui multa ob aedificationem audientium proponit, non semper quando voluerit convenienter ac decenter proposita terminare poterit. Sermo quippe decurrens non valet detineri. Sane contingit quam saepe, quod cum medicus aliquis ut herbas quaerat salubres, longe lateque vagatur in silvis, quarum viribus, quos suscepit curandos, succurrere possit aegrotis: longa in eis mora detinetur, et nimis sero nonnunquam cum disco ad aperta plana egreditur. Ut tunc nimirum quam maxime, cum earumdem silvarum longius se densitas extendit, et ad inveniendum, quae diligenter quaeruntur, herbarum se copia praebet, quarum collectioni eo se mora longiore medicus impendit, quo suorum sanitatem aegrorum amore [Col. 0096C] ferventiore exoptat. Nonne medico valet convenienter assimilari, qui ut animarum medeatur languoribus, cum vitae merito praedicationem divini suscepit verbi? et quid aliud herbae salubres in densitate silvarum, nisi sententiae spirituales in profunditate Scripturarum? quibus profecto perscrutandis eo nonnunquam morosius praedicator intendit, quo et Scripturas sacras, de quibus tractat, mediante infusione spiritus, et acumine intellectus, profundiores invenit; et aedificationem audientium, quos Christo desiderat lucrari, pia intentione sollicitius quaerit.
XII. Subjectio ad correctionem. Nec idcirco ista dixerim, quia taediosam horum sermonum prolixitatem reprehensione indignam asserere velim; sed [Col. 0096D] hoc quoque in eis juste reprehendendum sicut et alia, quae in eis digna fuerint reprehendi; ad vestrum volo arbitrium corrigi, ut quos nimium prolixos judicaveritis ad competens et aptum compendium redigatis. Et, ut breviter dicam, sicut justissima ego sum dignus reprehensione animadverti, qui non scribenda temere scripto digessi; sic et vos, ut pace vestra dixerim, laude in hoc digni non eritis, si quae in eis corrigenda sunt, emendare neglexeritis, dum eos vestrae offero et diligentiae perscrutandos, et peritiae corrigendos. Id quidem solum in eis habiturus per omnia ratum, quod justum vestri examinis acceptaverit arbitrium. Singulorum vero titulos et causas praefatione [Col. 0097A] ista finita propono, ut cum aliquis, quae sit uniuscujusque materiae, de qua tractat, scire desiderat; statim absque singulorum revolutione, reperire queat. Orantem pro nobis religiosam universitatem vestram gratia sua atque misericordia Redemptor noster, et redemptio, sacerdos et hostia, [Col. 0098A] emptor et pretium Dominus Jesus a cunctis malis protegat: sanam semper et ubique, et incolumen custodiat, et ad beatam atque beatificantem suam, in futuro visionem feliciter perducat. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Salvatori venienti obviam occurrendum ex Invitatorio officii divini; hoc tempore cantari soliti. โ 2. Cui, a quibus, et quo modo occurrendum. โ 3. Commendatur fervor spiritus: tepiditas arguitur prae quadam frigiditate. โ 4. A divinis officiis omne taedium atque instabilitas mentis aut corporis arcenda. โ 5. Deficiendi periculo exponitur, a quo proficiendi voluntas deponitur. โ 6. De sex nominibus Deo attributis. โ 7. Mirabilis, in creatione praesertim hominis expenditur. โ 8. In imaginem Dei non est inducenda similitudo pecorina. โ 9. Cur dictus consiliarius. โ 10. Item Deus, [Col. 0097B] et fortis. โ 11. Amicus et Pater futuri saeculi. โ 12. Princeps pacis et Salvator. โ 13. Vocatus Filius Dei. โ 14. Deus et homo Emmanuel.
I. Jam instat salubre, o dilectissimi, tempus, quo decet unumquemque nostrum cursoris officio fungi. Hoc siquidem continere videtur vox illa commonitoria, qua nocte hac, in ipso vigiliarum exordio, alter alterum excitastis, quando non modo colloquendo per verbum, verum etiam ad exprimendum internam animi alacritatem, et concordiam sonando concorditer per cantum, dixistis: Occurramus obviam. Et quidem admonitio valde salubris quam nimirum non diffitemini et vos, si diligenter advertitis, cui. Nam cui, nisi Salvatori nostro, de quo incontinenti addidistis? praemisistis et causam, [Col. 0097C] quando aistis: Ecce venit Rex. Ecce, verbum est non solum demonstrationis; sed admirationis, nonnunquam et exsultationis. Et quidem cum laetitia mista, et cum admiratione laeta suscipiendus hic Rex. Et utrumque debet habere, qui fructuose huic occurrere voluerit Salvatori. Occurramus itaque venienti.
II. Venit namque Creator et Magister; venit Dominus et Rex; venit Amicus et Sponsus: venit Salvator et Filius; venit etiam Deus et homo. Si ergo ita est, imo quia ita est, occurrat plasma Creatori, Magistro discipuli, occurrant Domino servi, milites Regi, occurrant Amico consortes, Sponso paranymphi, occurrant Salvatori captivi, [Col. 0098A] filio cohaeredes. Occurrant denique homini quidem homines, mediante homine Deo, deificandi. Occurrant, inquam, sed cum mentis devotione, sed cum fervore spiritus. Idcirco fortassis commonuistis vos invicem, non quidem ut eatis, sed ut curratis. Ire namque etiam piger quilibet nonnunquam valet, currere vero semper festinantis est. Dignum plane et justum est ut curramus, quia cui occurrendum asserimus, magis cucurrit quam ivit. Nos ergo occurramus ei, quia et ipse prius cucurrit propter nos. Qui enim vidit testimonium perhibuit, quia exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII, 7) . O hilarem, o fortem, o ferventem! Siquidem in exsultante latitudo cordis, in gigante fortitudo operis, [Col. 0098B] in currente fervor spiritus notatur.
III. Occurramus eo modo ei, quo ipse propter nos cucurrit, ut simus videlicet hilares datores, quia tales diligit Deus. Simus stabiles, et immobiles, abundantes in omni opere Domini semper, quia talium labor non est inanis coram Domino (I Cor. XV, 58) . Simus spiritu ferventes, quia qui tepidus est, incipiet eum evomere ex ore suo (Apoc. III, 15) ; Amen, testis fidelis et verax, qui est principium creaturae Dei (Apoc. XIX. 11) . Haec ideo, dilectissimi, dico, quia multum displicet Deo in quolibet religioso tepor spiritus. Cum enim sint quidam frigidi per culpam, quidam calidi per justitiam, quidam vero tepidi per negligentiam, magis tamen aequanimiter toleratur a Domino, in Angelo Laodiceae, [Col. 0098C] frigus quam tepor. Quia licet non tam mali 7 esse videantur, qui tepidi videntur stare in bono, quam sunt illi, qui frigidi jacent in malo: plerumque tamen inflante illo igne, quem Dominus venit mittere in terram (Luc, XII, 49) , frigidi quidem accenduntur; et accendi nolentes, ab ore Domini tepidi evomuntur. Item a gratia projecti excluduntur, et exclusi ejiciuntur.
IV. Pertimescant igitur qui corde arente et taedente opus spirituale, et maxime qui divinum in Ecclesia exercent officium. Quia non modicam illis propheta vindictam intentat, qui opus Domini fraudulenter faciunt (Jer. XLVIII, 10) , et desidiose. Omne quod agitis opus, spirituale est, et pro omni exspectanda [Col. 0099A] et expetenda retributio spiritualis. Et ideo sive in opere manuum, seu in officiis ecclesiasticis, seu in aliquo, quod ad Deum pertinet, negotio fueritis, abjecto tepore noxio, renuntiata ex toto omni levitate corporis, et pro posse etiam instabilitate mentis: in habitu et gestu, in statu et incessu, in omnibus denique motibus vestris, tam exterius quam interius, nihil fiat quod divinum, vel angelicum vel humanum offendat aspectum (sed quod vestram, ut beatus vos Pater vester admonet Augustinus [Col. 0099D] In Reg. cap. 6. , deceat sanctitatem), ut in omnibus exhibentes vos fideles et prudentes, sollicitos et devotos, ipsum in futuro habeatis remuneratorem, quem modo agonis vestri habetis inspectorem. Ipsos etiam modo apud illum habeatis adjutores, quos habetis [Col. 0099B] et testes.
V. Recalescat itaque in vobis animus, ferveat spiritus, et quae retro sunt, non solum relinquentes, sed et obliviscentes; in ea, quae ante sunt, extendite vos (Philip. III, 13) . In conversatione namque spirituali non proficere quodam modo deficere est. Et ut sanctorum aliquis dicit: Ibi deficiendi incurritur discrimen ubi proficiendi appetitus deponitur, scitote quia non eum admittit Dominus in gratiae suae sinum, quem in opere suo invenit indevotum. Evomit ex ore suo, quem sentit tepidum, excludit ab augmento muneris sui, quem suo cernit intendere obsequio, ex usu magis, quam ex affectu. Omni enim habenti bonum desiderium dat, ut abundet: ab eo autem qui [Col. 0099C] non habet, et quod videtur habere, aufertur ab eo (Luc. VIII, 18) . Non solum itaque eamus, sed curramus obviam Salvatori nostro, sicque curramus, ut apprehendamus. Quasi enim duo in itinere spirituali pedes sunt incedentis, fervor boni desiderii, et stabilitas perseverantiae, ut non desit ei qui currere voluerit non in incertum, et qui accipere voluerit bravium, tam perseverantia ardens, quam ardor perseverans.
VI. Vocatur itaque, qui ad nos venit, cui et occurrere debemus: Creator et magister, Dominus et Rex, amicus et Sponsus, Salvator et Filius Dei, et est idem Deus et homo. Et videte ne forte haec ei nomina et in Scriptura sacra assignata sint. Vocabitur, inquit Isaias, nomen ejus admirabilis, consiliarius, [Col. 0099D] Deus, fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis (Isa. IX, 6) . Nomen primum pertinere videtur ad Creatorem, secundum ad magistrum, tertium ad Dominum, quartum ad regem, quintum ad amicum, sextum ad Sponsum.
VII. Cum enim in omnibus, sine ulla exceptione, mirabilis sit, maxime quoque in creatione nostra mirabilis apparet. Quod ipse profecto evidenter creatio ostendit a mirabili tam mirabiliter celebrata, ut mirabilis sit non immerito et ipsa. Quis enim digne mirari sufficit, quod hominem condens spiritum simul conjunxit et limum? et corpus quidem de materia praejacente formavit, id est de terra; animam [Col. 0100A] vero de nihilo, ad imaginem tamen et similitudinem suam. O admirabilis plasmatio corporis humani! quam admirabilis et inspiratio vivificatoris et inhabitatoris illius spiritus, videlicet rationalis! Insignivit spiritum gemino munere, illuminans eum, et afficiens: in uno clarificans eum, ad agnitionem veritatis, per intellectum: in altero quoque inungens eum ad amorem virtutis per affectum. O intellectum, quo radiante claret electio veri: et affectum, quo inungente sapit dilectio boni! dono quoque gemino ditavit et corpus: sensibus illud exornans, et in distributione membrorum ejus, aedificationem spiritui praeparans. Unum ad usum bonae actionis, aliud vero ad fructum internae instructionis. Unum, quo oculis confertur ut videant, auribus ut audiant, naribus ut [Col. 0100B] olfaciant, faucibus ut gustent; caeteris vero membris, et maxime manibus ut tangant, quatenus inhabitator ille invisibilis a foris hauriat, et introrsum sorbeat, quae quolibet modo 8 formata sunt per visum, quae sonora sunt per auditum, quae olent per olfactum, quae sapiunt per gustum, quae palpabilia sunt per tactum. Ipsa vero membrorum distributio non modica eidem spiritui instructio est. Et maxime quod solis pedum plantis terram contingentibus, sursum homo uniformiter prae caeteris animantibus erectus est. Unde et gentilis quidam ait:
[Col. 0100C] VIII. Considera itaque, o spiritus, quem lumen rationis clarificat: considera, inquam, in jumento tuo, cui more equitis praesides, quem praeis more aurigae, qualem te debeas exhibere. Erigere ad superna, desere terrena. Pudeat te, o homo, in ea parte, qua ad Dei similitudinem creatus es, similitudinem inducere pecorinam. Paucis adverte, abjectis coelestibus, terrenis enerviter incumbere, quae in imo sunt quaerere, quae super terram sunt, sapere, similitudinem pecorinam induere [ al. inducere] est. Econtra vero terrena utiliter expendere, eisque frui nolle: districte autem uti velle, quae sursum sunt quaerere per effectum, quae sursum sunt sapere per affectum: inferioribus solummodo possessis ad usum, supernis desideratis [Col. 0100D] per propositum, quasi solis plantis pedum terram contingentibus, toto corpore elevato, caput ad summa erigere est. Cum igitur anima rationalis, et caro unus homo sit, in illa veritatis fulget agnitio, et virtutis ardet dilectio; in hac vero sic ad externam sensus adsunt necessitatem, ut ipsae variae membrorum distributiones ad internam non desint instructionem.
IX. En quomodo admirabilis hominis creatio admirabilem clamat hominis Creatorem. Qui vero magister est, consiliarius est; et qui singulariter omnium Deus, specialiter est omnium Dominus. Nonne, teste Isaia, vocatur nomen parvuli, qui natus est [Col. 0101A] nobis, Consiliarius et Deus? et idem in Evangelio: Vos, inquit, vocatis me magister et Domine, et bene dicitis: sum etenim (Joan. XIII, 13) . Quia, qui verba vitae accepit dare nobis, consilium gessit magistri, sive magisterium consiliarii: et qui solus disponit omnia suaviter; solus etiam exercet dominium Dei.
X. Ipse nihilominus Rex noster, ipse et Fortis noster: Attingens a fine usque ad finem fortiter (Sap. VIII, 1) . Rex qui attingit a fine ut Rex magnus, et sine ulla contradictione usque ad finem exercens plenam potestatem in regno suo. Fortis, quia et fortiter attingit. Nonne, sicut audivimus, ita et videmus, quod juxta vaticinium Jeremiae: Ipse regnat Rex, et sapiens est, faciens judicium et justitiam in terra? (Jer. XXIII, 5) et fortem nihilominus armatum [Col. 0101B] devincens; ejus quotidie arma aufert et spolia distribuit? (Luc. XI, 21.)
XI. Cujus, quaeso, magis amicus exstat quam ejus, quem per praedestinationem ad futurum saeculum generat? Quod bene sensit ille, qui ait: Omnis, qui natus est ex Deo non peccat, quia generatio coelestis servat illum, et malignus non tanget illum (I Joan. V, 18) . Omnino non peccat, qui ex Deo natus est, quia si quae deliquisse videretur in tempore, non apparent in aeternitate: pro eo quod charitas Patris ejus operit multitudinem peccatorum suorum (I Petr. IV, 8) . Ut idem ipse et amicus sit, vel a peccatis, ne committantur, eum conservando, vel jam commissa ex toto remittendo, qui ei Pater est, ad futurum saeculum praedestinando.
[Col. 0101C] XII. Et quis alius princeps pacis est, nisi pax nostra, faciens utraque unum? (Ephes. II, 14) cujus jam instat tempus, quo venit nuntiare pacem his, qui prope, et his qui longe fuerunt, qui unam sibi ex utroque populo ecclesiam conjunxit, qua circumcisionem justificans ex fide, et praeputium per fidem (Rom. III, 30) , fecit ut mons Sion et latera aquilonis una sint civitas, cujus ipse Rex magnus est (Psal. XLVII, 3) . Quod vero nomen ejus Salvator sit, testatur nativitatis ejus nuntius Gabriel, qui matrem ejus alloquens ait: Et vocabis nomen ejus, Jesum. (Matth. II, 21) . Addidit et causam: Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (ibid.) . Nomen profecto ex re portat, quia id operatur, quod vocatur. [Col. 0101D] Qui dictus est Salvator, operatur salutem in medio terrae (Psal. LXXIII, 12) . Hic est noster verus David, in cujus manu salvat nos Deus Pater de manu Philistinorum, interficiens in manu ejus Goliath de Geth (I Reg. XVII, 22) . Qui onustus utpote non vacuus, sed plenus gratiae et veritatis, commendato grege custodi, venit ad fratres suos, qui contra eum pugnabant (ibid., 20) . Dimittens videlicet nonaginta novem oves in deserto, abiit quaerere illam, quae perierat (Matth. XVIII, 12) , quam inventam humerisque impositam reportavit domi, caput Gethaei ferens in Jerusalem.
9 XIII. Quod autem Filius Dei vocetur, quid lucidius eo, quod Angelus ait: Quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei? (Luc. I, 35.) Et bene [Col. 0102A] non sanctificatus quasi de praeterito, nec sanctificandus quasi in futuro, sed jam sanctum. Quia qui venit ad nos per Virginem, nec peccato aliquo exstitit pollutus, quod contraxit conceptus, nec polluendus aliquo, omni postmodum tempore inter homines conversatus.
XIV. Deus et homo est. Et sic vocatur, attestante propheta, qui dicit nomen filii Virginis vocandum Emmanuel, quod exponens Evangelista: quod interpretatur, inquit, nobiscum Deus (Isa. VII, 14; Matth. I, 23) : si nobiscum Deus Emmanuel, cum quibus ipse est Deus, nisi cum hominibus, id est cum illis, quorum unus erat, qui hoc dicebat? quia et ipse homo erat. Nobiscum Deus, et ubi nobiscum? nobiscum in nativitate; nobiscum in ipsa carnis [Col. 0102B] corruptione, sine carnis pollutione; nobiscum in ipsa morte. Nobiscum, ut breviter dicamus, quod naturaliter sumus nos. Quod audis Deus: in aeternitate, est ex patre sine matre; quod audis nobiscum in tempore, est ex matre sine patre. Venit itaque Creator, admirabilis, magister, consiliarius: occurrat ei plasma suum, et discipuli. Venit Dominus Deus, et fortis Rex: occurrant ei servi et milites. Venit Pater, amicus, et Sponsus pacificus: occurrant ei consortes et paranymphi. Venit Salvator, Dei Filius, idemque Deus et homo occurrant ei captivi, ab eo redimendi, homines per assumptum ab assumente deificandi, qui est Deus super omnia benedictus in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Creatura occurrat Creatori. โ 2. Magistro discipuli. โ 3. Et domino servi. Nam ipse Dominus, nos servi. โ 4. Timor Domini praecurrit amorem. โ 5. Regi occurrant milites, et quae pugna spiritualis. โ 6. Amici occurrant amico, et in quo se probarit vere amicum. โ 7. Expenditur ardor dilectionis in Christo. โ 8. Nomen amici caeterorum origo et terminus. โ 9. Amor reciprocus exhibendus, et quomodo. โ 10. Deus in tribulatione fidelis et misericors.
I Venit, dilectissimi, Creator; occurrat et plasma suum. Devotas ei, pro primo, quod ei contulit, esse, gratias agens: ex intimis cordis medullis clamans [ al clamet]: Ipse fecit nos, et non ipsi nos (Psal. XCIX, 3) . Gratias tibi, aeterne rerum Conditor, quod [Col. 0102D] fecisti me, quia nullatenus faceres, nisi diligeres. Nam quare fecisti me, nisi quia magis esse quam non esse voluisti me? Quid minus vel tu dare, vel ego accipere potui? et tamen nisi hoc primitus daretur; nihil postmodum adderetur: nec nisi mediante pariete, tectum in domo superponeretur.
II. Occurrant magistro discipuli, aures offerentes, audientes, et quae addiscimus opere implere studentes. Ecce de auditorio Magistri nostri intonat auribus nostris vox illa salubris, qua dicitur: Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI, 29) . Intonat et illa: Hoc est praeceptum meum ut diligatis invicem, sicut dilexi vos (Joan. XIII, 34) . Haec itaque, et alia in hunc modum praecepta, ac lex vitae et disciplinae. Haec salutis consilia quando avide audiuntur, [Col. 0103A] audita intelliguntur, intellecta memoriter retinentur, retenta effectui mancipantur, profecto a discipulis Magistro occurritur.
III. Sed et Domino occurrunt servi, si timentes a facie ejus, praecepta ejus implent; prohibita devitant, ne asperrimos minarum ejus effectus incurrant. Pavere, namque servorum est, et sub Domini virga tremere: Qui eis metuentibus significationem dat, ut fugiant a facie arcus (Psal. LIX, 6) . Audistis quia dictum est antiquis: Ego Dominus (Levit. XVI, 19) . Frequenter, ut scitis, quando praecepta promulgabantur, a promulgatore, terribiliter intonari solebat: Ego Dominus. Et quid esse putatis, datis sanctae Regulae institutis, statim dicere: Ego Dominus, nisi hoc quod aperte datur intelligi, quia, qui [Col. 0103B] auditoribus institutionis est promulgator, idem ipse transgressoribus poenarum erit inflictor.
IV. Sic sic omnino expedit eis, ut eos interim timor deterreat, et terror concutiat, quousque in libertatem amoris currere possint. Horum gessit personam qui terrorem Domini aspiciens, eumque alloquens ait: A facie manus tuae solus sedebam, quia comminatione replesti me (Jer. XV, 17) . Jeremias hic erat, futuram videns percussionem, nisi devitaret transgressionem. Alius quoque eodem spiritu timoris Domini repletus: In me, ait, transierunt irae tuae et terrores tui conturbaverunt me (Psal. LXXXVII, 17) . Hoc est dicere; 10 praesentia tua flagella valde quidem gravia sentio, et adhuc graviora in futurum [Col. 0103C] formido. Sanctus etiam Job: A facie, inquit, ejus turbatus sum; et considerans eum, timore sollicitor (Job XXIII, 15) . Et item: Semper, quasi tumentes super me fluctus, timui Deum, et pondus ejus ferre non potui (Job XXXI, 23) . Hi itaque caeterique eis similes sancti, terrorem ejus perspicientes, eum ut Dominum timent, et ad cordis contritionem et spiritus humilitatem confugientes, de meritorum suorum qualitate diffidentes, missa legatione quae pacis sunt, postulant.
V. Rex etiam Dominus noster Christus, quem humilitatis diademate Virgo Mater coronavit (Cant. III, 11) . In quem, ut oculo eum imitationis videant: de sensu et affectu carnis, ad contemplationem, et amorem spiritus, egredi jubentur filiae Sion. Hic [Col. 0103D] pugnavit contra mundum, contra diabolum dimicavit, et expugnavit utrumque. Siquidem illum devicit: hunc autem foras ejecit. Occurrant itaque Regi suo hoc modo pro eis pugnanti milites sui, nec habeat necesse dicere eis: Vos fugam capitis et ego immolari vado pro vobis (Joan. XVI, 32) . Et illud: Vos dispergimini unusquisque in propria, et me solum relinquitis (ibid., 32) . Et quid est unumquemque nostrum dispergi in propria, et illum solum relinquere, nisi singulos nostros in peccata nostra, quae eo nobis sunt propria, quo et a nobis perpetrata, dividi? et ipsum Dominum in sanctitate imitari nolumus, quando solum esse permittimus. Sed imitentur Regem suum milites strenui in pugna hac, resistentes mundo blandienti, per temperantiam; [Col. 0104A] adversanti, per patientiam; hosti vero illi versipelli occulte suggerenti resistant, per prudentiam, aperte saevienti, per justitiam. Non alliciat, non frangat et vincitur mundus blandiens, et terrens. Non seducat, non corrumpat: et prosternitur adversarius occulte consulens, et aperte irruens. Sint oculi vestri, o milites sapientes, in capite vestro (Eccle. II, 14) . Si in mundo pressuram habetis, confidite, quia ipse vicit mundum (Joan. XVI, 33) : et si vos odit, scitote, quia ipsum priorem odio habuit (Joan. XV, 16) , nisi forte majores illo estis, et a facie principis ejusdem mundi, quid formidatis? Sperate in eo, in quo non habet quidquam (Joan. XIV, 30) ; et superabitis. Certate legitime, ut coronemini (Rom. VIII, 17) . Laborate sicut boni milites Christi Jesu, si enim compatimini, [Col. 0104B] et conregnabitis (II Tim. II, 3) , hoc est, si bonos cum illo, et propter illum vos exhibueritis milites: beatos vos et ipse secum constituet reges.
VI. Non ambigo multis vestrum datum per experientiam sentire, quod Dominus Jesus amicus vester sit. Charitas enim diffusa est in cordibus vestris, per Spiritum sanctum qui datus est vobis (Rom. V, 5) . Ipse, inquit, Pater amat vos, quia vos me amastis (Joan. XVI, 27) . Vox haec Filii est. Sed quis dicere audebit, quod Pater amat amantes Filium suum; ipse autem Filius non amat amantes seipsum? Et ubi est illa veridica Filii promissio, quam ad consolationem dilectorum suorum contulit: Qui, inquit, diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum? (Joan. XIV, 21) Quomodo aliter verum esset quod [Col. 0104C] alibi dicit: Ego diligentes me diligo? (Prov. VIII, 17.) Quod amicus vester sit, ex amore considerate, quem vobis impendit, si enim alia de causa quis amicus dici non potest, nisi quia amat; quis nobis amicus melior isto? Quis etiam tam bonus ut iste, qui nos tantum amavit? Quod si amatis et vos, quid tamen hoc ad amorem ejus, qui ex eo nimirum in amore succumbitis, quod prius, et plus diligit quam vos? Quod si probatio dilectionis, ut vulgo dicitur, exhibitio est operis: quid sublimius isto? amorem quem habuit, opere ostendit. Scriptum de eo est: Qui dilexit nos, et lavit nos (Apoc I, 5) . Quia dilexit, ideo lavit, quoniam nisi dilexisset, nunquam lavisset. Causa igitur ablutionis subsequentis, fuit magnitudo [Col. 0104D] dilectionis praecedentis, quia idcirco officio functus est abluentis, quia personam induerat diligentis. Et a quibus nos sordibus lavit? a peccatis nostris. Et in qua ablutione? in sanguine suo.
VII. Aperite, obsecro, oculos spirituales; et perspicite celsitudinem gratiae hujus; et perpendite, si potestis, quanta erga vos in isto amico dilectio flagravit. Quia, dum adhuc peccatores essetis, ne diu peccatores remaneretis, innoxium pro vobis tam largiter sanguinem fudit. Considerate quanta in eo dilectio, qua actum est, ut ad abluenda peccata vestra, tanta tanti sanguinis daretur effusio. Nunc vero quidem diligit, quia amici estis; sed prius dilexit ut amici essetis, quia nisi prius inimicos diligeret, quos postmodum diligeret, amicos non haberet. Quis [Col. 0105A] ergo dilexit, a peccatis lavit, et in sanguine suo lavit. Apud eum namque et magna: Et copiosa apud cum redemptio (Psal. CXXIX, 7) . Et vere copiosa, quia ad abluenda peccata nostra manavit non gutta, sed unda. Videte itaque quantum vos amavit, qui vestram redemptionem proprii sanguinis 11 tam largam aestimavit effusionem. Sed quod nos sic abluit, quae nobis utilitas inde provenit? subjunxit: Et fecit nos Deo nostro regnum, et sacerdotes (Apoc. I, 6) . Sacerdos et hostia nostra mitis Jesus, ut dignitatis, cum eo, nomen participemus, qui ejus in altari sacrosanctum corpus et sanguinem immolamus.
VIII. Certe prius quatuor nomina, quae huic, cui occurrendum praedicavimus, assignavimus; et ante quatuor, quasi in medio hoc nomen posuimus; de [Col. 0105B] quo modo tractamus, quia tam praecedentium quam subsequentium nominum causa est. Quare enim se vobis exhibuit Creatorem, eruditorem, dominatorem, rectorem, nisi quia amicus est? profecto inde fuit quod vobis dedit, ut tam profundum sciatis, ut tam fructuose timeatis, ut tam fortiter pugnetis, quia amavit. Et unde hoc vobis quod se vestrum fecit sponsum, salvatorem vobis; confratrem in vobis, hominem pro vobis? Nonne inde quia amicus fuit? nam qui prius amavit, dedit vobis ut ei sitis conjuncti, ab eo redempti, per eum adoptati, in eo deificati: tanto igitur ac tali occurrite amico.
IX. Quomodo dicitis, occurremus? Quomodo, nisi amando? nam, cum constet, eum qui venit, esse amatorem, et ad hoc venisse ut ametur, non [Col. 0105C] invenio modum, quo ei occurratur, congruentiorem, quam ut ei, amando, occurratur: quatenus, licet bonorum nostrorum non egeat (Psal. XV, 2) , amorem ei pro amore rependamus. Amate ergo illum, eique per insolubilem affectum adhaerete, ut unus cum eo spiritus sitis: Quia qui adhaeret Deo, unus spiritus est cum eo (I Cor. VI, 17) . Et ut satis vulgo dicitur [Col. 0105D] Salustius in Catil. : Idem velle et idem nolle, firma amicitia est. Testimonium hoc verum est, sed, si adderetur secundum Deum, firmior esset, et eo firmior quo sincerior et fructuosior. Videte itaque ut velle et nolle vestrum secundum velle et nolle ipsius sit, ut nullatenus audeatis ejus in aliquo voluntatem vel temere praevenire, vel subdole praetergredi; [Col. 0105D] vel ei superbe contraire, ut veros proinde vos probetis amicos, dum ex toto vos vobis renuntiantes, nihilque ex vobis in vobis retinentes: occultis ejus vos, ex toto, motibus [ al. nutibus] dedatis. Da mihi, Domine, sedium tuarum assistricem sapientiam, ut mecum sit et mecum laboret, ut sciam quid acceptum sit coram te, omni tempore (Sap. IX, 4, 10) . Da mihi ut ex toto me tibi committam, innitar tibi soli; secure sequar te, quocunque me praeieris, sumens mihi ab amico benevolentiam, qua benigne vis facere in bona voluntate tua Sion (Psal. L, 20) ; ab omnipotente vero fortitudinem, qua, quod benigne cupis, etiam efficaciter adimplere potes. Quid formidabo me ex toto [Col. 0106A] committere tibi, qui nihil vis, nisi quod mihi bonum est; eoque [ al. eo quod] amicus meus es? et omne quod vis bonum, bene conferre vales, quia omnipotens es? Tene ergo, Domine, manum dexteram meam, et in voluntate tua deduc me (Psal. LXXII, 24) . Ideo notam fac mihi viam in qua ambulem (Psal. CXLII, 8) , et quo volueris, deduc me, tantum ut me deducas ad te. Ubi enim male mihi tecum, et ubi bene poterit esse sine te? Nam, etsi ambulavero in medio umbrae mortis, non timebo mala, si mecum fueris (Psal. XXII, 4) . Et si ascendero usque ad coelum, et caput meum nubes tetigerit: quasi sterquilinium in fine perdar, nisi fueris mecum (Job XX, 6) . Igitur, sive peccator fuero, sive justus, non ero sine te. Etenim, si peccavero, tuus [Col. 0106B] sum, sciens magnitudinem tuam; et si non peccavero, scio quia apud te computatus sum (Sap. XV, 2) .
X. O quantum meam ubique zelas salutem! mihi quanta sollicitudine intendis! O quoties mihi tentato ades ne consentiam, nutanti ne cadam, pugnanti ne succumbam! O quoties praebes refugium, ut si cecidero, a casu meo resurgam! Quod enim melius refugium invenio a te, ad te, quam te? de me namque omnino diffidens, et te non modicum timens, fugio a te, ad te. Fugio a te justo, et ad te misericordem confugio, quia et misericordia indigeo, et justitiam ferre non valeo. Sic itaque tibi occurro, o amice non fallax, amore amori tuo, etsi gradu longe inferiori, pro modo meo respondens: et me tuae semper, et ubique voluntati, et in omnibus [Col. 0106C] dedens. Et hoc modo, fratres, amico vestro Domino Jesu occurrere debetis. Ipsum, ut dignum est, reclamantes, et ejus vos per omnia nutibus committentes. Sed, quia jam multa dicta sunt, quae de hac adhuc materia dicenda restant, in alium sermonem differamus, ne minus digne pertractentur, si ob fastidium vestrum ea citius percurrimus vel minus avide audiantur, si ob eorum profunditatem, diu [ al. diutius] eis immoramur. Quae igitur dicta sunt, memoriter retinete, fructuose exercete, occurrentes Creatori, gratias ei de ipsa vestra 12 agendo conditione. Magistro, quae dicit avide audiendo, et sollicite implere studendo. Domino, digno ejus comminationibus timore respondendo. Regi, ipsum in pugnando contra mundum, et ejus [Col. 0106D] principem imitando. Amico, eum totis cordis medullis redamando, et ejus per omnia voluntati obsequendo, cui sit honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. A Scripturis sanctis, ac omnibus creaturis ad amorem homo incitatur Creatoris. โ 2. Agnoscendus et reponendus amor mutuus. โ 3. A paranymphis Ecclesiae occurrendum Sponso, scilicet Christo Domino. โ 4. Quare praelati, et congregationum praepositi dicantur [Col. 0107A] paranymphi. โ 5. Officium ipsorum quod sit. โ 6. Quam multi deflectant ab eo. โ 7. Complurium deploranda vitae licentia et cordis duritia. โ 8. Adventui Domini non imparatum esse convenit. โ 9. Non venit Paracletus nisi abeat Christus. โ 10. Unctionis internae abundantiam quare Deus subtrahat. โ 11. Epulae spirituales earumque apparatus. โ 12. Fercula varia, ac instrumenta bene sonantia. โ 13. Quam dispensatorie cum suis agat Deus, abiens et rediens.
I. Scitis, fratres mei dilectissimi, quia ad hoc omnis Scriptura sancta dirigit intentionem, ut hominem ad Conditoris sui excitet amorem. Hoc omnis Scriptura verbis et exemplis praedicat; hoc etiam omnis creatura magna instructionis voce proclamat. Hoc dicunt omnia de tellure germinantia, cuncta in aquis natantia; universa in aere [Col. 0107B] volantia; hoc dicere non cessat quidquid est, ab angelo, usque ad vermiculum: a supremo, ut ita dicam, rerum cardine, usque ad inferiorem basim earum; coelum videlicet, terra, et mare, et omnia quae in eis sunt. Singulorum autem haec vox est: Si me diligis, o homo, quia quoddam me vides, secundum quemdam modum, bonum; quoddam dulce, quoddam pretiosum; magis illum dilige qui me condidit, quia me longe melior, pretiosior est. Hanc autem vocem salubrem auribus audiendi non percipiunt Adae filii, qui cum superbo oculo et insatiabili corde (Psal. C, 5) , deserto Creatore, toto affectu adhaerent creaturae; quos quidem perdet Deus, quia fornicantur ab eo (Psal. LXXI, 26) .
[Col. 0107C] II. Sed vos, dilectissimi, quos elegit Dominus, et assumpsit in propinquos, intuemini quantus sit iste qui venit; et amando occurrite ei. Sponsus vester est, salvator vester. Illic honorate dignationem suam; hic autem amplectimini liberationem vestram. Filius Dei est, et venit, ut vos haeredes faciat Patris sui, cohaeredes autem suos. Et, ut hoc incomprehensibili quodam modo faciat, cum in forma Dei existens, non rapinam arbitraretur esse se aequalem Deo: semetipsum exinanivit, servi formam accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philip. II, 6) . Quis tam caecus, quis tam lucis alienus, ut non videat hoc quod Filius Dei venit, esse inaestimabilis charitatis: quod [Col. 0107D] vero Deus efficitur homo, incomprehensibilis nihilominus humilitatis?
III. Sed quatuor haec sollicita jam discussione percurramus; et debito in istis ei obsequio occurramus. Sponsum itaque Ecclesiae dicimus Dominum Jesum; et oportet ut, cum venientem audiverint, properent in occursum ejus paranymphi. Et quare paranymphi, et non potius ipsa Sponsa? Et certe ab occursu ejus non prohibetur Sponsa, licet ut ei occurrant, admoneamus paranymphos. Occurrant igitur venienti Sponso paranymphi, occurat et Sponsa. Illi ornatui Sponsae quo Sponsum audiverint propiorem, magis semper ac magis insistendo: haec autem se jam ornatam ostendendo. Ut ipsum Sponsum in uno oculorum suorum, et in uno crine [Col. 0108A] colli sui vulnerans (Cant. IV, 9) , audire mereatur: Tota pulchra es, amica mea, tota pulchra es: et macula non est in te (ibid., 7) .
IV. Sed qui sunt Sponsae paranymphi? Sanctae Ecclesiae praelati sunt et hujus sancti conventus custodes, qui pro eo quod Sponsae Domini sibi commissae ornatui sollicite intendunt, Sponso nimirum occurrere dicuntur. Quanquam Sponsa in eo quod ab eis edocta et admonita, eidem Sponso suo semper decora apparere satagit, et ipsa ei occurrere non incongrue perhibetur. Legitur namque de Martha, quod, ut audivit 13 quia venit Jesus, occurrit ei. Sed de Maria habetur, quia domi sedebat (Joan. XI, 20) . Quae tamen et ipsa ei occurrit, sed a Martha, ipso vocante, invitata, sicut in sequentibus [Col. 0108B] dictum est: Venit Martha et vocavit sororem suam silentio, dicens: Magister adest, et vocat te (ibid., 28) . Et quid ibi sequitur? illa ut audivit, surrexit cito, et venit ad eum (ibid., 29) .
V. Audite et intelligite, o paranymphi! Auscultate, o amici sponsi! si tamen stantes auditis eum: et gaudio gaudetis propter vocem ejus (Joan. III, 29) . Audite, inquam, quale esse debeat officium vestrum. Discurrite solliciti medii inter Sponsum et Sponsam, quid ipse velit sciscitantes; quid agere debeat, innotescentes. Ejus ab eo praecepta addiscite, et Sponsae opera adimplenda nuntiate. In omnibus laborantes opus facite evangelistae; ministerium vestrum implete (II Tim. IV, 5) . Adventum Sponsi explorate [Col. 0108C] cum sollicitudine. Occurrite venienti cum devotione; illum adventare Sponsae evangelizantes, vocatam eam asserentes, et ut Sponso ipsa occurrat suggerentes. Hoc opus, hoc studium, haec cura ad paranymphos pertinet Sponsae.
VI. Sed heu! longe aliter agunt quamplurimi qui in his diebus sunt paranymphi: in quibus diebus tempora periculosa jam non instant, sed exstant. Adsunt namque dies illi novissimi, quos prophetavit Apostolus, in quibus dixit futuros homines se ipsos amantes, cupidos, elatos, superbos (II Tim. III, 1) ; et quales in subsequentibus describit, tales sunt modo multi ex paranymphis nostris; suam in Sponsa, non Sponsi gloriam quaerentes. Nec advenienti Sponso ipsi [Col. 0108D] occurrunt, nec ut Sponsa occurrat invitant; decorati et ornati, sed corporaliter, Sponsae divitiis ipsi incedunt, sed quam foeda, quam squalida ipsa sit omnino non curant. Nonne cum eos indutos videris, necesse habes ut magis milites, imo quod deterius est, et eo deterius quo foedius, ut histriones suspiceris? Praedia ecclesiastica, et possessiones, decimas et oblationes a subjectis plebibus violenter exigunt, exacta avide suscipiunt, suscepta illicite expendunt: raro autem cum eis de peccatis vitandis, sive abjiciendis; de virtutibus acquirendis seu retinendis; aut de emendatione morum, vel de aliquibus, quae ad Sponsae pertinent ornatum, sermonem habent. Sic squalet Sponsa; sic eam lutum platearum deturpat, dum ejus paranymphi nec verbis, qualiter [Col. 0109A] formositas acquirenda sit, ostendunt: nec exemplis, qualiter deformitas devitanda, declarant.
VII. Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum? (Jer. IX, 1.) Ut die ac nocte non modo verbis plangam, sed lacrymis plorem, et amare defleam Sponsam Domini talibus commissam, non quidem amicis sed inimicis; non paranymphis castis, sed procis impudicis; non denique custodibus sollicitis, sed prostitutoribus impuris; sed sileamus interim de eis. Non enim capit sermo in eis (Joan. VIII, 37) . Quinimo ut acetum in nitro, ita et cum carmina cantamus eis (Prov. XXV, 20) . Saeviunt namque in nos, cum ista dicimus, et veritas odium parit. Ita ut tacendo necesse habeamus paci nostrae consulere, et quieti; tum quia se non corrigunt, tum [Col. 0109B] quia se excusando, et verbis in nos malignis garriendo, deteriores fiunt. Quia nec, cum cantamus, saltant; nec plangunt, cum eis lamentamus (Matth. XI, 17) . Adde quod eis consuetudo dat quodam modo licere quod agunt, et numerositas audaciam praestat, et impudentia verecundiam tollit. Suspendentes itaque organa nostra, non quidem cedris montis Libani, sed salicibus fluminis Babylonici (Psal. CXXXVI, 2) , loquamur ad nostros.
VIII. Vos igitur, fratres, explorate adventum Sponsi vestri, et occurrite venienti. Explorate solliciti, ne diu [ al. dum] eum habere, priusquam venerit. sitis indigni; si ad suscipiendum cum venerit, sitis imparati. Imparati estis, si quando venit ignoratis. [Col. 0109C] Nunquid menti excidit, quia beatus ille servus, quem cum venerit dominus, invenerit vigilantem? (Luc. II, 36.) Vigilare adventum Sponsi explorare est. Venit quoque Sponsus, et occulte venit; et tamen cum silentio non venit. Nunquid ignorantibus loquar? Nunquid in libro propriae experientiae frequenter non legitis: Media nocte clamor factus est, ecce Sponsus venit, exite obviam ei? (Matth. XXV, 6.) Nocte igitur venit, quia occulta venit; et tamen cum silentio non venit, quia cum clamore venit. Nonne et ad vos similiter venit, ignorantibus quidem vobis illud in quo vult venire tempus; non tamen surdas habentibus aures ad verbum ejus absconditum, cujus susurrii venas furtive (Job IV, 12) scrutatur cordis intellectus? Vadit itaque Sponsus vester et redit, quia in sapientia [Col. 0109D] est spiritus stabilis et mobilis: spiritus videlicet vadens et rediens. Nunquid quia vadit, vos deserit? Absit. Non vos, inquit, relinquam orphanos (Joan. XIV, 18) . Et addidit: Vado. Sed quid subjunxit? et venio ad vos (ibid.) . Et quidem sicut ad utilitatem 14 venit, ita et vadit. Expedit, inquit, vobis, ut ego vadam (Joan. XVI, 7) . Et cur expedit? subjunxit: Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos (ibid.) . Igitur et venit, ut gaudeat cor nostrum; et vadit, ut ad nos mittat Paracletum.
IX. Sed quid est quod ait: Si enim non abiero Paracletus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos? Igitur et venit, ut gaudeat cor nostrum; et vadit, ut ad nos mittat Paracletum. Sed quid est [Col. 0110A] quod ait: Si enim non abiero Paracletus non veniet ad vos? Non venit Paracletus, nisi abeat Christus, quia ex renovatione sui animae consolatio non infunditur, nisi ad tempus unctio subtrahatur. Paracletus, ut scitis, consolator, Christus autem, unctus dicitur. Aufert namque Dominus spiritus eorum, cum quibus taliter ludit, cum quibus has vices alternare solet; et deficiunt, et in pulverem suum revertuntur (Psal. CIII, 29) . Sed ut impleatur dulcissima promissio illa: Vado, et venio ad vos, et gaudebit cor vestrum, emittit Spiritum suum et creantur; et renovat faciem terrae (ibid., 30) . Expedit igitur nobis ut et ipse vadat.
X. Si enim semper adesset praesens, celsitudinem gloriosae praesentiae sufferre continuo non valentes, [Col. 0110B] succumberetis. Dum quod ex ipso est, ex vobis arbitrantes esse: destituti munere suo, deorsum vergeretis pondere vestro. Benigne namque facit vobiscum in bona voluntate sua, praestans decori vestro virtutem; avertit autem faciem suam a vobis, et facti estis conturbati (Psal. XXIX, 8) . Quasi quidam praedives rex, et magnus est hic Sponsus vester qui venit ad vos: habens secum duces et milites, familiamque multam nimis: intentionem videlicet rectam et voluntatem devotam et internam illam quam intra vos frequenter habere soletis, Ecclesiam sanctarum cogitationum. Sed rex iste hospitari venit, non immorari; visitare vos, non permanere apud vos. Non enim sufficit inopia vestra tanto talique regi; [Col. 0110C] et tantam praesertim secum habenti curiam, diu convivium exhibere. Consulens itaque paupertati vestrae, et sciens omnino expedire vobis ut ipse vadat, subtrahit se ad tempus, ne ullatenus fastidiatur praesens, et avidius desideretur absens. Ut dulcis ipsius praesentia eo gloriosius a vobis honorificetur iterum indulta, quo ardentius desideratur subtracta. Si sic affectos vos viderit: Iterum veniet ad vos et gaudebit cor vestrum; et dum hoc modo in ejus occursu fueritis, intrabitis cum ipso ad nuptias; et intrante ipso ad vos, coenabit vobiscum, et vos cum illo (Apoc. III, 20) .
XI. In his nuptiis internis, in hac coena mutua, in hoc denique convivio festivo mactatur taurus cervicositatis, occiduntur et altilia voluptatis (Matth. XXII, 4) , quia pariter et in mente iste qui his nuptiis praeest, auctor humilitatis, tumorem sedat, et in carne lasciviam amator munditiae necat. Sedet namque Rex in solio judicii sui: et dissipat omne malum intuitu suo (Prov. XX, 8) . Quod non est aliud nisi quam spiritus Sponsi in recta mente quiescens, omne in ea peccatum sua inspiratione evacuat. Apponitur et panis fortitudinis, et vinum contemplationis, ex quibus, teste Psalmista, Ille quidem cor hominis confirmat (Psal. CIII, 6) ; istud autem laetificat. Sugitur autem mel de petra, oleumque de saxo durissimo (ibid., 15) , dum in palato mentis sapit dulcedo illa admirabilis, ex miraculis Christi profluens ante passionem, et pinguedo spiritus, qui erat datus, ex quo Jesus erat glorificatus (Joan. VII. 39) . [Col. 0111A] Nec deest ibi butyrum de armento, et lac de ovibus, cum adipe agnorum et arietum (Deut. XXXII, 13) , id est doctrina sublimium, et sobrietas simplicium, cum charitate humilium subjectorum atque praeeuntium praelatorum. Hirci autem ibidem eduntur cum medulla tritici, et sanguis uvae bibitur meracissimus (ibid., 14) . Quia ut eos imitemur, peccatores, sed poenitentes, nobis in exemplum proponuntur cum decora intentione boni propositi, et passione uvae nostrae in torculari crucis expressae, quae uva cum medulla tritici habet in mensa sua et hircum. Quia cinerem tanquam panem manducans (Psal. CI, 10) , sic sibi incorporat peccatores poenitentes, sicut et justos a peccatis continentes.
XII. Et ut breviter dicam, brevique multa sermone [Col. 0111B] comprehendam, quot nobis in hac interna mentis refectione contemplationum genera, Spiritu revelante, infunduntur, quasi tot in hac mensa magna, ad quam, de more, sedetis, fercula vobis sapidissima, Sponso administrante apponuntur. Tot sapores, quot devotiones; quot etiam virtutum insignia, tot quoque instrumenta sonantia. Ibi enim primum quidem, ut nihil ad festivam laetitiam pertinens desit, resonat sonus tubae, terror videlicet divini timoris, quia initium sapientiae timor Domini (Psal. CX, 10) . Sonat quoque psalterium bonae actionis, et cithara 15 corporalis mortificationis; sonat tympanum abstinentiae, et chorus concordiae. Chordae non silent mutuae exhortationis, nec organa religiosae conversationis. Absit omnino ut silenat ibi cymbala bene [Col. 0111C] (Psal. CL) sonantia, sanctorum contubernia; superiora sibi invicem arbitrantia; et ideo honore invicem praevenientia.
XIII. Ecce quam festiva jucunditas et quam jucunda festivitas nobis provenit ex adventu Sponsi vestri. Quia turba multa, quae convenit ad diem festum hunc, Ecclesiam loquor internarum cogitationum: siquidem reliquiae cogitationis diem festum agent Domino (Psal. LXXV, 11) , ideo [ al. atque adeo] gaudet gaudio magno, et jubilat in vociferatione. Verumtamen in hoc nolite privato gaudio gaudere, quod sic epulamini, et sic gaudetis; nec dicatis in abundantia vestra, quod non movebimini in aeternum (Psal. XXIX, 7) , quia ex abrupto auferetur a [Col. 0111D] vobis Sponsus, et tunc jejunabitis; et quos lugere necesse non fuit quandiu fuit, plorabitis eo subtracto (Matth. IX, 15) . Subito namque, dum eum tenetis, evanescet ab oculis vestris; et dum eum amplectimini, exsiliet de manibus vestris; sicque declinabit, atque transibit. Sed ita oportet suspiretis, in absentia abscendentis, ut in spe reversuri respiretis, quia qui recedit ut fastidium auferat, et elationem; redibit profecto, ut aviditatem conferat, et consolationem. Cui sit honor et gloria per omnia saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Venit Salvator ut redimat, [Col. 0112A] liberator ut solvat, protector ut defendat. โ 2. A lapsu homo obnoxius poenae, culpae, tentationi. โ 3. Triplex felicitas naturae integrae, et lapsae. โ 4. Deus venit assumens quod non erat, et manens quod erat. โ 5. Appropinquavit, et carnis nostrae infirmitates portavit. โ 6. Ligatis vulneribus, infusoque oleo, jumento Samaritani aeger imponitur. โ 7. Triplex beneficium Salvatoris. โ 8. Primum est in fide Redemptionis, quam corde, ore, fronte gestamus. โ 9. Secundum in liberatione a servitute peccati. โ 10. Status religiosi libertas et dignitas. โ 11. Tam qui a longe venerant, quam qui prope inventi sunt, debent beneficio Salvatoris. โ 12. Tertium est in protectione nostrae infirmitatis in bello. โ 13. Beneficio adoptionis, quod Christus est per naturam, accipit homo per gratiam โ 14. Similitudo Dei per imitationem sanctae conversationis. โ 15. Iniqua affectatio angeli apostatae, aequa consentientis [Col. 0112B] cum voluntate Dei. โ 16. In quo meritum consistat justitiae. โ 17. Christus in eo quod homo, imitandus; in eo quod Deus, desiderandus.
Fratres dilectissimi, patienter, ut sentio, sustinetis verbum prolixum de adventu Sponsi et de deliciis Spiritus, atque de interno gaudio mentis: quod in anima devota infusio gignit sanctae unctionis patienter, inquam, sustinetis, quia, quod foris auditis, intus sentitis. Nec solummodo in vobis auris verba dijudicat, sed et fauces saporem. Verumtamen oportet ut et de Salvatoris adventu aliquid loquamur, et qualiter ei occurrere debeamus ostendamus. Venit itaque Salvator vester, laetamini in Domino et exsultate captivi, et gloriamini omnes (Psal. XXXI, 11) , qui clamatis ad Dominum a facie [Col. 0112C] tribulantis, quia jam mittit vobis salvatorem et propugnatorem, qui liberet vos (Isai. XIX, 20) . Qui sicut vacuus non venit, quia venit plenus gratiae et veritatis (Joan. I, 14) , per quem gratia et veritas facta est: ita nec ad hoc venit, ut sit otiosus, quoniam ad hoc venit, ut redimat, ut solvat, ut defendat. Ut redimat captivos, solvat vinctos, ut defendat infirmos. Salvator dulcis, liberator pius, protector fortis. Haec tria propheta (Isai. XIX, 20) non tacuit, qui asseruit a Domino mittendum Salvatorem: nec modo Salvatorem, sed et propugnatorem, et ad hoc, ut liberet. In Salvatore igitur redemptionem, in liberatore absolutionem, in propugnatore notate protectionem. Respiret qui in [Col. 0112D] captivitate deprehensus est: venit Salvator, ut redimat a miseriis suppliciorum. Speret qui in captivitate ligatus est: venit liberator ut solvat a vinculis peccatorum. Confidat qui in infirmitate nutabundus est: venit protector, ut defendat a servitiis [ al. servitute] tentationum.
II. Ecce quam misericorditer tecum agitur, o homo; magna est Dei tui misericordia super te; magna est, inquam, misericordia sua super te, quia et magna est super te miseria tua. Deprimebant te poenae, redemit te. Ligaverant te culpae, absolvit te. Tentationes quotidie fatigant te, et ipse incessanter tuetur te. Haec tanta mala tua angustant te; haec tria bona dona 16 Domini tui adjuvant te. Quandiu in pace humili cum Deo stetisti, [Col. 0113A] haec in te omnino non sensisti, sed stabilitatem internae pacis deserens ad mutabilitatis incertum descendisti: et in hoc statim periculum pervenisti. Quis enim restitit ei, ut ait sanctus Job (cap. IX, 4) , et pacem habuit? pacem itaque relinquens, proruisti ad defectum; sicque a Jerusalem descendisti in Jericho.
III. In pace factus erat locus tuus, ubi et habuisti Dei tui visionem, angelorum cohabitationem, tui ipsius possessionem. In prima beatitudo, in secunda altitudo, in tertia fortitudo erat. Sed a Jerusalem descendens in Jericho stabilitatem pacis pro defectu mutabilitatis commutasti: a felicitate ad miseriam poenarum lapsus; ab altitudine in faeces culpae immersus; et a fortitudine cadens per multa infirmitatis [Col. 0113B] frusta confractus, dissolutus atque comminutus es. Incidisti namque in latrones, quia suum super te dominium exercuerunt daemones. Et quid tibi fecerunt? primo despoliaverunt, secundo vulneraverunt, tertio semivivum reliquerunt (Luc. X, 30) . Primo vestem abstulerunt felicitatis, induentes te turpitudine captivitatis; secundo altitudinem ademerunt sanitatis, plagas tibi inferentes iniquitatis; tertio infirmum relinquentes, et si non ex toto annihilaverunt, ex magna tamen parte robur debilitaverunt fortitudinis. Quia qui semivivus, licet non ex toto perimitur, omnino tamen infirmus dimittitur. Ecce triplex, o homo, periculum tuum: asperitas calamitatis, tortitudo iniquitatis, fragilitas infirmitatis, ad quod de triplici Conditoris tui munere [Col. 0113C] corruisti: de beatitudine divinae visionis, de altitudine angelicae cohabitationis, de fortitudine propriae possessionis.
IV. Sed venit custos ille (hoc enim interpretatur nomen istud, quod est Samaritanus), venit, inquam, et fecit iter suum. Quia nisi iter faceret, non veniret. Venit non quidem illo, ubi prius non erat; sed patebat, qui prius latebat. In mundo namque erat, et tamen in mundum veniebat; iter aggressus est, ut veniret, assumens videlicet quod non erat, ut aeternus fieret temporalis; et qui semper in se stat, in natura assumpta, de loco ad locum transiret. Fecit itaque iter suum, et secus te fecit, quia mutabilitatis, quam non habuit, naturam suscepit, et [Col. 0113D] propter te suscepit. Et videns, inquit, misericordia motus est: et appropinquans (ibid., 33) . Quid sibi vult ordo iste verborum? vidit, condoluit, appropinquavit. Vidit, quia ad vitam elegit; condoluit, quia misericordiam impendit; appropinquavit, quia tuae, vulnerate, se miseriae conformavit.
V. Annon appropinquavit, qui semetipsum exinanivit, servi formam accipiens, in similitudinem hominum factus et habitu inventus ut homo? (Philip. II, 7.) Adde quod etiam semetipsum humiliavit, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (ibid., 8) . Lege quia apud Isaiam: Languores nostros ipse tulit, et infirmitates nostras ipse portavit. Ipse enim vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra (Isai. LIII, 4) . Et vide [Col. 0114A] si non appropinquavit. Quomodo tibi propior esse poterat quam ut te ab eo quod tolerabas, liberaret? nisi appropinquasset, non te curasset. Quia et propheta ille potens in opere, et sermone, qui te de sublimi coelorum monte matris miserae precibus devictus descendens, ad mortuum venit, nec jacentem ullatenus erigeret, nec defunctum suscitaret; nisi ita se ei, superincumbens, conformaret, ut caro ejus calefieret (IV Reg. IV, 34) .
VI. Fortassis aliquis vestrum dicit: Bene loqueris, sed, si de his tractares quae pertinent ad materiam tuam. Sic faciam: exspectate paulisper. Nonne hoc nostri propositi est ostendere quid veniens ad nos secum attulit Salvator? Utrum autem haec congrue ad illud pertineant, etsi modo nescitis, scietis autem [Col. 0114B] postea. Igitur postquam ita appropinquavit, quid fecit? in Evangelio quid scriptum est? Quomodo legitis? Ligavit vulnera ejus infundens oleum et vinum: et imponens super jumentum suum, duxit instabulum (Luc. X, 34) . Superius habuistis, quia despoliatus est, quia vulneratus, quia semivivus relictus. Hic autem misericors Samaritanus despoliati vulnera ligavit, in jumentum posuit, in stabulum duxit. Quod non est aliud nisi quod Apostolus ait: Sicut per hominem mors, ita per hominem resurrectio mortuorum; et sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 31) . Quod enim est jumentum Samaritani, nisi corpus Christi? Vidi, inquit, coelum apertum et ecce equus albus (Apoc. XIX, 11) . Et post pauca: Et vocabatur [Col. 0114C] nomen ejus Verbum Dei (ibid., 13) . Joannes hic erat frater, ut ipse dicit (cap. I, 9) , noster; particeps in tribulatione, et regno, et patientia in Christo Jesu. โ Et coelum apertum, intellexi occultum mysterium fuisse 17 mihi revelatum. Et ecce equus albus, corpus Christi a peccati nigredine alienum; cujus sessor verbum Dei vocatur. Illud quod in principio erat et apud Deum erat. Divinitas quippe praesidet humanitati. Equus iste ad illud pertinet jumentum, in quod Samaritanus imposuit vulneratum.
VII. Quod nimirum tunc actum est, ad illud pertinet, quando a poenarum, quam peccando incurrit, calamitate, hominem Dominus Jesus redemit per passionem carnis suae. Infuso oleo et vino, vulnera [Col. 0114D] ligavit quando per correctionem mordens et per consolationem demulcens, peccata delevit. In stabulum duxit, quando roborata infirmitate pristinam eis nonnullis [ al. nonnullam] fortitudinem contulit, ut curam illius agens in lapsus eum pristinos cadere non sineret. Agnosce, o homo, qualiter a tripiici bono cadens, et in triplex periculum ruens; illud jam per triplex Salvatoris tui beneficium, a quo cecidisti; bonum in quibusdam primitiis percipis. Qui enim despoliatus dehonestaris, impositus in jumentum honoraris. Et qui plagas tibi impositas gemis: vulnera tua jam alligata laetaris. Qui vero semivivus relictus infirmaris, ductus in stabulum honoraris. Sic sic per Salvatorem tuum, qui modo venit, et a calamitate redimeris, et ab [Col. 0115A] iniquitate liberaris, et infirmitate tua defenderis. Haec autem in se ipso unusquisque vestrum agnoscere potest.
VIII. Et primum quidem, quod vos larga pii sui cruoris effusione redemit; latere vos non sinit clamosa vox ejusdem innoxii sanguinis clamantis de terra, melius quam Abel (Hebr. XII, 24) . Illius namque terrae inhabitatores estis, quae non operit sanguinem nostri dolentis, nec in ea locum latendi invenit clamor ejus. Terra haec sancta etiam est, quae humanitatis Redemptoris sui sacramenta, et potissimum sacrosanctae passionis illius insignia, et firma fide constanter credere non omittit; et alacri confessione praedicare non erubescit. Evidenter itaque scitis, quia et carnis pro nobis humilitatem [Col. 0115B] suscepit, et crucis vilitatem sustinuit; et mortis asperitatem toleravit. Hoc namque vobis incessanter repraesentat et fides, quam de ejus incarnatione firmam tenetis: et salutiferum vivificae crucis vexillum, quod in fronte gestatis, et singularis atque efficacissima illa medicina vulnerum nostrorum, quam in altari quotidie conficitis, ubi pro salute nostra in sacramento Patri Filius immolatur. Ubi spiritualiter Deus in Christo, mundum reconcilians sibi. Ex abundanti est super hoc commonere vos.
IX. Donum autem secundum, quod ad vestram pertinet liberationem, quo peccatorum percepistis remissionem, nec hoc quidem latet vos. Non enim ex mente excidit vobis qualiter [ al. qualiter vos] dudum ambulantes per vias non bonas, sed sequentes [Col. 0115C] impetum vestrum; et euntes post concupiscentias vestras, currentes adversus Deum, erecto collo, per plateas Babylonis, sub Pharaone, luto in Aegypto voluptatis sordentes, et vanitatis palea leves, eratis penitus sicut oves errantes (I Petr. II, 25) . Ipse autem Salvator vester, qui dives est in misericordia sua; pastor et episcopus animarum vestrarum, propter nimiam charitatem suam, qua dilexit vos, (Ephes. II, 4) cum adhuc tales essetis, misertus est vestri, eripiens vos de potestate tenebrarum, et transferens vos in terram hanc valde bonam, in qua vos nunc habitatis. Emisit namque manum suam de alto, eripiens et liberans vos de aquis multis, et de manu filiorum alienorum (Psal. CXLIII, 7) . Educens [Col. 0115D] nihilominus vos de lacu miseriae, et de luto faecis: statuit supra petram pedes vestros, immittens in os vestrum canticum novum, carmen Deo nostro (Psal. XXXIX, 3) .
X. O mutatio dexterae Excelsi! o manus Dei vobiscum bona! o voluntas ejus bona, beneplacens ac perfecta: et gratia gratuita, qua misericorditer vobiscum actum est, ut illis jam vitiis viriliter dominemini, quibus quondam enerviter eratis prostrati, spiritu facta carnis mortificando, exterminantes gentes illas alienas, et possidentes terras eorum. Quod dudum vel uno die intermittere durum fuit, jam cum tempore eo carere pro nihilo habetis. Quinimo, ut aliquid amplius addam, ante, ni fallor, mori eligeretis, quam ad quaedam redire, in quibus [Col. 0116A] dudum fuistis. Item quod hora valde modica olim sustinere horruistis, jam ubi est impetus spiritus, illuc gradientes; tota vita viriliter exercere, pro ludo tenetis. Sublimia quidem, et non minus dura quam nova. Sublimia assero, quia quodam modo supra naturam; nova vero, quantum ad veterem consuetudinem, dura dico, propter infirmitatem carnis vestrae. Hac in re testimonium ferunt, et scimus quia verum est testimonium eorum: crebra, quae exercetis, jejunia; continuae, quas ducitis, vigiliae: haec quam circumfertis, vilitas 18 in habitu; haec, quam sustinetis, asperitas in victu; haec, quam exercetis, parcitas in affatu. Omnia, ut ita dicam, corporis vestri membra quotidiano martyrio exponentes, nec ipsam etiam voluntatem vestram in potestate [Col. 0116B] habentes. In quo ita abluti estis, sanctificati, justificati, nisi in nomine Domini nostri Jesu Christi? (I Cor. VI, 11) Non ut confundam vos, haec dico, sed ut fratres meos charissimos una mecum moneo, quatenus a quantis simus periculis liberati considerantes, quantas debeamus liberatori nostro gratias agere, agnoscamus.
XI. Quia vero multos hic video, qui a puero [ al. a pueris] cum Samuele in tabernaculo enutriti, nequaquam sicut nos de longe venerunt; exhortamur eos attentius, ut et ipsi Salvatori suo, non minus se debitores agnoscant, quia idem est, qui eos custodivit, qui et nos erexit, modo quidem bono, sed diverso nos et illos justificans, revocando videlicet nos, conservando illos. Nam, nisi quia Dominus [Col. 0116C] adjuvit illos, paulo minus habitasset in inferno anima illorum. Jam torrentem etsi non pertransivit, quoad illam pertinet futuram libertatem; in aliquo tamen pertransivit anima eorum. Sed quomodo pertransisset anima eorum aquam intolerabilem, si eos dedisset Dominus in captionem dentibus earum? et anima quidem nostra ex parte erepta est de laqueo venantium; illi autem nec eumdem laqueum incurrerunt (Psal. CXXIII, 7) , sed in his omnibus non minus eorum adjutorium, quam nostrum, in nomine Domini, qui fecit coelum et terram (Col. I, 10) . Hic est magnus ille omnium medicus in quibusdam sanitatem conservans, in quibusdam vero aegritudinem curans. Hic est verus Salvator noster, mitis et pius [Col. 0116D] Jesus, cujus innocens sanguis tanti est pretii, ut per eum non solum quae in terris sunt, sed etiam qui in coelis sunt, pacificentur. Et quomodo per sanguinem illum ea quae in coelis sunt pacificantur, nisi quia, qui hominem lapsum sua gratuita gratia ad amissam pacem revocavit (Ephes. II, 17) , ipse stanti Angelo eadem gratuita gratia, ne eam amitteret, dedit? Igitur per gratiam Salvatoris nostri salvati sumus et nos, qui longe fuimus; et illi, qui prope inventi sunt. Dei enim donum est, ne quis sive ex nobis, sive ex illis in hoc glorietur.
XII. Donum vero tertium, quod est gratia defensionis, quo nos tam infirmos protegit; eo evidentius coram oculis habetis, quo illud quotidie, magis autem continue sentitis, utpote qui nec ad horam sine [Col. 0117A] illo subsistere potestis. Jam ipso curante convaluistis de infirmitate; et, eo roborante, fortes facti estis in bello (Hebr. II, 34) . Sed bellum istud, in quo tam viriliter, nunc quidem contra carnem, nunc autem contra mundum, nunc vero contra occultum adversarium vestrum, qui nunquam saevire cessat, sed sine intermissione circuit, quaerens quem devoret, dimicatis; quis vestrum vel uno momento sustineret, nisi ipsum protectorem haberet? En venit ventus ille turbinis ab aquilone, nubem secum afferens magnam (Ezech. I, 4) : quomodo, quaeso, vel ad unum ipsius flatum abjectus adeo pulvis stare subsisteret [ al staret, aut subsisteret], nisi ipse defenderet, ad quem mundi hujus princeps venit et in eo nihil suum invenit? (Joan. XIV, 30.) Jam itaque [Col. 0117B] statis, sed in Domino. Et qui in vobis infirmi omnino et imbecilles nihil potestis: nunc omnia potestis in eo, qui vos confortat.
XIII. Occurrite igitur, o redempti, redemptori vestro; liberatori, liberati, protectori, defensi. Occurrite, inquam, obviam venienti; devotas ei gratias agentes de redemptione a calamitate, de liberatione a pravitate, de protectione in hac vestra infirmitate. Occurrite Filio Dei: venit namque ad vos, et ad hoc venit, ut vos adoptet in fratres, ut assumat in cohaeredes. Patris ab aeterno existens unicus, noluit remanere unus, dans nobis ut illo secum honoremur nomine per gratiam, quo ille honoratur per naturam. Frater namque et caro nostra est (Genes. XXXVII, 27) . Unde et Mariae in corpore apparens redivivo: Vade, inquit, dic fratribus meis: Ascendo ad Patrem meum, et ad Patrem vestrum (Joan. XX, 17) . Et in persona ejus sanctus David: Narrabo, ait, nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI, 23) . Et quanta dignitas Patrem nobis esse Deum, fratrem autem unicum Filium ejus! et qualem putatis nos in futuro percepturos dignitatem, qui tantam jam, talemque tenemus arrham in praesenti? Qualem, nisi ut in haereditate fratris nostri, quae et nostra est, semper videamus faciem patris nostri, qui in coelis est? Non aliud recte mihi sensisse videtur, qui ait: Nunc filii Dei sumus; et nondum apparet quod erimus (I Joan. III, 2) . Hoc de arrha, quam in praesenti accepimus. Subdit et de munere, quod in [Col. 0117D] futuro nos accepturos speramus. Scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus cum sicuti est (ibid.) . O felicitas incorporalis! Deum, quod mundis cordibus specialiter promittitur, videre eique similes esse.
19 XIV. Sec haec nullatenus in futuro apprehenditur similitudo per divinam visionem, nisi quaedam prius ejus similitudo in praesenti per sanctam exerceatur conversationem. Si summi Patris estis filii; si fratres Christi, studete ejus similes esse. Quomodo namque vel illius filios, vel hujus vos fratres gloriamini, si eis similes non estis? solent quippe, ut ipsi scitis, hae tres personae, pater videlicet, et filius atque fratres, nonnullam invicem non solum in corpore, sed et in moribus similitudinem [Col. 0118A] habere. Hinc de bono boni patris filio scriptum est: Mortuus est pater ejus, et quasi non est mortuus: similem enim dereliquit filium post se (Eccles. XXX) . Miro modo vivit in superstite filio patris etiam defuncti persona, dum in eo similitudo apparet paterna. Naturalis quoque ille coelestis Filius Patris, in tantum Patri suo similis est, ut qui videt illum, videat et Patrem suum. Ipse namque in Patre, et Pater in ipso est (Joan. XIV, 9) . Nec hoc ideo dico, quia eis ita similes esse possumus, sicut sunt ipsi; qui non modo unus, sed unum sunt: pro eo quod una eademque natura eis substantia est.
XV. Certe peccatum peccavit quidam qui dixit: Similis ero Altissimo (Isai. XIV, 15) . Verba oris ejus, iniquitas et dolus (Psal. XXXV, 4) . Quia et prius iniquitatem [Col. 0118B] meditatus est in cubili suo. Nam parificari voluit, non humiliter imitari. Non autem eis non modo similes facit, sed etiam unit, id est in voluntate consensus, juxta illud: Qui adhaeret Deo unus spiritus est (I Cor. VI, 17) . Simus eis consentibiles, quibus non sumus consubstantiales: nec erit de caetero, qui nos eis deneget similes. Dissentire vero ab eis in voluntate, longe ab eis similitudinem quamdam habere est. Exite, quaeso, vos, ab hac regione dissimilitudinis, et apprehendite similitudinem Patris vestri, qui voluntarie genuit vos verbo veritatis suae (Jacob. I, 18) . Apprehendite et similitudinem Fratris vestri: estote similes Fratri vestro. Nam quomodo fratres ejus, si ei similes non estis? Similes, ait, ei erimus, cum apparuerit (I Joan. III, 2) . Hoc de similitudine, quae in praemio erit. Sed, ut jam superius dictum est, si vultis ei similes esse in praemio, similes estote in merito. Quomodo, dicitis, fiet istud? Idem Filius ait: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) . Mites ergo, et humiles sitis; et in aliquo similes estis.
XVI. Et manifeste verum est, quia salvatorem quidem exspectamus Dominum nostrum Jesum Christum, qui reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae (Philip. III, 20) , si primum cor nostrum conforme fuerit cordi humilitatis et mansuetudinis suae. Si quaenam Dei similitudo sit, interrogas, diverte a malo, et fac bonum (Psal. XXXIII, 15) , et ejus similitudinem induisti. [Col. 0118D] Ait namque Psalmista: Rectus est Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo (Psal. XCI, 16) . Esto rectus et tu, ut exerceas bonum; et non sit iniquitas in te, ut devites malum, et Deo similis es. Item ait propheta David: Justus Dominus et justitias dilexit: aequitatem vidit vultus ejus (Psal. X, 8) . Esto justus et tu in te ipso; dilige justitiam proximo tuo; aequitatem videat vultus tuus, ut ad hoc solum tibi adesse, et proximo studeas prodesse, quatenus soli Deo placere appetas, id est ut sic te boni operis exsecutorem et actionis tuae proximum cupias esse imitatorem, ut nullum alium quam solum Deum laboris tui et laudatorem desideres, et remuneratorem. Sic, dum in te ipso exerces sanctitatem, proximo autem impendis sollicitudinem, Deo quoque rectam [Col. 0119A] offers intentionem: sobrie, juste, pie vivis in hoc saeculo (Tit. II, 12) , ut securus de caetero, exspectes beatam spem et adventum gloriae magni Dei; dum sic et tibi parcus, et proximo promptus, et Deo fueris devotus.
XVII. Haec si sollicite agis, Filio Dei, fratri videlicet tuo, venienti occurris. Sed considerate post haec, quoniam qui venit, Deus et homo est, et cum una persona Deus et homo sit, in eo quod homo est, pro nobis interpellat: in eo vero quod Deus est, nos adjuvat. In eo quod homo, dum ex compassione miseriae nostrae nobis proximus est; nostrum quodammodo una nobiscum sentit periculum; in eo vero quod Deus, dum per unionem nostrae in eo assumptae naturae a nobis non remotus est, etiam [Col. 0119B] efficax nobis confert remedium: in homine, quod imitemur; in Deo quod desideremus. Cum tamen non sit alius, et alius, de quo loquimur: sed unus idemque mediator Dei et hominum, Deus, et homo, Dominus noster Jesus Christus (I Tim. II, 5) . Sed, quia pro eo quod jam multa diximus, quem habemus in manibus, cogimur finire sermonem, non possumus ad praesens his diutius immorari, quamvis adhuc nonnulla occurrant, quae videantur non debere praetermitti. Igitur et huic venienti occurritis, si sic per exemplum currere studetis, quod proponitur in imo, ut ad primum conemini pertingere, 20 quod proponitur in summo, ascendentes et descendentes super Filium hominis. Et his quidem [Col. 0119C] modis occurrere debetis Sponso vestro venienti, et Salvatori, Filio Dei, eidemque Deo et homini, qui cum Patre et Spiritu sancto Deus est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. In visione Dei omnis boni satietas. โ 2. Ubi bona Domini, et terrae viventium. โ 3. In praesenti, nec vere vivimus, nec videmus quod demum in statu beattiudinis consequemur. โ 4. Aliter a mundis, aliter ab immundis corde Deus hic videtur. โ 5. Qualiter visionem intellectus, et qualiter comitetur affectus. โ 6. Fructuosa visio, quam sanctitas meretur; quod in typo expressit Jacob. โ 7. Deus visus a Moyse in rubo quid portenderit. โ 8. Mortuo Ozia rege, videt [Col. 0119D] Isaias Dominum, et meritoriae visionis conditiones probantur. โ 9. Quinque genera visionum, quarum postrema sol est futurae patriae. โ 10. A visionibus singula cavenda nebula. โ 11. Prima est creaturarum contemplatio, et qua ejus nebula โ 12. Secunda, per visitationes divinas, vel imagines. Ejus nebula. โ 13. Tertia est fidei. Ejus nebula. โ 14. Quarta, per spiritalem unctionem, ac multiplicem operationem. โ 15. Nebula cavenda segniorum affectuum. โ 16. Discretionis necessitas.
Aspiciens a longe, ecce video Dei potentiam venientem; et nebulam totam terram tegentem. Quam felices sunt, qui cor ubique mundum circumferunt! Felices, inquam, quia veracem ab ipsa veritate promissionem acceperunt, quod Deum visuri sunt. Beati, inquit, mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt [Col. 0120A] (Matth. V, 8) . O si vel tenuiter nobis daretur, etsi non gustare, odorare saltem quam suavis dulcedo quamque dulcis sit suavitas in visione Dei! Quid citra devotae animae sufficere valet, quid ultra quaerere debet? et quidem esset fortassis aliqua sufficientia, si quid laudabile sine ea citra esset. Deberet nihilominus aliquid quaeri ultra, si quid ultra vel esset, vel esse posset. Nunc vero cum nihil non videntibus adsit, nihil videntibus desit, citra impatiens non quiescit; ultra, utpote jam pacata, se non extendit. Quid magis desideratur quam vita? est vita animae visio Dei.
II. Credo, ait sanctus David, videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVI 13) . Quae putamus bona Domini, nisi ipsum Dominum? neque enim [Col. 0120B] aliud bona Domini, et aliud ipse. Quia quod habet hoc est. Quae quidem in numero plurali expressa sunt, cum in eum numerus non cadat, propter multam ejus magnitudinem, quam nulla mensura constringit: et propter magnam multitudinem, quam nec aliquis numerus includit, asserente Propheta quoniam magnitudinis ejus non est finis (Psal. CXLIV, 3) ; et: quia sapientiae ejus non est numerus (Psal. CXLVI, 5) ; et: Magna multitudo dulcedinis suae, quam abscondit timentibus se (Psal. XXX, 20) , patefecit autem sperantibus in se Et bona dicuntur magis quam suavia, et dulcia quam pretiosa, vel speciosa; quam congrua vel utilia, aut aliquid in hunc modum. Quia si quod est aliud quod probabile sit, [Col. 0120C] in hoc verbo instauratur. Credidit ergo Propheta videre bona Domini in terra viventium: ubi idem est videre quod vivere. Et quare hic ea non vidit, nisi quia in terra morientium est? Quis hic videat, qui nec habet ut vivat? Ego, inquit, vivo et vos vivetis (Joan. XIV, 29) . Ergo futurum est, ut vivamus; ita perfecto, ut et videamus. Vivemus, ait sanctus Osee, in conspectu Domini, et sciemus (Ose. VI, 3) . Ecce vita, ecce et visio. Sed utraque in futuro, non autem in praesenti est.
III. Omnes morimur, ait mulier quaedam, et quasi aquae delabimur in terram quae non revertuntur (II Reg. XIV, 14) . Aquarum in terram lapsus hominis est nunquam permanens status. Qui enim quodam modo nec habet essentiam, quomodo habet visionem, [Col. 0120D] cum naturaliter videre praecedat esse? de quibus aquis aperte dicitur, quod non revertuntur. Inde ergo morimur, quia quasi aquae dilabimur in terram, quae non revertuntur. Quia recordatus est, ait Propheta, quia caro sunt: spiritus vadens, et non rediens (Psal. LXXVII, 39) . Merito sanctus patriarcha habitat ad puteum cujus nomen Videntis et viventis (Gen. XVII, 14) , ut interim immoretur perfectus apud intimum profundum hujus, de qua loquimur visionis vitalis, et vitae videntis: ad instar aquilae ad praeceptum Domini elevatae, quae ponit in arduis nidum suum (Job XXXIX, 27) . Deo quoque in regno similem esse, nonne magnae, ut in sermone praecedenti jam diximus, felicitatis est? et videre eum, similem ei esse est. 21 Similes, ait, illi erimus, [Col. 0121A] quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) ; haec itaque causa quia ei similes erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Nonne Deus lux, incommutabilitas et aeternitas est? videndo autem lucem erimus et nos lucidi, videndo autem incommutabilitatem, et nos efficiemur incommutabiles; videndo aeternum, erimus et nos perennes. Et ita sentiendum est etiam de aliis, quae in hunc modum sunt. Hoc autem maximum et pretiosissimum, dulcissimum et suavissimum Deum videlicet videre, quem qui mundo corde sunt, habent in promissione.
IV. Est alia quoque visio, qua etiam in praesenti videtur Deus, licet non in se ipso, etsi qui videtur, sit ipse. Et videtur quidem ab illis quos hac gratia dignos judicat, quos et ipsos mundos corde [Col. 0121B] esse oportet. Neque enim vel haec visio, nisi a mundis cordibus apprehendi potest. Haec est quae per imagines sive mentis sive corporis ostensas oculis, aut etiam per unctionem (I Joan. II, 27) , quae docet de omnibus; fideli animae confertur, qua vel raptim per intellectum vel securitate certa per fidem videt. Beati, inquit, oculi qui vident quod vos videtis (Luc. X, 23) . Sic enim oculis carnis hominem videbant, ut in eodem, oculis fidei, Deum, quae per dilectionem operatur, non omitterent. Sed damnabilis eos deprimebat caecitas etiam oculos habentes, qui per diem incurrentes tenebras, et quasi in nocte sic palpantes in meridie, in ipsam lucem impegerunt. De quibus dicitur: Nunc autem viderunt, et oderunt (Joan. XV, 24) . Viderunt infirmitatem [Col. 0121C] quam irriderent, non virtutem quam honorarent: impii namque erant. Et tollatur impius, ait Scriptura, ne videat gloriam Dei (Isai. XXXV, 3) . Viderunt naturae assumptae ignominiam, non gratiam assumentis. Denique viderunt eum, in quo non erat eis aspectus; et quasi abjectus vultus ejus, et despectus. Unde nec reputatus est ab eis. Non autem viderunt, in quo intuitus est eum sanctus David, speciosum forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) multo minus autem in quo desiderant eum angeli prospicere (I Petr. I, 12) .
V. Haec autem visio fidei, qua Deus cernitur absens et praesens. Praesens quidem per fidem, absens autem per speciem. Cum [ al. cum autem, vel quidem] [Col. 0121D] per visitationem aliquam honoratur, et per unctionem internam dulcoratur: plena nimirum et perfecta claritate potitur: ita duntaxat si et visionem rectus intellectus, et unctionem discretus comitetur affectus. Quia hunc, cui haec visio indulgetur, et visitatio excitat ad admirationem, et unctio inflammat ad affectionem. Et unctio quidem nunquam sine affectu est: est autem quam saepe visitatio sine intellectu: inungere namque afficere est, non item visitare est illuminare, sicut nec idem, quae videatur rem ostendere, et quo videatur, oculum praebere. Visitatus est quondam per somnium Pharao, visitatus est et Nabuchodonosor. Sed quod in visitationibus, illis utrisque regibus somnium: hoc sanctis Joseph et Danieli prophetia fuit. Illis enim [Col. 0122A] visio non intellecta solummodo somniatores; istos autem intelligentia prophetas fecit. Haec autem divinae visitationis visio licet reprobis nonnunquam sine intellectu; electis vero multo cum intellectu datur. Sed tunc fructuose confertur, cum eam praecedens sanctitas meretur.
VI. Vidit enim quamdam scalam Jacob (Gen. XXVIII, 11) : sed prius, ut legitis, de terra sua exivit: post solis occasum ad quemdam locum venit, de jacentibus lapidibus unum tulit, capiti supposuit, et in eodem loco obdormivit. Simili modo et tu exi de terra tua, in qua vitiis et peccatis nutritus es: cadente fervore tentationis, quo urebaris, locum adi sanctae conversationis de sanctis multis, quos si dinumeras super arenam multiplicabuntur: [Col. 0122B] unum de multis, Sanctum videlicet sanctorum, elige, per imitationem menti tuae suppone, et in conversatione eadem, perseveranti quiete, et quieta perseverantia plenae omnium visibilium mortificationi intende. Si ita te Dominus dimiserit per vias rectas ostendet tibi regnum Dei, dans tibi scientiam sanctorum, ut pariter et sublimia videas et visa intelligas.
VII. Moyses quoque et ipse visionem vidit (Exod III, 3) ; in una videlicet eademque re ignem, sed non ustionem: visionem plane, ut ipse confitetur magnam. Sed legimus quod prius oves pavit, ad interiora deserti minavit, ad montem Dei venit. Ita et tu innocuas intra te cogitationes et simplices nutri; contemnendo visibilia: deduc eas ad intima [Col. 0122C] secreti per puritatem defaecatae mentis, quantum tibi divinitus datur; volatu boni desiderii, ad ipsam altitudinem Dei. Tunc dignus eris ignem videre in rubo ardentem, sed rubum non comburentem: ut scias quia in una eademque Christi persona, nec naturam superiorem inferioris assumptio 22 imminuit, nec inferiorem glorificatio superioris consumpsit. Quod ita sit crede; sed cur, vel commodo ita sit, omnino discutere non praesume. Ne, si dixeris cum Moyse: Vadam, et videbo visionem hanc magnam, quare non comburatur rubus (ibid.) ; videns Dominus quod pergis ad videndum, dicat tibi: ne appropies huc: ne scrutator majestatis opprimaris a gloria.
[Col. 0122D] VIII. De Isaia legimus, quia vidit Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum; sed hoc non nisi post [ al. prius] mortem Oziae regis. Sic enim legitis: In anno quo mortuus est rex Ozias vidit Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum (Isa. VI, 1) . Moriatur in te praesumptio superbiae, moriatur et lepra luxuriae, et est mortuus praesumptuosus rex, et leprosus. Tunc mundus carne et humilis, in mente intueri mereberis Dominum praesentem intelligentiae creaturae rationalis et angelicae a casu custoditae, et humanae per misericordiam Redemptoris a lapsu erectae. Igitur nec in terra sua scalam vidit Jacob, nec in Aegypto Moyses ignem in rubo ardentem, sed non comburentem; nec Isaias Dominum sedentem super solium [Col. 0123A] excelsum et elevatum, nisi mortuo rege Ozia. Visionem itaque divinae manifestationis sanctitas promereatur [ al. promeretur], ut sit: intellectus assequatur, ut fuctuosa sit: fides regat, ne temeraria sit; unctio dulcoret, ut sapida sit. Quia et in futuro visio faciei ad faciem providebit, ut unaquaeque harum visionum renumerata sit.
IX. Est adhuc quaedam visio, quae in ordine debet esse prima, quae et in commune omnibus proponitur: inspectio videlicet visibilium creaturarum. In promptu namque omni utenti [ al. omnium utentium] ratione est, invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicere (Rom. I, 20) ; sed absque praecedentibus, quas breviter attigimus, visionibus, haec omnino infructuosa est. En quinquepartitam [Col. 0123B] vobis proposuimus visionem. Intelligite mysterium, magis autem sentite fructum. Prima est in creaturarum inspectione; secunda in mystica visitatione; tertia in fidei cognitione; quarta, in interna unctione; quinta, in ipsius Dei, sicuti est, visione. Et prima quidem ad cognitionem invitat, secunda clarificat, tertia gubernat, quarta inflammat, quinta plene beatificat. Primae quatuor, quasi quaedam in praesentis vitae nocte, lucentes stellae sunt, nam quinta sine ullo defectu aeterno lumine fulgens futurae patriae sol est. Quis enim ibi Dei invisibilia per ea quae facta sunt, intellecta conspicere opus habebit, ubi quae modo invisibilia sunt, visibilia erunt? Quis ibi per somnia, seu visiones nocturnas, Deum opus habebit videre, per speculum in aenigmate, [Col. 0123C] ubi omnes facie ad faciem videbimus? (I Cor. XIII, 12.) Quis ibi ambulabit per fidem, ubi omnes cernunt per speciem? sed nec spiritus tunc, sicut nunc, habebimus unctionem, quem ibi tenebimus, et non dimittemus, quibus ita se aeterna illa infundet charitas, ut nulla nos ab ea in aeternum divertat satietas.
X. Sed cum stellae sint, moneo, ut omnis quae eas in aliquo obscurare potest diligenter nebula caveatur. Abigatur sollicite a lumine primae stellae nebula, quae est levitas voluptuosae sensualitatis. A lumine secundae, nebula, quae est seductio diabolici phantasmatis. A lumine tertiae, nebula, quae est praesumptio temerariae perscrutationis. A lumine [Col. 0123D] quartae, nebula, quae est nimietas deceptricis indiscretionis. Hoc est quadripartitum lumen in quo videbimus et nebulam non quidem aliquam partem terrae, sed in multis totam terram tegentem. Potentia Dei lux est. Et in luce hac quadripartita videmus lucem potentiae, diem; tenebras vero nebulae, noctem. Tu ergo, qui puritati contemplationis in mente insistis, aspiciens a longe, vide Dei potentiam venientem. Aspice, et vide. Hoc est, contemplare et intellige. Sed aspice a longe, contemplare profunde. A longe namque sunt, quae profunda, quae intima sunt. Nonne a longe esse videntur, quae in exordio mundi fuerunt, et quae in fine mundi erunt; illa jam facta, haec vero facienda?
XI. Itaque si opera Dei admiranda, et stupenda, [Col. 0124A] pia curiositate perscrutaris: si a summis coeli usque ad ima terrae; si a supremo omnium creaturarum cardine neque ad inferiorem earum, ut ita dixerim, basim, in contemplatione mentis tuae oculum perducis: si quae solummodo sunt [ al. si non solummodo quae sunt], si quae sunt et vivunt, sentiunt et discernunt, mundo oculo perspicis, et tantorum ac talium Deum conditorem, dispositorem ac provisorem admiraris: nonne Dei ad te potentia venit quae in operibus ejus visibilibus tam admirandis, super invisibili ejus potentia obstupescis? Sed cave in hac consideratione 23 tua, nebulam, quae totam solet tegere terram. Etenim animalis homo nullatenus percipiens quae Dei sunt, quia stultitia est illi, et non potest intelligere (I Cor. II, 14) , continuo tamen [Col. 0124B] prae oculis habens, quae condita sunt. Intuetur quidem opera Dei, sed oculo carnis voluptuoso, non aspectu mentis contemplativo. Utens superbe et libidinose creaturis ad injuriam Creatoris, ac proinde ad cumulum propriae damnationis. Nonne in isto terram nebula tegit, dum in eo ex toto voluptuosae sensualitatis levitas, et interius mentem per appetitum illicitum obscurat, et exterius carnem per opus nefarium foedat? Quod cum ita sit, considerate, quoniam ubi justus in admirationem divinam erigitur; ibi impius in libidinem propriam prosternitur; et ubi Dei ad illum potentia venit, ibi in isto totam terram nebula tegit. Dum et ipse invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciens (Rom. I, 20) , sempiternam quoque ejus virtutem et [Col. 0124C] divinitatem venerando et laudando admiratur; et iste, quae quidem facta sunt conspiciens, sed solum in eis cupiditatis propriae explementum quaerens, sive in eis mentis elationem sive carnis corruptionem adimplere conatur.
XII. Post haec aspice a longe in secundo genere contemplationis, quod brevius superius perstrinximus, et vide Dei potentiam venientem. Quod nimirum facis, dum ea quae ad te sunt, sive occulte per divinas visitationes, sive aperte per aliquas rerum imagines sane intelligis, et recte interpretaris, ut Dei et in eis potentiam admireris. Nonne Dei ad Jacob per scalam potentia venit, quam vidit, qui pavens ait: Vere Dominus est in loco isto, et ego [Col. 0124D] nesciebam? Quam terribilis est locus iste! non est aliud nisi domus Dei et porta coeli (Gen. XXVIII, 17) . Nonne ad patrem, et fratres Joseph in somniis, quae et ipse vidit, Dei potentia venit, cum a fratribus dicitur: Nunquid rex noster eris, et subjiciemur ditioni tuae? (Gen. XXXVII, 8.) Et a patre: Quid sibi vult hoc somnium quod vidisti? nunquid ego et mater tua, et fratres tui adorabimus te super terram? (Ibid., 10.) Nonne ad eumdem Joseph in somniis Pharaonis Dei potentia venit (Gen. XLI, 1) , qui, quod Deus potenter postmodum facturus fuit, in eisdem somniorum visionibus plene intellexit? Quid de Daniele dicemus? Nonne et ipse regis somnia audiens, in statua ex diversis metallis compacta (Dan. II, 45) ; in lapide de monte sine manibus exciso; [Col. 0125A] in arbore quae universam terram implevit, Dei potentiam venientem vidit, dum potentiae ejus opera postea potenter adimplenda, in eisdem somniis aspexit? Ipse quoque apostolorum princeps vidit nova, audivit facienda, dixit vera, et in his omnibus Dei potentiam vidit; et descendens vas quoddam, velut linteum magnum quatuor initiis submitti de coelo in terram, in quo omnia reptilia, et quadrupedia continebantur. Qui invitatus mactare et manducare, sed renuens, commune et immundum eatenus se non comedisse asserens, audivit: Quod Deus mundavit, tu ne commune dixeris (Act. X, 15) . Sciens vero postmodum illa terrena animalia, Cornelium loquor, et ejus necessarios amicos, intra vas fidei admittenda, visionem quam [Col. 0125B] vidit, spiritu discernens, aiebat: In veritate comperi quia non est personarum acceptor Deus. Sed in omni gente qui timet Deum, et operatur justitiam, acceptus est illi (ibid., 34) . Et infra: Mihi ostendit Deus, neminem communem aut immundum dicere hominem (ibid., 28) . Sed hic necesse est prudens quisque sollicite vigilet, quia hic maxime se solet Satanas transfigurare in angelum lucis, ne forte nebula tota ejus terra tegatur, et videre se Dei potentiam venientem arbitretur. Multi enim diabolici phantasmatis seductione illusi sunt, et honorari se divina visitatione aestimaverunt, sicque totam earum terram nebula texit, quia mentem eorum erroris phantastici caligo obscuravit. Propter quod, charissimi, nolite fallaciis intendere somniorum, ne seducamini: [Col. 0125C] Multos enim, ut Scriptura ait, errare fecerunt somnia, et illusiones vanae, et exciderunt sperantes in illis (Eccli. XXXIV, 7) . Et iterum alia Scriptura dicit: Non augurabimini, neque observabitis somnia (Levit. XIX, 26) . Et vos ne vice claritatis potentiae Dei, obscuritatem suscipiatis nebulae.
XIII. Sed et oculis fidei solet quam maxime Dei potentia veniens videri. Quis enim alius est oculus, quo filius per mortem videtur ignominiosam descendere [ al. in foveam descendere]; ascendere autem filius resurrectionis? Quo alio quam oculo fidei sub specie panis et vini veritas corporis et sanguinis Christi videtur? similiter et in aliis sacramentis, dum aliud est ipsum velamen, quod exterius cernitur, [Col. 0125D] aliud vero ipsa rei veritas, quae esse inibi creditur, procul dubio Dei est potentia, quae ibi veniens videtur. Sed et hic nihilominus oportet, ut tenebrosi hostis caliginosa claritas, quae vera nebula est, exploretur, explorata deprehendatur, deprehensa 24 devitetur, ne praesumentes plus sapere quam oportet sapere. Quae sola attingi possunt fide humana conemur discutere ratione. Si enim bestia tetigerit montem, lapidari in Exodo jubetur (Exod. XIX, 12) ; et quod de sacrosanctis agni carnibus edere non sufficimus, igni praecipimur reservare (Exod. XII, 10) . Quod aliter agentes nonnulli, dum majestatem potentiae Dei nimis irreverenter perscrutati sunt, oppressi a gloria nebulae in tenebras irruerunt, quia dum arcana fidei revereri [Col. 0126A] humiliter noluerunt, justo Dei judicio caecati, in tenebras erroris corruerunt.
XIV. Videndum post haec quia unctio, quae docet de omnibus, dat nobis potissimum videre Dei potentiam venientem. Paracletus namque spiritus sanctus, quem mittit Pater in nomine Filii, ipse nos docet, et suggerit nobis, quaecunque idem Filius dicit nobis (Joan. XIV, 26) . Ipse nos docet omnem veritatem; ipse etiam quae ventura sunt annuntiat nobis. Ipse nos non modo ad cognitionem illuminat, sed ad affectionem inflammat. Et variis quidem modis varios in nobis affectus format. Modo enim peccata, quae jam commisimus, mentis nostrae oculis opponit et ad poenitentiam pectora nostra excitans, dolore nos maximo ferit. Modo nobis quantam [Col. 0126B] et in carne, et in mente infirmitatem circumferimus, demonstrat, et omnem in nobis superbiam perimens, in suo nos conspectu humiliat; aliquando vero, quam nullius momenti sunt omnia temporalia ostendit, et ante mentis nostrae oculos universa quae hic volvuntur vilipendens, in eorum nos contemptum viriliter erigit. Nonnunquam quam sit terribilis Dominus super filios hominum nos erudit, et occulta ejus judicia valde formidanda asserens (Psal. LXV, 5) , timore nos validissimo concutit. Plerumque horribiles inferni poenas considerationis nostrae oculis repraesentat, et earum immanitatem modis diversis et horridis in mente transcribens, cruciatu nos vehementissimo deterret. Ipsa etiam festa supernae patriae, ipsa gaudia internae claritatis, nostris [Col. 0126C] aliquando mentibus per aspirationem sui amoris imprimit, et quam sit eorum et felicitas aeterna, et aeternitas felix, lectissimis in corde schematibus depingens, in eorum nos appetitum atque desiderium vehementer accendit. Nonnunquam etiam ad perfectionis culmen totis desideriis ascendere per piam conversationem, et ad intuenda sanctorum praecedentium exempla nos excitat, ut Jeremiam de profundo non solum funes, sed et panni veteres extrahant (Jer. XXVIII, 6) ; et ostenso nobis, ut Ezechieli praecipitur, templo metientes fabricam (Ezech. XLV, 10) , confundamur et erubescamus ex omnibus quae fecimus.
XV. Nonne in his omnibus Dei potentiam venientem [Col. 0126D] videtis? sed necesse est ut et hic nebulam terram tegentem, indiscretionem animam seducentem, caveatis. Quamplures enim multoties vidimus in his quos nunc breviter attigimus, affectibus graviter fuisse deceptos et quia discretionis medium ignorabant, claudicantes a semitis suis, quod virtutem esse putaverunt grave postmodum peccatum fuisse deprehenderunt, et in quo se putabant ad ascensum posse pertingere sanctitatis, in eo versa vice, in magnam praecipitati sunt ruinam pravitatis. Sicque dum videre se Dei potentiam venientem arbitrati sunt, nebula totam eorum terram tectam vel sero ingemuerunt, dolentes per viam ambulasse, quae recta eis visa est; sed ejus ducunt novissima ad mortem (Prov. XIV, 12) . Clare igitur ex verbis [Col. 0127A] istis apparet quae in omni cui intendimus negotio spirituali, sic virtutes exercere debeamus, quatenus, quae eis contraria sunt vitia, totis devitare viribus studeamus, ne, si incaute per iter virtutum incedimus, ab eo declinantes, in vitiorum foveam proruamus.
XVI. Et idcirco, sive in creaturarum inspectione, seu in divina visitatione; vel in fidei credulitate, aut in interna etiam unctione aliquid nobis suggeratur, quamvis probabile videatur, sollicita tamen primum a nobis perscrutatione discutiatur, et tunc demum diligenter discussa admittatur. Unde et post haec [ al. posterius hoc] commonendo dicimus [Col. 0127D] In Officio ecclesiastico. : Quique terrigenae et filii hominum, simul in unum dives et pauper (Psal. XLVIII, 3) , [Col. 0127B] ite obviam ei, subjungimus et orando hoc modo: Qui regis Israel, intende; qui deducis velut ovem Joseph: qui sedes super cherubim, nuntia nobis si tu es ipse (Psal. LXXIX, 2) . Succedit post haec vox ista deprecatoria, qua oramus sic: Excita, Domine, potentiam tuam et veni, ut salvos facias nos, qui regnaturus es in populo Israel. Et cum oratio ad duos sequentes versus pertineat: in primo oramus, ut nuntiet nobis si ipse est, in secundo, ut veniat ad salvandum nos, qui regnaturus est in populo, per infinita saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Ad primum contemplationis genus spectant terrigenae. โ 2. Ad secundum, filii hominum, quorum gradus triplex. โ 3. Ad tertium, divites. โ 4. Ad quartum, pauperes. โ 5. Insigne elogium charitatis. โ 6. Quid sit Israel regi, Joseph velut ovem deduci, et super cherubim sedere. โ 7. Activi et contemplativi in schola dilectionis erudiendi. โ 8. Convenienter praenoscitur, qui Salvator advenire nuntiatur. โ 9. Quale remedium hominibus statim Deus providerit a lapsu. โ 10. Hominem poena infirmum, culpa fecerat caecum. โ 11. Salvator mox subvenit, qui tantum in fine pervenit. โ 12. Adventus ejus in dictis et factis prophetarum, diversisque sacramentis. โ 13. Imperfectior notitia Redemptoris in lege naturae, quam scripta, aut prophetarum. โ 14. Trium temporum [Col. 0127D] apta epigraphe. โ 15. Deus amabilis in sanctis, suavis in electis, in seipso incomprehensibilis. โ 16. Ut prophetae noverunt mysteria redemptionis. โ 17. Per lignum victus, et victor homo.
I. In praecedenti sermone, quatuor diximus esse genera speculationum: quorum primum creaturarum est inspectio; secundum, divina visitatio; tertium, fidei cognitio; quartum, interna unctio. Et hi quatuor sunt qui admonentur, ut eant venienti obviam [Col. 0128D] Ex I Resp. primi noct, Dom. I Adventus. . Terrigenae, filii hominum, divites, pauperes (Psal. XLVIII, 3) . Ad primum speculationis genus terrigenae pertinere videntur, quorum proprium est invisibilium Dei cognitionem per visibilium [Col. 0128A] inspectionem meditari. Hoc autem genus speculationis quasi primus ad contemplationem ascendere volentibus gradus est. Quo tamen soli indigent terrigenae, qui in hoc, de terra geniti non incongrue dicuntur, eo quod nulla nisi sola Dei visibilia conspicantur. Non autem eo indigent coelicolae, qui Deum facie ad faciem intuentur (I Cor. XIII, 12) . Sed eant hi terrigenae obviam, et dicant: Nuntia nobis si tu es ipse (Psal. LXXIX, 1) , quia erudiri quam maxime indigent inspectores isti ut sciant quomodo puritas defaecatae considerationis erigit in admirationem. Quia vero foeditas voluptuosae sensualitatis profluit in libidinem, caveant ne putantes suscipere regem Israel, regem suscipiant Babylonis: dum volentes ad divinam in pura [Col. 0128B] visione pertingere laudem, a bono illo abstracti, et ad malum, per propriam voluptatem [ al. voluntatem] illecti (Jac. I, 14) , ad vitiorum proruant confusionem, et omittentes enutriri in croceis, amplectantur stercora (Thren. IV, 5) .
II. Ad secundum speculationis genus filii hominum spectant. Hoc loco filios hominum imitatores accipimus perfectorum. Sunt enim homines culpabiles, sunt et fragiles; sunt autem et rationales. De primis Apostolus: Cum, inquit, sit inter vos zelus et contentio, nonne homines estis? (I Cor. III, 3.) Id est dum per invidiam invicem zelatis, dum per iram invicem offenditis, jure vos culpandos esse monstratis. De secundis Psalmista: Sciant, inquit, [Col. 0128C] gentes, quoniam homines sunt (Psal. IX, 21) . Id est intelligant quam debiles et fragiles sunt. De tertiis idem Psalmista: Homines, inquit, et jumenta salvabis, Domine (Psal. XXXV, 7) . Id est non solum summa ratione praeditos, sed humili simplicitate compositos ad spiritualem salutem vocabis. Legitur et de his in libro Job: Respiciet homines, et dicet: Peccavi (Job XXXIII, 27) . Ut dum alios contra oblectamenta peccati mentis ratione persistere considerat, ipse quoque peccati dominio se enerviter subjacuisse ingemiscat. Tales autem hominum filii, perfectorum videlicet imitatores, quos sua Dominus visitatione judicat non indignos, eant et ipsi obviam ei et dicant: Nuntia nobis si tu es ipse. Ne ipsi quodammodo seducti, illusionem diabolici phantasmatis [Col. 0128D] honorem aestiment divinae visitationis.
III. Divites autem abundantes in fide vocamus. Divites namque in fide elegit Dominus, et haeredes regni, quod repromisit Deus diligentibus se (Jac. II, 5) , qui et ipsi necesse habent ire obviam ei et dicere: Nuntia nobis. Ut per rectam eis ire regulam donet, ne qui simplicem tenendo fidem, in summo valent stare credulitatis, temere perscrutando, in blasphemiam incidant erroris.
IV. Pauperes humiles sunt. Hi sunt, quibus lubenter Spiritus ille veritatis gratiam suae unctionis infundit, ut valles abundent frumento (Isai. LXIV, 14) et mansuetis, ut Salomon ait, det [Col. 0129A] gratiam (Prov. III, 34) ; Super quem enim requiescet spiritus Domini, nisi super humilem et quietum et trementem verba ejus? (Isai. LXVI, 1.) Sed et isti nihilominus non omittant ire obviam ei et dicere ut nuntiet eis. Quatenus discretione spirituum ornati, evidenter deprehendant quid illud sit, quod spiritus 26 ille veritatis infundit ad salvationem: quid item, quod spiritus ille seductorius suggerit ad deceptionem. Sed ad agnoscenda arcana haec, et occulta, non solum quaerendo, sed et orando pertingemus. Et saepe pius invenit pulsator quod temerarius non meretur perscrutator. Et ideo non solum debemus ei ire obviam, sed in hanc etiam vocem prorumpere, et dicere: Qui [Col. 0129D] Ex Officio eccles. Dom. primae Adventus. regis Israel, intende; qui deducis velut ovem Joseph; [Col. 0129B] qui sedes super cherubim, nuntia nobis, si tu es ipse (Psal. LXXIX, 2) .
V. Scitis, fratres, quia omnium virtutum primatum charitas tenet. Si enim charitas parcit, remissa pietas non est; et si charitas corrigit, districtio rigida non est. Si ipsa erigente in contemplatione sublimaris, non errabis, quia mente excedis Deo (II Cor. XV, 13) . Si ipsa moderante ad actionem descendis, non praecipitaberis, quia sobrius es nobis. Haec namque, de qua loquimur, charitas, scala est, cujus inferior pars terram, summitas vero tangit coelum. Quae et ipsum Dominum sibi gerit innixum (Gen. XXVIII, 12, et seq.) , qui paratus est remunerare non solum ascendentes, [Col. 0129C] sed etiam descendentes, si tamen hoc solum curatum fuerit, ut super Filium hominis ascendant et descendant (Joan. I, 51) . Igitur per Israel visio accipitur divinae contemplationis, per Joseph augmentum bonae actionis, per cherubim perfectio dilectionis, quia cherubim plenitudo scientiae dicitur. Et, attestante Paulo, plenitudo legis est dilectio (Rom. XIII, 10) . Sed Israel regitur, quia in contemplatione maxime, ne aberremus, gubernari a Domino indigemus. Multi enim visione divinae contemplationis illuminati sunt, sed quia Deum in hac visione peccatis suis exigentibus, ductorem et dispositorem non habuerunt, luminis, quod super se emicabat, et cui temerarie, utpote sine duce [ al. ductore] intendebant, immensitate reverberati, in [Col. 0129D] tenebras caliginosi erroris devoluti sunt. Joseph velut ovis deducitur, quia vadit de virtute in virtutem, simplex, active, velut ovis de pascuis ad pascua. Ut quasi tot pascuis ovis pinguescat, quod sanctis actionibus egregius operator insistere non cessat. Sed quia qualiter vel contemplando viri sancti excedere Deo, vel bene operando sobrii esse debeant, nobis matris charitatis disponere est, postquam [ al. et ideo postquam] regit Israel, postquam deducit Joseph, etiam sedere Dominus super cherubim perhibetur. Ut in quiete geminae charitatis plene addiscant, vel quando omissa, ad tempus, actione vacare debeant contemplationi propter [Col. 0130A] dulcedinem Dei, vel subtracta contemplatione insistere actioni, propter necessitatem proximi.
VII. Qui ergo regis Israel, intende, id est, disponis contemplativos, ne aberrent: Qui deducis velut ovem Joseph, id est de actione in actionem provehis simplices, activos, ne tepescant. Qui sedes super cherubim, id est tam activos quam contemplativos in schola dilectionis erudis, ne vel isti temere scrutando in errorem, vel illi desidiose negligendo incidant in teporem. Nuntia nobis, si tu es ipse, ut lumine claritatis clarificati agnoscamus qualiter contemplari, qualiter etiam debeamus operari. Et ardore item ejusdem claritatis inflammati, sciamus quomodo te, et affectare debeamus per desiderium amoris, et promereri queamus per exercitium [Col. 0130B] laboris. Quae vero posthaec in subsequenti versu dicuntur: Manifestare [Col. 0130D] Ex officio eccles. ubi sup. coram Ephraim, Benjamin et Manasse, plenam omnium visibilium designat oblivionem; quae non nisi per solam perfectam acquiritur dilectionem. Igitur, postquam eundo ei obviam, de seipso percunctati sumus; postquam orando an ipse sit, ut nobis nuntiet, deprecati sumus, certi jam de ipso effecti, ut ad salvandum nos veniat, oremus et dicamus: Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut salvos facias nos.
VIII. Nonne hunc tenuit ordinem sanctus Josue, qui videns angelum requisivit dicens: Noster es an adversariorum? (Josue V, 13 et seqq.) Qui postquam [Col. 0130C] agnovit quis esset, ad obediendum promptum se et paratum exhibuit. Quid, inquit, Dominus loquitur ad servum suum? Ipse quoque apostolorum primus venire ad Dominum supra mare voluit; sed prius, an ipse esset, erudiri optavit: Domine, inquit, si tu es, jube me venire ad te super aquas (Matth. XIV, 28) . Potentiam suam excitat, cum nos salvare decernit, quia si decrevit salvare nos, continuo liberabimur. Venit, cum gratiam nobis salutis impendit. Salvat vero, cum salutis perseverantiam tribuens, ipsum plene ac perfecte in nobis morbum captivitatis evacuat.
IX. Est adhuc in verbis istis sensus alius, minus quidem subtilis, sed magis communis, quem breviter jam percurremus, quia debitum exposcit [Col. 0130D] sermonis hujus prolixitas finem. Scitis quia versutia diabolica prolapso homine in culpam, ac per hoc depresso et in poenam, idem hostis versipellis, qui eum primitus fraudulenter, postmodum violenter tenuit, ut ei non sufficeret, quod stantem prostraverat, nisi tyrannidis suae dominium 27 exerceret et in prostratum. Itaque tam miserabiliter seductus, tamque graviter culpae simul ac poenae vinculis ligatus, nisi ei, qui solus potuit, gratuita sua gratia succurreret: aeternae damnationis jugum nullatenus evadere posset. Providens ergo Deus gratiam salvationis ejus, providit et modum ejusdem redemptionis. Salvationem videlicet hominis [Col. 0131A] praefiniens in homine Christo quatenus juxta id quod Apostolus ait: Sicut per unum hominem mors, per hominem esset et resurrectio mortuorum (I Cor. XV, 21) . Atque ut nominibus suis nostrum et captivatorem exprimat, et liberatorem: Sicut in Adam, inquit, omnes morimur, ita et in Christo omnes vivificamur (ibid., 22) . Quia vero statim postquam peccaverat, poena ab ipso mundi exordio, et in corpore homo per poenam mortalitatis, et in anima aegrotare coepit per culpam iniquitatis, missus est confestim etiam ex tunc medicus ad curandum. Missus, inquam, et si non in se ipso, in remediis tamen suis missus est, diversis videlicet sacramentorum generibus ad spiritualem hominis curationem institutis. Qui per singulas aetates mundi pertransivit benefaciendo, [Col. 0131B] et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo (Act. X, 38) , et intra sinum salvatricis gratiae collocans, quotquot erant praeordinati ad vitam aeternam (Act. XIII, 48) .
X. Ad hominem itaque miserum et miserabilem, quem et poena debilitatis infirmum, et culpa ignorantiae fecerat caecum, venit potens sapientia, et sapiens potentia Dei, ut ejus et ignorantiam illuminaret sapiens, et infirmitatem roboraret potens. Venit, inquam, et a principio venit, qui in fine pervenit, saliens, ut dicit sponsa, in montibus patriarcharum, et transiliens colles prophetarum: donec miserationem induens et veritatem, similis fieret, capreae hinnuloque cervorum. Stans quidem post parietem nostrum, sub velamine infirmitatis nostrae, virtutem [Col. 0131C] suae rectitudinis occultans, respiciens tamen per fenestras divinorum, quae in homine gessit operum, et prospiciens per cancellos salubrium, quae protulit verborum (Cant. II, 8 et seqq.) . Quatenus videntes opera, quae dedit ei Pater ut perficiat ea quae et testimonium perhibent de eo (Joan. V, 36) , dicamus ei: Scimus quia a Deo venisti, magister. Nemo enim potest haec signa facere, quae tu facis, nisi Deus fuerit cum eo (Joan. III, 2) . Et audientes nihilominus verba ejus, quae spiritus et vita sunt, in hanc vocem et nos prorumpamus: Nunquam sic locutus est homo, sicut hic homo (Joan. VII, 46) , quia, quem misit Deus, verba Dei loquitur. Itaque ab eo tempore asserimus eum venisse, quo scimus eum subvenisse. [Col. 0131D] In fine quoque pervenisse dicimus, quando in ea forma visibilis apparuit, in qua specialiter operatus est salutem nostram in medio terrae (Psal. LXXIII, 12) .
XI. Quia enim aegrotanti homini in remediis sacramentorum, oblationum et sacrificiorum et diversorum mandatorum atque praeceptorum tam in figuris patriarcharum quam in dictis prophetarum ab ipso aegritudinis suae exordio subvenit, non incongrue dicimus de eo, quoniam ex tunc ipse venit. Nam, sicut de rege aliquo vulgo solet dici, quod tunc venit, quando, praevenientibus ejus militibus, adventus ipsius nuntiatur, licet longo fortassis post tempore ipse quoque venturus sit ita et magnus Rex noster Dominus Christus in patriarchis et prophetis [Col. 0132A] ipsum praevenientibus et adventum ejus mundo nuntiantibus, et ipse quodammodo venit. Nonne in Apocalypsi de Agno legimus dictum: Agni, qui occisus est, ab origine mundi? (Apoc. XIII, 8.) Quomodo enim ab origine mundi occisus fuit? pro eo quod ab origine mundi fuerunt hi, pro quibus in fine mundi occisus fuit. Ita et ab origine mundi quodam modo venit, quia nullo tempore defuerunt hi pro quibus in fine mundi venit; quibus etiam prius profuit adventus ejus quam adfuit. Quanquam nullo modo prodesset, nisi aliquando adesset. Eodem namque ejus adventu in se quidem adhuc futuro, illi in ipso mundi exordio salvati sunt: quo nos jam, eo praeterito, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) , salvamur. Quia et qui praeibant, et qui sequebantur [Col. 0132B] eum clamabant: Hosanna (Joan. XII, 13) . Ut unus idemque et praecedentium esset salvator, qui futurus erat, et subsequentium.
XII. Aspice ergo a longe et vide Dei potentiam venientem, id est contemplare profunde et intellige Patris virtutem Christum Dominum nostrum ad humani generis redemptionem in oraculis patriarcharum et dictis prophetarum, in sacramentis tam legis naturalis, quam scriptae appropiantem. Vide et nebulam totam terram tegentem, hostem videlicet illum caliginosum, diabolum loquor, reprobos, qui relictis coelestibus terrena inordinate diligendo, et ipsi terra [ al. et caetera] fiunt per ignorantiam, semper magis ac magis obscurantem [ al. obscurati], sicut enim ab ipso mundi exordio, eo, quo superius diximus, [Col. 0132C] modo, in electis suis Dei potentia venit ita et in reprobis totam 28 terram nebula diaboli texit. Quia quemadmodum in viris sanctis evidenter adventum Filii Dei agnoscimus, sic et versuti hostis tenebras in impiis videmus. Aspiciamus itaque a longe, et contemplemur innocentiam Abel, obedientiam Noe, bonam verecundiam Sem et Japhet, fidem Abrahae, munditiam Isaac, tolerantiam Jacob, pudicitiam Joseph, mansuetudinem Moysis, sanctitatem Aaron, zelum quem exercuit Phinees, fortitudinem Josue, simplicitatem Samuelis, humilitatem David. Admiremur etiam diversa genera sacramentorum, quae partim sub lege naturali, partim sub scripta lege instituta sunt. Admiremur nihilominus patriarcharum [Col. 0132D] facta, prophetarum dicta; legamus etiam omnia, quae scripta in lege Moysi et prophetis, et psalmis de Christo. Nec dicere jam poterit quis quin videamus potentiam Dei venientem. Aspiciamus eam a longe, et videamus tot nationes sub coelo, ab ipso mundi exordio tenebris diabolicis involutas, sine Deo in hoc mundo existentes, ad simulacra muta ductas, et pereuntes, relictis, imo prorsus ignoratis coelestibus, et terrena totis affectibus amplectentes, et intueamur nebulam totam terram tegentem.
XIII. Sed Dei nostri potentia, quam a longe aspexerunt venientem, quo longius fugit, eo minus nota fuit. Sub lege namque naturali nisi paucissimis, quaenam humano generi redemptio exhibenda erat, non patebat. Sub lege autem agnovit homo [Col. 0133A] per legem peccatum, sed quia neminem ad perfectum adduxit lex (Hebr. VII, 6) , sentiens quia non est data, quae posset justificare, coepit anxie quaerere redemptionem suam. Et cum multi eo tempore Salvatorem ad liberandum hominem venturum agnoscerent: quae tamen persona ad hoc negotium salutiferum ventura erat, sive homo videlicet, sive angelus, non nisi pauci sciebant. Postea vero temporibus prophetarum multifariam, multisque modis loquente Deo patribus in prophetis (Hebr. I, 1) , agnita est a multis, et persona Redemptoris, et modus redemptionis. Quo videlicet Filius Dei, et in carne venturus, et in eadem carne pro homine erat moriturus. Qui autem eo tempore hujus jubaris lumine clarificati sunt, ut tantus ac talis redemptor [Col. 0133B] festinanter adveniret: non modo internis affectibus exoptabant, sed crebris atque devotis, ut passim legitis in libris prophetarum, precibus expetebant. Unde et quidam ait: Utinam disrumperes coelos et venires (Isai. LXIV, 17) . Sponsa quoque in Canticis: Quis mihi, inquit, det te fratrem meum sugentem ubera matris meae, et inveniam te foris? (Cant. VIII, 1.) Foris eum invenire voluit; ut qui intus in divinitate latuit, in humanitate foris visibilis appareret. Psalmista quoque, quomodo et hujus Redemptoris exposcit adventum vestrae, ut opinor, diligentiae occultum non est.
XIV. Haec itaque tria tempora sunt, naturalis legis, et tempus Scripturae, et tempus prophetarum in quibus, dum ad liberandum hominem sacramenta, et [Col. 0133C] mandata atque praecepta, et oracula plura Dei potentia praemisit, et ipsa quodam modo in eisdem temporibus Dei potentia venit. Ad quae profecto tempora hi tres sequentes versus pertinere videntur. Qui enim tempore naturalis legis naturali cognitione contenti quasi terrigenae. Qui humana erant ratione praediti, quasi filii hominum. Qui sensu subtili sublevatus, ut dives, qui simplicitate compositus erat, ut pauper; ibant ei obviam observando atque exercendo quae tunc instituta erant sacramenta, venientem Dei potentiam suscipiebant. Qui vero sub lege existentes venturum Redemptorem praesciebant, sed personam ejus ignorantes, an homo, an angelus futurus erat, requirebant: hanc sibi quodammodo [Col. 0133D] vocem vindicabant, et dicebant: Qui regis Israel, intende, qui deducis velut ovem Joseph; qui sedes super cherubim, nuntia nobis si tu es ipse (Psal. LXXIX, 2) ; hoc est dicere: qui te nobis per legem venturum ostendis etiam per prophetas dic nobis si tu es, qui venturus es, an alium exspectamus? (Matth. XI, 3.) Tu dic qui te facie ad faciem videntes angelos regis, qui et sanctos homines per quos electorum, quem salvare intendis, quotidie numerum adauges, de virtute in virtutem provehis, ut pastor bonus de pastu ad pastum ducis oves, ut et ipsi quandoque cum veris Israelitis videant te Deum deorum in Sion (Psal. LXXXIII, 8) . Qui denique in teipso omnino incomprehensibilis existens scientiam tam angelorum [Col. 0134A] quam hominum transcendis, qui ascendens super cherubim, et volans super pennas ventorum (Psal. CIII, 3) , tam sensum beatorum illorum spirituum, quam intellectum fidelium excedis animarum.
XV. In quibus verbis innuitur, quid Deus sit in electis angelis, quid in hominibus sanctis, quid etiam in seipso. Quia interno suo regimine angelos a lapsu custodiens, et in beata atque beatificante 29 sui ipsius visione, semper retinens, in eis est amabilis. Homines, ut quos secundum propositum vocat sanctos, quibus et omnia cooperari facit in bonum praesciens, et praedestinans eos conformes fieri imaginis Filii sui (Rom. VIII, 28) : Quos et elegit in Christo ante mundi constitutionem, ut sint sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate (Ephes. I, 4) ; dum [Col. 0134B] eos et per veniam emundat, et per justitiam exornat, miro eos et misericordi modo disponens, de malis ad bona revocans, de bonis ad meliora provehens: in eis dulcis est per omnia, et suavis et multae misericordiae. In seipso autem dum pax illa exsuperat omnem sensum (Philipp. IV, 7) , dum sapientiae ejus non est numerus, dum magnitudinis ejus non est finis, incomprehensibilis et inaestimabilis est.
XVI. Qui vero prophetarum temporibus exstiterunt, et personam Redemptoris, modumque ex dictis prophetarum evangelizantium intellexerunt, Redemptorem ut veniret votis omnibus precabantur, hanc sibi vocem assumentes, et dicentes: Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, ut salvos facias nos, [Col. 0134C] qui regnaturus es in populo Israel (Psal. LXXIX, 3) . Excita miserando, veni carnem assumendo, salva in cruce moriendo. Excita, Domine, potentiam tuam, ut exsultes quasi gigas ad currendam viam (Psal. XVIII, 6) , alacrem te exhibens in opere nostrae redemptionis, et fortem. Veni, ut in forma hominis visibilis appareas, formam tamen Dei non amittens, sed retinens, et manum ponens in ambobus (Job IX, 33) , et utrumque arguens, utpote mediator unius non existens, ut homo pro homine satisfacias, et Deus Deo hominem conjungas, reum reconcilians, atque offensum placans.
XVII. Et ad extremum ut haec ita sint, morere in ligno, ut sanguis tuus innocens peccatum expiet; [Col. 0134D] quod erat commissum in ligno. Quatenus sicut in Adam omnes morimur, ita et in Christo omnes vivificemur (I Cor. XV, 22) . Sic sic, Domine, tu qui regnaturus es in Israel; sive illo populo, qui te nunc absentem per fidem, sive illo, qui praesentem contemplatur per speciem, excita potentiam tuam exsurgendo, et miserendo Sion, quia tempus miserendi ejus jam venit (Psal. CI, 14) . Et veni exinaniens temetipsum, servi formam accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philipp. II, 7) , salvos nos fac: ut te moriente pro peccatis nostris, justificati nunc in sanguine tuo, salvi simus ab ira per te, qui cum Patre et Spiritu, Deus, es benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Christus revelavit se Ecclesiae ex gentibus. โ 2. Figuratur in Isaac Christi, et Rebecca Ecclesiae typum gerentibus. โ 3. Major Christi dilectio in Ecclesiam, quam Synagogam. โ 4. Adumbratur in regina Saba, et civitate justi, id est Jerusalem. โ 5. Vineae sinistra acceptio Synagogam, acediam, hypocrisim notat. โ 6. Aequa vineae acceptio S. Scripturam, fidem rectam, Christi imitationem designat. โ 7 Montes Babylonis Judaei perfidi, spiritus maligni, homines superbi. โ 8. Per montes Jerusalem sublimitas sanctitatis, doctrinae, contemplationis signatur. โ 9. Status Ecclesiae diversus per colles, valles, campos expressus. โ 10. Gaudium Ecclesiae ob gentiles ad fidem [Col. 0135B] conversos. โ 11. Judaeorum reprobatio, et invidentia quanta. โ 12. Sub finem ad Christum convertentur. โ 13. Ad convertendos Judaeos apostrophe. โ 14. Quorum conversio in Scripturis praefigurata.
[Col. 0135] Ex primo Responsorio tertii nocturni Dominicae secundae Adventus. Jerusalem, plantabis vineam in montibus tuis, et exsultabis, quia dies Domini veniet. Surge, Sion, convertere ad Deum tuum: gaude et laetare, Jacob, quia de medio gentium Salvator tuus veniet. Verba ista prophetica, profunda, et gravida sunt, et attentum requirunt auditorem. Et ideo invocandus est benignus ille spiritus sapientiae, quatenus qui inspiravit, ut primitus dicerentur, det et modo, ut recte intelligantur, tam nobis qui praedicaturi sumus quam vobis qui audituri estis. Prophetatur Jerusalem quod [Col. 0135C] vineam plantabit in montibus suis, et quod exsultabit pro eo, quod dies Domini veniet. Sion vero admonetur ut surgat et ad Deum suum convertatur. Ad Jacob autem dicitur ut gaudeat et laetetur, nec tacetur et laetitiae suae causa, quia de medio, inquit, gentium Salvator tuus adveniet. Quae singula ad perscrutandam magni sacramenti profunditatem nos invitant, nec a fructu fraudabimur inventionis, si impigri in inquirendo fuerimus. 30 Ergo puto, si vobis aliquid profundius ad praesens non patet, quod quantum ad sensum allegoricum de fide Ecclesiae, de cognitione veritatis, qua illi primi et summi principes ejus illuminati sunt, in his verbis sacrosanctis mentio fiat. Apparens namque in carne Filius Dei, qui vere, juxta Pauli sententiam, est pax nostra faciens [Col. 0135D] utraque unum, pacificans suo sanguine et quae in coelis, et quae in terra sunt (Col. I, 20) . Ecclesiae de gentibus se revelavit, ut revelatus videretur; visus quoque diligeretur.
II. Utpote verus noster Isaac, gaudium nobis conferens, quod nemo tollit a nobis. Qui egressus in agrum ad meditandum, inclinata jam die (Gen. XXIV, 63) , in fine videlicet temporum, exiens a Patre, et veniens in mundum, ut operaretur opera, et faceret voluntatem ejus, qui misit illum (Joan. IV, 34) , cujus lex meditatio ejus fuit. Veniens itaque Rebecca, Ecclesiam de gentibus exprimens, et edocta per servum suum Patris nostri, praedicatorum scilicet ordinem, quis filius Domini sui esset, qui apparuit, [Col. 0136A] viso eo, qui pax nostra est, ut Jerusalem, quae visio pacis dicitur, ex re nomen haberet, de altitudine superbiae ad ima humilitatis, et ad regulam fidei de fortitudine incredulitatis descendit, tollens boni operis velamen, et operiens se, sciens beatos, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) . Haec itaque spiritualis est illa Rebecca, quae, ex quo vidit Isaac, descendit, et pallio se operuit (Gen. XXIV, 66) , quia ex quo Christum Ecclesia gentibus per fidem agnovit, humiliavit se, et tegmine boni operis ornavit se; quam in tabernaculum matris suae inducens, sibi in sponsam assumpsit. Ut multi ab Oriente venirent et Occidente; et recumberent cum fidelibus patribus in regno Dei, cum ipsi filii regni, pro eo quod Sara mortua est, [Col. 0136B] ejiciantur in tenebras exteriores (Matth. VIII, 11) .
III. Quam etiam in tantum dilexit; ut dolorem, qui ex morte matris acciderat, temperaret. Quantumvis, si dolet Isaias lapides cecidisse, haec ei sit consolatio, quod quadris lapidibus aedificat, et pro sycomoris succisis, cedros immutat. Quod tunc nimirum actum est, quando Judaeis carnalibus in perfidiam lapsis, stabiles et perfecti de gentibus viri, ad aedificationem hujus, de qua loquimur, Jerusalem vocati sunt, et loco fatuorum, qui in Synagoga fuerunt, contemplativi surrexerunt.
IV. Haec est illa regina, quae audita fama pacifici nostri, hoc enim interpretari dicunt nomen istud, quod est Salomon, de ultimis finibus properare non omisit ad eum (III Reg. X, 1) ; astans nunc a dextris [Col. 0136C] ejus in vestitu deaurato circumamicta varietate (Psal. XLIV, 10) : dum uni Domino in unius fidei et baptismatis unitate ac ornamento [ al. unitatis ornamento], diversi in ea fidelium ordines obsequuntur. Haec itaque, Ecclesia videlicet sancta, sive uxor Isaac, sive regina veniens ad Salomonem. Haec nihilominus civitas justi, urbs fidelis, quae visa pace sua suscepit eam populo suo ut Jerusalem vocetur, et sit. Plantare non omisit vineam; primum quidem in montibus suis, ut postmodum plantaret in collibus; plantaret in campis, plantaret denique et in vallibus. Ut capitis unguentum, non modo descenderet in barbam, sed ad ipsam etiam influeret oram vestimenti (Psal. CXXXII, 2) , ut non sit qui se abscondat [Col. 0136D] a calore ejus (Psal. XVIII, 7) . Quod non est aliud, nisi quia sancta Ecclesia ipsis, qui in ea fuerunt, summis viris primum fidei gratiam contulit, et deinde ipsis mediantibus ad inferiores eam transmisit.
V. Sed sciendum quia vinea est quam nullatenus plantat Jerusalem in montibus suis. Est enim quasi vinea Synagoga, de qua dicitur in Canticis: Vineam meam non custodivi (Cant. I, 5) , quia Synagogam ob incredulitatem a se Dominus abjecit. Est et vinea negligentis cujuslibet vita, ut in parabolis Salomon, per vineam, inquit, transivi viri stulti (Prov. XXIV, 30) . Id est, vitam intuitus sum hominis negligentis. Est etiam vinea hypocrisis, de qua dicitur in Job: [Col. 0137A] Quia laedetur quasi vinea in primo flore botrus ejus (Job XV, 33) . Pro eo quod actio hypocritae per laudis humanae favorem, corrumpitur in prima sua ostensione. Verum nullam istarum vinearum plantat in montibus suis Jerusalem, quia nec Synagogae amaritudinem, nec negligentiae teporem, nec hypocrisis duplicitatem sancta Ecclesia sublimibus viris suis committit.
VI. Sed est vinea, quam studiose plantat Jerusalem, illam videlicet, quae Christus est. De qua in Canticis dicitur, Videamus, si floruit vinea (Cant. VI, 12) , id est, explorent ecclesiastici viri, si in hominibus per fidem floruit Christus. Plantat et vineam fidei, de qua legitis in Genesi dictum de Juda: quia ligaturus erat ad vineam pullum suum (Gen. XLIX, 11) . Pro eo quod vinculis fidei ligaturus sibi erat Christus populum gentium. Sacrae etiam Scripturae vineam plantat, de qua scriptum habetis in Job: 31 quod vineam ejus, quem vi oppresserunt, vindemiavit (Job XXIV, 6) . Quia haeretici, scripturam viri catholici, quem afflixerunt, sibi vindicant. Haec itaque triplex vinea est, quam Jerusalem plantat in montibus suis, quoddam videlicet triplicis gratiae insigne, quod sancta committit Ecclesia sublimibus viris suis, Scriptura sancta, fides recta, imitatio Christi, ut Scripturam sacram praedicatores audiant ad instructionem, fidem suscipiant ad confirmationem, Christum imitentur ad perfectionem.
VII. Prophetatur igitur huic nostrae Jerusalem [Col. 0137C] quod vineam plantabit in montibus suis. Et bene in montibus suis; sunt enim montes quidam, quos alloquens in libro Regum propheta. Montes, ait, Gelboe, nec ros, nec pluvia veniant super vos (II Reg. I, 21) . Quia infidelium Judaeorum superbae mentes, qui Christum occiderunt, praedicationem veritatis non suscipiunt. Sunt montes, homines superbi, de quibus habetis in Job quod Beemoth herbas ferunt (Job XL, 15) ; pro eo quod superbi quique diabolum per elationem pascunt. Sunt et montes spiritus maligni, sicut legitis apud Habacuc quod contriti sunt montes saeculi (Habac. III, 6) , quia per Christum destructi sunt spiritus maligni, qui sunt principes mundi. Igitur Judaei perfidi, spiritus maligni, homines superbi, montes [Col. 0137D] quidem sunt, sed montes Babylonis, non montes Jerusalem.
VIII. Sunt alii montes, videlicet Angeli sancti. De quibus Psalmista: Priusquam, inquit, montes fierent, id est, antequam Angeli crearentur, tu es Deus (Psal. LXXXIX, 2) . Prophetae quoque sancti montes sunt, ut legitis, quod fundamenta ejus, haud dubium, quin Ecclesiae, in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1) , quia ipsa sancta Ecclesia fundatur in prophetis. Nonne et apostoli montes sunt, ad quos dicit Psalmista, levasse se oculos suos (Psal. CXX, 1) pro eo quod cordis sui intuitum ad doctrinam erexit apostolorum? Montes etiam praecepta sublimia sunt, ut dicit David, quod montes excelsi cervis (Psal. CIII, 18) . Quia praecepta sublimia pertinent [Col. 0138A] ad perfectos. Sed et duo Testamenta montes sunt, ut ait Psalmista: quia inter medium montium pertransibunt aquae (Ibid., 3) , in consensu videlicet duorum Testamentorum discurrent fluenta doctrinae. Praedicatores nihilominus montes sunt, quia juxta sententiam Psalmistae, suscipiunt montes pacem populo (Psal. LXXI, 3) . Quod non est dictum, nisi quia poenitentiam nuntiant praedicatores subjectis. Quod si et internas contemplationes per montes accepimus, non erit qui juste nos reprehendat, pro eo quod legimus in Job dictum de onagro, quia circumspicit montes pascuae suae (Job XXXIX, 8) . Quia considerat perfectus quilibet altitudinem internarum contemplationum, in quibus devotae animae pastus, et refectio est. Populi etiam gentiles ad [Col. 0138B] fidem vocati montes sunt, sicut legimus in libro Machabaeorum quod refulsit sol in clypeos aureos, et resplenduerunt montes ab eis (I Mach. VI, 9) . Quia luxit cognitio, et arsit dilectio spiritus in apostolis sanctis, et per illos clarificati sunt populi de gentilitate electi.
IX. Isti, quos modo breviter commemoravimus, montes sunt Jerusalem, in quibus vineam plantat, dum ipsis confertur apostolis, plena imitatio Christi, quibus dicit: Vos, qui secuti estis me, sedebitis super sedes duodecim (Matth. XIX, 28) . Dum praedicatoribus tribuitur gratia doctrinae, quibus Dominus dat verbum evangelizantibus virtute multa (Psal. LXVII, 12) ; dum summis de gentilitate viris datur [Col. 0138C] robur fidei, quasi quaedam firma stabilitas, quae illis inest quadris lapidibus, de quibus superius fecimus mentionem, qui cadentibus lateribus in aedificationem assumpti sunt (Isa. IX, 10) . Ab his montibus derivatum est sanctitatis meritum ad inferiores, quia suscipientibus eis populo hanc triplicem pacem, ipsis mediantibus donum susceperunt gratiae, non solum qui in clivo ascendunt consiliorum per justitiam, et colles sunt: sed et qui emergunt ab imo peccatorum per poenitentiam, et valles sunt, et qui in plano ambulant praeceptorum, et campi sunt. Et videte quomodo montes isti in robore fidei, sobrii sunt ad seipsos; in doctrina verbi, justi ad proximos; in imitatione Christi, pii ad Deum, ut secure perinde exspectare possint beatam spem et [Col. 0138D] adventum gloriae magni Dei (Tit. II, 13) . Quatenus impleatur, quod nostrae post haec prophetatur Jerusalem: quod exsultabunt videlicet ligna, veniet dies Domini. Et hoc reor esse quod ait Psalmista: Exsultabunt omnia ligna silvarum a facie Domini, quoniam venit (Psal. XXV, 12) . Ligna silvarum sunt gentiles, qui, dum adhuc per fidem culti non erant, silvestres omnino fuerunt.
X. Si autem scire volueris quomodo haec ligna silvarum exsultaverunt ante faciem Domini, quoniam venit, ut scias consequenter quomodo mater tua Jerusalem exsultaverit, quia dies Domini venit, lege librum Actuum apostolorum. Ubi pro eo quod Judaei repulerunt verbum Dei indignos se judicantes aeternae 32 vitae, apostoli se convertebant ad [Col. 0139A] gentes (Act. XV, 40) . Quid ibi scriptum est? Audientes, inquit, gentes gavisae sunt, et glorificaverunt verbum Dei, et crediderunt quotquot erant praeordinati ad vitam (ibid., 48) . Haec itaque est exsultatio matris nostrae Jerusalem, quae postquam plantavit vineam in montibus suis, vidit diem Domini venientem, fulgorem videlicet claritatis divinae coruscare super filios suos, ut orto super eam Domino, et visa gloria ejus in ea; ambulent gentes in lumine hoc, et reges in splendore isto. Nec mirum quod exsultet Jerusalem quando diem Domini venientem videt, quia filios suos de longe venire, et filias suas de latere surgere aspiciens, affluebat, et mirabatur, et dilatabat cor suum, pro eo quod conversa fuit ad eam multitudo maris, fortitudo gentium [Col. 0139B] venit ei (Isa. LX, 4) .
XI. Sed, cum tanta talisque laetitia in Ecclesia agatur, cur tu, o Synagoga, invidia tabescis? cur tu, o fili senior, qui tandiu moraris in agro, cum fratrem tuum te juniorem, post dissipationem omnis substantiae suae, a patre audis susceptum, primae innocentiae stola indutum, annulo fidei, in manu bonae operationis ornatum, exemplis bonis instructum, quasi calceamentis in pedibus munitum, vitulo quoque saginato occiso, totam familiam angelorum epulantem (Luc. XV, 23 et seq.) , utpote quibus gaudium est, super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, Judaeis scilicet, ad perfectionem numeri centenarii [Col. 0139C] non pertingentibus, qui non indigent poenitentia (ibid., 7) . Quia tu semper cum patre tuo usque ad reditum fratris tui fuisti, et nunquam mandatum ejus praeteristi. Cur, inquam, audita symphonia unius fidei et choro dilectionis, ex qua fides operatur: introire ad finem dedignaris? An nescis quia epulari et gaudere te oportet; quia frater tuus mortuus fuerat et revixit, perierat, et inventus est? Nunquid putas, o Esau, quod unam tantum benedictionem habeat pater tuus (Gen. XXVII, 38) , ut quia jam benedixit Jacob, non possit et benedicere tibi?
XII. Lege in Paulo, quia caecitas in parte contigit in Israel donec plenitudo gentium introeat, sicque omnis Israel salvus fiat (Rom. XI, 25) . Quod non est aliud, nisi quia tandiu foris moraris tu; [Col. 0139D] donec instinctu matris gratiae benedictionem frater tuus junior acquirat paternam, ut vel post sero veniens, et ejulatu magno plorans, et sic te oporteat, disponente patre tuo, servire fratri, audias, quia tempus erit, ut excutias jugum ejus de cervicibus tuis, ut impleatur quod prophetavit Isaias: Si fuerit numerus Israel quasi arena maris, reliquiae salvae fient, ex eo (Isa. X, 22) . Neque enim timendum de duodenni archisynagogi filia, quin eam suscitet Dominus Jesus (Marc. V. 41) , quia salutem sibi praeparaverat ab annis duodecim sanguine fluens mulier, quae inter turbam comprimentem sola tetigit (Matth. IX, 20) . Et ideo, quia jam plantavit vineam Jerusalem, in montibus suis, quia exsultavit, eo quod dies venit.
[Col. 0140A] XIII. Surge, o Sion, et convertere ad Deum tuum. Prius surge, et post convertere. Surge, quae hucusque jacebas; convertere, quae aversa eras: jacebas per negligentiam, aversa eras per blasphemiam. Surge itaque, o Sion, quae designas Synagogam. Surge, et convertere, ut diligas, quem neglexisti: credas in eum, quem negasti. Gaude nihilominus, et laetare, o Jacob, quia de medio gentium Salvator tuus veniet. Quis est iste Salvator nisi qui salvum facit populum suum a peccatis eorum Dominus Jesus? (Matth. I, 21.) Et hic ubi est modo? Nonne apud gentes? Sustulit namque de carrecto filia Pharaonis Moysen, quia asperitatem deserens Judaeorum, venit Jesus ad Ecclesiam de gentibus; in cujus fide et conversatione nunc [Col. 0140B] manet etiam grandis factus; qui parvulus apud parentes proprios, Judaeos loquor, nutritus est. Sed veniet tempus, quando et Judaei clamabunt ad Dominum a facie tribulantis (Isa. XIX, 20) ; et hunc, de quo loquimur, Moysen, mittet eis Salvatorem et propugnatorem, qui liberet eos. Veniet quoque tunc ad te, o Jacob, de medio gentium Salvator tuus. Quia ex Aegypto vocavit Dominus filium suum (Matth. II, 15) et de Aegypto cum parentibus Jesus, ad terram Israel redibit, ut dolens nudus noster, qui nudus egressus est de utero matris suae, nudus revertatur illuc.
XIV. Et quando hoc erit? Quando illum incipies, o Jacob, esurire panem, qui de coelo descendit: [Col. 0140C] quem modo fastidis perniciose? Et audiens frumentum venundari in Aegypto, mittes illuc filios tuos, quibus se revelavit verus ille Joseph (Gen. XLII; 1, etc.) , quem nos lingua nostra vocamus Salvatorem mundi, eisque, ad te, officium legationis injunget, et dicet: Ite, et adducite eum ad me, ut possit vivere. Verum est omnino, o Jacob, verum est, quod est, quia vivere nullatenus potes, nisi venias ad Joseph. Tunc ad te 33 venient legati ex Aegypto, et dicent: Joseph filius tuus vivit, et ipse dominatur in tota terra Aegypti (Gen. XLV, 26 et seq.) , et enarrabunt tibi omnem gloriam suam. Quo audito, reviviscet spiritus tuus, ut postquam aures audiendi habueris, spiritualem in fide vitam acquiras, et de gravi somno infidelitatis evigilans, [Col. 0140D] in hanc vel sero vocem erumpes, et dices: Vadam, et videbo eum, antequam moriar (ibid., 28) . Gratias Deo, quod vitam jam tuam, intelligis esse in visione Joseph. Consentis namque cum eo, dum ille praecepit, quatenus ad hoc adducaris, ut possis vivere. Tu autem dicis velle te videre eum; antequam moriaris. Itaque, fratres, de sancta ac spirituali laetitia, quam nunc in filiis suis Ecclesia de gentibus habet, de reversione quoque Judaeorum ad fidem, quae in fine erit, haec verba prophetica ad laudem Dei exposuimus, qui est benedictus in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Triplex status Ecclesiae per Sion, Jacob, Jerusalem expositus. โ 2. In suo exortu recte Sion dicta, et quare. โ 3. In progressu, ob persecutiones, dicta Jacob. โ 4. Persecutores ejus sunt facti propugnatores ejus, et hostes cives. โ 5. Velut Jacob primogenita tulit Esau, id est, principes gentium obsequio fidei subegit. โ 6. In tertio statu Ecclesia dicta Jerusalem ob datam pacem. โ 7. Exercitationes in pace frequentandae. โ 8. Quartus status in die Domini ac exsultatione claritatis ejus. โ 9. Haec ipsa statuum diversitas per Arcturum. Orionas, Hyadas, et interiora austri signatur. โ 10. A missione Spiritus sancti, martyres, deinde doctores [Col. 0141B] floruerunt. โ 11. Restant interiora austri, id est, sinus patriae coelestis.
I. Si quis vestrum, charissimi, haec verba superius posita, de sola Ecclesia, quae de gentibus ad fidem vocata est, intelligere voluerit, dicere poterit eam diversis his nominibus, Sion videlicet, Jacob, et Jerusalem, secundum diversos ejus status appellari: cum ipsa tamen toto orbe terrarum una sit, dicente Sponso in Canticis, quia una est columba mea, perfecta mea (Cant. VI, 8) , quanquam Psalmista, circumdatam asserit varietate (Psal. XLIV, 12) . Videntur enim mihi tres esse status Ecclesiae ad haec tria nomina pertinentes. Et primus quidem est, in quo ad Deum suum conversa, redemptoris sui personam, et modum speculans [ al. speculatur] redemptionis suae. [Col. 0141C] Quia et hoc sonare videtur nomen istud, quod est Sion. Secundus, in quo exercitata, et multis anxietatum turbinibus afflicta, in eo ad extremum, qui vincit mundum, adversarios suos supplantavit et vicit. Ut merito propter hunc statum, nomen Jacob, quod interpretatur supplantator, ei possit aptari. Tertius vero est, in quo pacificata, et sopitis retroactis perturbationibus, jam quieti reddita libere intendere potest spiritualibus plantandis vineis, et exsultare ob hanc diem Domini, quae tanta super eam claritate effulsit. Quia, ut scitis, Jerusalem, pacis visio dicitur.
II. Primum siquidem mater nostra Sion videns per speculum in aenigmate, unam eamdemque in Christo personam, Deum esse, et hominem, videns [Col. 0141D] Filium, ac per hoc et Patrem suum, videns nihilominus opera, quae dedit ei Pater, ut perficiat ea, quae et testimonium perhibent de eo (Joan. V, 36) puduit mox eam prostrationis suae, puduit aversionis, et surgens a fovea negligentiae, convertens etiam se a blasphemia perfidiae, coepit credere in eum, quem primitus nescivit. Coepit diligere, quem primum contempsit, ut esset in ea, illa, de qua loquitur Apostolus, fides, quae per dilectionem operatur (Galat. V, 6) . His itaque duabus viis surgens, et convertens ad Deum suum, pervenit Sion, recte videlicet in eum credendo: et eum ardenter amando, ne si per unam sine altera incederet, plene ad eum pertingere non posset. Si enim sane sapuit Paulus: Sine fide impossibile est placere Deo. (Hebr. XII, 6) . Et, ut [Col. 0142A] sensit coapostolus ejus Jacobus: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 26) . Hanc devote obtulit oblationem pusillus ille grex, quibus complacuit Patri dare regnum, qui reliquerunt omnia, et secuti sunt Christum (Luc. XII, 32) . Hanc quoque, quam devote offerre studuit Ecclesia primitiva in Jerosolymis, de quibus legitis quia multitudinis credentium erat cor unum, et anima una, nec quisquam eorum, quae possidebat, suum esse dicebat: sed erant illis omnia communia (Act. IV, 32) . Et item: Omnes etiam qui credebant erant pariter, et habebant omnia communia (Act. II, 49) .
III. Sed haec fides atque dilectio multis est statim afflictionibus perturbata; multis persecutionibus vexata. Venit 34 namque tempus, de quo Propheta [Col. 0142B] ille magnus prophetavit, potens opere ac sermone, quia, pressuram in mundo erant habituri (Joan. XVI, 33) , quam hujusmodi verbis definivit. Injicient, inquit, in vobis manus suas, et persequentur, tradentque vos in conciliis suis, et in Synagogis suis flagellabunt vos, et ante reges et praesides ducemini propter me, et eritis odio omnibus hominibus propter nomen meum (Matth. X, 17) . Sed haec omnia cum gaudio sustinuerunt; nec tantis tribulationibus vel a fidei rectitudine incurvari, vel ab ardore charitatis poterant tepescere. Nonne de apostolis legitis quia: Ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu, contumeliam pati? (Act. V, 41.) Item scitis, quia tamen convenerunt eos Judaei, ut [Col. 0142C] nomen Jesu sub modio silentii ponerent constanter responderunt: Non possumus quae audivimus et vidimus non loqui (Act. IV, 20) . De Ecclesia quoque primitiva habetis quia facta est persecutio magna in Ecclesia, quae erat Jerosolymis, et dispersi sunt per regiones Samariae (Act. VIII, 1) . Et quid in sequentibus legitis? Igitur qui dispersi fuerant, pertransibant evangelizantes verbum (ibid., 4) . Quomodo digne admirabimur vas illud electionis? scitis de quo loquor: cui Dominus ostendit, quanta oportuit eum pro nomine suo pati (Act. IX, 16) . En virgis caeditur, lapidibus obruitur, pelago submergitur, pericula sustinet latronum, pericula ex genere, pericula ex gentibus, pericula in civitate, pericula in solitudine, et quae magis ei molesta erant, pericula ex falsis fratribus [Col. 0142D] (II Cor. II, 26) . Supra modum gravatus est, et supra virtutem, ita ut taedeat eum etiam vivere (II Cor. I, 8) . Sed in his omnibus verbum Dei non est alligatum, nec cessat adimplere ea quae desunt, passionum Christi, in carne ejus; pro corpore suo, quod est Ecclesia (Coloss. I, 24) .
IV. His ergo omnibus tempestatum turbinibus tepere non potuit ignis ille, quem de excelso misit Dominus in ossibus eorum (Thren. I, 13) , non deficere fides, qua erudivit eos; imo et charitas adaucta, et fides magis ac magis semper erat roborata. Nonne fortis ille athleta, de quo superius fecimus mentionem, dicit se non solum certamen certasse, et cursum consummasse, sed et fidem servasse? (II Tim. IV, 7.) Et de charitate quid dicit? Quis, inquit, nos [Col. 0143A] separabit a charitate Christi? tribulatio an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? (Rom. VIII, 35.) Verum ad haec, negando, sic intulit [ al. quod sequitur: vel scilicet. Sed inter, etc.]: Scimus, quod in his omnibus superamus propter cum, qui dilexit nos (ibid. 37) . Et adjunxit: Certus sum enim, quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque potestates, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque altitudo, neque profundam, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei (ibid., 38) . Ergo occidi poterant tempore illo amici Dei, flecti non poterant; perimi, non superari: quin potius superaverunt moriendo, succumbendo triumpharunt. Non solum autem; sed et ipsos infideles converterunt ad fidem; [Col. 0143B] adversarios suos etiam mutaverunt in socios; in concives inimicos; persecutores in praedicatores; ut lingua canum domini esset ab inimicis (Psal. LXVII, 24) , dum qui primitus adversi fidem expugnabant, jam conversi pro fide latrabant, mori gaudentes pro Christo, quem prius ubique pro viribus persequebantur. Supplantavit profecto hoc tempore persecutionis suae sancta Ecclesia hostes suos. Supplantavit, inquam, hostes, sed ne diutius essent hostes, imo ut desinentes esse hostes, essent de caetero consortes, quatenus nomen ei, quod est Jacob, posset ex re aptari. Cumque esset Ecclesia astuta, dolo eos coepit, ut seductrix quidem, sed verax.
V. Juste in hoc statu vocatum est nomen ejus Jacob, pro eo quod primogenita Esau tulit (Gen. XXVII, 36) ; dum ipsos primos, et summos rerum dominos, Romanos principes loquor, non solum per patientiam superavit, sed et per miracula ad fidem convertit. Ut jam domino, per ejus fortitudinem et industriam rhinoceros serviat, et moretur ad praesaepe suum, ligatus ad arandum loro, et confringens glebas vallium post eum (Job XXXIX, 9, 10) , sementem reddens ei, et aream suam congregans, ita ut habeat ipse quoque Dominus fiduciam in magna fortitudine ejus, et derelinquat ei labores suos. Sic gentes quae non sectabantur, imo persequebantur justitiam, apprehenderunt justitiam, justitiam autem, quae ex fide est (Rom. IX, 30) . Jam apud eas est Christus intrans, inter eas, et exiens, et loquens de [Col. 0143D] regno Dei. Descriptusque est universus orbis (Luc. II, 1) , dum Evangelium praedicatur omni creaturae: et eunt omnes, ut profiteantur singuli in civitatem suam (ibid., 3) . Quomodo putatis, jam gaudet, et laetatur mater Ecclesia, quae in primo statu Sion dicta; nunc vero nomen quod est Jacob, ex re sibi vindicans, jam videt Salvatorem suum in medio gentium commorari, de medio gentium venire; dum subjectis summis mundi principibus sub jugo fidei et curvatis eorum cervicibus ad crucis opprobrium, et improperium crucifixi conflantur ubique 35 terrarum gladii in vomeres, et lanceae in falces, nec levat gens contra gentem gladium, nec exercentur ultra ad praelium (Isa. II, 4) , concurrentibus omnibus in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei (Ephes. IV, 13) . Quid jam superest, nisi ut dum ei pacis tranquillitas indulta est, a nomine quod est Jacob, in quo laboriosa ejus expressa est lucta, ad nomen illud, pacis insigne prae se ferens conscendat, quod est Jerusalem.
VI. Quae itaque Sion est in conversione, Jacob in tribulatione, jam est Jerusalem in pacis possessione, speculans personam Redemptoris, et modum redemptionis suae, et se ad Deum plene convertens in electione apostolorum; desudans in lucta laboriosa, et eos qui contra se luctabantur lucrans ad fidem; in persecutione pacem videns, et acquirens in multorum fide Christianorum. Et in eo maxime quod ad eam conversa est, numerositas regum et principum terrenorum. Sed nunquid [ al. num], quia [Col. 0144B] pax tibi, o Ecclesia data est, otio indulgebis? indignus profecto pace est qui tempore pacis ab opere justitiae vacat. Praesertim cum tali haec duo (de pace loquor et justitia) invicem foedere conjuncta sint, ut dicat Psalmista: Justitia, et pax osculatae sunt. (Psal. LXXXIV, 11) . Praemiserat quidem: Misericordia, et veritas obviaverunt sibi; et bene quidem haec omnia dicta sunt. Nam misericordia sine veritate, nimis mollis remissio, et veritas sine misericordia nimis severa districtio est. Simili modo videte, quia pax sine justitia, quidem est status otiosus; justitia vero sine pace, motus furiosus.
VII. Non itaque otio tibi licet torpescere, o Ecclesia purificata: maxime cum dicat Scriptura, quia otiositas inimica est animae. Quid ergo facies? plantabis [Col. 0144C] vineam in montibus tuis. Nam eo liberius vineam plantare, plantatam fodere, fossatam stercorare, stercoratam putare, id est fidelium conventum in institutionibus sublimibus instituere, institutum corripere, correptum humiliare, humiliatum purgare vales: quo magis sedatis persecutionum turbinibus, quasi fugatis quibusdam pluviarum ac ventorum, atque nebulosorum frigorum tempestatibus serenus, et per omnia amoenus dies illuxit. Dies Domini, exsultationis, non doloris; dies pacis, non perturbationis. Coloni itaque et operarii Jerusalem, vineam in montibus plantant, quia praedicatores et doctores Ecclesiae sacram Scripturam in sententias profundas extendunt, et per sermones sublimes exponunt.
[Col. 0144D] VIII. Et quid post haec Jerusalem restat nisi in die Domini exsultare, ut eat de pace, ad pacem? De pace quam Dominus relinquit, ad pacem, quam dat (Joan. XIV, 27) , ut sit ei mensis ex mense, et Sabbatum ex Sabbato (Isa. LXVI, 23) . Quatenus, quae nunc, dum vineam plantat in montibus, videt per speculum in aenigmate, tunc, cum dies Dominicae claritatis effulserit, videat facie ad faciem (I Cor. XIII, 12) . Quae nunc cognoscit ex parte, tunc cognoscat, sicut et cognita est, et succedat plantationi vineae in montibus, exsultatio in die Domini. Ecce quadripartitum sanctae Ecclesiae insigne, quia primo spiritualibus videns oculis, Redemptorem et redemptionem suam, surgit, et ad Deum suum se convertit. Secundo, [Col. 0145A] adversarios lucrando, ad fidem salubriter eos supplantat. Tertio, a laboriosa luctam jam libera effecta, et pace redditam, vineam plantat in montibus, dum sacram exponit Scripturam in verbis sublimibus. Quarto, exsultat in die Domini, dum in claritate laetatur beatae ac beatificantis visionis.
IX. Et videte si non eodem hoc ordine incedit beatus Job de diverso Ecclesiae statu loquens, ubi dicit primum quidem fecisse arcturum, secundo Orionas, tertio Hyadas, quarto interiora Austri (Job IX, 9) . Ut enim super haec verba beatus Gregorius [Col. 0145D] IX, Moral. cap. 9. non minus nitide dixit quam profunde sensit: Arcturum Dominus fecit, quando septiformis spiritus lumine radiantem in coelesti conversatione Ecclesiam fundavit. Facto Arcturo fecit. Orionas, [Col. 0145B] quando roborata Ecclesiae fide contra procella mundi, martyres emisit. Quibus emissis etiam Hyadas protulit, quia convalescentibus contra adversa martyribus, ipsisque jam subductis, repressa etiam infidelitatis hieme, et persecutionis remota tempestate, apparentis quoque pacis tranquillitate, quasi quamdam veris arridentis temperie, ad infundendam ariditatem cordium humanorum, doctrinam spiritualium contulit magistrorum. Post haec omnia interiora austri fecit, quia secretissimos illos supernae patriae sinus, quos calor implet Spiritus sancti, nobis patefecit.ยป
X. Sic Arcturo facto, quasi lumine septiformis spiritus clarificata Sion, ut ardenter Deum diligendo [Col. 0145C] surgat; recte in eum credendo, ad eum se convertat. Factis autem Orionibus, ut praeeuntibus in Ecclesia martyribus, tam per patientiam 36 suam, quam per patrationem miraculorum suorum, supplantatis, cognita etiam fide, ipsis hostibus fidei, de medio gentium proprius contra domum saevientium ipse Salvator veniat, quasi hostibus Gedeonis non modo ob sonitum tubarum, sed et propter fractionem lagenarum, et coruscationem lampadarum in fugam dilapsis. (Jud. VII, 19) . Factis nihilominus Hyadibus, ut pacificata jam Ecclesia; unde merito ei etiam nomen aptatur, quod est Jerusalem, vineam plantet in montibus, sacram scilicet Scripturam, in sermonibus profundis doctorum exponat
XI. Jam restat ut fiant interiora austri, quatenus [Col. 0145D] Jerusalem exsultet, quia dies Domini venit. Decorum valde est, quod surgente Sion, et ad Deum suum se convertente Dominum ardenter sancta Ecclesia diligit, et in eum recte credit Eo quod supplantante eam salubriter adversarios, per sanctos martyres ad fidem eos lucrando, gaudet et laetatur Jacob, quia de medio gentium Salvator ejus venit. Quia sane et profunde exponentibus in eam Scripturam sacram doctoribus sanctis, Jerusalem plantat vineam in montibus suis. Sed hoc in ea eo pulchrius, quo felicius est, eoque in claritate coelestis patriae tripudians exsultat; quia adest jam dies Domini. Simili modo mirum valde est, ut beatus ait Gregorius [Col. 0146D] IX, Moral. cap. 9, , ยซquod solidata Ecclesia Arcturum Dominus statuit; [Col. 0146A] quod roboratis contra adversa martyribus, Orionas misit, quod repletis in tranquillitate doctoribus Hyadas praebuit. Sed post haec valde est admirabile, quod sinum nobis coelestis patriae, quasi interiora Austri praeparavit.ยป Et haec vobis allegorice dicta sufficiant, quae autem juxta intellectum moralem occurrere poterunt, in sermone vobis altero ostendemus, nec subterfugiemus, quin benigne vobis manifestemus, quidquid vobis per nos mittere dignabitur ille Pater luminum, a quo descendit omne datum optimum, et omne donum perfectum (Jac. I, 17) . Ex cujus munere est, si quid vel acute sentire, vel nitide possumus proferre, pro utilitate nostra, pro aedificatione vestra, ad laudem et gloriam nominis sui, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. [Col. 0146B] Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. 1. Peccatum avertit a summo et prosternit in imo. โ 2. Deus peccatori misericordiam et judicium, id est promissa et minas intentat. โ 3. Peccati, quod est mors animae, differentia triplex. Ut curandum a spirituali medico. โ 4. Non sapiunt coelestes deliciae palato voluptatibus terrenis depravato. โ 5. Primum instillanda peccatori sui ipsius notitia, peccati malitia: vitae brevitas mundi fugacitas. โ 6. Deinde horror objiciendus inferni. โ 7. Postremo demulcendus promissis. โ 8. Timor amore temperandus. โ 9. Fons misericordiae divinae largus et inexhaustus. โ 10. [Col. 0146C] Conversus carnem subigat spiritui, nec avertatur propter ora loquentium iniqua. โ 11. Obstrepente linguae remedium sunt exempla sanctorum. 12. Spes inculcandae retributionis.
I. Quia aliquandiu allegoricus nos in sermone praecedenti detinuit sensus: quae moraliter dicenda erant usque modo distulimus. Ut eo avidius ad audiendum conveniretis; quo per intervallum quietis reparati estis. Incumbit itaque nobis ostendere, auxiliante, fine quo nihil possumus, Spiritu sancto, quid sit ad emendationem morum juxta intellectum tropologicum, Sion surgere, et se convertere ad Deum suum. Quid deinde sit Jacob gaudere et laetari, pro eo quod de medio gentium ejus veniat Salvator; quid postremo sit Jerusalem plantare vineam in montibus [Col. 0146D] suis, et cur dicitur ei quod exsultabit, quia dies Domini veniet. Salvo igitur unicuique meliori et profundiori, qui ei super his revelatus est, intellectu, mihi videtur, quod omnis anima, quae, quod malum est, in affectum admittit; et quod bonum est, per effectum exercere omittit; et in imo prostrata jacet, et a Deo aversa est. Nam criminale aliquid, ut scitis, in mente per amorem amplecti, in imo nimirum prosterni est. Nonne et simili modo illum reputabis ab eo, qui summe bonus est, deviare, qui opere exercere, quod bonum est, abhorret? Sed surgat Sion; surgat, inquam, et 37 convertatur ad Deum suum. Surgat prostrata, et convertatur aversa.
II. Quibus, inquis, modis? timendo et amando. [Col. 0147A] Nam per timorem a malo receditur, ut Sion surgat; per amorem ad bonum acceditur, ut ad Deum suum se convertat. Qui igitur in imo prostratus jaces, time aspera comminantis, et surge, qui a Deo tuo aversus es, ama suavitatem promittentis, et ad ipsum convertere, Speculare itaque tam aspera illa quam suavia ista, ut et haec diligas, et illa pertimescas. Et quidem Deus animam ad se volens corrigere humanam, prius eam aliquando demulcere solet, promittendo; deinde terrere comminando. Sic enim legitis de pio illo Samaritano, qui vulneribus illius, qui semivivus relictus fuerat a latronibus, prius oleum, deinde infudit vinum (Luc. X, 34) . Et scriba doctus in regno coelorum, non vetera et nova, sed de thesauro suo profert nova et vetera [Col. 0147B] (Matth. XIII, 32) . Nonne et Isaias primum inducit Dominum promittentem deinde comminantem? dicit namque de eo in quodam sic: Si audieritis, et volueritis me, bona terrae comedetis (Isa. I, 19) . Suavitatem pollicentis redolent verba haec. Et statim adduxit quaedam, quae non minus amaritudinem proferunt comminantis. Quod si nolueritis, inquit, et me ad iracundiam provocaveritis gladius devorabit vos (ibid., 20) . Et profecto, ni fallor, ideo dulcis et rectus Dominus noster (Psal. XXIV, 8) , non rectus et dulcis, quia prius nobis cantandam misericordiam offert, deinde judicium (Psal. CX, 1) , ut se ostendat semper ad parcendum paratum, ad feriendum autem pigrum. Et cum ferit, forte magis incorrigibili nostra pertinacia ad hoc coactum; [Col. 0147C] quam aliqua sua crudeli iracundia instigatum. Sed licet ipse nobis, quantum in se est, ad instar apis mel in anterioribus effundat; in posterioribus vero aculeum proferat; expedit tamen nobis nonnunquam ut prius nos terreat quam demulceat, quia aliquando nullatenus nobis saperet amor, nisi nos morderet primitus timor. Initium enim sapientiae timor Domini (Psal. CX, 10) .
III. Igitur time gladium hunc, de quo superius fecimus mentionem, devorantem, ut surgas prostratus: ama et bona terrae, ut convertaris aversus. Sed haec fortassis propter simplices quosque, qui in vobis sunt, magis profuse quam profunde replicanda sunt: peccavit, nescio quis, peccatum grande, et jacet in peccato suo, ac per hoc et in morte. In [Col. 0147D] morte namque esse dixerim, qui in peccato criminali perseverat. Alioquin non diceret Paulus: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus (Ephes. V, 14) . Mortuus est itaque aliquis non solum occulte in conscientia, per consensum cum filia principis; quae mortua jacet in thalamo (Matth. IX, 35) ; sed et aperte per actum cum filio viduae extra portam elato (Luc. VII, 14) , fortassis cum Lazaro sepultus est per pravam consuetudinem; fetens etiam per infamiam (Joan. II, 39) . Non solum autem sed et superposito lapide pertinaciae in spelunca conversationis nefariae deprimitur: et secundum duritiam suam, et cor impoenitens thesaurizat sibi iram in die irae, et revelationis justi [Col. 0148A] judicii Dei (Rom. II, 5) . Ad hunc itaque qui accedis, cum pertractas verbum, cui [ al. pertransis verbum, cujus] dispensatio credita est: qualem te ei in praedicationis tuae exordio exhibebis? Num ei statim supernae beatitudinis gaudia promittes? bene quidem facies, sed non audiet te. Nam quomodo auribus audiendi audiet te, hymnum cantantem ei de canticis Sion (Psal. CXXXVI, 3) : qui sublevatus, ut ait S. Job, confortatusque divitiis, tenet tympanum et cytharam, gaudetque ad sonitum organi (Job XXI, 7) , vivens secundum carnem, et obediens sibi ipsi, nec prohibens cor suum, quin omni voluptate fruatur, et omnia quae desiderant oculi ejus, non negans eis.
IV. Quomodo sequetur te, qui venis, eum invitare [Col. 0148B] ad coenam magnam quem constat villam emisse vanitatis, duxisse uxorem voluptatis: et ad probanda quinque, quae emit, juga boum (Luc. XIV, 18 et seq.) , per quinque sensuum curiositatem intendere? nam quas ei offers, sapidissimae quidem deliciae sunt: sed ipse nescit eas. Quin potius statim, ut quem ei apponis, viderit panem, in hanc vocem prorumpet et dicet: Manhu, quod significat, quid est hoc? (Exod. XVI, 15) ignorat enim quid sit. Tu vis ut pascatur in croceis, et ille amplexatur stercora (Thren. IV, 5) ; et cupit ventrem implere siliquis porcorum; ad quos pascendos in villam suam misit eum civis ille, cui adhaeret; nec quidquam aliud novit desiderare in hac valida fame, quae facta est in regione ista longinqua: ubi dissipavit [Col. 0148C] omnem substantiam suam cum meretricibus, vivendo luxuriose (Luc. XV, 13) , pascens sterilem, et viduae bene non faciens (Job XXIV, 21) . Nam, quomodo abjiciet quod tam dulce sentit, pro eo quod penitus nescit, maxime cum, quod tam ardenter diligit prae manibus habeat? tu autem in tempus ei longum prophetas (Ezech. XII, 27) .
V. Non ergo sic agas in primordio cum eo, sed ausculta magis quod loquor, et quod dico tibi, hoc fac: et salvabis animam ejus a morte. Insiste omnimode imprimis ostendere se sibi, ut juxta illud 38 Graecorum: Noscat seipsum. Et cum Psalmista, sciat quid desit sibi (Psal. XXXVIII, 5) . Sciat quid desit: sciat et quid adsit. Quid adsit mali, quid desit boni. Annuntia itaque ei peccata, et scelera; [Col. 0148D] si forte talis ei appareat, qualis est. Et occurrat ei, sicut vere est: homo miser, et miserabilis, et pauper, et caecus, et nudus (Apoc. III, 17) . Et ut breviter dicam; quam velox ad malum, quam piger sit ad bonum. Quam nihil ei ad bonum adsit, nihil ad malum desit. Ita prudentia sua percutiet superbum, humiliabit elatum, audacem concutiet, terrebit securum. Et erit ei ostensio haec quasi quaedam quodammodo praevaricatio [ al. praeparatio] ad sanitatem, dum seipsum abhorrens, et talem se sustinere non valens, quaeret alius esse, quam est. Propone ei post haec, quia vita brevis, et laus impiorum brevis sit, et gaudium hypocritae ad instar puncti, et illud quod sequitur, quia videlicet: si ascenderit usque [Col. 0149A] ad coelum superbia ejus, ut caput ejus nubes tetigerit, quasi sterquilinium in fine perdetur, et qui eum viderint, dicent: Ubi est? velut somnium avolans non invenietur, transibit sicut visio nocturna (Job XX, 5 et seqq) . Auditam fac ei etiam vocem illam, nimis quidem seram, satis tamen veracem: quam in fine sibi assument impii, quando turbati timore horribili dicent, prae angustia spiritus gementes: Quid nobis profuit superbia? aut divitiarum jactantia quid contulit nobis? transierunt omnia illa tanquam umbra, et tanquam nuntius praecurrens, et tanquam navis, quae pertransit fluctuantem aquam; cujus, cum praeterierit, non est vestigium reperire, neque semitam carinae illius in fluctibus: aut tanquam avis, quae transvolat in aere, et post haec, nullum [Col. 0149B] invenitur argumentum virtutis illius (Sap. V, 8 et seq.) ; et quae ibi sequuntur. Haec autem ad illud arbitror pertinere, quod in libro Regum legitur quoniam mulus, cui sederat Absalon, pertransiit (II Reg. XVIII, 9) . Quod non est aliud quam mundus, cui per affectum inhaeret superbus, pertransit, et ad nihilum tendit, juxta illud: Et mundus transit et concupiscentia ejus (I Joan. II, 17) . Ideo pertransit mulus, et muli moritur sessor, quia transit mundus, et mundi punitur amator.
VI. Hac autem gemina scientia infundes huic, de quo loquimur, peccatori cor contritum et humiliatum, quod Deus non spernit (Psal. L, 19) . Quatenus in sui ipsius consideratione humilietur, ne diutius se extollat, et agnita brevitate vitae hujus, conteratur, [Col. 0149C] ne diutius gaudeat. Duc illum post haec in terram illam tenebrosam, de qua loquitur sanctus Job, et opertam mortis caligine, quam etiam dicit esse, miseriae et tenebrarum (Job X, 22) , asserens quid sit [ al. quod sit] ibi umbra mortis et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitans. Revoca illi etiam ad memoriam illud Isaiae, quod vermis eorum, haud dubium quin virorum, qui praevaricati sunt in Dominum, non morietur, et ignis non exstinguetur (Isa. LXVI, 24) . Hoc quoque quod per semetipsam Veritas ait: quia exibunt angeli et separabunt malos de medio justorum et mittent eos in caminum ignis, ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. XIII, 50) .ยป Quid in his omnibus videt quod non timeat, quid intuetur quod [Col. 0149D] non exhorreat? Haec itaque tria sunt, quae ei proponere debes, ut ad plenum eum timorem provoces. Foeditas videlicet pravae suae conversationis infundit ei humilitatem quae infusa inanem in eo perimit tumorem; consideratio brevitatis vitae praesentis infert ei dolorem, qui illatus laetitiam ab eo aufert mundialem; contemplatio poenae infernalis immittit timorem qui immissus noxiam perturbat securitatem.
VII. Jam puto tuas promissiones libenter attendet, tuis consiliis acquiescet, quia nimirum, Domino per te illum illustrante, videns pravam vitam, quam exercet, nec diu durare, nec aeternam se posse, si in ea finierit, poenam evadere evacuatus et territus, utpote amissa omni spe, quae nunc habet retinendi [Col. 0150A] habita etiam plena certitudine [ al. certa plenitudine], quae ei comminaris nisi se emendarit, incurrendi, obedienter se tibi subjiciet tam jubenti quam promittenti. Jubenti aspera in conversatione, promittenti suavia in mercede. Et eo fortassis fructuosius, quo humilius: eo efficacius, quo ardentius. Nec mirum si paret tibi pollicenti maxima, dum videt se retinere non posse vel minima. Et sic [ al. et si] tibi assentit imponenti suavem asperitatem, quae remunerat, dum vento velocius videt evanescere asperam suavitatem, quae damnat.
VIII. Igitur postquam ei sic infuderis timorem, insiste ei et infundere amorem. Et ita medium teneat uterque, ut nec timor desperationem, nec amor generet dissolutionem. Temperante calore amoris [Col. 0150B] frigus timoris, ne nimis expavescat ex frigore: item frigore timoris calorem amoris, ne insolescat. Quod recte facies, si tria quaedam ad amorem pertinentia his tribus, quae ad timorem spectare diximus, alia opposueris, ut dum in his intuetur, quod terret, in illis autem quod demulcet; sic in eo ibi commoveatur 39 terra, et conturbetur, ut et hic contritio ejus sanetur. Quatenus dum ita cum eo agitur, et commotio sua sana, et sanitas sit commota: potumque percipiat in lacrymis, sed in mensura (Psal. LXXIX, 6) . Diximus, quia primum illorum trium, quae perspecta infundunt timorem, consideratio est propriae iniquitatis. Et in ea quid non foedum et foetidum, ac per hoc quid non horroris ac confusionis? Sed ne nimia sit, mitiget eam intuitus misericordiae [Col. 0150C] Dei, quia desperare non potest de iniquitate propria; dum in pietate sperat divina. Videat, quia magna quidem et admiranda opera Domini: Sed miserationes tamen ejus sunt super omnia opera ejus (Psal. CXXXXIV, 9) .
IX. Intueatur fontem illum patentem qui profluit in ablutionem peccatoris, et menstruatae (Zach. XIII, 1) ; ut videat quomodo David in eo adulterii maculas abluit, et homicidii (II Reg. XII, 13) . Qualiter in Maria Magdalena, tot in ea inquinamenta abluuntur, quot ei peccata remittuntur. (Luc. VII, 37) . Qualiter Petrus a sorde negationis expiatur (Matth. XXVI) , qualiter deprehensa in adulterio non condemnatur. Qualiter mutatio dexterae [Col. 0150D] Excelsi, de latrone efficit martyrem, et paradisum tribuit post crucem (Joan. VIII, 3) . His itaque et aliis, quae in hunc modum sunt, inspectis: respiret in spe misericordiae divinae, qui suspirat in consideratione nequitiae propriae. Sciens plus posse eum remittere, quam se delinquere.
X. Animatus igitur per haec, et confortatus, manum suam mittat ad fortia (Prov. XXXI, 19) . Post haec necesse est, ut et ferrum tollatur de aqua (Job XXVIII, 2) , et silex detur pro terra, et pro silice torrentes aurei (Job XXII, 24) . Quatenus qui effrenis, eatenus in mollitie enerviter jacuit carni substratus: de caetero ad bonam se extendat actionem, etiam contra carnem erectus, et supra carnem elevatus, et exhibeat jam membra [Col. 0151A] sua servire justitiae in sanctificationem (Rom. VI, 19) , qui ea primum exhibuit servire iniquitati ad iniquitatem. Sed garrient statim labia iniqua, obstrepet lingua dolosa: propria protendetur fragilitas, ut arrepta annulletur novitas; ventumque ostendent, ne seminet: nubesque monstrabunt, ne unquam metat (Eccli. II, 4) .
XI. Ad haec autem omnia, et ad ea, quae in hunc modum sunt, nescio quid dari possit valentius, et apponi, quam quod sibi ipsi Psalmista hunc ascendenti gradum, et talia quaedam sustinenti, dictante Spiritu sancto dedit et apposuit: Sagittas, videlicet, potentis acutas cum carbonibus desolatoriis (Psal. CXIX, 4) . Producatur itaque in medium coram eo innocens Abel, sanctus Henoch, obediens Noe, verecundus [Col. 0151B] Sem, et Japhet, fidelis Abraham, mundus Isaac, ac patiens Jacob, providus Joseph, mansuetus Moyses, devotus Aaron, legis zelator Phinees, simplex Josue, benignus Samuel, humilis David: et caeteri hujusmodi carbones, quos ignis quondam Domini succendit in Sion; nunc autem caminus ejus inflammat in Jerusalem (Isa. XXXI, 9) . Ut accensi, linguae dolum, et labiorum devastent iniquitatem. Quatenus ille non grave sibi reputet ad perpetrandum, quod ab aliis et sexu fortassis et aetate tam infirmis viriliter videt perpetratum. Foveat interim talibus odoramentis saucia viscera sua. Hilarescat in hac sancta novitate, qui primum de vitae praesentis ingemuit brevitate.
[Col. 0151C] XII. Restat nunc ut ad allevandum ei onus in labore innotescas ei, quanta erit felicitas in retributione. Ut sicut mercenarius praestoletur finem operis sui; et sine omni dubio sciat, quoniam, qui nunc vadit de virtute in virtutem, sanctus, videbit postmodum Deum deorum in Sion beatus (Psal. LXXXIII, 8) . Et si compatitur, consequenter et conregnabit (Rom. VIII, 17) . En per haec tria plenum ei infundes amorem. Quia illum procul dubio amat, de cujus misericordia confidit; de cujus nomine piae conversationi insistit, cujus beatam et beatificantem visionem in aeternum sitit contemplari. Itaque in tribus praecedentibus ad timorem pervenit nostra Sion, quo terrente, a malo recedit, ut surgat. In his vero tribus subsequentibus, ad amorem [Col. 0151D] conscendit. Quo demulcente ad bonum accedit, ut se ad Deum suum convertat, qui est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. In via spirituali pugnae conflictus non deest. โ 2. A tergo instant vitiorum phantasmata, a fronte tentationum molestia. โ 3. Faciunt ad spiritualem luctam et conservandam humilitatem. โ 4. Raro tuta pax cum vitiis, quae superest per Dei fiduciam et auxilium. โ 5. Pacatae mentis habitus et decor figuratur. โ 6. Conversatio sanctorum in exemplum, gaudia beatorum trah. โ 7. Justis in die Domini exsultatio: impiis horror et tenebrae. โ 8. Quantopere desiderandus status aeternae patriae, [Col. 0152A] 40 ubi revelata facie videtur Deus. โ 9. Ex communicatione sanctissimae Trinitatis triplex in sanctis est donum beatitudinis. โ 10. Ut ibi mala exsulant, sic in corpore et anima bona abundant.
I. Dum regia, charissimi, via timoris et amoris devotus quisque incedit, diversas hinc inde adversitates incurrit, quia paratus suscitare Leviathan (Job III, 8) eo acriori erga eum saevientem invidia, eumdem Leviathan habet; quo virilius ei tam in malo omittendo per timorem, quam in bono admittendo per amorem contradicit. Jam cum his duabus turmis ad domum patris non manufactam, aeternam in coelis regreditur Jacob (Gen. XXXII, 22) , sed accurrit Laban a tergo, occurrit et Esau a facie, dum et ex his eum tentat, quae jam deseruit, mundus; [Col. 0152B] et per haec, quae necdum expertus est, molestat inimicus. Sed conscius ipse sibi, plene se mundum contempsisse, et ea quae in mundo sunt: scrutanti omnem domus suae supellectilem, et aliquid suum sive in mente sive in corpore ejus invenire volenti, sed non valenti, ait: Scrutare, et quidquid tuorum apud me inveneris, aufer (Gen. XXXI, 32) . Hoc est dicere: pleno te contemptu abjeci [ al. abjicio] munde tumide, nihil in me, ad te pertinens reperies. Non vult autem Jacob, ut simul gradiantur ipse, et Esau, nec ut sit socius itineris illius. Sciens ignem non posse quemquam portare in sinu suo, quin vestimenta ejus ardeant (Prov. VI, 27) .
II. Populus Domini, saecularium tenebrarum [Col. 0152C] Aegyptum deserens, et ad religiosae conversationis desertum tendens, Aegyptios insistentes habet a tergo; et ante faciem invenit mare. Ut sciat fidelis quisque, et posteriorum, quae jam reliquit toleranda phantasmata vitiorum; et ab his quae adhuc futura sunt, molestiam sibi fore saevitiam tentationum. Populus ingens Amalech (Exod. XVII, 11) , qui est coetus reproborum terrenis per affectum inhaerens nullatenus superatur, nisi devotus quilibet ex hujus saeculi fluxu salvatus (ut ex re nomen portet, quod est Moyses) sic in monte emineat contemplationis [ al. orationis], sic innitatur lapide stabilitatis, ut suorum operum manus in sacrificio elevet vespertino: tam fortis sublimitas et sublimis fortitudo humilitatis, quam exprimit mons fortitudinis Aaron; [Col. 0152D] quam ignis charitatis, quem nomen, quod est Ur, significare dicitur; ne vel manus sinistra ad malum se extendat, si superbia intumescit, vel dextera a bono se retrahat, si per negligentiam torpescit.
III. Sunt et aliae gentes quam plures, quas nec delere ex toto valemus, nec eis tamen consentire debemus. Praesertim cum praecipiat nobis Dominus, ne ullum cum eis habeamus foedus, nec ineamus cum eis amicitias (Exod. XXXIV, 12) . Restat ergo ut sic eas toleremus, quatenus tributarias nobis faciamus. Quoniam et ad hoc derelictae sunt, ut in eis nos Dominus experiatur. Cum itaque nec ipsae bonae sint, nec bonum nobis velint: ad bonum tamen serviunt nobis. Ita ut non ingemiscere et [Col. 0153A] dolere, sed magis gaudere debeat Jacob et laetari, quia de medio harum gentium Salvator ejus veniet. Nonne Salvator venit, quando salus venit? vera autem salus, ut scitis, humilitas est. Hae vero gentes graviter insistunt, insistentes vero infestant, sicque timere faciunt Jacob. Timens humiliatur, humiliatus salvatur, salvatus gaudet et laetatur; quia de medio harum gentium, Salvator ejus hoc modo venit. In quo Salvatore confidens noster Jacob subditas sibi habet, quas breviter commemoravimus, gentes non dominantes: acclamans eidem Salvatori, nonnunquam alludens, et dicens. Praecinxisti me virtute ad bellum, et supplantasti insurgentes in me subtus me (Psal. XVII, 33) . Sancti itaque viri suggestionibus vitiorum nequaquam enerviter [Col. 0153B] succumbunt, sed Domino in eis, et pro eis pugnante, virtutis eos calce perimunt, non quidem fidentes in se, sed in Domino, qui de tantis eos periculis eripuit, et eruit, in quo sperant, quoniam et adhuc, id est quandiu necesse est, eripiet: super hoc gratias ei agentes, totumque ei deputantes, et dicentes: Subjecit populos nobis et gentes sub pedibus nostris. (Psal. XLVI, 4) .
IV. Felix profecto, cujus protector Dominus in quo sperat, subdit populum suum sub se, qui et gaudet ereptum se a Domino de contradictionibus populi, et constitutum in caput gentium (Psal. XVII, 44) . Quatenus data sibi pace a Domino, (ut in aenigmate in libro Josue legitur (cap. XXI, 42) , in omnes per circuitum nationes: ita ut nullus ei [Col. 0153C] hostium resistere ausus sit, etiam de laborioso nomine, quod est Jacob, ad pacis possit conscendere visionem, et nomen, quod est Jerusalem. Quis est hic et laudabimus eum? fecit enim mirabilia in vita sua (Eccli. XXXI, 9) . Non quidem in se, sed in eo qui ipsum confortat; in quo etiam omnia potest. De quo scriptum est: Qui facit mirabilia magna, et additum est solus (Psal. CXXXV, 4) , ne putet homo se mirabilia posse facere sine illo; qui sine 41 illo nihil potest facere, qui sufficiens non est vel cogitare aliquid ex se, quasi ex se, sed sufficientia sua ex ipso est (II Cor. III, 5) . Facit tamen, qui hujusmodi est, mirabilia in vita sua; sed per illum, qui facit mirabilia magna solus. Hic enim est qui hebetatis, [Col. 0153D] pro posse, acutis stimulis carnis; sedatis quoque, quantum in hoc corpore possibile est, quod corrumpitur et aggravat animam (Sap. IX, 15) , tumultuosis motibus mentis: pacatus in se, et pacificus erga alios nil nisi pacem videt. Ut merito Jerusalem vocetur, quae visio pacis, ut sciunt universi, dicitur. Pacata in eo, et tranquilla, quieta, et sedata omnia sunt. Nihil quod tortum sive crudele est, amat. Nil, nisi quod ad pacem pertinet, apud se tractans, nil in vultu praeferens, nil etiam opere exercens.
Jam apud se, seniores in plateis sedent (I Mach. XIV, 9) dum sensus ejus interiores spirituali praediti maturitate, in latitudine pacis hujus se humiliant, utpote quos non conclusit in manus inimici, statuens [Col. 0154A] in loco spatioso pedes eorum (Psal. XXX, 9) . Et de bonis terrae tractant, dum nihil apud se in intimis versari sciunt, quod ad illa non pertinet bona, quae se credit sanctus David (Psal. XXVI, 13) , videre bona, in terra viventium. Juvenes quoque induunt se gloriam et stolas belli (I Mach. XIV, 9) , quia robustae in eo cogitationes testimonium ubique secum circumferunt conscientiae suae, eo quod in simplicitate et sinceritate, et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversantur in hoc mundo. Et in Domino, quo roborante vicerunt, de praeteritis vitiorum triumphis bene sibi conscii, exsultant. Sicque dum non est suggestio in mente, quae terreat per consensum, dum deficit impugnans eum actus illicitus super terram carnis suae: sedet in eo unusquisque [Col. 0154B] cogitatus in vite sua, et sub ficu sua (III Reg. IV, 25) . Ita sedato animo, et medie temperato, ut in vino fervoris mansuescat per suavitatem, ne nimis sit rigidus, et in ficu suavitatis mordeat per fervorem, ne nimis sit remissus. Jam tempus est, ut quoniam bellis quieta sunt omnia, domum Domino Salomon construat (I Par. XXVIII, 13) , quam aedificare non potuit vir sanguinum et bellator David. Et quiescente terra a praeliis, vineam plantet Jerusalem in montibus suis, quod agere non vacabat noster Jacob, quem incessanter intendere oportuit laborioso adversantium luctamini, et resistentium hostium supplantationi.
VI. Vineam itaque plantet Jerusalem in montibus suis, radicitus scilicet pacatus in se quilibet, et pacificus [Col. 0154C] erga alios, mentem inserat conversationi virorum sanctorum, in terra exsulantium, et gaudiis civium beatorum in patria regnantium. Illorum admirans sanctitatem, ut eos imitetur, ad istorum vero pertingere desiderans felicitatem, ut ea una cum eis perfruatur. Hi sunt montes antiqui, montes aeterni, in quibus, vinea hujus nostrae sanctae Jerusalem mittit radices deorsum, et facit fructum sursum (Isa. XXXVII, 31) , dum mens hominis tranquilli et quieti tam subtiliter facta perscrutatur in vitis sanctorum, quam gaudia civium beatorum. Ut ibi fructum proferat ad exemplum secundum eos conversandi, hic autem ad desiderium sine fine cum eis regnandi. Hoc esse puto quod apud sanctum Job, [Col. 0154D] ipso Domino asserente, legi: quia in petris mane aquila elevata, et in praeruptis silicibus commoratur, atque inaccessis rupibus (Job XXXIX, 28) . Quod ideo dictum arbitror, quia dum vir sanctus intellectu subtilis, et contemplatione sublimis, cogitatione et aviditate intuendis bonis operibus in sanctitate stabilium [ al. sublimium.], et in gaudiis perennibus beatorum, cadentibus angelis apostaticis, plene confirmatorum intendit (ut superius dictum est,) illa in exemplum proponat; et haec in desiderium assumat. Quam amabile huic Jerusalem, vineam plantare in montibus suis? Quam dulce aquilae huic elevatae, manere in petris istis, commorari in praeruptis silicibus atque inaccessis rupibus? ut ibi conetur anima devota cogitando commorari, ubi necdum videndo [Col. 0155A] potest conversari, et ibi, ut quidam sanctorum ait, figere desiderium, quo nequit inferre hospitium.
VII. Hoc itaque opus Jerusalem, hic sine labore labor. Ut saliat interim in montibus istis, incessanter frequenter eos, plantet in eis vineam (Matth. XXVI, 22) ; quatenus vinum bibat, quandoque; cum eisdem montibus novum in regno Patris et Dei. Quod nimirum tunc implebitur, quando exsultabit haec eadem Jerusalem, quia venit dies Domini. O dies Domini! O exsultatio Jerusalem! Nec mirum quod de adventu diei Domini exsulat Jerusalem, cum constet tantam ei in die illa adfuturam exsultationem. Sed, sicut exsultabunt electi, ita ingemiscent in ea impii, quia memor erit Dominus filiorum Edom in die Jerusalem (Psal. CXXXVI, 7) . Dies Jerusalem [Col. 0155B] dies Domini est, tum quia exsultationem confert Jerusalem, tum quia collatam suscipiet. Domini est, pro eo quod laetificabit, et 42 quia in eo laetificabitur Jerusalem, etiam ipsius erit. In hac itaque die exsultabunt sancti in gloria (Psal. CXLIX. 5) , sed dolebunt injusti in poena. Ibunt, inquit, hi, scilicet injusti, in supplicium aeternum; justi autem in vitam aeternam (Matth. XXV, 46) . Hinc eosdem injustos propheta alloquens: Vae, inquit, desiderantibus diem Domini. Ut quid eam vobis? et adjunxit: dies enim Domini tenebrae et non lux (Amos V, 19) . Sed quibus tenebrae erit? Certe injustis, qui ligatis manibus et pedibus mittentur in tenebras exteriores (Matth. XXII, 13) Caeterum electis lux erit, et magna lux quidem: erit et exsulatio. Quomodo non lux, [Col. 0155C] quando plateae hujus, de qua loquimur, Jerusalem, sternentur auro mundo (Tob. XIII, 22) ; cives videlicet ejus in vera charitate dilatati supernae sapientiae, splendore clarificabuntur aeterno? Quomodo non exsultatio, quando per omnes vicos ejus alleluia cantabitur (ibid.) , dum unusquisque de corporis incorruptione de animae perfecta beatitudine laetificabitur?
VIII. Fratres, bonum est nos hic esse. Jam enim corde et ore in luce sumus indeficienti, in luce incomprehensibili et in exsulatione ineffabili. Lucem indeficientem et incomprehensibilem, dixerim, quando dies illa illucescet, cui nox nulla succedet. Quae etiam vesperam nescit, quia ab ea pariter et aeternitas defectum, [Col. 0155D] et stabilitas imminentem propellet occasum. Exsultationem nihilominus ideo ineffabilem dico, quia ibi vox resonabit exsultationis et salutis in tabernaculis sanctorum (Psal. CXVII, 15) , eritque in voce exsultationis et confessionis sonus epulantis. Et bene epulantis, quia faciet Dominus eos discumbere (Luc. XII, 37) , ut edant et bibant super mensam suam, in regno suo, et praecinctus transiens ministrabit eis. O charitas Dei exsulatione plena, quando justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII, 43) , quando illa erit hora, et quidem non sine aeterna mora, in qua jam non in proverbiis loquetur nobis, sed palam de Patre Filius annuntiabit nobis (Joan. XVI. 25) ostendens nobis non solum se, sed et seipsum, quando ipse nos spiritus veritatis docebit non [Col. 0156A] aliquam sed omnem veritatem (ibid. 13) ; quando cessante Patre, qui usque modo operatur, et requiescente ad omni opere, quod patrarat (Gen. II, 1) , perfecti erunt coeli et terra et omnis ornatus eorum. Ut nec terrae corporis nostri ulla jam insit corruptio, nec coelo animae nostrae aliqua jam desit perfectio.
IX. Fratres, bonum est nos hic esse. Cogitatu enim et verbo in die sumus summae potentiae ad Patrem pertinentis, qua corrorabit nos. In die aeternae sapientiae attinentis ad Filium, quae clarificabit nos. In die benignissimae suavitatis, quae spectat ad Spiritum sanctum, qua inflammabit, ut dum benigni fuerimus in invicem; dum potentes in nobis ipsis; et sapientes in Deo; et ipse Deus sit omnia in omnibus (I Cor XV, 28) . In monte etiam sumus cum Domino [Col. 0156B] nostro Jesu, ubi et videmus eum transfiguratum (Matth. XVII, 2) . Nonne transfiguratum videmus, quem formosum intuemur in stola sua, speciosum forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) , qui in hac valle lacrymarum visus est in vultu abjectus et despectus? Unde nec est reputatus, sed putatus tanquam a Deo percussus et humiliatus (Isa. LIII, 4) . Facies ejus fulgorem habet solis, et vestimenta albedinem nivis. Dum ipso apparente similes erunt electi sui, quibus modo quasi vestimentis quibusdam induitur, quia videbunt enim sicuti est. Nec potest fullo, ut ait Evangelista, facere tam alba super terram (Marc. IX, 2) . Quia spiritualis ille fullo, qui aspergit vestimenta sua, electos videlicet suos, hyssopo ut mundentur, illum nequaquam confert decorem [Col. 0156C] in exsilio; quo eos ornabit in regno, quia longe alia est munditia, quam in via habent in merito sanctitatis; alia vero quam in patria in praemio felicitatis.
X. Scimus et in die illa, quia absterget Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum suorum (Apoc. XXI, 4) . Propter quod bonum est nos hic esse: et non erit amplius neque luctus, neque clamor, nec ullus dolor, sed laetitia sempiterna super capita eorum: possidentibus eis, duplicia in terra sua (Isa. LXI, 8) , ut exsultet Jerusalem, quia venit dies Domini. Exsultet itaque in corpore; exsultet in anima. Ibi per plenam incorruptionem, hic autem per aeternam aeternae beatitudinis possessionem. Sed [Col. 0156D] cum bonum sit nos hic esse, revocant tam nos hinc quaedam, quibus, et si intendere non libet, tamen oportet, quia et sic expedit. Nam a suavissimis amplexibus Rachelis pro mandragoris filii sui, ad suos [ al. ad se] vocat Lia Jacob (Gen. XXX, 16) . Quia pro fructu boni operis, a gustu limpidissimae contemplationis, devotus quilibet ad exercitium nonnunquam invitatur bonae actionis. Surgite ergo, eamus hinc. Haec ad praesens dicta sint, quod Sion in his verbis admonetur ut surgat, et ad Deum suum se convertat. Quod ad Jacob dicitur, ut gaudeat, et laetetur, quia de medio gentium Salvator ejus veniet. Quod prophetatur 43 civitati Jerusalem, quia vineam plantabit in montibus suis, et exsultabit, quia veniet dies Domini. Quae ergo sive allegorice de verbis [Col. 0157A] istis in sermone praecedenti, sive tropologice in isto subsequenti dicta sunt: percipite in intelligentia, retinete in memoria; glorificantes ac laudantes Deum ac Dominum nostrum, cui sit honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Avida susceptio verbi Dei est signum prognosticum filiorum Dei. โ 2. Quidam audiunt ex vanitate, curiositate, elatione; alii utilitate. โ 3. Singulorum ex audientibus censura. โ 4. Responsorium post lectionem, est obedientia dictorum in praedicatione. โ 5. Fructuosus auditus verbi cum operatione. โ 6. Mysteria [Col. 0157B] Scripturarum sunt nobis abscondita, et quare. โ 7. Samaritana mulier typus Ecclesiae gentium. โ 7. Egredi Dominum de Samaria, est sapientiam nobis in tempore revelari. โ 9. Ex beneplacito Patris, et Filii, et ab utroque manantis Spiritus sancti omnia ex ordine creata sunt. โ 10. Deus per sapientiam suam et malos angelos damnavit, et bonos in sanctitate confirmavit. โ 11. Per Dei sapientiam Ecclesiis hierarchia disponitur et defenditur.
Cum magna, charissimi, aviditate, ut mihi videor intelligere de vobis, expetitis et exspectatis aliquid audire a me ac si mihi quidquam pateat in verbo Dei, quod lateat vos. Ad instar illorum certe parvulorum, quos Jeremias asserit (Thren. IV, 4) , panem petiisse; petitis panem et vos. Et a me petitis, quasi ego vel [Col. 0157C] melius sciam frangere quam vos, vel quem frangam, alium habeam panem, quam vos. Sed quia ex Deo estis, unde et istud est, quod ejus tam libenter verba auditis (Joan. VIII, 47) . Non erit vobis, ni fallor, fastidio, si nota dicantur: et si talia proferam, quae magis me repetente recognoscatis; quam de me docente agnoscatis Verum cum certum sit, illos ex Deo non esse, qui verba Dei non audiunt; vos ideo auditis, quia ex Deo estis.
II. Videte, quaeso, quomodo audiatis. Eorum namque qui etiam avidissimi verbi auditores sunt: scimus quosdam, qui ab hoc solummodo audiunt, ut sciant, quid, aut qualiter dicturus est, quem audiunt. Et inhonesta ut scitis curiositas est. Dicenti namque non tam pro his quae dicit, quam pro se, [Col. 0157D] qui dicit, intendunt. Nec tam, ut ex his, quae audiunt, erudiri queant ( al. quaerant); quam ut sciant, quid de ejus, quem audiunt, locutione sentire debeant. Sunt et alii, qui ad hoc solummodo audiunt, ut audita sciant; et reprobanda vanitas est. Superbi namque et cupidi sunt, et ad hoc multa scire desiderant ut superbe nimis scientes [ al. sentientes] tumide se extollant. Sed sunt quidam, quos non immerito his omnibus praeferimus, quorum in audiendo verbum haec intentio est, ut quod percipiunt aure, impleant opere, et magnae utilitatis est. Sollicite namque attendunt, quid in verbo Dei audiant, quod ad morum valeat aedificationem, quod ad vitiorum reprobationem, et virtutum exhortationem. Quid pertinet ad contemptum praesentium [Col. 0158A] sive desiderium futurorum, quid ad gaudiorum promissionem, seu poenarum comminationem. Quid deinde devitandum pro eo quod malum est, quid appetendum pro eo quod bonum est. Et haec omnia, et quae in hunc modum sunt, ad instar bonae terrae cum gaudio suscipiunt, et fructum afferunt in patientia (Luc. VIII, 15) .
III. Itaque quos primo loco posui, damnabilis obstinatio obdurat; quos secundo, reprehensibilis superstitio instigat; quos in tertio inanis elatio elevat; quos in quarto, salubris aedificatio salvat. Ad eos, qui in primo loco sunt, pertinere reor eos, qui auditis ipsius veritatis sermonibus, horrore prope malitiae indurati, dixerunt: Daemonium habet, et insanit. Quid eum auditis? (Joan. X. 20) , sed et illi: [Col. 0158B] Quia bonus non est, seducit turbas (Joan. I, 12) . Ad eos qui in secundo sunt, illi pertinent; qui audientes, quod Jesus esset in Bethaniam venerunt: Non propter Dominum tantum, sed ut et Lazarum viderent: quem suscitavit a mortuis (Joan. XII, 9) . Et ille iniquus, de quo legimus, quod erat cupiens a multo tempore eum videre: quia sperabat se aliquod signum ab eo videre fieri (Luc. XXIII, 8) . Ex illorum autem videtur fuisse numero, qui in tertio loco sunt, qui, visis signis, quae Dominus faciebat, ait illi: Magister sequar te, quocunque ieris (Luc. IX, 59) . Cui ille 44 districtor cogitationum et intentionum cordis, respondit: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos: Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet [Col. 0158C] (ibid., 58) . Ac si diceret: Prima me intentione sequi vis; sed in te et arrogantia locum habet, et fraudulentia: et ideo divinitatis meae majestatem nullatenus sequi vales. Ad illos vero, qui in quarto loco sunt, illi spectant, quibus ipse Dominus dicit: Jam vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis (Joan. XV, 3) . Hos autem et vos sequimini, qui non curiositate aliqua instigati, non vanitate elevati; sed solius spiritualis utilitatis causa, verbum Dei audire desideratis. Ut ideo delectet spiritualem cibum apponere vobis, quia pura et munda eum aviditate esuritis.
IV. De responsorio quod nuper cantastis, quaeritis, ut ejus vobis verba edisseram, quae ita se habent. Egredietur Dominus de Samaria ad portam, quae respicit ad orientem, et veniet in Bethlehem ambulans [Col. 0158D] super aquas redemptionis Judae. Tunc salvus erit omnis homo: quia ecce veniet. Petitis ut haec verba vobis exponantur; et justum est id quod petitis; sed ab indigno petitis, quod ab abundante petere deberetis. Accipite itaque quod inops quidem sensu, dives autem affectu, apponit vobis. Et cum paupertatis suae insipidum sumpseritis olus delicias a ditioribus quaerite dulciores. Quaeritis de verbis responsorii hujus, qualiter intelligenda sint. Sed prius quaerite, quid sit responsorium. Cum per lectionem, quae praecedit, doctrinam accipiamus praedicatorum: quid per responsorium subsequens, nisi obedientiam accipere debemus auditorum? Prius lectio auditur, deinde responsorium dicitur, quia prius auribus praedicatio percipitur, deinde opus bonum [Col. 0159A] obedienter adimpletur. Et quia hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) , quasi perlecta lectione, cum cantu responsorium dicitur, dum prout praecedens praedicatio instruxerit, opus bonum cum hilaritate subsequitur. Responsorium siquidem, ut scitis, a respondendo dicitur: et quodammodo audita lectione responsorium dicis, dum alloquenti te per praedicationem suam, doctori bene operando respondes. Unde et de responsorio quod post lectionem apostoli seu alicujus prophetae ad missam dicitur: quidam non minus nitide, quam veraciter cecinit in hunc modum dicens [Col. 0159] Hidelbertus Turon. archiep. in vers. De sacrif. missae. Vide biblioth. SS. Patr. tom. XII. :
V. Prius itaque lectio, postea responsorium. Quia per praedicationem credes; credens bene operaris, ut idem, de quo superius memoriam fecimus, ait [Col. 0159D] Qui supra. .
Et ut Apostolus ait: Fides ex auditu: auditus autem per verbum Christi (Rom. X, 17) . Hoc est dicere responsorium bonae actionis ex lectione procedit sanae praedicationis. Dicit item ipse: Quomodo credent ei, quem non audierunt? quomodo autem audient sine praedicante? (Ibid. 14.) Quasi his alludens, quae in manibus habemus subinferat. Quomodo decens [Col. 0159C] est ut responsorium dicant ante lectionem? Quomodo autem lectionem audient sine legente? Et tamen ita de modernis agunt nonnulli, quia prompti quidem ad audiendum: pigri ad operandum. Legi quidem eis lectionem volunt; sed responsorium dicere nolunt. Imitantes illum, de quo dicit Salomon, quia quod dicis, intelligit, et respondere contemnit (Prov. XXIX, 19) . Vos autem, fratres, non sic. Vultis audire virum sanctum, recte de his sentientem? Loquere, Domine, quia audit servus tuus (I Reg. III, 10) . Samuel hic erat puer sanctus. Sanctus quoque quando senuit, et incanuit. Nec potuit eum homo a pueritia usque ad senectutem accusare. Laudabilis certe, ut vulgo dicitur, per omnia dies, cujus a mane usque ad vesperam claritas [Col. 0159D] non deficit. Quod auditis, loquere, ad lectionem; quod vero statim subinfertur: quia audit servus tuus, ad responsorium pertinet, quia lectione perlecta statim responsorium cantabo. Et de his ad praesens, breviter quidem: fortassis non infructose haec dicta sunt.
VI. De hoc autem quod hic dici auditis de Domino, quod egressurus sit de Samaria, ad portam quae respicit ad orientem, et venturus in Bethlehem, ambulans super aquas redemptionis Judae: si pie pulsatis, aderit ex more clavis David, qui aperit, et nemo claudit; claudit et nemo aperit (Apoc. III, 7) . Nec patiemini ullatenus repulsam ab eo, qui pulsantibus [Col. 0160A] aperit thesauros absconditos, et arcana secretorum (Isa XLV, 3) . Mihi autem videtur, quod profunda quaedam ac mystica in his continentur. Sicut enim cum arcam aliquam clausam manibus apprehendimus, ex mole et pondere ejus, intra eam multa latere sentimus; licet quid in ea sit, pro eo quod clausa sunt omnia intrinsecus posita, omnino nesciamus ita saepe in sacrosanctis 45 divinae paginae sententiis, ex verbis ejus gravidis profunda ac mystica latere sacramenta conjicimus, quanquam necdum revelatis per spiritum oculis mentis nostrae ejus interiora videre valeamus. Quid igitur nobis agendum, nisi ut tandiu pulsemus quoadusque nobis aperiatur? Non enim fallere novit, sicut nec unquam falli potuit, qui ait: Pulsate, et [Col. 0160B] aperietur vobis (Luc. II, 9) . Et post pauca: et pulsanti, inquit, aperietur (ibid. 10) . Non ergo claudit, quin aliquando aperiat; sed ut ad pulsandum nos avidos reddat. Non solum autem, sed ut tam gratiam aperientem collaudemus, quam apertum nobis internum secretum diligamus. Aperi ergo, Domine, nobis. Quid est egredi de Samaria? Egredere, quaeso, ad nos de Samaria hac, ut iste tuus, de quo modo loquor, egressus de Samaria, indicet nobis, quid sit te egredi de Samaria. Nam a Samaria, fratres, potest aliquid boni esse? multum per omnem modum. Nam quomodo non multum boni a Samaria, cum et ipse Dominus egredi dicatur de Samaria?
VII. Et quidem, ut scitis, viles apud populum [Col. 0160C] Domini quondam habebantur Samaritani, nec ullam cum eis communionem habere dignabantur, juxta illud: Non enim coutuntur Judaei Samaritanis (Joan. IV 9) . Unde cum verus ille Judaeus, qui confitetur videlicet Domino Patri coeli et terrae, qui abscondit a sapientibus et prudentibus, quae revelat parvulis (Matth. II, 25) cum sexta aetate mundi instaret hora, qua fatigatus ex itinere (Joan. IV, 6) mortalitatis assumptae, sederet super fontem, humilians se in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII, 3) , et a fide Ecclesiae de gentibus se peteret potari: ignara mysterii mulier, et nesciens donum Dei, nec quis erat, qui dixit ei. Da mihi bibere, nec valens ad eum venire, nisi fidelem adduceret intellectum, virum scilicet vocans suum, quae quondam quinque corporalium sensuum viris [Col. 0160D] juncta errorem modo pro fide, adulterium pro viro habebat, respondit: Quomodo tu Judaeus cum sis, bibere a me poscis, quae sum mulier Samaritana? (Joan. IV, 9.) Sed jam mirantur quantum volunt discipuli, quod cum muliere loquitur Jesus. Increpant et Petrum fratres quod intrat ad viros praeputium habentes, et manducat cum illis (Act. II, 3) . Tempus est ut ab aquilone aurum veniat, et a Deo formidolosa laudatio (Job XXXVII, 22) , ut et aquilo det et auster non prohibeat (Isa. XLIII, 6) . Quia oportebat eum transire per Samariam, qui pertransiit benefaciendo (Act. X, 38) , et sanando omnes oppressos a diabolo, ut per fidem venientibus ad eum Samaritanis [Col. 0161A] ad infundendam eis dilectionem geminam, maneat apud eos duos dies, quatenus et corde credant ad justitiam, et ore confiteantur ad salutem (Rom. X, 10) dicentes: Ipsi audivimus et scimus, quia hic est vere Salvator mundi (Joan. IV. 42) . Non ergo nihil boni a Samaria, nec abominandus Samaritanus: cum apud eum misericordia inventa sit, quae apud sacerdotem et levitam locum habere non potuit (Luc. X, 33) .
VIII. Sed, licet de vocatione gentium haec verba apte intelligi possint, prius aliquid in eis altius et profundius quaeramus, sicque de montibus superiorum sensuum ad campos inferioris intelligentiae convenienter postmodum descendemus. Salvo igitur unicuique intellectu subtiliori quem ei prout vult, [Col. 0161B] et quando vult, et qualiter vult, et quantum vult spiritus ille veritatis revelat; mihi videtur quod egressio Domini, cognitio ejus est, quae homini indulgetur. Qui de profundo et alto Patris sui secreto, quo quasi quadam custodia, hoc enim Samaria sonat, ab aeterno reconditus est, quando et qualiter voluit procedens, inde tamen non recedens: exiens, non abiens utpote quem Pater emisit, non amisit, destinavit et retinuit, ad cor hominis venit, eique a Patre de Patre annuntiavit. Quia, ut ait theologus ille, Deum nemo vidit unquam. Unigenitus autem Filius, qui est in sinu Patris ipse enarravit (Joan. X, 18) . Ipse siquidem Dominus noster cui dixit: Sede a dextris meis (Psal. X, 1) . Quod nulli [Col. 0161C] angelorum dixit. Quod tamen sibi praesumptuose rapuit, cujus verba iniquitas et dolus, qui ait: Similis ero Altissimo (Isa. XIV, 14) . Ipse, inquam, de occulta illa custodia egressus est, ut videri posset. Qui quandiu in illa Samaria fuit, videri non potuit, nec ullatenus videretur, nisi egrederetur.
IX. Nonne in occulta custodia fuit, qui in ore, in corde, in utero fuit? Sed ille cujus cor eructavit verbum bonum (Psal. XLIV, 2) ; ille, qui dixit: Filius meus es tu et: ego hodie genui te (Psal. II, 7) ; et illud: In splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te (Psal. X, 3) . Ille etiam: Ex cujus ore sapientia prodiit, primogenita ante omnem creaturam (Eccli. XXIV, 5) . Quod ab aeterno in eadem sapientia concipit, quod in eodem verbo suo habet, quod cum [Col. 0161D] eodem filio suo consulit, astante incommutabili utriusque beneplacito, coaequali videlicet eis et coaeterno ab utroque manante Spiritu sancto, adesse proprium creaturam perduxit. In formam quodque suam rationabili 46 ordine distinxit per loca, et tempora sua. Sorte quidem aliquando diversa, sed omnino congrua divisit. Videns cuncta quae fecerat, quae et necdum facta vidit; et erant non quidem simpliciter, sed dum additamento valde bona (Gen. I, 31) . Adfuit itaque sapienti Deo semper sapientia sua, quam possedit in initio viarum suarum antequam quidquam faceret a principio (Prov. VIII, 22) .
X. Quomodo enim sciret per quas actionum vias operando incederet, nisi in ipsa videret; vel qualiter aliquid faceret; si non quid esset faciendum in ea [Col. 0162A] agnosceret? Nondum erant abyssi, et ipsa jam concepta erat (ibid., 24) , quando praeparabat coelos aderat. Nec mirum. Et quomodo tenebrosos et profundos illos spiritus, apostatas angelos loquor, damnaret, vel illos qui remanserunt in sanctitate confirmaret, nisi per coaeternam sapientiam suam sciret et malum quod reprobaret, in illis, bonumque eligeret (Isa. VII, 15) , quod remuneraret in istis? Itaque, antequam essent abyssi, concepit eam, judicium in ea exercens erga easdem abyssos damnationis. Quando praeparabat coelos praesentem habebat, ipsa sic disponente, gratiam eisdem coelis conferens confirmationis.
XI. Necdum fontes aquarum eruperant (Prov. VIII, 24) , dona scilicet gratiarum processerant. Necdum [Col. 0162B] montes gravi mole constiterant: superbi videlicet damnabili periculositate [ al. perversitate.] corruerant, et ipsa, subaudis, concepta erat: certam super his apud se definitionem habens. Adhuc ecce non fecerat et flumina et cardines orbis terrae: populos fideles, et praelatos Ecclesiae catholicae. Quando certa lege et gyro vallabat abyssos: ordinem constituens reprobis, et mensuram qualiter, et quousque in iniquitate sua progrederentur. Quando aethera firmabat sursum, et librabat fontes aquarum: electos corroborans in desideriis aeternorum, conferens eis suarum dona gratiarum. Quando circumdabat mari, gentilitati videlicet saevienti terminum suum: ne ulterius persequendo saeviret. Et legem ponebat [Col. 0162C] aquis, ne transirent fines suos: dispositionem statuens persecutionibus, ne metas transgrederentur divinitus praestitutas. Quando appendebat fundamenta terrae: summos exornans viros Ecclesiae, cum eo eram cuncta componens. Quia universa cum eo disposuit. Cui sit honor et gloria in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Incommutabilis ab aeterno Dei sapientia per creationem manifestata โ 2. Quam occulta in reprobatione, et electione creatura rationalis. โ 3. In Jacob electi, in Esau figurantur reprobi. โ 4. Quid sit Dominum egredi ad portam [Col. 0162D] Orientis. โ 5. Porta Orientis triplex: prima, ratio naturalis, altera, aspectus creaturarum. โ 6. Tertia est, Ostensionis divina. โ 7. Triplicis portae ordo conveniens ab Apostolo petitus. โ 8. Veritatis damnabilis cognitio, quam non comitatur vera justitia, et dilectio. โ 9. Impiis et mala et bona in malum cooperantur. โ 10. A vanitate cogitationis ruunt in stultitiam operis. โ 11, Quibus gradibus ac incrementis ad perditionem sternatur via.
Quomodo, fratres, transitorio nostro verbo, de illo loquemur [ al. loquebamur] verbo, quod in principio erat apud Deum, et Deus erat. Per quod omnia facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I, 1) , in quo, et quod factum est in eo? Filius autem non facit quidquam, nisi quod videt Patrem facientem. Quia quaecunque ille fecerit, haec et Filius similiter facit [Col. 0163A] (Joan. V, 19) , quem Pater diligit: et in aeterna illa, et incomprehensibili illa genitura, demonstrat ei quaecunque ille facit. Ecce Sapientia prodiens ex ore (Eccli. XXIV, 5) . Ecce verbum eructatum ex corde (Psal. XLIV, 1) . Ecce filius ex utero genitus (Psal. II, 7) . O os, o cor, o uterus! Os nihil transitorium efflans. Cor nihil intrinsecum ejiciens. Uterus nihil novum concipiendo assumens: nihil antiquum pariendo amittens. O incommutabilis in se, incomprehensibilis ad nos prudentia! o falli nescia in sui dispositione providentia! o longa et lata; profunda et alta Samaria! ibi omnia ab aeterno in illo secreto, quae temporaliter hic apparent in hoc publico, in occulta quadam apud Deum custodia occulte recondita, quae per creationem suam in se ipsis [Col. 0163B] apparentia sunt et revelata.
II. Ibi rationabilis reproba creatura judicium habens justum quidem, sed occultum. Incomprehensile, irreprehensibile 47 tamen, eo terribile, quo immutabile. Ibi et rationalis electa astantem sibi, et pro se statu fixo et immobili pacis sententiam habens ministrantem sibi, misericordias Domini ab aeterno usque in aeternum, ut nec initium habeant, cum ab aeterno sint, nec terminum, cum in aeternum sint. Ibi namque praestitutus ille populus stultus et insipiens (Deut. XXXII, 6) , generatio prava et exasperans, adultera et perversa. Ibi praedestinatus populus, laudabilis ille, cui juxta Isaiam, Dominus benedixit (Isai. XIX, 25.) Gens illa, juxta Psalmistam, beata, cujus est Dominus [Col. 0163C] Deus ejus; populus quem elegit in haereditatem sibi (Psal. XXXII, 12) . Nec valet figmentum dicere ei qui se finxit: quid me fecisti sic? (Rom. IX, 20) . Cum potestatem habeat figulus luti ex eadem massa aliud quidem vas facere in honorem, aliud in contumeliam (ibid., 21) . Volens itaque excellentissimus ille, et immensus, terribilis, et magnus valde, occultus et justus, tremendus et metuendus nimis, ac Dominus Deus, volens, inquam, ostendere aeternam gratiam suam, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut et ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in aeternam gloriam (ibid., 23) .
[Col. 0163D] III. O uterus Rebeccae! O secretum praescientiae divinae! quia ab eodem utero dividuntur hae duae gentes ab invicem diversae, et populi duo in invicem diversi (Gen. XXV, 23) . Tales huc egredientes in tempore, quales ibi sunt in aeternitate. Esau videlicet ob crudelitatem rufus, et propter voluptatem, qua undique tectus et involutus est, totus in morem pellis, hispidus. Jacob vero lenis, quasi ab his malis immunis, non solum antequam quidquam operentur, verum etiam priusquam per creationem nascantur, ut, secundum electionem, propositum Dei maneat, non ex operibus, cum necdum in se quidquam sint operati, sed ex vocante verbo Domini, et veraci et immobili, quia Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Rom. IX, 13) . Habetur odio Esau [Col. 0164A] qui in ipso utero rufus continetur, et totus in morem pellis hispidus. Qui per creationem egressus, et per liberum arbitrium adultus, efficitur vir gnarus venandi, et homo agricola. Diligitur econtra Jacob, qui in eodem cum eo utero lenis portatur, et ut quem praedestinavit Dominus, hunc et vocaret. Qui in ventre lenis est, exiens plantam fratris tenet manu, et ut quem vocavit, hunc et justificaret, vir simplex habitat in tabernaculis. Et ut quem justificavit, hunc et magnificaret ad paternam postmodum benedictionem pervenit (Rom. VIII, 30) ; ibi itaque omnia occulte recondita sunt quae hic creata, et apparentia emergunt, a summis usque ad ima: Unum contra unum; et non fecit ut quidquam deesset (Eccli. XLII, 25) .
[Col. 0164B] IV. Haec est Samaria illa de qua Dominum quodammodo egredi, est ipsum per haec, quae ibi occulta latent, hic autem apparentia emergunt, agnosci. De quo in his verbis profundis quasi de futuro dicitur quod egredietur, qui in se egredi non potest recedens, sicut nec ingredi accedens. Utpote apud quem, teste apostolo Jacobo, non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I, 17) . Sed, quia tandiu intus in sua quodammodo Samaria est, quandiu per ea, quae de eadem Samaria huc apparentia egrediuntur, nobis non patet. Egressus est, sed illis quibus se jam revelavit. Egredietur, sed illis quibus se revelabit. Sed qua egredietur? de Samaria. Hic est introitus, quo Dominus ingreditur, quando de Samaria egreditur. Porta videlicet ad [Col. 0164C] orientem respiciens, quae est contemplatio ad agnitionem veritatis perducens. In oriente namque claritas lucis surgens erumpit, quae et in occidente quodammodo deficiendo cadit. Oriens claritas cognitionis, occidens caecitas ignorantiae est.
V. Est quaedam porta in oriente ad quam Dominus de Samaria egreditur, ipsa videlicet hominis naturalis ratio, qua eruditus Deum suum intuetur. Instinctu namque rationis propriae, sibi naturaliter insertae excitatur et invitatur homo ad cognitionem Dei sui. Ministratur et ei exterius ministerium quinque corporalium sensuum, quo creata universa visibilia duntaxat et corporalia attingit: intuendo formata, et audiendo sonora, vel odorando quae [Col. 0164D] olent, aut gustando sapida, seu tangendo palpabilia. Est et quaedam alia porta ad orientem respiciens. qua Dominus egreditur. Si autem, ut superius diximus, Dominum egredi est ipsum agnosci, ad hanc portam egreditur, quia per creaturam Creator agnoscitur. Expanditur hic liber coram homine intus scriptus, et foris (Ezech. II, 9) . Ut interius intrans legat in ratione ipsa; exterius exiens, legat in condita creatura? et in anima sua noscat eum ad cujus imaginem et facta est. Agnoscat eum et in creatura, quae ab eo tam pulchra, tam 48 immensa, quam utilis condita est. Creaturae itaque tot modis mirabiles. Quaedam sunt viae admirabiles ejus, qui eas mirabiles fecit. Sicut de Sapientia legitur quia: In viis suis ostendit se illis hilariter, et [Col. 0165A] in omni providentia occurrit illis (Sap. VI, 17) . Habetis in hac gemina sententia geminam illam quam vobis superius construximus portam, quia et in viis suis se nobis ostendit, dum per intuitum creaturarum suarum ejus ad nos cognitio venit. Et in omni nihilominus prudentia nobis occurrit, dum per rationis vestrae inquisitionem vobis innotescit.
VI. Est quoque ostensio divina, interponens se inter rationem hominis quae interius perscrutatur, et inspectionem creaturae conditae quae ea quae exterius sunt intuetur, et est, quasi porta tua, pulchra et fortis, et ipsa ad orientem respiciens, pulchritudine sua portam rationis decorans, et fortitudine sua portam exterioris inspectionis corroborans. Decorat namque portam rationis ne eam deturpet [Col. 0165B] phantasma irruens; corroborat nihilominus portam interioris inspectionis, ne eam infirmet sensualitas lasciviens. Itaque, si per Dominum, hoc est per ostensionem Domini ad contemplandum introieris, salvaberis. Et ingredieris ad internam rationem, et egredieris ad externam inspectionem, et pascua invenies in sapida ipsius veritatis cognitione (Joan. X, 9) .
VII. Ecce ab oriente portae tres: porta internae rationis, porta exterioris inspectionis, porta divinae inspectionis. Videte si non Apostolus egredi asserat Dominum de Samaria ad hanc trinam portam, quae respicit ad orientem, ubi dicit: Quod notum est Dei manifestum est in illis (Rom. I, 19) ; et caetera quae ibi sequuntur. [Col. 0165C] Manifestum est in illis quod notum est Dei. Quia naturaliter eis insertum est, ut eruditi a ratione propria agnoscant Deum. Haec porta rationis internae, ad quam Dominus egreditur, dum per eam agnoscitur. Dixit in sequentibus et de porta exterioris inspectionis: Invisibilia, inquiens, ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur (ibid., 20) . Nos siquidem si creatura mundi sumus, per ea quae facta sunt, invisibilia ipsius agnoscimus, sempiternam quoque ejus virtutem et divinitatem. Interponit vero inter has triplices portas, portam divinae ostensionis, dum dicit quod Deus illis manifestavit. Omnino namque insufficiens esset ratio interna, et inspectio externa [Col. 0165D] ad comprehendendam cognitionem Dei, nisi adesset et ostensio divina. Quia, quod ratio scrutando interrogat, quod inspectio foris considerat ostensio intus manifestat. Hoc itaque est Dominum egredi de Samaria ad portam quae respicit ad orientem, ipsum, per ea, quae de secreta et alta ejus erumpunt custodia, ut in se existant et appareant, scrutante ea ratione, considerante ea inspectione, manifestante ea divina ostensione ab hominibus agnosci. Haec autem, de qua loquor, cognitio sanctitatem quidem aliquam inchoat, sed, si desit affectio, inchoatam nunquam consummat.
VIII. Quamplures enim novimus multa scivisse; sed, quia non dilexerunt, minime profuit eis. Nam et isti de quibus Apostolus dicit: Quod manifestum [Col. 0166A] est in illis, quod notum est Dei (ibid., 19) . Et quod Deus illis manifestat (ibid.) . Et quod invisibilia ipsius per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque virtus ejus et divinitas (ibid., 20) . Audite qualiter ab eo approbantur: imo qualiter reprobantur. Revelatur, inquit, ira Dei de coelo super omnem impietatem et iniquitatem hominum (ibid., 18) . De impietate eos arguit et iniquitate, ostendens eos et per fidem offendisse per incredulitatem, et in opere per pravitatem. Eorum, inquit, qui veritatem Dei in injustitia detinent (ibid., 19) . Ergo veritatem Dei habuerint; sed in injustitia eam detinuerunt, quia, cum docti fuerint in cognitione, injusti autem in actione, sapientes fuerunt ut facerent mala; bene autem facere nescierunt (Jer. IV, 22) . [Col. 0166B] Quid eis profuit veritatem Dei habuisse, cum eos constet in injustitia eam detinuisse? Ad quid tantae cognitionis lumine illustrati sunt? Audite ad quid. Ut sint, inquit, inexcusabiles (Rom. II, 20) Nam quod est Dei quidem manifestum est in illis, quia lux in tenebris lucet, et tamen tenebrae sunt (Joan. I, 5) . Et lucet in eis, nec tenebrae esse desinunt. Quia et cognitio fulget in reprobis; sed quia sic fulget eis; ut non effulgeat eis, claritate nimirum hujus, de qua loquimur divinae agnitionis perfunduntur, sed caeci remanentes, amoris eam oculo non conspicantur. Sed cum manifestum est in illis, quod notum est Dei, cum Deus illis manifestaverit, cum invisibilia ipsius per ea quae facta sunt conspexerint, ad haec tamen haec omnia [ al. ea omnia] ut sint [Col. 0166C] inexcusabiles, quia cum lux in tenebris luxerit, tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I, 5) . Si enim comprehenderent, non solum illuminati per intellectum, 49 sed et accensi essent per affectum, sicque [ al. sicut] jam essent et per affectum. Nam jam comprehendunt juxta illud: Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis (Ephes. III, 16) .
IX. Nunc autem lux lucet in tenebris, nec tamen lucem tenebrae comprehendunt, quia impii, quos ignorantia caecos, et iniqui, quos malitia reddit frigidos, luce divina perfunduntur, sed perfusi eam non intuentur. Visi quidem in pravitate sua per superbiam indurati, nec poenae supplicium evadant; sed non videntes eam per compunctionem emolliti, ut [Col. 0166D] ad poenitentiae refugium concurrant. Itaque ad hoc, triplici hac cognitione sunt insigniti, quasi intra trinam hanc portam admissi ut sint inexcusabiles. Quatenus, dum ad velamentum non possunt concurrere excusationis, plenitudinem incurrant damnationis. Sicque mirando ac miserabili modo, non solum mala, quae operantur, sed et bona nonnunquam, quae eis conferuntur, illis in malum cooperantur. Et quare non possunt excusabiles esse? Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt (Rom. I, 21) . Ecce quia cognoverunt, non tamen cognitum glorificaverunt. Et quidem si non glorificaverunt, dehonestaverunt. Quid enim sequitur? Sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, [Col. 0167A] stulti facti sunt (ibid., 22) . Quod prius dixit, evanuerunt in cogitationibus suis, hoc plenius postmodum subintulit, dicentes se esse sapientes. Et quod primum dixit, obscuratum est insipiens cor eorum, hoc apertius subjunxit, stulti facti sunt. Nam de vanitate cogitationis venerunt ad arrogantiam oris, ut ex abundantia cordis os loqueretur. Et de obscuritate cordis venerunt ad stultitiam operis, ut prius per ignorantiam excaecarentur, deinde per luxuriam polluerentur.
X. Sic enim saepe, imo pene semper contingit. Quia cum contaminatur radix, non potest integer esse ramus, et cum vitiatur quod sub terra deorsum est, non conservatur inviolatus fructus, qui in superioribus est. Et quantum pro vanitate cogitationis [Col. 0167B] obscuratum est insipiens cor eorum, tantum dicentibus ipsi se esse sapientes, stulti facti sunt. Audite quantum. Et immutaverunt, inquit, gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium (ibid., 23) . Quae major esse potest obscuritas cordis insipientis? Quae major stultitia operis, quam ut creator incorruptibilis in creaturam mutetur corruptibilem: et non tam in creaturam quam in creaturae imaginem? Et quae merces tantae blasphemiae? Propter quod tradidit, inquit, illos Deus in reprobum sensum, et in desideria cordis sui (ibid., 24) . Et post pauca: Propter quod tradidit illos Deus in passiones ignominiae (ibid., 26) . Et item: Et sicut non probaverunt habere Deum in notitia, tradidit illos [Col. 0167C] Deus in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt, repletos omni iniquitate (ibid., 28) .
XI. Considerate, quaeso, incrementa perditionis. Quia quod super se emicuit lumen, humiliter honorare noluerunt, ad superbiam mentis corruerunt. Et de superbia mentis venerunt ad arrogantiam oris, quia ex abundantia cordis os loquitur (Luc. VI, 45) . De arrogantia vero proruerunt ad caecitatem mentis. Quia dum teipsum ore extollis, justo judicio [ al. justo Dei] etiam in mente tenebras incurris. De caecitate mentis ad blasphemiam venerunt erroris, quia, dum quo graderentur ignorabant, usque ad id etiam pervenerunt, ut adorarent quod nesciebant. Ad extremum vero a blasphemia erroris [Col. 0167D] ad horrendam et detestandam submersi sunt corruptionem carnis. Hoc est quod dico, charissimi et desideratissimi fratres mei, quia non multum prodest, quod apprehendatur veritas per cognitionem, nisi et exerceatur virtus per dilectionem, ut mentem, quam praecedens illuminat veritas per intellectum, subsequens incendat charitas per affectum. Unde et hic postquam de Domino dictum est quod egredietur de Samaria ad portam, quae respicit ad orientem, statim subinfertur quod veniat et in Bethlehem. Quod in sermone alio ostendemus, adjuvante Domino, quid sit, jactantes cogitatum nostrum in ipsum, sine quo nihil possumus. Cui sit honor et gloria in saecula. Amen.
50 SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Intellectui quod verum est, affectui sapiat quod bonum est. โ 2. Deo confitenda sua munera, cui confessioni opposita damnabilis negatio. โ 3. Confessio peccatorum qualis esse debeat. โ 4. A peccatore culpae suae introspicienda enormitas. โ 5. Peccatis debita poenarum acerbitas confitendi pudorem evacuat. โ 6. Sese conveniendi et timorem illum nocturnum eliminandi methodus. โ 7. Spe divinae misericordiae peccator erigendus. โ 8. Praxis excitandae fiduciae de divina bonitate. โ 9. Tres viae et modi ducentes ad confessionem peccatorum. โ 10. Alia est confessio laudis, et divinorum beneficiorum. โ 11. Singularium beneficiorum consideratio et nominatim [Col. 0168B] ad statum religiosum. โ 12. Gratitudinis affectus et gratiarum actionis ad Deum. โ 13. Confitendorum Dei numerum viae tres cum anacephalaeosi.
I. Dominus, qui egressurus de Samaria dicitur ad portam, quae respicit ad orientem, venturus asseritur et in Bethlehem. Ut autem, quae super his animo occurrunt, breviter ostendamus, quid esse putamus venire Dominum in Bethlehem, nisi nos quoque qui venire et ire, qui accedere et recedere possimus, ipso ducente, ad mansionem venire internae refectionis? Ut enim crebra Patrum expositione estis edocti, Bethlehem domus panis dicitur. Et quae alia est juxta sensum moralem, domus panis, quam refectio securae et benevolae mentis, quam et Salomon jugi convivio comparat? (Prov. XV, 15.) Ad quam [Col. 0168C] tanquam ad Bethlehem venit Dominus, postquam de Samaria egressus est ad portam, quae ducit ad orientem, ut postquam menti nostrae, quod verum est, per intellectum, etiam quod bonum est, sapiat per affectum. Et hoc est Dominum venire in Bethlehem, per gustum saporis internum, nostrae nos mentis inhabitare mansionem. Si enim ardenter diligimus, quod manifestum est in nobis per rationem nostram; quod Deus nobis manifestavit per ostensionem suam; quod de invisibilibus ejus, ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur per inspectionem externam (Rom. I, 20) , quodammodo et ipse, postquam egressus est de Samaria, ad portam, quae respicit ad orientem venit, dum post veram eorum, [Col. 0168D] quae ad ipsum pertinent, agnitionem, suavem erga seipsum, et in seipso mentis palato gustamus dilectionem.
II. Per hoc vero quod additur: ambulans super aquas redemptionis Judae, modos et vias quibus ad Dei nostri conscendimus dilectionem accipimus. Si Judas confessio est; unde redimitur Judas, videlicet nisi de eo quod ei contrarium est, scilicet negatione? Quid enim negat non confitetur; et qui confitetur, non negat. Quis est qui confitetur, nisi qui se in ratione dati, et accepti Deo agnoscit obnoxium? Aquae redemptionis Judae, dona sunt gratiarum, quibus et invitatur devotus quilibet ad confitendum largitori earumdem gratiarum: et quasi ambulans super aquas redemptionis Judae, Dominus venit in [Col. 0169A] Bethlehem, modos nobis manifestando, quibus abjecto damnabili peccato negationis, virtutem exercere possimus confessionis, suavitatem etiam menti nostrae interni infundendo saporis. Sed jam aliquid de Juda et de aquis redemptionis ejus loquamur. Prius scilicet videntes quibus modis hanc, de qua loquimur, confessionem exercere debeamus; deinde quibus quoque modis eam acquirere possimus. Postremo, quod plures sint confessiones demonstrantes, et unicuique proprios, quibus acquirenda est, modos, assignantes.
III. Mihi autem videtur quod primitus confessio sicut est in nobis, ita esse debet et de nobis, juxta illud quia Justus in principio accusator est sui (Prov. XVIII, 17) . Quatenus talem exterius te ostendas in [Col. 0169B] ore, qualis intus apud teipsum lates in mente. Et qualis apud teipsum es in mente, nisi injustus et peccator, si tamen non dissimulas, si undique in te oculos apertos retorques? Nonne si projicis a te illa folia ficus, quibus consutis [ al. consuti] agnoscentes se esse nudos, protoplasti illi fecerunt sibi perizomata (Gen. III, 7) , videbis quia a planta pedis usque ad verticem, non est in te sanitas? (Isa. I, 6.) Qui ergo apud te jam quatriduanus fetes in spelunca conscientiae, veni foras in confessione (Joan. XI, 39) . Confitere te, sicut vere es, peccatorem. Detege peccatum tuum ut impleatur in te quod prophetavit Isaias, qui ait: Revelabit terra sanguinem suum, et non operiet ultra interfectos suos (Isa. XXVI, 21) . [Col. 0169C] Terra revelans sanguinem suum, anima est per confessionem detegens peccatum suum. Quae etiam ultra interfectores suos non operit, dum cogitatus ejus interiores vita spirituali, per consensum peccati, privatos non abscondit. 51 Valde salubris, ut scitis, confessio ista utpote sine qua ad veram salutem pertingere nequimus. Nonne hoc sensit ille qui ait: Confitemini alterutrum peccata vestra, et orate pro invicem, ut salvemini? (Jac. V, 16.) Cujus nobis sententiae utilitatem [ al. veritatem], quod ei contrarium est dispendium aperit, quod tale est, nisi confitemini alterutrum, et oretis pro invicem, non salvamini. Cui sensui et hoc astipulari videtur, quod Salomon ait: Qui abscondit scelera sua non dirigetur, qui autem confessus fuerit, et reliquerit ea, [Col. 0169D] misericordiam consequetur (Prov. XXVIII, 13) . Verum omnino, verum est hoc, quoniam et qui revelat peccata sua, promovebitur; qui autem tegit et fovet ea, aeterna eum damnatio consequetur.
IV. Audistis quaenam esse debeat haec prima confessio. Videte nunc quibus ad eam viis accedere debeatis. Sit tibi prima diaeta usque ad intuendam plene enormitatem facinoris tui. Nullatenus enim peccatorem te esse fateberis, si te peccatorem esse non intelligis, nec tua medico vulnera demonstrabis, si te vulneratum non agnoscis. Auferens ergo te post tergum tuum, ubi te projeceras, arguens te, statue te contra faciem tuam (Psal. XLIX, 21) , et vide quam foedus et fetidus sis, quam tabidus et ulcerosus, [Col. 0170A] ut displicens tibi etiam horrori tibi sis. Et elevans vocem commotionis magnae, his verbis aggrediaris teipsum, et dicas tibi aliqua in hunc modum: Heu, heu! cur tot tantisque plagis vulneravi animam meam occurrens adversum Deum, erecto collo, per plateas Babylonis; seminans in carne, involvens meipsum in volutabro luti, infixus in limo profundi? et omissis aquis Judae quae mundant, in Abana me et Pharphar fluviis Damasci immergens (IV Reg. V, 12) , caput aspidum sugens, et a lingua viperae occisus, ipsam videlicet in initio tentationis suggestionem blandientem in corde admittens; sicque vitam in me spiritualem subsequenti assensu amittens? En qui in sacculo signata habeo peccata mea (Job XIV, 17) ; et modo miserabili horrori mihi, et taedio effectus, [Col. 0170B] qualem me cogor aspicere, talem me nequeo sustinere. Quidni tam aegrum te intuens, medico citissime tuam aegritudinem exponas? Alioquin vulnus, dum negligitur, et maxime dum absconditur, in putredinem vertitur. Putredinem vero sequitur mors. Restat ergo ut auribus audiendi audias, qui leprosus es, quod leprosis ad eum clamantibus verus ille medicus injunxit. Ite, inquit, ostendite vos sacerdotibus (Luc. XVII, 14) .
V. Quod si ad confessionem trahere non potest cognitio culpae, trahat te saltem consideratio poenae, ut qui taces etiam horrore peccati confusus, loquaris, vel terrore supplicii concussus. Et quare non vis confiteri? fortassis propter pudorem. Sed cur [Col. 0170C] pudet te peccatorem dicere, cum magis pudere te debeat esse? Pudor, quaeso, pudorem projiciat, verecundiam verecundia expellat, ut sicut de sancta illa poenitente beatus Gregorius ait [Col. 0169D] S. Gregor. homil. 33. , tam vehementer temetipsum erubescas intus, ut nihil esse credas, quo verecunderis foris. Magis nimirum, pudere te debet tui, quando fosso pariete animalium atque reptilium abominationem intueris (Ezech. VIII, 10) quam quando eumdem parietem aperiens, ad hoc ut deleantur, abominationes illas exponis. Et forte prae timore non confiteris, ne videlicet confitenti gravia aliqua injungantur, expavescens, et ideo operire te per silentium eligens. Sed magis timere potes terribilem illam post mortem inimici exprobrationem et horribilem inferni damnationem. Alloquere [Col. 0170D] ergo animam tuam super his, si forte timorem expellere possis timore. Et ut discedat timor, qui confessionem impedit, et succedat qui efficit, conveni eam in verbis istis:
VI. Vae mihi, qui in conspectu ipsius omnipotentis et viventis Dei, in cujus manus, ut ait Apostolus, horrendum est incidere (Hebr. X, 31) , in praesentia quoque tot millium tam hominum quam spirituum ultorum habeo confundi: terribile quidem tunc effectus spectaculum, non solum mihi, sed et angelis, et Deo, et hominibus (I Cor. IV, 9) . Vae, inquam mihi, qui ligatis manibus et pedibus, missus in tenebras exteriores (Matth. XXII, 13) , persolvere habeo in puteo infernali, tot tantaque tormenta; igne pariter [Col. 0171A] inexstinguibili exustus, et verme immortali corrosus. Nonne mitius mihi est ut corporali cruciatu, et mentis momentaneo luctu, aeternum illum qui in camino illius erit ignis, qui exstingui non novit dolorem devitem et cruciationem? Quid enim tale in jejuniis, vigiliis, sive in aliquibus, ut breviter dicam, animae aut corporis afflictionibus, quisque tolerare potest, quale illud est supplicium infernale? ubi umbra mortis, et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitans (Job X, 22) , corpus quidem quod erit in combustionem, et cibus ignis, aeterno cruciatu affligens; animam vero vita mortali vegetans, et morte vitali perimens. Et hoc gehennali supplicio cruciari 52 dignus erit, qui hic scelera sua, ut deleantur confiteri contemnit. Hic itaque [Col. 0171B] timor de poenae consideratione procedens, quasi alia via est, hominem ad confessionem perducens. Ut non horreat hic confitens aliqua sustinere gravia, qui sibi non confitenti agnoscit imminere longe graviora.
VII. Est adhuc via quaedam, quam spes certa divinae misericordiae sternit, quae et ipsa ad confessionis exercitium hominem perducit: suavior tibi duabus illis, de quibus hucusque diximus, viis ad gradiendum. Quia, cum cuncta in eis sentias aspera, nulla omnino in hac via invenis nisi plana. Quid dulcius, quidve suavius, vel quid laetius cogitare potest homo, suam pristinam deflens iniquitatem, quam ineffabilem divinae misericordiae bonitatem? [Col. 0171C] Ut enim arte, sicuti dicitur, medicinali, calida frigidis, et e converso frigida calidis curantur, ita et verus ille noster medicus, pius et benignus Jesus, sua nos in confessione peccati nostri dulcedine demulcet amaricatos, exasperatos lenit, contritos sanat, exhilarat contristatos.
VIII. Secure et cum omni firmae spei certitudine confiteor tibi vulnera animae meae, o singularis et efficax medicina vulnerum meorum, qui et vulneratus es propter iniquitates meas, et attritus es propter scelera mea, bone Jesu! (Isa. LIII, 5.) Quoniam tu bonus, quoniam in saeculum misericordia tua. Et venisti in hunc mundum peccatores salvos facere, et non vocare justos, sed peccatores in poenitentiam (Luc. V, 31) . Video te quotidie innumeros colligere [Col. 0171D] peccatores, dantem nivem sicut lanam, et cinerem tanquam panem manducantem (Psal. CXLVII, 16; CI, 10) . Dum et illi qui in iniquitate sua diu frigidi erant, quasi vestimentis tuis te operis, et sic tibi peccatores per poenitentiam et confessionem sicut justos per continentiam et bonam unis actionem. En David non despicis poenitentem, sed ad veniam admittis confitentem (II Reg. XII, 13) . Chananaeam exaudis clamantem (Matth. XV, 22) , Mariam emundas plorantem (Luc. VII, 38) , Petrum amplecteris flentem (Matth. XXVI, 75) , latronem in paradisum inducis orantem (Luc. XXIII, 42) . Ipsam denique Ecclesiam suam, ac per hoc et te persequentem, Paulum loquor, in vas electionis immutans, gentium in fide et veritate efficis doctorem [Col. 0172A] (Act. IX, 51) . Haec bona, fratres, ac plana via est, ambulate in ea, quia confitentibus vobis adversum vos injustitias vestras Domino, et ipse remittet impietatem peccati vestri (Psal. XXXI, 5) .
IX. En tres vobis proposui vias, quibus ad peccati confessionem venitur: Prima est consideratio iniquitatis vestrae; secunda, intuitus supplicii gehennae; tertia, spes misericordiae divinae. Considera itaque enormitatem pravitatis tuae, et exhorresce. Intuere profunditatem calamitatis gehennae, et pertimesce. Contemplare immensitatem bonitatis divinae, et confide. Prima te via ad confessionem perducet per horrorem confusum, secunda per terrorem concussum, tertia per spei certitudinem consolatum. Et accipe has tres primas aquas redemptionis Judae, [Col. 0172B] super quas Dominus ambulabat, dum in Bethlehem venit, modos scilicet nobis manifestans, quibus prima confessio acquiritur, ut sapor nobis intimae refectionis infundatur. Quid ergo haec confert aut quae utilitas ejus? multa per omnem modum. Quia veniam tibi tribuit peccatorum tuorum. Dum enim tu devotus eorum accedis confessor, et ipse incontinenti plenus tibi adest eorum remissor, accepta post haec venia peccatorum, et indulta nihilominus gratia emendatius de caetero vivendi.
X. Huic confessioni succedit confessio alia, qua sua necesse est Deo confitearis munera, ut ibi quidem tua accuses mala: hic autem sua ei deputes bona. Et haec quidem confessio bona et bona valde, [Col. 0172C] quia non solum, quae jam accepisti, tibi dona custodit, sed ad accipienda adhuc ampliora te dignum reddit; sic enim facere solet bonus et justus Dominus Deus noster, majoribus accumulans quae necdum acceperunt, suae gratiae donis: quos devotos sollicitos et gratos esse percipit in jam acceptis. Et rectae quidem viae, quibus ad hanc confessionem accedere debes, hae sunt: Primum sollicite considera quam beneficus, quamque largus et copiosus in donis sit. Nonne copiosus et largus, qui dona gratiae nec ab ipsis abstinet inimicis, gratiae suae solem oriri faciens super malos et bonos, et pluens super justos et injustos? (Matth. V, 45.) Quomodo non copiosus, qui, ut brevi multa sermone concludam, aperiens manum suam implet non quidem aliquod, sed omne [Col. 0172D] animal benedictione? (Psal. CXLIV, 16) , ita ut non sit qui se abscondat a calore ejus (Psal. XVIII, 7) . Quis tam indomiti cordis est, quin in hac immensae largitatis ejus consideratione mansuescat? Quis tam duri, quin mollescat? quis tam tepidi quin flammescat, et accendatur ad confitendum ei?
53 XI. Secunda vero via est intuitus excellentiae munerum ejus. Quia sicut copiosus et largus est qui donat, ita nec pauca vel modica, sed magna et multa sunt, quae donat. Quis nostrum eorum vel multitudinem numero includere novit, vel magnitudinem mensura capere valet? Potest nimirum unusquisque vestrum, si diligenter inspicere voluerit, dona sibi collata evidenter perpendere: quam devote quamque hilariter per hanc viam ad ejus [Col. 0173A] debeat currere confessionem. Ut enim silentio supprimam ad praesens dona illa creationis tuae, quae in primo esse tuo accepisti, ut etiam taceam opus redemptionis tuae excellentissimum, quod [quam nimirum] tam mirabiliter et omnino incomprehensibiliter, supra omnem intellectum, non modo humanum, sed et angelicum, Deus homo factus, Deus et in homine duram, et diram indignamque mortem passus, implevit. Quomodo digne in sensu comprehendes, quod te in saeculo talem, qualem te ibi fuisse reminisceris, tam patienter sustinuit, tam misericorditer vocavit? ibi longanimis, hic autem multum misericors, vocatum tanto talique ornatu justitiae decoravit? Dans tibi ut omni tempore vitae tuae ab his contineas, a quibus vix aliqua die te [Col. 0173B] abstinere volebas, et quod etiam hora modica sustinere laboriosissimum fuit, jam omnibus diebus tuis ferre suavissimum sit.
XII. Gratias tibi, Domine bone, et dulcis, benigne et suavis. Tu me creasti non existentem, tu perditum redemisti, tu vocatum justificasti, remittens mihi peccata mea, largiens dona tua, assiduitatem in lectione, devotionem in oratione, studium in meditatione, dulcedinem in speculatione, puritatem in contemplatione, sanitatem, prout mihi expedire nosti, tribuens in corpore, ut ad opus bonum robustum reddas et validum. Et aliquando infirmitatem, ut a mala actione retrahas, et timidum efficias, semper et in omnibus salutem meam zelans. Bello me tentationis fatigans, quiete me rursum pacis [Col. 0173C] consolans. Ibi ne me extollam, hic autem ne nimis pusillanimis fiam. Ubique et semper mihi assistens, et omnia mea non solum bona, sed et mala in bonum mihi cooperari faciens. Adde posthaec; adde et ad haec, quin [ al. quia] haec omnia nihil merenti contulisti. Quid enim ego prius feci, ut tot me et talibus tantisque donis dignum judicares? nihil boni, nihil non mali feci; et ipse omnia bona contulisti. Laudandus quidem quod tanta dedit, sed quod indigno dedit, nimirum valde admirandus. Est itaque et haec via, de qua loquimur, perducens ad confessionem, ut, si videtur devote laudandus pro eo quod tanta et talia dedit, videatur tibi multo devotius debere laudari pro eo quod tantillo ac tali dare voluit.
[Col. 0173D] XIII. Habetis ergo vias tres etiam ad hanc confessionem perducentes. Quarum prima consideratio est divinae largitatis; secunda, intuitus excellentiae muneris ejus; tertia, conscientia nullius meriti, quo aliquid accipere dignus esses, praecedentis. Et prima quidem te excitat ad mirationem, ut merito tantae largitatis abundantiam mireris. Secunda invitat ad dilectionem, ut in ejus quem tanta taliaque tibi dedisse agnoscis, amore inflammeris; tertia, salubrem tibi infundit humilitatem, ut dum te consideras et multa accepisse, et nihil prorsus meruisse, nihil ex omnibus, quae in te vides, bonis, tibi attribuens, sed illi omnia, ex cujus munere sunt, ascribens in conspectu largitoris largissimi, [Col. 0174A] utiliter humilieris. En geminam vobis ostendimus confessionem: unam, qua mala nostra occulta detegimus; alteram vero, qua Deum laudamus pro munere suo. Et singulis tres assignavimus modos, quibus, et cum desunt, acquiri, et cum adsunt, debent exerceri. Dum autem his modis, ut tam mala quae te perpetrasse reminisceris tibi imputes, quam bona quae tibi adesse perspicis, Deo ascribas, unctionem gratiae suae Dominus inspirat, quasi super aquas, nimirum redemptionis Judae, Dominus ambulat. Aquae namque, sicut superius diximus, quibus redimitur Judas, modi sunt et viae quibus a negatione prava eripitur confessio. Quia quasi in captivitate quodammodo Judas detinetur, dum, obsistente negationis obstinatione, confessio non exercetur. Sunt [Col. 0174B] adhuc confessiones aliae ad Judam pertinentes, habentes et ipsae modos et vias suas, quasi aquas redemptionis earum, super quas Dominus ambulat, dum per easdem vias et modos, ad acquisitionem et exercitium earum nos excitat. Sed quia obsistit jam hora, ne de his in praesenti loqui possimus, alia vice, auxiliante Domino, de eis tractabimus, ad ejus laudem et gloriam, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Medici corporalis et spiritualis in morborum curatione analogia. โ 2. Alia est confessio proprii criminis, alia divinae [Col. 0174C] laudis et fides, utrobique necessaria constantia. โ 3. Ad constantem fidei confessionem via prima est passio nostri Redemptoris. โ 4. Secunda est fortitudo tui Adjutoris. โ 5. Tertia est, magnitudo remunerationis. โ 6. Confessio beatorum in patria, quae est vox laetitiae et laudis, ex triplici capite. โ 7. Confessio quadruplex, et tres viae singularum recapitulantur. โ 8. Bethlehem, id est domus panis, in qua Dominus quadrifariam pascitur. โ 9. Primo subcinericio, id est poenitentia; secundo, pane sartaginis, id est laboris. Tertio craticulae, id est tribulationis. Quarto clibani ardentis, qui est angelorum. โ 10. Aegritudo animae quadruplex: prima est duritia cordis. โ 11. Secunda, desidia in opere. Tertia, blasphemia in fide. โ 12. Quarta, ignorantia felicis aeternitatis. โ 13. Deo omne bonum tribuendum.
I. Qui de arte medicinali se intromittit, tanta talique [Col. 0174D] sollicitudine medicaminum suorum confectionibus debet insistere, ut in aegro suo, qui purgatione duntaxat indiget, qualia purganda sint purget, quatenus juxta quod peritissimus ille medicorum Hippocrates asseruit, conferat et bene ferat. Erga aegrum profecto suum peccatorem quemlibet, in spirituali nimirum sanctae praedicationis medicatione, similem gerere debet sollicitudinem spiritualis animarum medicus, praedicator verbi vitae. Sicut enim qui corporaliter aegrotat, ad plenam non facile valet pertingere sanitatem, nisi humore primitus noxii, qui aegritudini nutrimenta et causa sunt, expellantur, ita peccator quilibet, quem aegrum esse, et aliquando quod pejus est, quem etiam mortuum [Col. 0175A] esse, dum in affectu peccati criminalis mentem radicitus figit, dubium non est ad veram nullatenus posse salutem pervenire, nisi peccata ejus occulta per confessionis potionem, prius evomantur. Quid enim aliud sunt vitiorum corruptiones, et maxime peccata occulte commissa, et in conscientia abscondita, nisi quidam humores perniciosi in corpore latentes, et corpus perimentes? Et sicut hi non expulsi generant mortem, sic et illa per confessionem non ostensa perducunt ad damnationem. Rursum quid aliud est praedicatio ad confessionem exhortans, nisi instructio potionis, antidotum demonstrans? Inde est quod in sermone, quem proxime habuimus de virtute confessionis, locutionem tam prolixam contexuimus, quia eam pernecessariam [Col. 0175B] non ignoramus.
II. Et est confessio prima, qua mala nostra occulta detegimus. Sed quia in hac confessione, quae timore procedit, conscientia nostra gravatur, succedit huic confessio alia, qua gravata conscientia tua alleviatur [ al. consolatur], quae exercetur, dum in donis suis benedicetur Deus ac laudatur. Et est confessio haec quasi electuarium quoddam, stomachum mentis mitigans et confortans, in qua quietem percipit anima consolationis, quae in praecedentis confessionis potione laborem protulit vexationis. In illa confessione, qua peccata tua detegis, veniam percipiens, a perniciosis humoribus purgaris. In hac vero, qua Deum in donis suis benedicis, [Col. 0175C] gratiam acquirens internae visitationis ornaris. Sed sic purgatus et ornatus (purgatus dico per pietatem veniae, ornatus per largitatem gratiae), necesse est ut virtutem in te habeas constantiae, quia, qui te diluculo visitat, subito probat (Job VII, 18) , ut oporteat te pro tuenda pietate sanctitatis, contra occultum pugnare tentatorem, et, cum necesse fuerit, pro defendenda fidei virtute contra apertum dimicare persecutorem. In hac itaque pro defensione fidei congressione confitere non modo Deo, sed Deum, quia si confessus eum fueris coram hominibus, confitebitur et ipse te coram Patre suo (Luc. XII, 8) . Si autem negaveris, et ipse negabit te.
III. Quod si quaeris quae via ad hanc te possit perducere [Col. 0175D] confessionem, sit tibi prima, et quidem valde recta, passio nostri Redemptoris. Per patientiam itaque curre propositum tibi certamen, aspiciens in auctorem et consummatorem vitae Jesum. Qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem, confusione contempta (Hebr. XII, 1, 2) . Verba haec Pauli sunt, quibus concinit consors atque collega martyrii et coapostolus Petrus. Christus inquit, passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II, 2) . Nec mirum si pro te pateris, qui pro te passus est, et quidem Dominus pro servo. 55 Recordare quia non est servus major domino suo; ut si ipsum persecuti sunt, persequantur et te (Joan. XV, 20) . Ergo, si odit te mundus, scito quia ipsum te priorem odio habuit (ibid., 8) . Et si patremfamilias [Col. 0176A] Beelzebub vocaverunt, quanto magis et domesticum ejus? (Matth. XVIII, 25) .
IV. Sit tibi via secunda fortitudo adjutoris tui, quia ipse pro quo pugnas, tibi indubitanter et viriliter assistet ut vincas. Nonne imbre lapidum vallatus, beatus Stephanus Filium vidit hominis stantem a dextris virtutis Dei? (Act. VII, 55) . In eo quod audis stantem, intellige pugnantem; in eo autem quod audis a dextris virtutis Dei, agnosce expugnantem. Stans bellat, et dimicat: virtuosus vero superat et triumphat, quia et ad pugnam status, et ad virtutem pertinet triumphus. Cum ergo te duxerint tradentes, pone in corde tuo non praemeditari quemadmodum respondeas, quia ipse tibi hora eadem dabit os et sapientiam, cui non poterunt resistere et contradicere [Col. 0176B] omnes adversarii tui (Luc. XXI, 14, 15) .
V. Sit tibi via tertia remuneratio illa aeterna, quia pro quo pateris, cum illo quoque regnabis. Qui itaque pateris propter justitiam beatum te scito, quia merces laborum tuorum regnum erit coelorum. Unde gaudere potes in illa die et exsultare, cum te oderint homines, et exprobraverint, et ejecerint nomen tuum tanquam malum, et dixerint omne malum adversum te mentientes, quia merces tua magna est in coelis (Luc. XXVI, 22) . Per has tres vias accedere ad confessionem hanc datur? Et sit tibi prima passio Redemptoris; secunda, fortitudo Adjutoris; tertia, magnitudo Remunerationis. Passio Redemptoris tibi sit ad exemplum, robur Adjutoris ad [Col. 0176C] auxilium, magnitudo remunerationis ad solatium. Ad exemplum passio, ut imitemur; ad auxilium fortitudo, ut remuneremur; ad solatium remuneratio, ut laetificemur.
VI. Hanc sequitur confessio quaedam, laeta quidem, et laetificans, beata et beatificans; sed in futuro erit (non in praesenti est) in patria, non in via, non in exsilio, sed in regno. Haec est illa de qua sanctus David: In voce, inquit, exsultationis et confessionis, sonus epulantis (Psal. XLI, 5) . In superna illa Jerusalem est confessio haec, quo quotidie ascendunt tribus, tribus, inquam, Domini ad confitendum nomini Domini (Psal. CXLI, 4) . Huic insistunt cives illi beati, qui habitant in domo Domini, non manu facta aeterna in coelis, in saecula saeculorum laudantes [Col. 0176D] eum (Psal. LXXXIII, 5) , misericordias ejus in aeternum cantantes, in quorum ore resonat canticum laetitiae, et vox laudis. Et tribus hanc confessionem exercent de causis, quasi totidem ad eam viis accedentes: quod ab aeterna videlicet perditione liberati sunt, quod gaudia coelestia consecuti, quod ea sine ullo defectu duratura agnoscunt. Hae causae tres ad Dei sui eos confessionem invitant. Evasio a captivitate, exsultatio de felicitate, securitas de aeternitate.
VII. Habetis ergo quatuor genera confessionum proposita vobis, quorum tria exercent in praesenti exsilio sancti, quartum vero in coelesti regno, beati. Et est prima confessio peccati, et pertinet ad poenitentes; secunda meriti, et vindicant eam sibi bene [Col. 0177A] viventes; tertia fidei, et exercent eam sancti martyres; quarta praemii, et exercent eam sine omni defectu cives in coelesti patria felices. Primam hilaritas remunerat veniae, secundam adauget cumulus gratiae, tertiam fortitudo roborat constantiae, quartam decor exornat indeficientis gloriae. Habet et unaquaeque earum quatuor confessionum tres usque ad eam viam perducentes. Primae confessionis viae, considerata enormitas culpae, poena gehennae, benignitas misericordiae. Enormitas culpae, consideranti horrorem inducit, ut talem se esse pudeat. Calamitas poenae terrorem incutit, ut timeat; benignitas misericordiae fiduciam infundit, ne desperet. Viae ad secundam confessionem sunt, abundantia divinae largitatis, excellentia muneris ejus, conscientia [Col. 0177B] nullius meriti praecedentis. Gradientem per primam cognita largitas ad stuporem te excitat, ut admireris. Per secundam visa excellentia munerum ejus ad amorem te invitat, ut inflammeris. Per tertiam habita fragilitas propria prae oculis te illuminat, ut illumineris. [ al. humilieris]. Tertiae confessionis viae sunt passio Redemptoris, fortitudo Adjutoris, celsitudo Renumeratoris. Prima martyribus proponitur in exemplum, ut illud imitentur; secunda, ad auxilium, ut corroborentur; tertia, ad solatium, ut exhilarentur. Ad confessionem vero quartam haec tria invitant: Quod a captivitate sunt liberati, quod felicitatem consecuti, quod in plena ac perfecta securitate tranquilli. Haec de quadripartita [Col. 0177C] Juda, et de aquis redemptionis ejus diximus, unicuique Judae tres, ut scitis aquas assignantes. Super has aquas redemptionis Judae Dominus ambulabat et venit in Bethlehem. Quia haec in se quatuor genera confessionum anima exercens, 56 et ad singulas viis propriis gradiens Deum in se omnipotentem suscipit mansorem, qui internam et spiritualem in ea, et cum ea celebrat refectionem.
VIII. Si enim Bethlehem, quomodo non domus panis, mens devoti poenitentis, qui confessioni insistit peccati? mens continenter viventis, qui confessionem exercet meriti? mens sancti martyris, qui pro confessione dimicat Catholicae fidei? mens denique civis felicis, qui confessionem celebrat aeterni gaudii? Nonne Dominus pascitur apud mentem poenitentis, [Col. 0177D] qui in Psalmis dicit se cinerem tanquam panem manducare (Psal. CI, 10) , sic sibi videlicet peccatorem incorporans per poenitentiam, sicut et sanctum per justitiam? Discumbebat aliquando, ut scitis, cum Pharisaeo, sed apud mulierem peccatricem (Luc. VII, 36) , sed poenitentem, ut beatus ait Gregorius [Col. 0177D] S. Gregor. homil. 36. mentis epulis delectabatur. Sed et apud continenter viventes et bene operantes quis eum neget epulari, cum dicat ipse suum esse panem, ut impleatur voluntas Patris sui? (Joan. IV, 34) . Hoc idem et alibi innuit, ubi asserit eum qui plena obedientia audierit vocem exhortationis suae, et fidei, atque confessionis ei aperuerit januam, intrabit ad illum, et coenabit cum illo, et ipse cum eo (Apoc. III, 20) . Ut [Col. 0178A] sit jam mens ejus quaedam Bethlehem, dum veram, per tantum ac talem hospitem, nacta securitatem, sapidam intra se gaudet celebrare refectionem, juxta illud Salomonis, quod secura mens juge convivium (Prov. XV, 15) . Si quis fidei, in athleta spirituali, fervorem suum asserat panem, neminem, ut arbitror, sane sapientem, in hoc habebit contradictorem. Quid enim aliud esuriebat, quando ad ficum veniens, in ea nihil aliud nisi folia invenit: cum tamen, ut ait Evangelista, non esset tempus ficorum? (Marc. II, 13.) Quid, inquam, aliud esuriebat, nisi fidem Judaeorum? Qui quidem nihil in se nisi folia verborum legalium habebant. Nec erat tempus quo fructum fidei ferrent, quia oportebat primum plenitudinem gentium introire, et sic omnis Israel salvus [Col. 0178B] fieret (Rom. II, 25) . Quod autem apud felices illos epuletur in coelesti patria quotidie, imo continuo splendide, dubium non est, quibus ipse disposuit, sicut ei Pater suus disposuit regnum, ut edant et bibant super mensam suam in regno suo (Luc. XXI, 29) . Ibi adipe frumenti satiat eos, ibi satiabitur David, quia manifestabitur gloria Domini sui (Psal. CXLVII), 14) . Ecce sicut quatuor vobis modis Judam exposuimus, sic et quadripartitam nihilominus vobis Bethlehem demonstravimus suum uniquique panem assignantes.
IX. In prima domo panis est coctus sub cinere, quia pro eo quod ad humilitatem pertinet, poenitentiae subcinericius est, et est panis doloris. De quo [Col. 0178C] loqui videtur sanctus David, ubi nobis praecipit surgere postquam sederimus, qui manducamus panem doloris (Psal. CXXVI, 2) . Quod non est aliud nisi quod tunc in spem veniae erigi possimus, cum primitus in gemitu poenitentiae, pane lacrymarum cibati (Psal. LXXIX, 6) , plenae humilitatis opus ad veram poenitentiam pertinens perfecte impleverimus. Secundae vero domus panis, pro laboriosae actionis exercitio ad sartaginem mihi videtur posse referri, et est panis laboris. Cujus tibi idem Psalmista facit mentionem, ubi dicit quod labores manuum tuarum manducabis, et ideo beatus es, et bene tibi erit (Psal. CXXVII, 2) . De craticula quoque est panis, qui in tertia domo est, eo quod igne magni agonis frigitur, qui usque ad sanguinem et usque ad ipsam etiam [Col. 0178D] mortem, pro fidei defensione stare et certare conatur, et est panis tribulationis. Qualem sancto quondam prophetae, pro eo quod sibi verba veritatis protulit, iratus Achab et in furorem versus, jussit apponi dicens: Mittite virum istum in carcerem, et sustentate eum pane tribulationis, et aqua angustiae (II Reg. XXII, 27) . Quartae vero domus panis magno illo indeficientis charitatis igne succenso coquitur in clibano, quem caminus Domini inflammat, qui est in Jerusalem, estque panis angelorum, de quo qui manducaverit, ultra non esuriet (Joan. VI, 35) .
X. Habetis itaque quadripartiam Judam et unicuique domui spiritualem sibi assignatum panem. Sed et ternas redemptionis Judae aquas super quas [Col. 0179A] Dominus ambulat, ut veniat in Bethlehem, his quos superius ostendimus, modis et viis ad veram nos confessionem perducentes, et suavem nobis spiritualis refectionis saporem, sapidamque, ut ita dixerim, suavitatem in quatuor istis, quas commemoravimus, domibus infundentes, unicuique Judae attributas. Ingens admodum utilitas in hoc ejus adventu in Bethlehem, et magna omnino salus. Unde et hic in fine dicitur quod tunc salvus erit omnis homo, quia ecce veniet. Si intelligitis quid sit secundum hunc, quem usque modo in manibus habuimus, sensum, Dominum venire in Bethlehem, scitis consequenter omnis hominis, qui spiritualiter salvari desiderat, in ejus illo adventu consistere salutem. 57 Nec ullatenus curari posse aliquem hominem [Col. 0179B] interiorem, nisi suavem et sapidam hanc, de qua nonnulla jam diximus, apud eum celebret refectionem. Sed considerate quae sit hujus de quo loquimur, hominis aegritudo, et videte si non est ita. Est aliquis qui semetipsum projecit post tergum suum, et incorrigibilis jacens in peccato suo durior adamante; nullum divini timoris respectum habens, sed attrita exterius fronte, et indomabili corde domus per omnia exasperans effectus (Ezech. XII, 3) . Nonne istum infirmum, et quidem pene usque ad mortem censes, qui secundum duritiam suam et impoenitens cor thesaurizat sibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei? (Rom. II, 5.)
XI. Est et alius non magno fortassis aliquo peccati pondere gravatus, nullo tamen boni operis decore [Col. 0179C] vestitus: marcidus jacens, et negligens. Sicut non in crimine frigidus, ita nec in virtute calidus, sed in torpore tepidus, et ideo ab ore Domini evomendus (Apoc. III, 16) ; et istum sanum quis nisi insanus dixerit? in quo a planta pedis, qui incedit in cogitatione, usque ad verticem, qui eminere debet in actione, sanitas non est (Isa. I, 6) . Certe si hoc secundum aliquem modum est, animae esse sanum, quod et decorum (qui enim per sanitatem valet, ipse consequenter et per speciem nitet), nescio quo pacto hunc sanum esse fateberis, qui nequaquam vigilans, sed dormiens, non custodit vestimenta operis sui (Apoc. XVI, 15) . Certe, nec aliqua habet, sed nudus ambulat, et vident omnes turpitudinem ejus. Et de illo quid judicabis, qui inerti, [Col. 0179D] in mente, debilitatus infirmitate, in fide offendit, dum fidem non defendit; in corde quidem retinens, unde credat ad justitiam; sed os aperire non praesumens, ut confiteatur ad salutem? (Rom. X, 10.) Num ei salutem dices inesse, quem vides pro fidei viriliter non stare defensione? Nam, dum in fide peccat, quae salvat, profecto deest ei salus, ac per hoc nec est sanus. Si enim fortis ac sanus esset in corde, nimirum viriliter dimicaret pro fide. Juxta quod Apostolus dicit de sanctis: Qui per fidem vicerunt regna, quia convaluerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello (Hebr. XI, 34) . Dicturus siquidem, fortes facti sunt in bello; praemisit, convaluerunt de infirmitate. Ut innotesceret nobis, non posse quemquam [Col. 0180A] ascendere ex adverso, et opponere se murum pro domo Israel, ut stet in praelio in die Domini (Ezech. XIII, 5) , qui necdum per virtutem spiritus convaluit de infirmitate.
XII. Puto quod nec illi veram asseres inesse salutem, in cujus terra, pro eo quod suaviter vivitur (Job XXVIII, 13) , inveniri non potest sapientia. In quo cum profundus per concupiscentiam, et amarus sit per malitiam: abyssus dicit sapientiam non inesse (ibid., 12) , et mare loquitur secus eam non esse. Quonam modo dicendus est iste habere salutem, qui supernae suavitatis dulcedinem nec gustu contemplationis praegustare, nec palato novit desiderii affectare? Sunt itaque haec quatuor genera aegritudinis hominis: duritia videlicet, desidia, blasphemia [Col. 0180B] et ignorantia. Quadripartitae Judae, et quatuor totidem Domini panibus omnino contraria. A quibus nullatenus homo iste, de quo loquimur, spiritualis salvabitur, nisi eo, quo superius diximus, modo, ambulet super aquas redemptionis Judae Dominus, ut veniat in Bethlehem. Et est duritia in corde, desidia in opere, blasphemia in fide, ignorantia de illa aeterna et felici suavitate, felici et suavi aeternitate.
XIII. Sed ambulat Dominus super aquas redemptionis Judae, et venit in Bethlehem. Ostendit, videlicet, modos huic infirmo, quibus ad veram, quam et quadripartitam esse superius indicavimus, accedere possit confessionem; et sapidissimam ei infundit internae refectionis, quam in quadruplici domo panis [Col. 0180C] consistere diximus, suavitatem. Tunc vero, ut ostendamus quomodo homo salvatur, duritia quae est primum aegritudinis genus, emollitur. Et emollita duritia poenitens in prima domo, quae est austeritas poenitentiae, primum comedit panem, qui est panis doloris. Et in prima Juda, confessionem exercet peccati. Deinde desidia ad secundum pertinens infirmitatis genus pellitur, et ipsa depulsa devotus in domo secunda, quae est instantia bonae actionis, secundum comedit panem, qui est panis laboris. Et in secunda Juda, confessionem exercet meriti. Post haec blasphemia, quam sibi tertium vindicat infirmitatis genus, destruitur. Ipsaque destructa fidelis in domo tertia, quae est fortitudo rectae credulitatis, [Col. 0180D] tertium edit panem, qui est panis tribulationis. Et terna Juda, confessionem habet fidei. Novissime vero ignorantia, quae est quartum aegritudinis genus projicitur. Qua projecta in domo quarta, quae est aeternitas supernae felicitatis, quartum, etsi necdum per rem et effectum, per speciem tamen et desiderium, comedit panem, qui est panis angelorum. Et in 58 quarta Juda, per cogitationem et aviditatem, confessionem celebrat gaudii, in voce confessionis et exsultationis, sonum emittens exsultantis (Psal. XLI, 5) . Merito itaque tunc salvari dicitur homo, cum venit Dominus in Bethlehem, ambulans super aquas redemptionis Judae. Quae autem et quot sint aquae istae, vel quid sit per eas Judam redimi, et unde, superius partim in sermone isto, partim in [Col. 0181A] illo qui hunc proxime praecessit, ex parte, ut arbitror, ostensum est.
En, fratres, in plures quam putavimus, verba nostra, super verbis responsorii hujus protraximus, sermones. Quia quando loqui incoepimus, non omnia haec in meditatione simul habuimus; quae postea praeeunte nos gratuita gratia sua spiritu veritatis, et revelante nobis, scrutati sumus. Putavimus enim in uno nos sermone posse comprehendere quod vix in quatuor invenimus [ al. invenimur] explesse. Quod cum ita sit, quid aliud hic sciendum, nisi hoc quod aperte datur intelligi, ut dum postmodum patuit in tractando, quod prius latuit in cogitando, credatur datum pro vobis, quod primitus non patuit, in occulto cogitantibus nobis. [Col. 0181B] Sic videlicet elationem in nobis destruemus, agnoscentes humiliter bonum, quod est in nobis, sicut non esse a nobis, sic nec esse pro solis nobis. Quia vero quaedam adhuc de his verbis dicenda occurrunt, in alium ea sermonem differamus. Tum quia multa jam dicta sunt, tum quia quae dicenda restant, verbis paucis expleri non possunt. Quandoquidem tam magna, tam profunda sint, ut non putemus, quod uno comprehendi sermone possint. Ipse autem in quo speramus, qui et nos perduxit hucusque Spiritus sanctus, revelare dignetur oculos vestros; ad consideranda mirabilia de lege sua. Suam nobis tam in sentiendo, quam in proferendo gratiam administret ad laudem suam, et ad aedificationem vestram. [Col. 0181C] Cui sit cum Patre et Filio, a quibus ab aeterno procedit, honor et gloria in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. De nobis modica, de aliis qualiter magna sentiamus. โ 2. Sicut beato Augustino praeter intentionem, praedicatoribus interdum lingua movetur. โ 3. Illis nunc verborum copia, nunc provenit inopia. โ 4. Multiplices cenodoxiae insidiae, et quis vitii genius. โ 5. In auditoribus duo vitanda, fastidium et curiositas. โ 6. Scripta SS. Patrum praedicatori commendata. โ 7. In praedicatione non affectata verborum compositio, sed magis cordium spectanda [Col. 0181D] instructio. โ 8. Praedicatores ut custodes Sponsae Dei, id est Ecclesiae quales esse oporteat. โ 9. Egressus Domini de Samaria, id est occulta custodia ad nos. โ 10. Quantopere adventus Domini mundo desideratus.
I. Egredietur Dominus de Samaria ad portam quae respicit ad Orientem, et veniet in Bethlehem, ambulans super aquas redemptionis Judae: tunc salvus erit omnis homo, quia veniet [Col. 0181] Ex officio Eccles., unde sup. Dominic. 2 Adventus, 3 noctur. . Debitores, dilectissimi, nos vobis recognoscimus, et est tempus, ut quod polliciti sumus, reddere pro viribus studeamus. Sed priusquam ad indaganda, quae verbis istis, insunt profunda, accedamus: delectat paululum commemorare quam miro modo, in verbo suo, Deus omnipotens disposuit nos. Plerumque [Col. 0182A] enim multa nobis coram loquentibus, ut in fine praecedentis sermonis diximus, occurrunt; quae in occulto meditantibus, et multo fortassis studio quaerentibus non patuerunt, ut donum intelligentiae, et nostrae subtilitati non tribuamus, et coram quibus confertur, pro illis conferri credamus. Sicque fit ut humiliter in oculis nostris, de nobis modica, de aliis sentiamus magna, non ambulantes in magnis, neque mirabilibus super nos (Psal. CXXX, 1) . Alioquin plura apud nos, ut ea postmodum loquamur, in meditatione versamus: quam in ipsa postea locutione, pro eo quod non occurrunt, non proferimus: disponente, tunc temporis, mentem et linguam nostram, et ad alia trahente ipso, in cujus manu sumus nos et sermones nostri. Quia licet [Col. 0182B] quae loqui proponimus, in cogitatione tractata fuerint, bona haec tamen quae locutionis tempore, et Dominus menti, et mens ministratori; illis fortassis, qui tunc praesentes sunt, auditoribus, sunt magis necessaria; ac per hoc quantum ad ipsos, meliora.
59 II. Quod Patri ac doctori nostro egregio, beato, quadam vice legimus contigisse Augustino, qui, dum ex more verba faceret ad populum, ad aliud repente, quam vel propositum ejus erat, vel materia in se habebat, de qua agebat, ejus se lingua, inter loquendum, derivavit. Ad quem tempore postmodum congruo, quidam humiliter accessit, et quid in mente efferebat, unctio illa docens de omnibus (I Joan. II, 27) , per verba illa, quae impraemeditate protulit, aperuit. Nonnunquam vero visitante mentem spiritu, multa in meditatione apprehendimus: et eadem multa, movente eodem spiritu linguam, in locutione postmodum effundimus, nonnihil bonum providente in hoc tam de nobis quam de auditoribus nostris, ut et in occulto per semetipsum pascat nos. Ita fit ut dum omne quod in nobis est bonum, non ex nobis, sed ex ipso fit, et nobis ex auditoribus nostris, et illis meritum provideat ex nobis; conservante ipso, apud se, ad remunerationem, et quam, eis loquendo, impendimus praedicationem; et quam ipsi nobis in audiendo, exhibent humilitatem.
III. Saepe vero, nec multa nobis in meditatione patent, quae proferamus, nec postea, etsi velimus, [Col. 0182D] proferre valemus. Ut subtrahente ipso, ad tempus, mentibus nostris, intelligentiae donum, et nobis per hoc a vestris auribus verbum; et nos quidem dum nobis demonstrat, quod non sufficientes simus cogitare aliquid ex nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex ipso est, salubriter humiliet (II Cor. III, 5) . Et vos nihilominus, dum scitis mandatum nubibus ne pluant imbrem (Isa. V, 6) ; sollicitos et devotos in oratione reddit. Quatenus quod vobis effundamus, ipse prior nobis infundat. Sicque dum voce ad Deum clamant concordi, tam humilitas nostra quam vestra oratio, uberius et quodammodo laetius ad nos quod ipso transmittente administremus, redeat intelligentiae donum, quam si nunquam fuisset subtractum. [Col. 0183A] Sed haec de nobis dicentes, qui loquimur, et de vobis qui auditis, hoc etiam addimus, quia in uno eodemque Dei verbo, magis tangit periculum linguam nostram, quam aurem vestram.
IV. Vos enim eo securius quo humilius auditis, nos vero eo periculosius in sermone Domini incedimus, quo elationem quae inter caetera vitia magis gratiae inimica est, molestius nos infestantem habemus. Nam aliquando bene aliquid dicere studemus, ut vobis, qui auditis placeamus; vel [ al. qui] etsi forte placere non multum exoptamus, displicere tamen formidamus. Aliquando delectamur [ al. delectari] turpiter in laude, quam offertis nobis; licet nec corde, nec ore quaesita fuerit a nobis. Et quidem placere velle, et displicere nolle, non semper malum [Col. 0183B] est, sed beatus qui in utroque illi soli quaerit placere cui sicut placere optimum, ita et displicere pessimum est. Illud autem tertium quod posui in laude videlicet non quaesita, sed ab auditoribus oblata delectari, malum esse non possumus diffiteri.
Quin [ al. quod], necesse habemus, nos, qui loquimur, cum ab eo forte fuerimus intercepti, ut ante ejus oculos, cui soli esse debet honor et gloria, conversi ad cor nostrum, crebris lamentis tergamus. Infirma siquidem mens, suavia laudis verba libenter et gaudenter suscipit, quae etiam plerumque, et cum nihil fortassis exterius et ad laudem pertinens audit, bene a se dicta in occulto apud se revolvit, et aliis per se haec nota recogitans, illisque haec valde placere sibi renuntians, privata quadam apud se laetitia [Col. 0183C] inaniter hilarescit. Et, cum nec ista sine gravi, apud se, culpa mens versare possit, quid de eo dicemus, cujus ex abundantia cordis os loquens aperte jactando se (Luc. VI, 45) , quae jam protulit, creberrime repetit profunde cogitata: nitide quoque turpissimo et inanissimo arrogantiae vento inflatus asserit prolata? Ille quoque qualiter irridendus, qualiter subsannandus est, qui laudem corde quidem quaerens, ore autem quasi fugiens, nihil penitus valere quidquid dixerit, conqueritur; malle se tacuisse quam sic locutum fuisse asserit. Ad hoc totus in hac ejus exteriore accusatione intendens, ut alios ad laudem suam excitet, quatenus dum tam anxie ore eum conqueri audiunt, et turpem inanis gloriae [Col. 0183D] appetitum, qui in corde tam impatienter exspectat, tamque ardenter expetit, non conspiciunt, quasi consolantes bene dixisse asserant, et jure eum laudandum pro verbis tam laudabiliter prolatis affirment. Detestabile certe jactantiae genus ad hoc humiliare te, ut exaltes, et laudem quaerere fugiendo.
V. Haec mala, fratres, et quae in hunc modum sunt, loquentibus insidiantur, a quibus vos, qui auditis, immunes estis. Quia in occulto servata apud vos pulchritudo devotionis vestrae dum exterius visa, vel audita non agnoscitur, humanae nimirum laudis pulvere non offuscatur. Sed sicut nobis ab hac perniciosa 60 elationis peste cavendum est, ita et vobis nihilominus a pessimo cavetote vitio fastidii, et curiositatis. Sunt enim quam plures, [Col. 0184A] quos saepissime experti sumus, qui cum maximo fastidio suscipiunt verbum in sermonibus, qui diebus festis ex more recitari solent, magis ex usu praesentes se exhibent, quam ex affectu; plus exspectantes et desiderantes finem, quam aliquam desiderantes, vel colligentes sibi aedificationem spiritualem. Non solum autem, sed dum propter disciplinam ordinis vel corporaliter abesse non possunt, pernicioso fastidii pondere gravati, contrahentes facies intra caputia, quasi per maturitatis frenum, oculorum lasciviam cohibentes, inerti dormitioni insistunt. Sunt vero alii qui libenter quidem audiunt quae dicuntur, sed nihil penitus approbant nisi nova et inaudita dicantur. Denique solent finito sermone, et si forte verbis tunc non possunt oris, vel verbis [Col. 0184B] digitorum, aliqua, uti ipsi multoties deprehendimus, et in hunc modum invicem conferre frequenter audivimus. Nonne Augustinus, nonne Gregorius, nonne alii doctores haec eadem dicunt? quae passim in libris doctorum furatus memoriter retinuit, haec nobis pro sermone recitavit, ac si et nos non possimus ista videre, ut ipse ea vidit, atque collegit.
VI. Haec vox eorum nolentium attendere. Quia juxta Comicum: Nihil est dictum quod antea non sit dictum. Haec, inquam, vox illorum, ac si nos quidquam dicere vel sciamus, vel debeamus quod non dixerunt, et in scriptis suis ad doctrinam nostram reliquerunt praecedentes nos doctores sancti. Praesertim cum praecipiat nobis Psalmista, ut in ecclesiis benedicamus Domino de fontibus Israel (Psal. LXVII, 27) . Et divinitus percussi sunt filii Aaron in Levitico (Levit. X, 1) ; pro eo quod ignem alienum obtulerunt, quod eis praeceptum non erat. Quibus istos similes dixerim, nisi carnalibus istis Israelitis, qui fastidientes manna, cibos, ut scitis, desiderabant Aegyptiacos (Num. XXI, 5) . Sed quae fuerit poena illorum, si hi diligenter attenderent, talia, ut arbitror, non dicerent.
VII. Illos autem, qua subsannatione et irrisione judicabitis tangendos, qui cum omnino nullum vel admodum modicum habent in Scriptura intellectum: habitum ad eos sermonem penitus respuunt, nisi totus in verbis Latinis, et quod magis irridendum est, nisi quibusdam verbis pomposis et insolitis [Col. 0184D] persolvatur. Bene, inquiunt, et acute sensit in mente: sed quidquid dixit minus est probabile, minusque acceptabile, dum sua vulgarem hanc locutionem assumpsit in prolatione, cum ipsi nihil omnino intelligant ex omnibus quae dicuntur, nisi vulgariter eis exponantur. Vos autem, fratres, non sic, sed tanta aviditate esuriant mentes vestrae verbum Dei, ut iterum illud esuriatis. Sed et omnem in eodem verbo devitate locutionem; quae non aedificat. Magisque [ al. magis quoque] affectate, ut in vobis imbuantur corda, quam vobis componantur verba. Emundantes itaque vos a faecibus istis: compatimini miseriis nostris multimodis. Erectis fidelibus animis suspirate ad illum pro nobis; qui nostra in his omnibus, quae superius vobis exposuimus, et in caeteris, [Col. 0185A] quae in nobis innovantur malis: spes sola et singulare refugium est. Quatenus et qui illis, qui ejus magisterio adhaerebant, pedes lavit; speciosos quoque reddat et pedes evangelizantium vobis (Rom. X) . Ut non simus sicut quidam plurimi, adulterantes verbum Dei, sed ex sinceritate sicut ex Deo, coram Deo, in Christo loquamur.
VIII. Et qui ad hoc constituti sumus, uti custodes Sponsae suae sanctae Ecclesiae, quae estis vos, ejus ipso transmittente per nos verba, praestemus [ al. proferamus] ipsum ab ea amari, ipsum laudari; et eum nequaquam adulterantes, aliquid in ea nostrum, quod ad ipsum solum Deum pertinet, quaeramus. Quatenus ut fideles paranymphi, et amici Sponsi, sinceri stantes in rectitudine internae intentionis, [Col. 0185B] et cordis eum auribus audientes gaudio gaudeamus, non propter vocem nostram, sed propter vocem ejus (Joan. III, 29) . Ut enim idem ait: Qui a seipso loquitur, gloriam propriam quaerit; qui autem quaerit gloriam ejus qui misit illum, hic verax est, et injustitia in illo non est (Joan. VII, 18) . A semetipso loquitur, qui a semetipso aestimat esse, quod loquitur; ille etiam a seipso loquitur, qui pro ipso solo loquitur, vel ob emolumentum videlicet alicujus commodi temporalis; vel ob favorem humanae laudis. Sed vos adjuvate in orationibus vestris infirmitatem nostram, ut sapienter inter illum et vos incedentes, ejus in vobis gloriam quaeramus, qui misit nos.
IX. Audite quid in verbis istis sacrosanctis et profundis, ipse dignanter revelavit nobis, ut et nos [Col. 0185C] ad ipsius laudem et utilitatem vestram revelaremus vobis. Egredietur Dominus de Samaria ad portam quae respicit ad orientem. Per hunc Domini 61 egressum de Samaria, salubrem ejus de illa alta et secreta custodia, ubi illum Pater in sinu suo custodivit, ad homines accepimus adventum. Quia, ut ipse ait: Exivi a Patre, et veni in mundum (Joan. XVI, 28) . Et juxta Psalmistae sententiam: A summo coelo egressio ejus (Psal. XVIII, 7) . Nonne in custodia fuit qui in patre invisibili, invisibilis absconditus fuit? nam quandiu nullam aliam in se naturam nisi divinam, quae et invisibilis est, habuit, quasi tandiu intus fuit. Sed, quando Verbum caro factum, id est Deus homo factus est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) ; [Col. 0185D] ac secundum quod Jeremias ait: In terra visus et cum hominibus conversatus est. (Baruch, III, 38) . Tunc nimirum de hac, de qua loquimur, Samaria egressus est.
X. Hinc ejus egressum illa quondam in Canticis ardenter videre exeptavit: quae magno affecta desiderio ait: Quis mihi det te fratrem meum, ut inveniam te foris? (Cant. VIII, 1.) Intus quidem jam eum invenerat, quia in eum credebat, quem in divinitate invisibilem agnoscebat. Sed foris eum videre concupiscit, ut in illa videlicet natura appareret, quae oculis corporalibus videri posset. Sed ut in tali natura appareret, oportuit ut in unitate eam personae suae assumeret, et non sub aliqua se forma phantastica absconderet: sed illud veraciter [Col. 0186A] esset, in quo appareret: sicque frater esset, dum homo esset. Prius ergo eum fratrem suum fieri voluit, ut eum postmodum foris invenire posset. Quia, postquam frater et caro nostra factus est, dum in similitudinem hominis factus, et habitu inventus ut homo, de secreto paternae Samariae, ad publicum nostrae egressus est naturae; sicque foris inventus est in natura nostra, qui intus fuit in sua. Qui est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Portae diversa acceptio in Scripturis. โ 2. Porta orientalis est Virgo Maria, [Col. 0186B] ad quam insignis apostrophe. โ 3. Ante Mariam nemo virginitatis Deo sacravit propositum. โ 4. Plenitudo gratiae per Mariam in fideles derivatur. โ 5. Moysen de fiscella scirpea filia Pharaonis, Christum de Virgine natum suscepit Ecclesia gentium. โ 6. Bethlehem, id est domus panis: qui reprobus triplex. โ 7. Panes Ecclesiae probati decem recensentur. โ 8. Quis fructus, in Ecclesia, singulorum.
I. De Samaria egressus Deus ubi primum apparuit? utique ad portam, quae respicit ad Orientem. Quia illam, in qua videretur, de virgine Maria suscepit apparitionem. Est porta quaedam Christus, de qua dictum habetis in Job de impio, quod Longe fient amici ejus a salute, et conterentur in porta (Job V, 4) . Quia Synagogae populi a vera se salute elongantes, veniente Christo, per infidelitatem corrupti [Col. 0186C] sunt. Est et alia ad fidem pertinens porta, de qua sanctus David: non confundetur, Cum loquetur, inquit, inimicis suis in porta (Psal. CXXVI, 5) , id est quando disputabit cum haereticis pro fide tenenda [ al. tuenda]. Est quoque bonum, quod exercemus opus, quasi porta quaedam, quia per illam de bona voluntate, quam coram Deo intrinsecus habemus: ad oculos proximorum extrinsecus eximus; de qua ait sanctus Job: Quando procedebam ad portam civitatis (Job XXIX, 7) . Quando videlicet exterius exivi ad opus bonum coram aliis. Sed et exitus ab hac vita, porta nobis est. Sicut in Ezechiele legimus (cap. XL, 3) , quod propheta interius stans, oculos exterius habuit ad portam. [Col. 0186D] Pro eo quod electus quisque in fide Ecclesiae vivens, ad exitum suum ab hac vita, desiderium suum extendere debet, ut cum Christo esse possit.
II. Porta quoque sancta et perpetua, virgo est, ut in eodem dictum invenitur Ezechiele, quia porta haec clausa erit et non aperietur (Ezech. XLIV, 2) . Quia ipsa semper, et ante partum incorrupta, et post partum mansit illaesa. Ad hanc portam egressus Dominus de Samaria venit, quia ipsa in mente aperta per fidem, et in corpore clausa per castitatem; sine pollutione, eum munda concepit, et sine laesione integra generavit. Vere tu es, o Virgo beata, porta in Ezechiele orientalis. Tu et ista, de qua nunc agimus, porta, respiciens ad orientem; quia tu es, in qua Christus suum sine omni violatione [Col. 0187A] et ingressum habuit et egressum, per quam et nos introitum habemus ad regnum. Et sanctitatem exercere nunquam omittis, utpote gratia plena. Tu soli Christo placere contendis, utpote quae nec primam similem visa es, nec habere sequentem. Nam sit oriens pueritia nostra, de qua 62 aetatis nostrae sol primum emergit. De quo in Evangelio legitur, quod multi ab Oriente venient (Matth. VIII, 11) ; pro eo quod plures ab ipsa pueritia ad Christum accedunt. Et cum sit populus Judaicus quodammodo oriens, ut invenitur in Apocalypsi, quia ab Oriente portae tres (Apoc. XXI, 13) , pro eo quod et ipsi fides sanctae Trinitatis sit nuntiata. Est quoque [ al. quidam] verus Oriens Dominus Christus, ad quem respicis tu, ut ei soli placeas in [Col. 0187B] interna intentione. Est et sanctitatis opus, ad quod similiter respicis, ut illud pro ejus nomine exerceas in conversatione.
III. Totus adhuc pene mundus ad occidentem carnis vergebat operans in ea, et proferens ex ea fructum mortis, quando tu ad virginitatis orientem oculos elevans, gloriam in te praeferebas futurae incorruptionis. Qualis ille sanctae Ecclesiae fulgebit pulcherrimus et felicissimus status: in quo non nubent fideles ejus, neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei in coelo! (Matth. XXII, 30.) Quae enim erat illo tempore mulier hanc vocem proferre valens aut volens: Virum non agnosco? (Luc. I, 34.) Certe nullam tunc fuisse asseres, si vocis hujus virtutem plene agnoscas. Quid enim est virum [Col. 0187C] non cognosco, nisi virum cognoscere non propono? Non solum in praesenti virum ignorans, sed et omni vitae meae tempore firmum ignorandi propositum habens. Quin potius, pro maledicta habebatur tunc sterilis: in tantum ut magis plangendum et dolendum sibi arbitraretur filia Jephtae (Judic. II, 34) , quod carnem virgineam intulit sepulcro, quam quod gladio jugulata est paterno. Sed tu respexisti Christum in interna intentione; respexisti ad Orientem, carnis virginitatem, in pudica conversatione. Respexisti, inquam, etiam prae mulieribus cunctis unde et per saecula beata praedicaris in cunctis. Sed quem sola tunc suscepisti, sola habere noluisti, sed, qui de sinu Patris venit [Col. 0187D] ad te, usque ad nos quoque venit per te.
IV. Sicque ros qui primum in solo vellere fuit (Judic. VI, 40) , totum postmodum aream humectavit, ut sola quidem, primum ipsum susciperet; ut eum deinceps cunctis gentibus inferret. Hoc est quod ait sanctus David, quia descendet primum sicut pluvia in vellus; et deinde sicut stillicidia stillantia super terram (Psal. LXXI, 6) . Primum descendit in vellus, deinde in terram. Sed in vellus, ut pluvia, in terram vero, ut stillicidia. Quia primum Christus ad virginem cum gratiae plenitudine venit, deinde fideles et electos suos ad participandum vocavit. Unde sicut primum ros in vellere, deinde in area, ita et Dominus egrediens de Samaria, [Col. 0188A] primum ad portam quae respicit ad Orientem, deinde venit in Bethlehem. Hoc est quod in missa cantamus de ea [Col. 0187D] In praefatione missae encomium Mariae. , quia primum unigenitum filium suum sancti Spiritus obumbratione concepit. Et deinde: Virginitatis gloria permanente huic mundo lumen aeternum effudit, Jesum Christum Dominum nostrum. Nam Bethlehem Ecclesia est vocata de gentibus, ut ejus domus sit, qui ait: Ego sum panis vivus (Joan. VI, 52) . Ad quam domum panis venit Dominus, postquam egressus est de Samaria, ad portam quae respicit ad Orientem. Quia de sinu Patris per carnis assumptionem ad virginem accessit, et ipsa mediante per fidem ad Ecclesiam pervenit.
V. Haec dicens egregiam illam, ad mentem, veterem [Col. 0188B] historiam Exodi (cap. II, 3) revoco. In qua legitur de Moyse, quod noviter natum abscondit eum mater tribus mensibus. Cumque jam celari non posset, sumpsit fiscellam scirpeam, et linivit eam intus, et foris bitumine ac pice, posuitque intus infantulum. Quem postea, ut scitis, quia longum est ire per singula, sustulit filia Pharaonis. Quis hic Moyses tribus mensibus in domo absconditus paterna, nisi Dominus legifer noster, qui accepit verba vitae dare nos tribus temporibus: sub natura, sub lege, sub prophetis, in hac, de qua jam multa locuti sumus, latens Samaria? Sed elatus de domo paterna, positus est in fiscella scirpea bitumine linita ac pice. Quia egressus de Samaria venit ad portam quae respicit ad Orientem. Extractum [Col. 0188C] de fiscella Pharaonis eum filia suscepit, et Christum natum de Virgine Maria, per fidem electa Ecclesia de gentibus excepit, quod est Dominum a porta quae respicit ad Orientem, venire in Bethlehem. Quasi bitumine fiscella linita est, ac pice dum munditia ornata est virgo nostra, ac humilitate: ut virum se non cognoscere asserens, quod perfectae esse castitatis nemo ambigit, et ancillam Domini se vocans (Luc. I, 38) , quod magnae ac profundae humilitatis est, omnipotenti Deo et picem humilitatis in mente, et bitumen offert castitatis in carne. Quod ergo in psalmo septuagesimo primo dicitur descendere (Psal. LXXI, 6) ; deinde in vellus, postremo in terram; quodque in Exodo, primo Moyses celari non [Col. 0188D] valens, manifestatur; deinde in fiscella 63 ponitur; novissime vero a filia Pharaonis suscipitur, id hic est primum Dominum egredi de Samaria; deinde ad portam accedere, quae respicit ad Orientem; novissime vero in Bethlehem venire, Christum videlicet de secreto Patris, inde tamen non recedendo, exire ad virginem, carnem de ea et in ea assumendo, accedere ad Ecclesiam de gentibus, alimentis fidei eam reficere.
VI. Sed cum Ecclesia Bethlehem, Bethlehem vero domus panis sit, sciendum, quia est panis cujus ipsa non est domus, quia eum intra se hospitari non permittit. Est enim panis quidam, doctrina haeretica, ut in Parabolis legitur, quia panis absconditus [Col. 0189A] suavior est (Prov. VI, 17) , pro eo quod doctrina haeretica reprobis charior nonnunquam est quam doctrina sana. Est et carnalis delectatio panis, quo anima peccatrix pascitur, sicut habetis in Job de impio dictum, cum se moverit ad quaerendum panem (Job XV, 23) , id est cum se intromiserit carnalem quaerere delectationem. Sed et induratus quilibet, perseverans in peccato suo, panis est, ut reperitur apud Osee, quod Ephraim factus est panis subcinericius, qui non reversatur (Ose. VII, 8) , quia induratus peccator in immunditiis suis jacet, et de eis non poenitet. Hujus tripartiti panis Ecclesia domus non est, quia per affectum, sive per effectum mansio non est. Primus panis edentem perducit ad blasphemiam in fide; secundus, ad consensum in pravitate; [Col. 0189B] tertius vero, ad aeternitatem in poena gehennae. Doctrina namque haeretica per errorem seducit, delectatio peccati ad consensum perducit, perseverantia in iniquitate in aeternam perditionem mergit, ut justo Dei judicio sicut hic nunquam voluit terminare culpam, sic et ibi nunquam finiat poenam.
VII. Sed est alius panis ad Ecclesiam pertinens, cujus et illa domus est. Ipse est primus qui de seipso ait: Ego sum panis vivus (Joan. VI, 52) , quia in ipso vitalis animae refectio est. Est et secundus panis ejus, ille quem in sacrosancto altari quotidie sumit. De quo in Parabolis dicitur: quia panem otiosa non comedit (Prov. XXXI, 27) , quia ipsa corpus Redemptoris sui sine fructu boni operis non percipit. Est et tertius gratia spiritualis, ut in Isaia habetur [Col. 0189C] quod panis ei datus est, aquae ejus fideles sunt (Isa. XXXIII, 16) , id est gratia spiritualis viro ecclesiastico collata est, contemplationes ejus erroneae non sunt. Est et quartus, sacra doctrina, ut ait Jeremias quia parvuli petierunt panem (Thren. IV, 4) . Humiles videlicet et simplices desideraverunt doctrinam audire. Est et quintus Ecclesiae panis, actio bona, sicut et vox illa continet sancti Spiritus in Isaia, quae talis est: Panem nostrum comedemus (Isai. IV, 1) , pro eo quod septiformis Spiritus in bono opere, quod nobis agendum inspirat delectatur. Est et sextus panis ejus robur charitatis. De quo Dominus in Evangelio: Quis ex vobis petit panem, id est charitatem? (Luc. XI, 11) . Est et septimus [Col. 0189D] virtus humilitatis, ut in libro Regum legitur: Et ecce ad caput ejus subcinericius panis (III Reg. XIX, 6) , quia in mente viri sancti humilitas est consideratione propriae infirmitatis. Est quoque et octavus, homo sanctus [ al. sanctificatus], ut in psalmo habetur de Domino quod cinerem tanquam panem manducat (Psal. CI, 10) . Quia non solum incorporat sibi virum sanctum per justitiam, sed et peccatorem per poenitentiam. Est certe et nonus, consolatio, ut ait Jeremias: Populus gemens et quaerens panem (Thren. I, 11) , id est dolens et desiderans consolationem. Est adhuc decimus panis ejus, subsidium vitae praesentis. De quo ait in Genesi sanctus Jacob: Si dederis mihi panem ad edendum (Gen. XXVIII, 20) , id est si mihi contuleris subsidium, ad corroborandum.
[Col. 0190A] VIII. Hujus itaque bis quinque partiti panis domus Ecclesia est, ut jure nominetur Bethlehem et sit. Primum habet per fidem pasta; secundum, sacramentaliter cibata; tertium, in occulto visitata; quartum, audiendo instructa; quintum, in bono opere occupata; sextum, dilectione impinguata; septimum, in semetipsa humiliata; octavum, per exercitium sanctificata; nonum, per consolationem roborata; decimum, per subsidium munita. Ad hanc Bethlehem egrediens de Samaria ad portam, quae respicit ad Orientem Dominus venit, quia de secreto Patris exiens, et de virgine Maria naturae nostrae publicum sumens, Ecclesiae se per fidem ostendit. Qui nobis praestet, ut qui jam eum per fidem cognoscimus, usque ad contemplandam speciem suae celsitudinis [Col. 0190B] perducamur. Cui sit cum Patre et Spiritu sancto honor et gloria, in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Panis animae verbum Dei. โ 2. Per Judam vel Bethlehem Ecclesia, per aquas redemptionis sacramenta designantur. โ 3. Pro tempore sacramenta diversa. โ 4. A vulnere peccati coepit medicina sacramenti. โ 5. Aquarum in malam partem acceptio septuplex; quae sunt perditionis Damasci. โ 6. In bonam partem acceptio; quae sunt aquae redemptionis Judae. โ 7. Jesus operatur quod vocatur. โ 8. Evangelizantibus et pulsantibus dat Dominus verbum virtute multa et occulta. โ 9. Pro meritis auditorum [Col. 0190C] se habet saepius lingua praedicatorum.
I. Gratias Deo super inenarrabili dono ejus. Gratias ei, qui epulis nos quotidie spiritualibus magis ac magis reficere dignatur, admittens nos in interioribus suis, et ostendens nobis thesauros suos absconditos, et arcana secretorum suorum, revelans etiam oculos nostros, et faciem, ut et mirabilia de lege sua scrutemur, et gloriam ejus speculemur. Ecce quot nobis in verbis responsorii hujus profunda, quam magna revelavit, et quam occulta? et certe, quando primitus apud me ea ruminare coepi, putavi me uno sermone, vel ad plus, duobus ea exponere, cum jam sex expleverimus, unum modo habentes in manibus, et adhuc nonnulla de eis dicenda habemus. Mirabile, fateor, genus cibi, qui [Col. 0190D] non solum ob maximum, qui ei inest saporem, quo magis comeditur, eo et magis esuritur, sed etiam quo frequentius editur, eo et plus augetur. Quod hic experti sumus, quia crebro jam comedimus, sed edentium sub dentibus crescit [ al. crescat] in ore cibus. Aggrediamur jam quod de his adhuc verbis restat exponere.
II. Ambulans super aquas redemptionis Judae. Hinc incipiendum est, quia hic desiit sermo praecedens. Venit ergo Dominus in Bethlehem, Ecclesiae de gentibus per fidem se ostendens, sed venit ambulans super aquas redemptionis Judae, fundans in eadem Ecclesia ab initio sacramenta salutis humanae. Unam siquidem eamdemque, per Judam, Ecclesiam accipimus; quam et per Bethlehem intelligimus, quia [Col. 0191A] quae reficitur per agnitionem veritatis, ipsa et sublimatur per virtutem confessionis: ibi corde credens ad justitiam, hic autem ore confitens ad salutem (Rom. X, 10) . Quae Juda aquas habet redemptionis suae, super quas ambulans Dominus venit in Bethlehem, quia sunt in ea instituta sacramenta, partim sub lege naturali, partim sub scripta, partim in tempore gratiae, in quibus suam esse salutem confitetur, quousque ipse verus Salvator et in primo adventu apparuit, in quo in ara crucis semetipsum immolans, carnem suam nobis in cibum et sanguinem in potum ministravit. Et in secundo apparebit, quando finis erit, cum tradet regnum Deo et Patri; et Deus erit omnia in omnibus (I Cor. XV, 24) , ut conferente ipso nobis sempiternam beatitudinem, cessent [Col. 0191B] et omnino desinant, non solum quae ante primum ejus adventum erant, promittentia Salvatorem, sed et quae post secundum sunt [ al. promittunt] modo salutem. Tunc non in Proverbiis loquetur nobis, sed palam de Patre annuntiabit nobis (Joan. XVI, 25) . Nec sub velamine sacramentorum accedet ad nos, quia videbimus eum facie ad faciem; et videbimus eum sicuti est (I Cor. XIII, 12; Joan. III, 2) .
III. Quia vero non ad statum pertinet ambulare, sed ad motum, super aquas redemptionis Judae, ut veniat in Bethlehem, Dominus ambulat. Quia quousque se in carne manifestaret Filius Dei, sacramentorum quae Ecclesiae praefigurabant redemptionem; alia pro aliis, prout ratio postulavit, mutavit, et alia aliis juxta cursus temporum et series generationum [Col. 0191C] succedere fecit. Elevate oculos vestros, et videte quomodo Dominus, quousque in tempore gratiae venit in Bethlehem, tempore naturae, et legis scriptae, super aquas redemptionis Judae ambulabat. Pauca quidem sub natura sacramenta instituens, et ea sub lege scripta multiplicans, quousque a porta quae respicit ad Orientem veniens Bethlehem introiret, per virginem videlicet in carne apparens, Ecclesiam per fidem inhabitaret, jamque figurae et signa cessarent, et res ipsa, atque veritas apparens regnaret. Itaque, priusquam in Bethlehem venit, super aquas redemptionis Judae ambulavit; at vero postquam in Bethlehem venit, tanquam in domo propria, omni jam suavitatis refectione plena requiescit.
[Col. 0191D] IV. Hoc esse arbitror, quod in libro Regum legitur dixisse Dominus ad Nathan: Non habitavi, inquit, in domo a die qua eduxi filios Israel de medio Aegypti: 65 sed ambulavi in tabernaculo et tentorio per cuncta loca quae transivi, cum omnibus filiis Israel (II Reg. VII, 6) . Dies qua filios Israel ex Aegypto eduxit, claritas [ al. claritatis] est gratiae, qua electos suos, quos sua in aeternum visione beatificandos praedestinavit, visitans, de tenebris illis extraxit; quas per peccatum primi parentis, et per mortalitatem in corpore, et per iniquitatem contraxerunt in mente. Statim enim post peccatum, ex quo calamitas coepit, et ipse eos hac gratia visitare coepit, infirmo homini medicinam in sacramentis [Col. 0192A] mentis diversis, prout ratio expetebat, praeparavit; alia sub natura, alia sub lege: diversa quidem quantum ad speciem, ad unam tamen tendentia sanitatem. Illis autem temporibus necdum in domo habitavit, hoc est nondum ad Bethlehem sanctae, quae nunc est, Ecclesiae venit, sed ambulabat in tabernaculo et tentorio per cuncta loca quae transivit, homini videlicet appropiquans in sacramentis, quorum quaedam suo tempore cessaverunt, et alia illis pro illis successerunt. Sicut tabernaculum atque tentorium stabiles mansiones non sunt, sed de loco ad locum transferuntur, et ibi solummodo haberi solent, ubi domus construi non possunt. Et pertransivit hoc modo bene faciendo, et sanando omnes oppressos a diabolo (Act. X, 38) , quos ad hanc [Col. 0192B] sanitatem elegit ambulans super aquas redemptionis Judae.
V. Sed adhuc aliae praeter has in Scripturis aquae sunt, quas bibunt iniqui, sed redemptionis Judae non sunt, sed sunt perditionis Damasci. Quia nequaquam electi in eis abluuntur, ut salventur, sed in eis reprobi potius demerguntur, ut condemnentur. Sunt etiam quasi quaedam aquae peccata nostra, quae nobis Dominus per poenitentiam remittit, sicut legimus in Genesi, quod spiritus Domini ferebatur super aquas (Genes. I, 2) , quia major est ejus pietas, quam nostra iniquitas. Et charitas ejus operit multitudinem peccatorum nostrorum (I Petr. IV, 8) . Scientiae quoque haereticorum aquae sunt, ut dicitur in parabolis; quod aquae furtivae [Col. 0192C] dulciores sunt (Prov. IX, 17) . Quia dulciores esse videntur reprobis, occultae scientiae haereticorum, quam documenta orthodoxorum. Sed et persecutiones pravorum aquae sunt, ut ait Psalmista, quod fundavit terram super aquas (Psal. CIII, 5) , roboravit videlicet Ecclesiam super persecutiones. Aquae etiam instabiles cogitationes sunt, unde et postulat idem Psalmista, ut liberet eum de aquis multis (Psal. CXLIII, 7) . Hoc est de multis instabilibus cogitationibus. Per aquas blandimenta accipimus tentationum, sicut ait sanctus Job, quod lapides excavant aquae (Job XIV, 17) , pro eo quod fortes etiam nonnunquam viros tentationum blandimenta emolliunt. Aquae nihilominus voluptates [Col. 0192D] exprimunt reproborum, sicut ait sanctus David: convertit aquas eorum in sanguinem (Psal. CIV, 29) , quia Dominus nonnunquam malas reproborum voluptates in amaritudinem perducit. Poenae quoque infernales per aquas designantur, ut legitur de Aegyptiis, submersi sunt quasi plumbum in aquis vehementibus (Exod. XV, 10) ; id est ruerunt ponderosi peccatores in poenis infernalibus. Hae, et si quae in hunc modum aquae sunt, ad Abanan et Pharphar fluvios Damasci pertinent (IV Reg. V, 12) , et non ad aquas redemptionis Judae.
VI. Sed sunt et aliae aquae, quas spectare ad redemptionem Judae non immerito dixerim, sicut sunt illae, de quibus Psalmista, et aquae, inquit, quae super coelos sunt (Psal. CXLVIII, 4) , id est angeli [Col. 0193A] sancti, qui in superioribus versantur, laudent nomen Domini. Istae sunt aquae redemptionis Judae, quia liberationi et defensioni sanctae Ecclesiae angeli semper insistunt. Insistunt et animae a carne solutae, pro Ecclesia sancta indesinenter orantes, quae et ipsae aquae sunt, de quibus sanctus David: qui tegis, inquit, aquis superiora ejus (Psal. CIII, 3) . Quia nos in quibusdam quidem sacram Scripturam intelligimus; sed animae beatae plene ejus profunda comprehendunt. Insistunt etiam sancti, qui in ea modo sunt, sicut idem Psalmista dicit, quod flumen Dei repletum est aquis (Psal. LXIV, 10) . Pro eo quod quotidie in sancta Ecclesia et merito et numero populus Deo augetur serviens. Lamenta quoque humilitatis aquae sunt, quae hanc frequenter [Col. 0193B] Judam redimunt. De quibus sanctus Job: si lotus, inquit, fuero quasi aquis nivis (Job VIII, 30) , id est si perfusus fuero lamentis humilitatis. Ad hujusmodi vero pertinent aquas et devotiones sanctorum, de quibus item beatus Job quod aquas appendit in mensura (Job XXVIII, 25) . Quia modo admirando devotiones electorum suorum Deus moderatur; ut non possint tantum aliquando explere in effectu, quantum comprehendere possunt in affectu. Populi etiam qui quotidie in Ecclesiam a malo liberantur, aquae sunt redemptionis Judae. De quibus Psalmista Dominum alloquens, viderunt, inquit, te aquae et timuerunt (Psal. LXXVI, 17) , id est intuiti sunt populi credendo, et timuerunt poenitendo.
[Col. 0193C] 66 VII. Quomodo autem in his et in hujusmodi aquis consistat redemptio Judae, nostrum satis vobis ingenium dictat. Super has redemptionis Judae aquas quotidie Dominus ambulat, veniens in suam Bethlehem, per eas incessanter suam Ecclesiam visitans. Sed quae utilitas in hoc quod egrediens Dominus de Samaria ad portam quae respicit ad Orientem, venit in Bethlehem, ambulans super aquas redemptionis Judae? Multa quidem, et admodum magna. Nam sequitur: Tunc salvus erit omnis homo, quia ecce veniet. Merito quidem. Nomen quippe ejus Jesus. Quia id operatur quod vocatur, salutem videlicet in medio terrae (Psal. LXXIII, 12) . Salvum faciens populum suum a peccatis eorum (Matth. I, 21) . Non enim misit eum Deus Pater in mundum, ut judicet [Col. 0193D] mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum (Joan. III, 17) . Quatenus verum sit, quod hic dicitur: quod tunc salvus erit omnis homo, quia ecce veniet. Sed his secundum sensum allegoricum auditis, ardenter, ut mihi videtur, expetitis, nec sine spe exspectatis, ut aliquid vobis de hoc Domini egressu secundum sensum moralem loquamur. Et quidem deesse vobis non audeo, etiam cum aliquid forte petitis, quod supra me est.
VIII. Sensi enim frequenter, et expertus sum, quia pulsatus ego, ac per hoc pulsare compulsus, et ipse mihi nonnihil patere vidi, quod me prius latuit. Quod profecto tunc non pateret, nisi pulsarem, sed nec pulsarem, nisi pulsatus fuissem. Quod certe [ al. profecto] his, qui erga opus verbi devoti [Col. 0194A] et assidui sunt, saepe contingit. Eos namque intentores eorum intentos faciunt, in eo quod ipsi intenti sunt et dum pulsant ad eos, aperit eis Dominus quod eos prius latuit: praeparans, ut ipse ait ad sanctum Job: corvo escam suam, quando pulli ejus ad Deum clamant vagantes, eo quod non habeant cibos (Job XXXVIII, 41) . Et plerumque fortassis praeparat escam illam corvo, magis propter pullos clamantes quam propter ipsum corvum, tribuens dispensatoribus fidelibus et prudentibus quos constituit super familiam suam, quando parvuli eorum petunt panem; non solum quem eis frangerent (Thren. IV, 4) , sed et quomodo frangant; ne in petitione tam justa patiantur repulsam. Ardor igitur quem in audiendo verbum habetis vos, magnum nobis affert commodum; tepor [Col. 0194B] vero non minus dispendium. Quia cum non pauca desideratis vos, dat nobis pastor omnium nostrum, non solum unde vos pascamus, sed unde una vobiscum pascamur. Cum vero panem illum vitae fastiditis vos, illum, obsistente fastidio vestro, non meremor accipere nos.
IX. Et inde est quod saepe quando loqui vobis debemus, debiles et inopes efficimur ad loquendum, quia vos infirmi et debiles facti estis ad audiendum. Nec nisi modicum quid tunc vel acute sentire vel prompte proferre possumus, obsistente tepore vestro, ne id possimus. Econtra vero cum loquentes vobis alacres vos signis, sive modis aliquibus ad audiendum, et avidos, cum humilitate tamen vera, et intentione [Col. 0194C] profectus spiritualis deprehendimus, ministrantur nobis in ipsa locutione, quaedam antea non cognita a nobis quae vobis apponamus. Ut repentina desiderii vestri agnitio, subita sit nobis, novae gratiae administratio. Sed hunc modo sermonem terminantes, in alium quod ad sensum pertinet moralem differamus, illum laudantes qui est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. 1. Ex coenobitis, alii obedientiarii, claustrales, novitii. โ 2. Designati per Abraham, Isaac, Jacob: et vocatos diversis horis ad vineam Patrisfamilias. โ 3. Per David egredientem [Col. 0194D] et ingredientem ad imperium regis. โ 4. In obedientiariis quanta prudentia et fidelitas requisita. โ 5. In novitiis sit mundi contemptus, et religionis affectus: sit humilitatis, et poenitentiae amor perseverans. โ 6. Claustralibus quies animi et corporis necessaria. โ 7. Obedientiarius vitet desidiam, novitius saeculi vetustatem, claustralis vagationem curiosam. โ 8. Frequentent sanctam actionem, sacram lectionem, puram orationem. โ 9. Monasterium carcer voluntarius, quaenam spirituales compedes. โ 10. Deus dura ex ejus amore sufferentibus vires suggerit, et spe retributionis erigit. โ 11. In illa requie beatitudinis nec minima cogitatio bona erit sine mercede. โ 12. Passionem tribulationis sequitur consolatio aeternae mercedis.
I. Videtur mihi quod in his verbis, de quibus jam multa dicta sunt, 67 tres notari ordines possunt [Col. 0195A] eorum qui in sancta congregatione existunt. Ac primum quidem illi sunt, qui ob curam exteriorum sibi commissam obedientiarii vocari possunt. Deinde inter vos admittuntur et vocantur novitii: et illorum ordo, qui omissa omni occupatione exteriori et cura, solis interioribus intendunt, et appellantur claustrales. Dicitur namque Dominus egredi, venire, ambulare. Et, ut unicuique istorum trium servetur sua proprietas, egreditur ad portam quae respicit ad Orientem; venit in Bethlehem, ambulat super aquas redemptionis Judae. Horum tamen omnium origo et causa, Samaria. Quia inde egredi, inde venire et ambulare perhibetur. Egreditur ergo, ut breviter percurramus, in obedientiariis, quos ob curam et provisionem exteriorum eis [Col. 0195B] commissorum, saepe non quidem solum in corpore: sed et de ipsa nonnunquam spirituali mentis quiete exire necesse est.
II. Venit in novitiis, qui vel ab ipsa pueritia, quasi ab ipso incipientis aetatis oriente, vel in aetate jam senili quasi ab occidente veniunt, ut recumbant cum fidelibus et obedientibus, quos designat Abraham, cum his, qui sibi bene conscii de firma gaudent spe futurorum, ad quos Isaac pertinet: cum his, qui contra vitia viriliter pugnantes, eorum modis omnibus supplantationem intendunt, quos Jacob exprimit; et ad hoc veniunt, ut cum his obedientibus, sperantibus, pugnantibus recumbant in hoc regno coelorum (Matth. VIII, 11) , spiritualiter videlicet in hac sancta epulentur, quam coram video, [Col. 0195C] congregatione justorum, panem vitae edentes in hac sancta Bethlehem. Hi sunt qui diversis horis ad vineam Patrisfamilias illius supremi accedunt (Matth. XX, 1) : alii quidem in mane pueritiae, alii hora tertia adolescentiae, alii sexta juventutis, alii nona senectutis, alii etiam undecima ultimae et decrepitae aetatis. Et cum nequaquam in veniendo unum omnes habeant tempus, singulos tamen denarius remunerat unus, quia et unus est Dominus mediator noster, qui de se ipso suos in Bethlehem pascit novitios, et consolatur in vinea laborantes. Ipse qui in novitiis venit, in claustralibus ambulat, qui auxilio ab ipso percepto, ascensiones in cordibus suis disponentes, in valle hac lacrymarum, [Col. 0195D] eunt de virtute in virtutem, ut videant Deum deorum in Sion (Psal. LXXXIII, 7) et eo quidem expeditius eunt, eo etiam celerius perveniunt, quo ab exteriori funditus cura liberi, solis interioribus intendunt.
III. Ad haec spectare arbitror, quod de sancto David in ejus laudem dicitur: Quis enim in omnibus sicut David fidelis, egrediens, et ingrediens, et pergens ad imperium regis? (I Reg. XXII, 14.) Ingrediens propter novitios, egrediens propter obedientiarios, pergens propter claustrales. Sed oportet ut egredientes nostri ad portam egrediantur, quae respicit ad Orientem, et venientes ad Bethlehem veniant, et ambulantes, ambulent super aquas redemptionis Judae. Quia et David nec egreditur nec ingreditur, [Col. 0196A] nec pergit nisi ad imperium regis. Et ut sciatis quomodo sic agere possint, videte quia et Samaria est locus unde habent egredi, venire et ambulari. Et fidelitas similiter causa, quod ingreditur et egreditur, et pergit ad imperium regis sanctus David. Sentitis, ni fallor, aliquid in his clausum contineri, ut sciatis perinde pulsandum vobis, quatenus aperiatur. Samariam dicunt custodiam interpretari. Adsit igitur egredientibus nobis custodia, ut egredi possimus ad portam quae respicit ad Orientem. Adsit, inquam, et ipsa duplex; et prima prudentia, et secunda fidelitas sit.
IV. Talem enim describit Dominus dispensatorem, qui super familiam suam constitui debet, ut sit fidelis, ne eum injustitia corrumpat; sit prudens, [Col. 0196B] ne eum ignorantia fallat (Matth. XXIV, 45) . Sit et prudens in agendis, fidelis in expendendis. Ut et quae desunt, caute acquirat; et quae adsunt, juste expendat. Sit denique prudens, ut quidquid agendum est, secundum rationem agere sciat, et sit fidelis, nihil contra rationem agere volens. Hac gemina custodia egredientes nostri secure egredi possunt ad portam, quae respicit ad Orientem. Ut eo modo operationem exerceant exteriorem, quo digni sunt aeternam promereri mercedem. Quia in eo quod prudentes sunt, quae mala sunt, praecavent, ut immunes sint a supplicio: in eo quod fideles sunt, quae bona sunt, exercent, ut digni sint praemio. Haec itaque porta est, quae respicit ad Orientem: actio videlicet sancta, tam aliena a malo, quam ornata in [Col. 0196C] bono: illum sempiternum in mercede habitura Orientem, de quo propheta: Ecce, inquit, Vir Oriens nomen ejus (Zach. VI, 12) . Ut quibus Christi amor suavis est in operatione, sit et visio ejus luminosa merces in retributione.
V. Sed et novitiis nostris adsit custodia 68 duplex, ut et ipsi a Samaria venire in Bethlehem possint. Plenus videlicet erga mundum contemptus, et perfectus ad religionem affectus. Dum enim duae sint pestes, quibus attacti fuerunt in saeculo, tumor videlicet elationis, qui eos erexit in mente, et fetor corruptionis, qui dehonestavit in carne; geminum in sancta Bethlehem contra haec duo mala antidotum inveniunt; vilitatem humilitatis, [Col. 0196D] quae in corde eorum perimat vanitatem; et rigorem asperitatis, quae in corpore voluptatem. Sed ut aequanimiter novae vitae exerceant aspera, oportet ut plene vetustae vitae contemnant suavia, et odio habeant perfecte, quam in saeculo amabant vanitatem, quatenus fructuose diligere possint sanctae, quam inchoaverunt, religionis vilitatem. Hic est panis geminus, qui, in hac eis, ad quam venerunt, domo est apponendus. Hujus videlicet mundi contemptus, et sacrae religionis affectus. Quibus, si perseverantia adfuerit, ut in utriusque hujus bonitate persistant, habent procul dubio et tertium panem, ut amicus vester, qui venit de via ad vos, de regione longinqua, ubi dissipavit omnem substantiam suam vivendo luxuriose, ubi et porcos pavit, [Col. 0197A] diutinum egestatis detrimentum. et famis sustinens periculum, his tribus panibus reficiatur (Luc. XI, 5; XV, 3) . Primus subcinericius est propter humilitatis vilitatem; secundus hordeaceus propter asperitatis rigorem; tertius triticeus est, pro eo quod major est per virtutem et robur perseverantiae: et tam suavitatem quam praestat, et vigorem.
VI. Custodia etiam gemina necesse est, ut claustrales incedant muniti, quatenus internam videlicet quietem super omnia affectent. Et quidquid ei contrarium senserint, ab eo se pro posse, mente, ore et opere elongent. Sunt enim multi claustrales intus quidem positi corpore, foris discurrentes mente, ut ait Salomon: garruli et vagi, quietis impatientes, nec valentes in domo consistere pedibus suis (Prov. VII, 21) . Et hoc corporaliter, dum singulis quibus possunt, horis, furtim foras egrediuntur. Spiritualiter autem, dum in interioribus cogitationum suarum affectibus apud se nulla hora in mente commorantur. En cur dixi claustrales debere super omnia quietem affectare: non modo corporalem in elaustro, sed et spiritualem in animo. Cuncta igitur quae exterius accidunt, et huic suae quieti contraria sunt, et maxime quae ad eos non pertinent: necesse est, uti pro nihilo, si possibile est, ducant, quatenus eam et sapienter quaerere sciant, et quaesitam atque inventam firmiter retinere queant. Nunquam enim tranquille pausare poterunt, nisi sicut quietem internam amant: ita et universa, quae ei exterius adversari considerant quibus valent modis, [Col. 0197C] et maxime pro nihilo ea habenda effugiant.
VII. Haec via vestra recta, o claustrales, ambulate per eam. Ut consequenter ambulare possitis super aquas redemptionis Judae, quae sunt coelestes contemplationes animae, quas in interna illa frequentare debetis quiete. In his aquis fidelis anima, in divinitatis confessione devota se excoquit: has etiam bibit, et in his nihilominus se abluit. Excoquit, ne cruda sit carni molliter acquiescens. Bibit, ne arida sit mundo enerviter succumbens, abluit ne immunda sit cum diabolo fortiter [ al. turpiter] se prostituens. Sic in aquis istis a triplici Judas eripitur calamitate. Excocta in eis, a carnis eripitur mollitie. Potata, a mundi [Col. 0197D] protegitur seductione. Abluat, a diaboli liberatur pollutione. Tunc salvus erit omnis homo, quia ecce veniet. Vere tunc salvus erit omnis homo, quia et obedientiarii salvantur a desidia noxia, per bonam, quam exercent, actionem. Et novitii a vetustate prava, per sanctam, quam inchoant, novitatem; et claustrales a vagatione curiosa, per internam, quam frequentant, quietem. Possumus etiam in his verbis tripartitum vestrum intelligere exercitium, quia semper vel in lectione, vel in actione, vel in oratione esse debetis; si enim in Samaria fueris stans cum propheta super custodiam tuam (Habac. II, 1) et, ut praecipit Salomon, omni custodia servans cor suum (Prov. IV, 23) , a sanctitate secretae cogitationis ad utilitatem egrediens exterioris [Col. 0198A] actionis. Fructum faciens sursum, dum sic radicem miseris deorsum: meditansque in matutinis boni operis in Domino, dum ejus primitus memor fueris super stratum mentis.
VIII. Egredieris ergo ad portam quae respicit ad Orientem, sanctam exercens actionem, quae digne pro meritis aeternam percipiet retributionem. Venies et in Bethlehem, ut in loco pascuae collocatus, per assiduitatem sacrae lectionis, in sensu illo quadripartito, historiali videlicet, allegorico, tropologico, anagogico suavem dulcedinem et dulcem percipias suavitatem cujusdam quadruplicis panis. Ambulabis quoque super aquas 69 redemptionis Judae, ut super aquas refectionis educatus internas illas devotiones in conspectu Altissimi deprecans, [Col. 0198B] in spirituali confessione et pura exerceas oratione. Sic ornatus eris per exercitium bonae actionis, impinguatus, per cibum studiosae lectionis; potatus, per devotionem purae orationis. Ut primum habeas ad necessitatis subsidium, propter proximum; secundum ad animae tuae pastum, propter temetipsum: tertium ad internum affectum, propter Deum. Cumque hoc modo sobrie, juste et pie vixeritis in hoc saeculo, secure poteritis exspectare beatam spem et adventum gloriae Dei (Tit. II, 13) , ut tunc salvus sit omnis homo, quia ecce veniet.
IX. Occurrit adhuc et alius sensus, quem vobis intimare proponimus, breviter tamen, quia valde diu in his demorati sumus. Si quid autem in verbis istis posthaec vobis quaerendum videtur; si diligenter [Col. 0198C] quae dicta sunt considerare velitis, satis per vos ipsos reperire poteritis. Hoc autem est quod volo dicere. Unde et ego multum compatior vobis, quia in tribulationibus estis magnis, et in asperitatibus multis. In quadam namque arctissima custodia vos video contineri: detineri dicerem, si vos in ea invitos esse viderem. Nunc vero, quia sponte in ea estis, continetis vos in ea, non detenti estis ab ea. Ait quondam sapiens quidam: Fili, infer pedes tuos in compedes Domini (Eccle. VI, 25) . Quod jam fecistis et vos. Non solum illos interiorum affectuum pedes, in spirituales Domini vestri compedes inferentes, sed et corpus vestrum in strictissima exterius custodia coarctantes, atterentes illud in jejuniis, et [Col. 0198D] attenuantes vigiliis; mortificantes membra vestra quae sunt super terram (Colos. III, 5) , et carnem vestram cum vitiis et concupiscentiis crucifigentes (Gal. V, 24) , usque ad hanc horam esurientes, et sitientes, et laborantes manibus vestris (I Cor. IV, 11) . Haec est illa, in qua nunc estis, Samaria. Custodia videlicet non solum in corde, quod omni custodia servantes, et super vestram cum propheta custodiam stantes, parati estis quotidie imo continue suscitare Leviathan (Job III, 8) . Sed in arctissima, etiam in corpore, vos custodia tenetis: intra metas statutas semper vos et ubique pro loco et tempore compescentes, nihil in vobis vestrum reservantes, non linguam, ut quidquam sine lima loquamini. Non manus, ut aquam sine mensura detis, [Col. 0199A] vel accipiatis. Non denique pedes, ut quoquam nisi quo constitutum est, progrediamini. Sed videte ne contristemini, ne turbetur cor vestrum; nec vos taedeat, his pro adipiscendo regno coelorum, asperitatibus affligi, et pedes vestros in hos compedes inferri. Quia exaudiet Dominus pauperes suos, et vinctos suos non despiciet (Psal. LXVIII, 34) ; sed solum vos compeditos sufferte, et statuet in loco spatioso pedes vestros (Psal. XXX, 9) .
X. Ipse enim modo in vobis, ipse et vobiscum patitur. Ipse aeterna vos tunc laetitia consolabitur. Ibi perennem per potestatem vobis conferens mercedem; qui hic temporalem, per compassionem, in vobis sustinet laborem. Tunc enim egredietur de hac Samaria; faciens vos egredi de ea, et deducet [Col. 0199B] atque educet, ut precatur sanctus David, de custodia (hoc enim sonat Samaria), animam vestram, ad confitendum nomini suo (Psal. CXLI, 8) . Egrediens videlicet ad portam in vobis, quae respicit ad Orientem; ut per exitum de hac vita, ad luminosam et indeficientem illam vos perducat retributionem. Et qui modo ambulat, in vobis, super aquas redemptionis Judae, promovens vos de virtute in virtutem; secundum sanctas, quas tenetis, institutiones, et consuetudines quas non immerito aquas redemptionis Judae dixerim, pro eo quod animam a mollitie carnis, a blanditiis mundi, ab infestationibus diaboli redimant. Tunc in vobis in Bethlehem veniet, satians vos in manifestatione gloriae suae, disponens vobis, sicut ei disposuit Pater suus, regnum [Col. 0199C] (Luc. XXII, 29) , ut edatis et bibatis super mensam suam in regno suo.
XI. De Samaria egredietur ad portam, quae respicit ad Orientem: de Oriente veniet in Bethlehem: de bona vos vita, ad bonam perducens mortem. Non enim potest male mori, ut vulgo dicitur, qui bene vixerit. De morte bona ad requiem, quae erit in anima, beatam. Et sic animae simul ac corpori in domo illius vivifici panis, in qua suos faciet discumbere, et transiens ministrabit illis (Luc. XII, 37) , felicitatem conferet sempiternam. Tunc salvus erit omnis homo, quia ecce veniet, quia omnis qui in unoquoque nostrum modo est, tam in mente quam in corpore motus, secundum rationem se habens, [Col. 0199D] ad remunerationem pertinget. Nec capillus etiam de capite vestro peribit (Luc. XXI, 18) ; vel minima, scilicet bona quae in mente fuerit, cogitatio sine mercede non erit. Ibi vestrum, quod nunc tenetis, silentium, ibi jejunia vestra, ibi vigiliae, ibi labores; ibi, ut breviter dicam, singula vestra, quae 70 modo frequentatis, exercitia bona, quasi quidam boni morales operarii, qui nunc strenue in vinea hac operantur, suos accipient denarios (Matth. XX, 10) . Nec id in vobis tunc alienum erit a mercede, quod nunc vacuum non est in vobis a bono opere.
XII. Et vide si non et ipse Dominus hoc se promittat ordine inposterum acturum: Ubi, dicit: cum ipso sum in tribulatione, eripiam eum, et glorificabo [Col. 0200A] eum. Longitudine dierum replebo eum, et ostendam illi salutare meum (Psal. XC, 15) . Cum ipso sum in tribulatione; manens vobiscum, et comes individuus assistens vobis, in hac, de qua multa dicta sunt, Samaria. Eripiam eum; in porta videlicet vobiscum incedens, et vos praecedens. Illa, inquam, porta, quae respicit ad Orientem. Quia cum dederit dilectis suis somnum; ecce haereditas Domini (Psal. CXXVI, 3) . Haec porta est quae ducit ad civitatem; sed prae angustia, quae inest ei, ferrea dicitur. Et quia non est homo qui non videat mortem (Psal. LXXXVIII, 49) , ultro se aperit. In illa, inquam, porta eripiet eum, ne circumveniamini in illa hora ab accusatore callido; ne rapiamini ab hoste violento. Et glorificabo eum; requiem vobis conferens in Oriente, quiescente [Col. 0200B] anima nostra post mortem. Longitudine dierum replebo eum; in Bethlehem videlicet, quae est in dextera sua, perenni vos illa satietate implens, cujus profecto satietatis, sicut suavitas nescit fastidium, sic et aeternitas ignorat defectum. Et ostendam illi salutare meum, ut in ostensione salutaris hujus, homo in vobis omnis salvetur; dum omnia, quae in vobis rationabiliter pro ejus nomine, sive in voluntate ejus posita, seu in effectu operis expleta sunt; in salutem in se Dominus aeternae conservat mercedis. Et ipse vos Dominus in hac modo vestra Samaria consoletur, egrediens comitetur, et per portam quae ducit ad Orientem, perducat vos ad Bethlehem (ubi eo veraciter, quo perenniter salvemini) ipse, in quo salus nostra singularis, plena consolatio, solum refugium, [Col. 0200C] unica spes, protectio firma, beatitudo aeterna Deus ac Dominus noster Christus Jesus, qui est cum Patre et Spiritu sancto benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Cur pronuntiata Nativitate Filii Dei, ex Martyrologio, corpora prosternantur. โ 2. Nativitas Christi gemina, aeterna et temporalis, utriusque discrimen. โ 3. Admiratio majestatis et devotio divinae pietatis est causa profundae humiliationis. โ 4. Prophetae ex stupore majestatis Dei in faciem prostrati. โ 5. Qualem praeparationem solemnium festorum esse oporteat. โ 6. Ornamenta mentis quaenam potissima, et fructuose exercenda.
[Col. 0200D] I. Quid est hoc, fratres, quod audistis, quid est quod fecistis? Lectum est coram vobis, quod nascitur Christus Filius Dei in Bethlehem Judae. Hoc vobis legi audistis, et mox ut audistis, in facies vestras corruistis. Quod exterius auditum est, interius attractum est. Influxit haec vox extrinsecus auribus vestris per sonum; sed illapsa virtus ejus mentibus vestris, movit eas per affectum. Magna certe vis vocis hujus, quae statim ut auribus insonuit, corpora in terram prostravit. Quia et corda commovit, et non modicum, ut sit vox commotionis magnae. Commota sunt corda ad admirationem, ad devotionem, et ad utriusque ostensionem prostrata sunt corpora ad humiliationem. Quis enim digne in auditu hujus vocis prolatae, in intellectu hujus auditae, [Col. 0201A] sufficienter et ob immensitatem rei in admirationem erigatur stuporis; et ob suavitatem in devotionem accendatur amoris? ut perinde modicum videatur, ac omnino exiguum, quod ea audita, etiam corpora vestra ad humiliationem inclinantur prostrationis. Christus Filius Dei nascitur. Haec est vox illa exsultationis et salutis (Psal. CXVII, 15) , vox plane virtutis et magnificentiae.
II. In his verbis, gemina unius ejusdemque Christi Jesu nativitas declaratur. Una ex Deo Patre est; altera ex homine matre. Quis geminam esse Christi nativitatem audeat contradicere? Prorsus nemo eorum duntaxat, qui in confessione verae fidei sani sunt. Natus ex Deo Patre Deus: nascitur ex virgine matre homo. Ibi ab aeterno, et sine matre, hic in [Col. 0201B] tempore, et sine patre. Ibi sine initio: hic sine exemplo: utriusque nimirum nativitatis magnitudinem, singulari penitus attestante praerogativa. Quia et divinitas incomprehensibilem clamitat Patrem: et virginitas admirabilem 71 praedicat Matrem. Porro, sicut magnum quid est natum tueri ex Deo Deum: sic videre Christum nasci ex homine hominem, suavissimum. Quia ibi non sublimatus, sed sublimis in forma Dei, et ipsi per omnia coaequalis: hic tam humilis, ut in humiliata forma servi, altissimus humillimus, temporalis aeternus; magnus et immensus, parvus, et modicus sit. Illud itaque intueri magnum et admirabile, et omnino incomprehensibile: hoc autem pium, et supra modum suave et dulce.
III. Prosterni nihilominus toto corpore in terram, [Col. 0201C] quis magnae humilitatis neget indicium? Haec itaque tria, in his quae hic legi, audivi, et fieri vidi, notanda considero: admirationem, devotionem, humiliationem. Prima duo, in his, quae legi, audistis; tertium [ al. videlicet] vero in his, quae ipsi fecistis, cadentes videlicet in facies vestras, toto in terram corpore prostrati. Quid enim est quod magis admirari debetis, quam id quod sine quantitate tantum est, sine qualitate tale, quod sicut est, nec ore exprimi, nec corde valet comprehendi? Hoc autem est aeterna illa Patris et Filii aequalitas; aequalisque eorum aeternitas, in quorum una Deitate cum unus generet ingenitus, alter generetur; non generans generante, nec genito gignens prior est in aliquo, [Col. 0201D] vel major; nec gignente posterior genitus, vel minor. Quod item cui magis [ al. nulli assertive] devotus, magisque debes esse obnoxius, quam humilitati naturae? plenum siquidem omni suavitate et dulcedine Deum hominis conditorem intueri factum hominem propter hominem. Illud itaque ad celsitudinem pertinet majestatis, quam admireris per stuporem: hoc autem ad suavitatem pietatis, cui devotus sis per amorem. Et propter haec duo in verbis istis, quae audistis, in facies vestras cecidistis. Quod enim lectum est: Christus Filius Dei, majestatis sonat celsitudinem: quam, ut dixi, obstupescas: quod vero statim ibi adjunctum est: In Bethlehem Judae nascitur: pietatis ostendit dulcedinem, quam jure ames. Merito, his auditis, prostrati [Col. 0202A] terrae incubuistis: ostendentes vos audita majestate stare non posse, nec debere.
IV. Quem enim tanta celsitudo, cum intonat, stare permittit? Quem item tanta dulcedo, cum demulcet, ad prostrationem non trahit? Prophetae illi eximii Ezechiel, Daniel, et alii aliquid de hac aliquando majestate, seu visu, seu auditu perceperunt; sed nunquid percipientes steterunt? unus eorum prout potestis legendo intelligere, visa similitudine gloriae Domini, cecidit in faciem suam (Ezech. II, 1) ; alter vero, ut verbis ejus utar, visionem ut vidit grandem, non remansit in eo fortitudo. Sed et species ejus immutata est, et emarcuit, nec habuit in se quidquam virium. Sed jacebat consternatus super faciem suam, vultusque ejus haerebat terrae (Dan. X, 8) . Et post pauca: Dissolutae sunt compages meae, et nihil in me remansit virium, sed et halitus meus intercluditur (ibid. 16) . Quatuor quoque animalia, et viginti quatuor seniores in Apocalypsi ceciderunt proni in terram coram Agno, quia omnes sancti in consideratione humilitatis illius Agni mansuetissimi, qui tollit peccata mundi, ex amore se humiliant, illum infra omnia humilem videntes: et ipsi coram illo nullatenus superbire praesumentes. Igitur et illi, et isti prostrati sunt: admirantibus illis potestatem, istis vero amantibus pietatem. Sic et vos auditum nomen majestatis prostravit stupefactos; pietatis vero, devotos. Et quidem justissimum, ut audita humilitate vestrae in eo sumptae naturae, vos ex amore, ad agendas ei gratias prosternatis in terram, qui pro [Col. 0202C] vestra salute de sublimi illo palatio se humiliavit usque ad terram. Intellexi itaque admirationem vestram: et in stupore comperi devotionem vestram, et in amore vidi humilitatem vestram, quia et vos eam ostendistis in prostratione.
V. Sed hoc quod dicitur: In Bethleem Judae nascitur; non ad hodiernam, ut scitis, sed ad crastinam pertinet diem. Die autem crastina oportet vos multum esse devotos, nec tamen vos ideo hodie decet esse otiosos. Hodie namque scietis quia veniet Dominus, et mane videbitis gloriam ejus (Exod. XVI, 7) . Habetis in his verbis paucissimis quid hodie agere debetis; quod die crastina percipere poteritis. Nam hodie scire debetis, ut cras videre possitis. [Col. 0202D] Et quid est, quod veniet hodie te scire, nisi ad futurum te ejus adventum praeparare? Nam mihi videtur, quod, eo dominum suum servus venturum ignorat, quo venienti ut digne suscipiatur, quae sunt necessaria, praeparare dissimulat. Scitis profecto quanto, qualique contra hanc festivitatem, viri saeculares, apparatu insistant. Tot genera ciborum et potuum, tot ornamenta vestium, et alia, quae ad decorem et laetitiam pertinent temporalem, sollicite praeparare non omittunt. 72 Verum, cum haec omnia spectent ad corpus, Deus noster spiritus est. Nam spiritus est Deus, et qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare (Joan. IV, 24) . Testimonium hoc verum est. Ita necesse est, ut qui ei student placere, in spiritu placeant et veritate. Non [Col. 0203A] ergo nitorem vel delectationem requirit temporalem, sed splendorem et suavitatem in vobis desiderat spiritualem.
VI. Haec studete habere apud vos; et ostenditis vos scire quod veniat. Facite voluntatem patris vestri, qui in coelis est (Matth. XII, 50) : et in domo vestra panibus abundatis. Studete etiam vino potari compunctionis, et infundi interius gratia sapidissimae devotionis, ut comestus praedictus panis in stomacho mentis ad spiritualem ejus sanitatem dirigatur; nec dicere jam poterit quis, quin abundetis et potu. Quod si arma induimini lucis, ut in die honeste ambuletis, honeste ambulantes maxime ad eos, qui foris sunt (Rom. XIII, 13) : quis vos negabit apparere in vestitu nitido, et habitu splendido? Haec [Col. 0203B] omnia deliciae mentis sunt, non ventris: ornamenta cordis, non corporis. Et fructuose atque utiliter exercentur intus, pompose et inaniter ostenduntur foris. In his scitote hodie, quia veniet Dominus: ostendentes vos scire esse venturum, dum tales vos exhibuistis contra ipsum, cui sit honor et gloria in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Qualis munditia vel sanctificatio nobis paranda sit. โ 2. Ut religiosi soli habitare dicuntur, ex quadam praerogativa familiaritatis divinae. โ 3. Sanctificatio servatur munditia [Col. 0203C] et actione bona: reparatur confessione. โ 4. Commendatur munditia carnis, instantia boni operis, frequentatio sacrae confessionis. โ 5. Occultatio peccati quantopere Deo displiceat, praesertim mortalis, et proprietatis in religiosis. โ 6. Voluntas nostra conformanda et submittenda divinae. โ 7. Quid scire, quid ignorare Dominum venturum. โ Alio Dei majestas, et alio oculo inspicienda infirmitas, qua nostrum omnem aufert languorem.
I. Sicut nocte hac, dilectissimi, invicem commonuistis: Sanctificamini filii Israel, et estote parati (Luc. I, 35) . Admonitio certe valde salubris: Sanctificamini et estote parati. Et sanctificari, parari est. Qui veniet sanctus est. Quia quod nascetur ex te sanctum, ait angelus ad virginem: et oportet [Col. 0203D] sanctos esse, ad quos venit. Unde et in lege: Sancti, inquit, estote, quia ego sanctus sum (Levit. XI, 14) . Ergo sancti sint, necesse est, ad quos venit, sicut et ipse sanctus est, qui venit. Non enim venit sanctus ad corruptos; non purus ad immundos, non ad pollutos immaculatus. Sanctificamini ergo et vos; maxime qui filii estis Israel. Quomodo, dicitis, sanctificabimur? Audite paucis: sanctificatio vestra, munditia vestra est. Haec enim, ut Paulus ait, voluntas Dei, sanctificatio vestra (I Thess. IV, 3) . Ut autem nobis ostenderet quid sanctificationem vocaret, adjunxit: Ut sciat, inquit, unusquisque vestrum, vas suum possidere in sanctificatione et honore; non in passione desiderii; sicut et gentes, quae ignorant Deum (ibid. 4) . Quod omnino absit, et procul absit a vobis, [Col. 0204A] qui nequaquam inter gentes reputamini, quae ignorant Deum. Sed computati potius estis inter filios Dei: et inter sanctos sors vestra est (Sap. V, 5) : ut jure filii Israel vocemini, et sitis (I Joan. III, 1) .
II. Intelligite de nobis spiritualiter dictum, quod in libro Numeri legitis: Populus solus habitabit, et inter gentes non reputabitur (Num. XXIII, 9) . Verba sunt Spiritus sancti, prolata per Balaam; spiritualium Israelitarum, in quibus dolus non est, quod estis vos, exprimentia praerogativam. Populus, inquit, solus habitabit. Et ut solus, attamen quodammodo non solus. Quia soli estis vos, in eo quod electi a Domino: et assumpti ab eo in proprios, a conventiculis estis saecularium segregati. Sed omnino non soli, quia quot sanctorum vitas [Col. 0204B] et exempla mente revolvitis; quasi tot concivibus et consortibus consociati estis. Et inter gentes, inquit, non reputabitur (Apoc. XXII, 15) . Quia foris canes, malefici; homines scilicet immundi, et operarii iniquitatis. Vos autem in interioribus thalami ejus conversamini, ob magnam dulcissimae dilectionis teneritudinem: qua ei estis astricti, familiarius [ al. quam elegistis ei astricti et familiarius] secretis ejus consilii admissi. Et quid mihi de his, quae foris sunt, judicare? (I Cor. XV, 13.) Nonnullos etiam illorum, qui intus in corpore Christi sunt, et ejus per fidem membra fiunt, in hac 73 erga eum familiaritate vos praecedetis [ al. praeceditis], et longe excedetis [ al. exceditis]; quia cum ipsi membra sint, vos ejus viscera estis. Prae ipsis estis dilecti, [Col. 0204C] et in ferventiore vos habet charitate, et in majore apud seipsum familiaritate. Videte quantum necesse est, ut sciat unusquisque vas suum possidere in sanctificatione et honore, qui tam tenere estis ab eo dilecti, et in tanta familiaritate apud eum habiti. Non in passione desiderii, sicut et gentes quae ignorant Deum (I Thess. IV, 5) .
III. Et quidem non multum indigetis commoneri super his, sed ita modo nobis intercidit, ut haec breviter attingeremus, quia, quem habemus in manibus, sermo de sanctificatione, loquitur de munditia carnis. Obtinet et locum in ea actio bona, quia non tibi sufficit, ut corpore mundus sis, nisi et in bono fueris opere ornatus. Cum te utrumque bonum [Col. 0204D] habere oporteat, et utroque pro viribus pollere, quatenus unum foris exerceas propter proximum; alterum vero in te habeas propter temetipsum. Alioquin non est plena sanctificatio vestra Nonne utrumque simul conjunxit, et neutrum sanctificationi deesse voluit, qui ait: Sanctimonia et magnificentia in sanctificatione ejus? (Psal. XCV, 6) . Quod si forte in quovis eorum aliquod, ut nonnunquam evenire solet, detrimentum incurreris: nescio melius consilium, quam ut ad remedium confugias confessionis, quia et ipsa pertinet ad sanctificationem. Quod quidem consilium ab ipso didici, qui asserit: In exitu Israel de Aegypto, domus Jacob de populo barbaro: factam esse Judaeam sanctificationem ejus (Psal. CXIII, 2) . Interpretationem nimirum Judaeae [Col. 0205A] eo plenius agnoscitis, quo id devotius ex usu quotidiano frequentare soletis. Si ergo te, qui mente soles videre Deum, carnalium forte titillationem ad tempus, tenebrae obscuraverint; si a bono opere alienus ille vitiorum populus, quem auxiliante Domino supplantare quondam solebas, te cessare fecerit: exeunti tibi ab Aegypto harum tenebrarum, exeunti etiam tibi ab hujus populi barbari dominatu, sit Judaea sanctificatio tua, ut per humilem et puram recuperes confessionem, quod tibi videris ad horam perdidisse, vel per suggestionem in carne, vel per teporem in actione.
IV. Multa quidem et alia ad sanctificationem pertinentia in sacra passim Scriptura reperire potestis, sed quia de exteriori hac, quae imminet, loquimur [Col. 0205B] festivitate, de hac quoque, quae etiam ab hominibus videri potest, tractamus sanctificatione, quae ut in auctoritate sacri eloquii nobis occurrit, triplex invenitur. Munditia videlicet carnis, instantia in bono opere, et sedulitas in bona confessione. Prima te faciet mundum, secunda ornatum, tertia recuperabit, si quod forte vel in munditia vel in ornatu, fuerit amissum. Magna certe sanctificatio, confessio vestra; et quae bona destructa reparat, et recuperat perdita: fracta consolidat, et in integrum restituit collisa. Frequentate eam assidue, exercete indesinenter, et maxime cum festa praecipua instant, ut eo mente, in eis, sitis jucundiores, quo per confessionem fueritis puriores; eo etiam quietiores in conscientia, quo, ipsa plenum vobis afferente [Col. 0205C] testimonium, nihil a vobis recordamini commissum, quod non sit, et ei, cui debetis, et eo modo, quo debetis, per confessionem revelatum. Nunquam enim mens quieta erit, quandiu peccatum aliquod in se habet coopertum; semper quippe remordet conscientia, vermem in se habens, et ubique circumferens corrodentem, et ignem ejus interiora depascentem. Et quemadmodum aegrum illum pronuntias, et omnino infirmum, quem noxiis vides humoribus inflatum, nec ullatenus ad aliquam posse pertingere sanitatem, nisi prius noxium omnem, quo lethaliter inflatus est, evomuerit humorem, sic nihilominus judica confidenter et istum praevalido languore obsessum, nec ullam ei patere [Col. 0205D] posse viam salutis, nisi venenosum prius phlegma, quod in mente, per peccati contraxit absconsionem, internae evomuerit corruptionis.
V. Scitote praeterea, dilectissimi, Deo nihil adeo displicere quam absconsionem peccati. Displicet quidem ei, quod peccatum commisisti; sed multo plus, quod commissum abscondisti; et id per confessionem ad tuam absolutionem detegere noluisti. Peccati namque absconsio tanti ponderis est coram Deo, ut non solum abscondentem judicet poena dignum, sed et eos nonnunquam inter quos conversatur, a poena alienos esse non sinat. Nec a me, in hoc dissentio; si in mentem vobis venerit verax illa historia de Achan filio Charmi (Josue VIII) , qui solus quidem ut scitis, peccavit, sed quandiu peccatum [Col. 0206A] coopertum fuit, populo etiam innocenti non parum obfuit. Nam coram hostibus suis populus stare non potuit, donec peccatum et proderetur, et proditum puniretur. Quid enim dicit Scriptura? Filii, inquit, Israel praevaricati sunt mandatum, et usurpaverunt 74 de anathemate (ibid.) . Notate, quaeso, diligenter haec verba. Ecce quomodo filii Israel dicuntur usurpasse de anathemate, cum solus usurpaverit Achan. Et adjunxit Scriptura: Iratusque est Dominus contra filios Israel (ibid.) . Solus Achan mandatum praevaricatus est; et non solum contra illum, sed contra filios Israel Dominus iratus est. Usurpasse dicuntur de anathemate, pro eo quod inter eos usurpatum est: magis autem quod [ al. sicut] sit ipsis etiam nescientibus inter eos [Col. 0206B] usurpatum: ita inter eos quoque et absconditum est. Unde et ait Dominus ad Josue: Peccavit Israel, et praevaricatus est mandatum meum: tulitque de anathemate et furati sunt; atque mentiti, et absconderunt inter vasa sua, nec poterit Israel stare ante hostes suos, eosque fugiet, quia pollutus est anathemate. Non ero ultra vobiscum, donec conteratis eum, qui hujus sceleris est Reus (ibid. 11) . Item: Quicumque, inquit, in hoc facinore est deprehensus, comburetur igni cum omni substantia sua, quoniam praevaricatus est mandatum Domini, et fecit nefas in Israel (ibid. 15) . Hoc autem factum, quod ego vobis modo ad terrorem propono, posuerunt quondam, ut legitis, principes legationis Israel filiis Ruben et Gad, et dimidiae tribui Manasse, [Col. 0206C] quando dixerunt: Nonne Achan filius Zare praeterivit mandatum Domini, et super omnem populum ira incubuit? (Josue XXII, 20.) Et ille erat unus homo. Atque utinam solus periisset in scelere suo. Absit ut inter vos sit aliquis praevaricans mandatum Domini, quod transmisit per Josue, ut tollat ullus [ al. ullus eorum], qui inter vos sunt, de anathemate; et maxime, ut furetur, et mentiatur, et abscondat inter vasa sua.
VI. Quod est hoc anathema, quo pollutus est populus, nisi hic mundus, in cujus significatione dictum est ad eos: Sit civitas haec anathema, et omnia quae in ea sunt? (Josue VI, 17) quae quidem verba ille vobis exponit discipulus quem diligebat [Col. 0206D] Jesus: Nolite, inquiens, diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt (I Joan. II, 15) . Et tu si peccatum aliquod mortale, quo mundi hujus incessanter solent involvi amatores, commiseris, et illud per confessionem non detexeris, sed apud te intra arcana conscientiae celaveris: et maxime cum aliquid, quod prohibitum in proprietate, in occulto possederis, nimirum de anathemate urbis Jericho tulisti, et quod pejus est intra vasa tua abscondisti. Sed miserere tui, miserere et eorum inter quos conversaris, ne forte cum solus peccaveris, non solus puniaris: involvente Domino, justo quidem, sed terribili judicio suo pariter tecum in peccato tuo contubernales tuos, etiam innocentes, non tantum pro eo, quod iniquitas a te commissa est, quantum [Col. 0207A] pro eo quod a te inter eos conversante, et intrante, atque exeunte abscondita est. Haec, fratres, etsi dicta sint ad vos, non tamen dicta putetis propter vos. Sed dum confessionis utilitatem ostendere nitimur, haec et fortasse non infructuose, licet non propter vos, qui modo praesentes adestis, sed propter quosdam tamen, quos habere adhuc poteritis inter vos, occurrerunt.
VII. Sanctificamini itaque hodie, filii Israel, hac triplici sanctificatione: ut sitis corpore mundi, in bona conversatione ornati, et in confessione puri, et hoc modo purificati et parati. Quomodo, dicitis, erimus parati? Ecce quomodo. Exhibete vos promptos ad voluntatem Dei, et devotos: ut in nullo ei contraire praesumatis: sed vos vobis ex toto renuntiantes, [Col. 0207B] ejus vos nutibus semper et ubique committatis. Talem se senserat, qui dicebat: Paratum cor meum Deus, paratum cor meum (Psal. LVI, 8) . Praesto fuit ad omnem voluntatem Dei sui, id volens quod voluit ipse: id etiam agens, quod, ut ageret, praecepit ipse. Unde et addidit: Cantabo et psalmum dicam Domino (ibid.) . Hilarem se fecerat in expletione voluntatis divinae datorem, qui se asserit cantare, et psalmum dicere Domino. Hilaritatem quidem ostendens per canticum, et donum per psalmum. Cantare autem, ad exsultantem; psalmum dicere, pertinet ad operantem. Hanc formam praeparandi vos, praefixit vobis dux ille vester, et Dominus, qui non venit ut faceret voluntatem suam, [Col. 0207C] sed ejus, qui misit illum (Joan. VI, 38) ; factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Phil. II, 8) . Videtis itaque quod virtus et amor obedientiae vos efficit paratos, quoniam nullatenus paratus est, qui ad obediendum devotus non est.
VIII. Sanctificamini igitur, filii Israel, et estote parati, quia in die crastina, videbitis majestatem Dei in vobis. Sanctificari quoque et parari, hoc est hodie scire quia veniet Dominus, sicut econtrario, a bono opere tepescere, commissa peccata operire, praeceptis seniorum nolle parere, quod Dominus veniet quodammodo ignorare est. Si hoc modo scientes [ al. scientes fueritis], quia hodie veniet Dominus, mane videbitis gloriam ejus; et si sanctificati [Col. 0207D] hodie fueritis et parati, die crastina videbitis majestatem Dei in vobis. Item dicitur [Col. 0207D] In officio Eccles. Vigiliae Nativitatis Domini. quod Descendet Dominus crastina die et auferet a vobis omnem languorem. 75 Certe quando majestatem et gloriam Domini videbitis, consolabitur vos, et omnem auferet languorem a vobis. Quia in visione tantae majestatis, et gloriae nullus poterit languor locum habere. Sed nunquid alia majestas ejus, alia gloria ejus? Absit. Unum enim idemque in eo majestas et gloria ejus est. Attamen cum aliud non majestas ejus, aliud gloria ejus; aliud tamen, quantum ad nos videtur mihi esse, videre vos simpliciter [Col. 0208A] gloriam ejus, atque aliud videre majestatem ejus in vobis.
IX. Viderunt enim quondam sancti Patres nostri, multifariam multisque modis, majestatem ejus; sed non eo modo viderunt eam in se ipsis, quo vobis promittitur, quod eam visuri estis die crastina in vobis, quam et videbitis unitam vobis. Quando Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , quando in similitudinem hominum factus, et habitu iuventus est ut homo (Philip. II, 7) : tunc visa est illa majestas in vobis, quod crastinae, ut scitis; diei specialiter reservatum est. Nonne ipse majestas sua? Plane ita est. Quod si ita est; imo quia ita est, cum videtur populus ejus, nonne videtur et majestas ejus? Et nonne die crastina videbimus Deum, quando dicemus: [Col. 0208B] Visibiliter Deum cognoscimus? [Col. 0208D] In praef. nat. Ex officio missae. in quo tunc visibiliter cognoscetur, nisi in eo quod visibile habebit, quod et habebit ex vobis? Die igitur crastina videbimus majestatem Dei in nobis, quando dicemus: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Quando et festinanter venient pastores in Bethlehem (Luc. II, 15) , ut et ipsi videant, quod factum est Verbum: quod nisi factum esset, videri ab eis non posset. Mane etiam videbitis gloriam ejus, quando dicemus [Col. 0208D] Ubi supra. : Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre. Videbimus die crastina majestatem Dei in nobis; sed in infirmitate nostra, sicut et gloriam in ignominia nostra. Ita videbimus mane, ita videbitis et crastina die.
X. Et tunc poterit veraciter dici de vobis: Beati [Col. 0208C] oculi, qui vident, quae vos videtis (Luc. X, 23) ; et eo praesertim modo, quo vos videtis. Quia cum alius in vobis sit oculus, quo in uno eodemque mediatore Dei et hominum, Deo et homine, Domino nostro Jesu Christo, majestatem videtis et gloriam; alius vero quo infirmitatem et ignominiam, sic utrique in eo naturae et assumenti et assumptae proprietatem conservatis, ut personam nequaquam geminetis. Descendet etiam die crastina, et auferet a vobis omnem languorem, pro eo quod a mundo abstulit peccata sua, ut jure a Praecursore suo, Agnus Dei vocetur: Qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . Peccatum siquidem languor animae est. Hic languor est, qui mundum praevalide usque ad Christi infecit adventum. [Col. 0208D] Quia aegrotavit, ut scitis, filius viduae, et erat languor fortissimus, ita ut non remaneret in eo halitus (III Reg. XVII, 17) . Sed pietate commotus venit vir Dei Elias, et suscitavit defunctum, et halitum reaccendit exstinctum, ut impleretur, quod de isto nobis promittitur, quia ad vos die crastina descendet, et auferet a vobis omnem languorem, qui cum Patre et Spiritu sancto Deus est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Internae gratiae accessus et [Col. 0209A] recessus quam dispensatorius sit erga electos. โ 2. Sanctificandi filii Israel, id est cogitationes cordis ex sanctis ortae desideriis. โ 3. Sanctificatio interna per abstinentiam, silentium, quietem, vigilias, studium sacrae lectionis, meditationem, fervorem boni desiderii. โ 4. Postrema et ultima sanctificatio est perseverantia in oratione; cum recapitulatione praecedentium. โ 5. Quanta cautela pellendo errori, et sollicitudo fugando torpori necessaria sit. โ 6. Modus excipiendi et retinendi Deum hospitio. โ 7. In accessu et recessu gratiae uti se habendum est. โ 8. Vespere comedere carnes, et mane saturari panibus, est hic sanctorum exemplis pasci, donec lux et saties gloriae oriatur.
I. Sanctificamini hodie, et estote parati [Col. 0209] Ubi supra. Ex primo respons. vigil. nativ. Domini. . In sermone praecedenti, fratres charissimi, de hoc humili Salvatoris nostri adventu quaedam ad vos diximus, [Col. 0209B] in quo per carnis nativitatem, sicut sacrosancta haec, quae modo instat, festivitas, repraesentat, apparere oculis mortalium, et ipse mortalis factus, dignatus est. Sed unusquisque vestrum convertatur modo ad seipsum; et quod dicturi sumus, in propria studeat experientia videre. Visitat vos interna gratia frequenter: accedens ad vos, et recedens a vobis; et in unoquoque tam videlicet accessu suo, quam recessu, 76 vestram salutem quaerens. Nam accedit, ut exhilaratos efficiat, et recedit, ut avidos vos reddat. Videte, ut et digno jubilo glorificetis praesentem, et desiderio infatigabili quaeratis absentem. Et si totam vos oporteat circuire civitatem, per vicos singulos et plateas (Cant. III, 2) : non vobis sit onerosum quaerere quem diligit anima vestra. [Col. 0209C] Tantusque erga eum, quem quaeritis, ardeat amor, ut in quaerendo non sit fastidio labor. Nullum habebit anima tua levamen, ipso absente; sicut nec gravamen sentiet, ipso praesente, quia sicut sursum omni levitate portaris, et erigeris cum praesens est munere suo, ita et deorsum vergis et deprimeris, cum absens est pondere tuo.
II. Sensistis quidem saepe, et experti haec, quia nullatenus possunt filii Sponsi lugere, quandiu cum illis est Sponsus. Sed quando auferetur ab eis Sponsus, tunc jejunabunt (Matth. IX, 15) . Nec mirum. Cum enim ipse auferetur ab eis: auferetur ab eis panis, et necesse erit jejunare eos, dum non habent quod manducent. Consulo ergo, ut sanctificent se [Col. 0209D] hodie filii Israel, et sint parati. Quia si hoc egerint, securos eos facio, quia die crastina, videbunt majestatem Dei in se. Filii Israel internae sunt illae cordis cogitationes, quas ex se bona desideria a Spiritu sancto concepta, gignunt; quae Deum per fidem, et sanctum fervorem vident. Neque enim per affectum se in eum extenderent, nisi prius per intellectum eum aliquatenus viderent. Hi filii Israel sanctificent et praeparent se, ut sanctificati et praeparati diem exspectent crastinam cum omni sollicitudine. Quia tunc videbunt majestatem Dei sui in se; videbunt et gloriam ejus, qui etiam ad hoc descendet, quia isti in imo, illi autem in sublimi sunt. Ad hoc enim descendet, ut auferat ab eis omnem languorem.
[Col. 0210A] III. Sit prima eorum sanctificatio abstinentia. Ut cum viro illo desideriorum abstineant ab eo quod suave ventri, quatenus gustu attingant interno, quod dulce est menti (Dan. I, 8) . Sit secunda, silentium oris, ut eo plenius verbum, quod ad eos dicitur absconditum, audiant; eo etiam perfectius, quasi furtive suscipiant aures eorum interni susurrii venas (Job IV, 12) , quo in se per gravitatem stabiliti diffluere per noxia verba refugiunt, et dum otiosis verborum fabulis non intendunt, vocem quasi aurae lenis (Job IV, 16) , auditu illo interiore, percipiant. Sit tertia, quies ab exteriori [ al. exteriorum] occupatione, quia in tempore vacuitatis scribenda sapientia est: et qui minorantur, actu percipient eam (Eccli. XXXVIII, 25) . Cum dicat abyssus, Non est in [Col. 0210B] me; et mare loquatur Non est mecum (Job XXVIII, 14) . Sit quarta, instantia vigiliarum, ut postquam caro per abstinentiam fuerit afflicta, et mens per gravitatem silentii matura fuerit effecta, per quietem, ab occupatione exteriorum, internam tranquillitatem adepta, per instantiam vero vigiliarum puritatem nacta internam, illam quoque, quae intus lascivire solet, insolentem instabilitatem plene sedans, in quodam jam gaudeat die Sabbati, in claritate videlicet interni secreti. Sit conjunctum studium sacrae lectionis, in quo velut in speculo faciem suam videntes, quid eis adsit decorum, quod eis placeat. quid foeditatis quod displiceat, deprehendant. Et tam ad illud agendum, quam ad hoc inveniendum totis viribus insistant. Sit sexta, pura meditatio, ut accensa [Col. 0210C] promptae cognitionis lucerna domum mentis everrant, et tam diu tota diligentia quaerant, quousque dragmam perditam reperiant (Luc. XV, 8) , in cujus forma, et Domini sui quaerant imaginem et similitudinem deprehendant. Sit septima, fervor boni desiderii, ut viso tantillo lumine, quod inest imagini, inardescant amplius ad intuendam claritatem, quae est in sole ipsius rei, et per impatientiam desiderium hoc ferre non sustinens, et tamen prae magnitudine deficere non valens, quo longius differtur, eo magis et augeatur.
IV. Tempus est ut jam diutius non fraudentur a desiderio suo, sed sit eis octava sanctificatio, perseverantia in oratione; cui tandiu insistant, donec [Col. 0210D] ipse, quem desiderando quaerunt, et quaerendo desiderant, suavis et hilaris illabatur sensibus, spem eorum, et desiderium [ al. spes illorum: desiderium] cordis eorum tribuens eis, et in voluntate labiorum ejus non fraudans eos (Psal. XX, 3) . Sed intret ad illos, et coenet cum eis, de illa claritate habitaculi, unde recenter venit, aliquid eis favorabile enarrans, non verbis obstrepens, sed affectibus blandiens; non auribus sonans, sed cordibus illabens; non exterius proferens sermonem, sed interius infundens unctionem. Sic spinas et tribulos, quos in horto corporis nostri mater Eva plantavit, jejunium etsi non funditus eradicet, vel solo tenus abscindit: silentium noxia in ore verba destruit. Quies [Col. 0211A] ab occupatione exteriori omnem in mente inquietudinem sedat. Puritas vigiliarum instabilem insolentiam, per sanctam maturitatem castigat, ut deinde sensum lectio illuminet, illuminatus sensus 77 affectum desiderii procreet, desiderium fervens puram orationem emittat, et eum, de quo lectio narrat, meditatio quaerit, desiderium invenit, puritas orationis apprehendat [ al. apprehendit], perseverantia retineat, et dicat: Tenebo eum, nec dimittam (Cant. IV, 3) .
V. Sanctificamini in his, o filii Israel, interiores, inquam, filii Israel et spirituales, et eo magis spirituales, quo interiores. Sanctificamini, dico, et estote parati. Porro paratos efficiet hos filios Israel cautela et sollicitudo, ut venientem et per cautelam agnoscant, et per sollicitudinem apprehendant. Cautela [Col. 0211B] procul pellit errorem, et sollicitudo fugat torporem. Multi quoque partum mentis suae visitationem putaverunt internae gratiae: et decepti sunt. Solliciti fortassis erant ut venientem gratiam apprehenderent, sed, quia ad agnoscendum prudentes non erant, dum se aestimaverunt Spiritus suscipere infusionem, instabilem cordis sui susceperunt cogitationem. Alii internae gratiae quando venit, visitationem agnoscunt, sed ad comprehendendum atque tenendum solliciti esse nesciunt. In deprehendendo quidem cauti, sed in comprehendendo nequaquam solliciti. Unde fit, ut statim eam amittant, quia, sicut repente venit, ita dum amplecti eam nesciunt, statim fugit. Sicut ex abrupto veniens: sic et sine [Col. 0211C] mora recedens. Isti scientiam habent, sed sine zelo; illi zelum quidem, sed nequaquam scientiam (I Rom. X, 2) . Ideo dixi utrumque illis adesse donum, qui parati esse volunt, cautelam et sollicitudinem, quatenus nec error eos fallat, quin agnoscant quando venerit, nec tepor negligentes et desides reddat quin retineant cum venit.
VI. Aliquantulum, ut ita dicam, si tamen ita dicere audeo, est elatus hospes iste, de quo loquimur, et inde motum quemlibet dedignans, nisi multum rogetur, non perendinat. Nisi violenter cogatur, non manet: etiam manens, nisi fortiter teneatur, recedit et repente, dum nescis, evanescens elabitur. Sed quid in his agendum nobis sit, evangelici illi nos viri instruunt. Qui videntes quod finxit se longius [Col. 0211D] ire, non simpliciter petierunt, sed, sicut scriptum est: Coegerunt illum dicentes; Mane nobiscum, Domine, quoniam advesperascit, et inclinata est jam dies (Luc. XXIV, 29) . Vade, et tu fac similiter, ut dum sollicitus observator et discretor internorum motuum in te erumpentium, tam illorum qui fuerunt ad te, in te, quam qui fuerunt ex te, in te, senseris internam se velle gratiam subtrahere, apprehendens eum [ al. eam], fortiter teneas, et firmiter stringas, et violenter cogas atque dicas: Mane mecum, Domine, quoniam advesperascit, et inclinata est jam dies. Hoc est, ad occasum, te abscondente, vergit in me internae claritatis sol. Mane mecum illuminans me; et accede, ne accrescant ignorantiae meae, si obscuratur [Col. 0212A] claritas mea: et multiplicentur delicta mea, si refrigescit charitas mea.
VII. Intrabit tunc, si tamen jam foras exierat. Intrabit, inquam, si tu intraveris. Et ideo intrabit tecum, juxta id, et intravit cum illis. Sed statim ut in fractione panis, in revelatione scilicet interni intellectus, apertis spiritualibus oculis mentis, cognoveris eum, evanescet ab oculis tuis. Quando autem taliter pro more suo, se erga vos habuerit, nolite contristari, nec turbetur cor vestrum. Vadit, inquam, sed iterum veniet ad vos, et gaudebit cor vestrum (Joan. XVI, 22) . Et ideo in die malorum ne immemores fueritis bonorum (Eccli. XI, 27) , sed quando est gratia absens, ad mentem revocate dona, quae contulit praesens, et dicite: Nonne cor nostrum ardens erat in [Col. 0212B] nobis, dum loqueretur in via, et aperiret Scripturas? (Luc. XXIV, 32.) Et fit ut sic ex toto, nec in absentia lucis, tenebrosi; nec in absentia panis, sitis jejuni. Quia et vesperam hoc modo mutabitis in diem; et ad instar mundi animalis, ruminabitis, dum mandere non valetis. Haec vespera ad istud spectat, quo dicitur his spiritualibus filiis Israel: Sanctificamini hodie, filii Israel, et estote parati. Et item: Hodie scietis quia veniet Dominus [Col. 0211D] Ex officio Eccles. ubi supra. ut saepe interim salvi facti sint, qui de ipsius rei absentia desolati sunt.
VIII. Haec vespera est, de qua ad hos rursum dicitur filios Israel: Vespere comedetis carnes, et mane saturabimini panibus (Exod. XVI, 12) . Quid est vespere carnes comedere, nisi abscedente gratia, quae [Col. 0212C] et luminosa est in eo quod per cognitionem nos veritatis illustrat, et ignea, quia per amorem nihilominus nos virtutis inflammat; abscedente, inquam, et se ad tempus subtrahente, delectabilibus sanctorum exemplis, mentis condire palatum, donec oriatur mane et suos summo illo diluculo, quo nos visitat, quos subito probat paululum (Job VII, 18) , radios emittat: et ablatis a medio carnibus, quas vespere comedebamus, panibus nos satiet? Ad hoc pertinere arbitror, quod verbis aliis Sponsa dicit: Paululum cum pertransissem eos (Cant. III, 4) . Haud dubium quin custodes civitatis, et ea Sponsum quaerente, 78 absentem invenerit: Inveni, quem diligit anima mea (ibid.) . Ut ipsos jam quodammodo poneret ad dorsum, dum ad ipsius dilecti pervenit amplexum, [Col. 0212D] et interim omitteret edere sanctorum praecedentium quasi carnes: habens nimirum tam sapidos in donis visitationis suae, in approximatione, et adventu internae gratiae, non solum quos comedat, sed quibus satietur, panes. Vespere itaque comedunt filii Israel carnes, et mane saturantur panibus, ut hoc modo sanctificentur et sint parati, quia in die crastina videbunt Dei majestatem in se. De hac item vespera in eodem loco: Vespere, inquit, scietis, quod Dominus eduxerit vos de manu Aegypti, et mane videbitis gloriam Domini (Exod. XVI, 6) . Non ergo nimis doleant filii Israel quando haec super eos vespera venit; sed recordentur, quia eduxit Dominus eos de terra Aegypti, sicque eis haec recordatio, nonnulla [Col. 0213A] erit in hac vespera consolatio, donec oriatur mane eis illud; in quo videbunt gloriam Domini, qui est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Mane illud desiderabile, quo languor animae et corporis auferendus. โ 2. Absente gratia Dei adjutrice damna animae tentationibus et infestationibus variis subjectae. โ 3. Praesente gratia interna, exoritur quies animae et corporis, et subjectio spiritui. โ 4. Totum hominem mire componit, firmat et ornat divina gratia. โ 5. Effectus divinae gratiae conglobati mentem tranquillantis, purgantis, elevantis. โ 6. Quis spiritualis animae languor optabilis. โ 7. Status animae fruentis dilecto. โ 8. In hac vita mortali accessus et recessus [Col. 0213B] abundantis gratiae secreto dispensatur. โ 9. Qua de causa illa subtractio sanitatis internae contingat in sanctis. โ 10. Vicissitudo alternabit in nobis, donec oriatur dies expers occasus. โ 11. Ut in mane illud aeternae gloriae parandi sumus. โ 12. Judaea et Jerusalem ex nominis etymo confessionem et pacem sonant. โ
I. Hodie scietis, quia veniet Dominus: et vespere scietis, quia Dominus eduxit vos de terra Aegypti [Col. 0213D] Ex invitatorio vigiliae Nativitatis Domini. (Exod. XVI, 6) . Ut eum sciatis cum lumine venturum, qui vos quondam de tenebris (hoc enim nomen Aegypti sonat) vocavit in admirabile tumen suum (I Petr. II, 9) , sitque hujus geminae scientiae remuneratio beata et beatificans divinae gloriae visio; quae tunc erit, quando, ex toto vespera abscedet, et mane illucescet [Col. 0213C] Cum quanta, putas exsultatione interim isti filii Israel hanc exspectant crastinam diem, in qua visuros se sperant Dei in se majestatem, in qua et descensurum sciunt ipsum Dominum, ut ab eis omnem auferat languorem? sed et mane illud, non cum modico gaudio exspectant, in qua Dei se visuros gloriam confidunt. O mane, in quo Dei videbimus gloriam! o dies crastina, in qua Dei videbimus majestatem! non quidem simpliciter, sed in nobis. In qua et ipse descendet, non ut aliquem, sed ut omnem a nobis tollat languorem. In hoc hodie, in ignominia fuimus, non in gloria; in infirmitate, non in majestate; non in sanitate, sed in languore. Ignominiam, contumeliosam carnis appello tentationem. Infirmitatem, fluxam dico mentis instabilitatem. Languorem, [Col. 0213D] multimodam utriusque appello aegritudinem.
II. Et videte, si non est ita. Absente namque gratia, ut unusquisque vestrum multoties sentit et experitur, carnis statim tentatio saevit Haereditatem dominae praeoccupare tentat ancilla. Delicate aliquando nutritus servus ille malus et piger, contumax, ut promittit Salomon, sentitur (Prov. XXIX, 21) . Eva furit; illicitam viro comestionem suggerit (Gen. III, 6, 17) . Insurgunt, et germinant, atque in immensum crescunt, ipsa rigante et excolente, quas in agro corporis nostri plantavit, spinae. Et tribuli pungunt, et cruentant stimuli. Induitur caro putredine, et sordibus, et pulvere (Job VII, 5) , ipsam denique eolaphizare non cessat angelus Satanae (II Cor. XII, 7) . [Col. 0214A] Haec et in hunc modum alia gloriae esse asseres, an ignominiae? Mens quoque et ipsa, absente hac, de qua loquimur, gratia adjutrice, protinus infirmatur, effecta tanquam pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I, 4) . Levis videlicet, quam a vigore stabilitatis status rapit tentationis. Garrula, propter internam loquacitatem; vaga, propter inordinatam affectionem; quietis impatiens, propter dissolutionis, cui dedita est, motionem: Nec valens in domo consistere pedibus (Prov. VII, 21) affectuum suorum; suo ad ima pondere vergens; et 79 seipsam omnino portare non valens. In tam horrendum nonnunquam casum proruens, ut mons etiam in eam cadens defluat, et saxum transferatur de loco suo. Lapides excavent aquae, et alluvione paulatim terra [Col. 0214B] consumatur (Job XIV, 18) . Quod nimirum, ut scitis, tunc fit, quando sublimis in mente contemplatio, ad ima, dejecta dissolvitur, et robur internum in enervem debilitatem commutatur. Fortitudo etiam cogitationum, et mens fructuosa quondam et stabilis, dum modica spernit, sensim influente suggestione hostili evacuata et dissoluta destruitur (Eccli. XIX, 1) . Quae omnia ad infirmitatem magis pertinere, ut arbitror, asseres, quam ad majestatem.
III. Hoc etiam [ al. enim] geminum malum, nunc maximum deputas morbum. Hanc inquam, infirmitatem ignominiosam, et ignominiam infirmam nonne fortissimum asseris languorem? Aegrotat certe iste, imo pene usque ad mortem, et est languor ejus fortissimus, ita ut vix remaneat in [Col. 0214C] eo halitus (III Reg. XVII, 17) . Sed erumpente hoc luminoso, de quo loquimur, mane: illucescente, et hac clara crastina die, illapso scilicet in mentem adventu internae gratiae, videbunt hi spirituales filii Israel Dei gloriam, qui suam primitus nimis horrendam viderunt ignominiam: qui suam in se intuiti sunt infirmitatem. Et utriusque ab eis descendens Dominus auferet angustias languoris, qui eos eatenus et in carne per subreptionem voluptatis, et in mente per levitatem oppressit instabilitatis. Percepto siquidem laetificante et vivificante ipsius adventu caro debilis et infirma subjicitur, spiritus roboratus et promptus dominatur, id est spiritus facta carnis valenter mortificat. Viriliter Job, cum [Col. 0214D] male suadentem conjugem audit, quasi unam ex stultis mulieribus locutam esse redarguens asserit (Job II, 10) . Refrenat spiritus jumentum suum; carnem suam, ne sit impetuosa, urget; et calcaribus, ne sit pigra, exstimulat; ne audeat pigritari excitata, nec reluctari retracta, nec, ut quondam solebat, audeat quaeritare superfluum: sed nec murmurare, si aliquid ei negetur, etiam necessarium. Pro ludo habentur jejunia; pro re, quae maxime frequentatur, vigiliae; nuditas habetur pro fomento; paupertas possidetur pro summo oblectamento.
IV. Quodcunque denique durum reputatur et asperum, lene reputatur et leve. Quodcunque amarum et durum, suave efficitur et molle. Nonne haec [Col. 0215A] gratia est Domini, quam in hoc mane intuemini? non visum elevat vanitas, non auditum inquietat curiositas, non olfactum inficit voluptas, non gustum ingurgitat edacitas, non tactum polluit impuritas, non alicujus membri motum reprehensibilem reddit levitas, composita sunt singula corporis membra, et coaptata, singula propriis officiis ordinate et decenter intendunt. Quod proprium habent in parte, in commune ad obsequium, in toto conferunt. Fulget vilitas in habitu, gravitas in vultu, puritas in affectu, maturitas in incessu, paupertas in victu, mediocritas in usu, utilitas in effectu. Et, ut brevi multa sermone comprehendam, in cunctis ejus motibus nihil omnino fit, quod vel humanum, vel angelicum, vel etiam divinum offendat aspectum. [Col. 0215B] Nonne hanc admirabilem pulchritudinem diei affirmabis esse gloriam, quam tibi luminosum hoc mane intulit videndam? Mens quoque visitatur, visitata mundatur, mundata ornatur, ornata impletur, impleta consummatur, consummata laetificatur, laetificata plena cum fiducia, etiam remunerationem praestolatur.
V. Sicque in pace in idipsum dormit et requiescit, singulariter in spe constituta (Psal. IV, 10) . Fiunt omnia, in ea, prava in directa, et aspera in vias planas (Isai. XL, 4) . Illuminantur tenebrosa, accenduntur frigida, et ne modum praetergradiamur, accensa temperantur, revelantur abscondita, respiciuntur praeterita, aspiciuntur praesentia, prospiciuntur futura, excitatur sensus, clarificatur intellectus, [Col. 0215C] inflammatur affectus, universa delectabilia mundi contemnuntur, contempta abjiciuntur, abjecta etiam oblivioni traduntur, coelestia approbantur, approbata amantur, amata desiderantur, pro adipiscendis eis infatigabiliter insistitur, cuncta laboriosa levia deputantur. Fit mens prae amore liquefacta, prae desiderio anxia, et a terrenis segregata, in supernis fixa, studiosa in lectione, pura in oratione, dulcis in meditatione, suavis in speculatione, defaecata in contemplatione. Unum quidem semper et ubique in cogitatu, et affectu circumferens, unum diligens, unum amplectens, ad unum tendens, in uno requiescens, et charitate vulnerata quousque plene in aeternum possideat, [Col. 0215D] quem nunc quoque indeficienter amat. Omnia prorsus fastidiens, nec in re aliqua saeculari ullam penitus requiem habens. Cum hoc in vobis sentitis, quid aliud quam 80 Dei in vobis majestatem videtis? Et dum hac gemina sospitate gaudetis, nonne omnem quodammodo a vobis, Domino descendente ad vos, languorem auferri sentitis? Nam omnem quodammodo hac die crastina languorem Domini a vobis auferet descensus, dum in tanto veritatis splendore, et virtutis ardore, tam in carne exstinguit voluptatem quam in mente tranquillat instabilitatem internae gratiae adventus.
VI. Potest etiam per languorem ipse cruciatus desiderii intelligi qui animam devotam plene penetrat et perforat, qua avidissime ad Redemptoris sui [Col. 0216A] praesentiam suspirat. Unde et ipsa in Canticis dicit: Adjuro vos, filiae Jerusalem, ut, si inveneritis dilectum meum, nuntietis ei quia amore langueo (Cant. V, 8) . Obsecrans animas devotas, et omnino contestans, ut, cum in oratione per puritatem Deum repererint, bonum ei propositum ipsius insinuent, desiderium atque anxietatem enarrent, eique misericordiam atque pietatem impetrent. Item in eodem Cantico amoris: Fulcite me floribus; stipate me malis, quia amore langueo (Cant. II, 5) . Quia amore languet, floribus se petit fulciri et malis stipari. Quod aliud non est, nisi quod religiosa et pia anima, quo majorem in desiderio, quo erga suum flagrat Conditorem, tolerat cruciatum, eo sollicitius abundare satagit, quibus invitatur et floribus [Col. 0216B] bonarum cogitationum ad interiorem affectum, et malis piarum actionum ad exteriorem fructum. Sciens probationem dilectionis operis esse exhibitionem.
VII. Habeat, frater mi, anima tua languorem hunc, ut conetur istam sibi vocem assumere [ al. Habet, frater mi, anima tua languorem hunc, si communiter istam vocem assumere possit]: Vulnerata charitate ego sum. Hunc languorem descendens Dominus aufert, cum animae quod desiderat confert; non quia vel tunc desiderare omittit, etiam postquam quod desideravit, accepit; sed quia, licet desideret videre, quem habet praesentem desideratum, tamen jam tenens, non anxie cruciatur propter absentem. Habens quippe apud se praesentem, quem [Col. 0216C] non sine cruciatu desideraverat absentem, alleviatum quidem se sentit; sed ideo tamen non minus, imo plus fortasse quam antea diligit; et desiderando desiderat. Imitans jam in hoc ipsos angelos, de quibus dicitur: In quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I, 12) . Qui et semper prospiciunt, ne beatitudinem tantam omittentes, vel ullo saltem momento prospicere, maximum tolerent cruciatum. Et semper prospicere desiderant, ne tantam suavitatem atque dulcedinem non esurientes, mortale atque perniciosum incurrant fastidium. O mane, in quo replebimur misericordia Domini, videntes gloriam ejus! O dies, in qua mandabit et annuntiabit nobis misericordiam suam: ut et [Col. 0216D] videamus majestatem ejus in nobis, et gaudeamus auferri languorem a nobis!
VIII. Apparet itaque visio haec laeta, et laetificans cum hoc mane, et cum hac crastina die aufertur, ipsa illucescente, et languor [ al. qua aufertur illucescente iste languor], et quandiu mane apparet et dies fulget, tandiu durat et perseverat praedicta haec gloriae et majestatis divinae visio, et languor ablatus locum non habet. Sed heu! quod tam cito et [ al. istud] mane disparet, et dies declinat, ut sicut gaudere possumus in possessione praesentis claritatis, ita gemere nos oporteat in exspectatione futurae caliginis, exspectantes cum beato Job vesperam, et replebimur [ al. replebor] doloribus usque ad tenebras (Job I, 4) . Dies namque et mane [Col. 0217A] abeunt, et haec omnia superius memorata, quae cum eis venerunt, cum eis pariter recedunt. Evanescit laeta visio majestatis et gloriae, et moesta se infert visio infirmitatis et ignominiae, et qui ablatus fuerat languor, redit; et sanitas, quia data non erat, sed commodata, recedit.
IX. Hoc esse puto quod de sancto patre nostro legimus, quia ascendit Dominus ab Abraham, et ille reversus est in locum suum (Gen. XVIII, 33) . Ita et tu reverteris ad locum tuum, cum Dominus ascenderit a te, colligens se in summis, et dimittens te in infimis, ut in teipso relabens, locum invenias ignorantiae, infirmitatis et languoris. Quia ascendens Dominus a te, tulit secum gloriam suam et majestatem, et illam quam tibi, dum tecum fuit, [Col. 0217B] contulit sanitatem. Hoc est quod deplorat sanctus David, revocans in memoriam bona, quae quandiu cum eo fuit, ei Dominus contulit; sed ab eo ascendens subtraxit, et in locum suum reversum se ingemiscens, dicit: Domine in voluntate tua, non in aliquo merito meo, praestitisti decori meo virtutem. Avertisti faciem tuam a me, et factus sum conturbatus (Psal. XXIX, 8) . Sed cum sic contigit, recurrendum ad eum est, si forte rursum permiserit se deprehendi, quia et hoc consilium sibi, quamvis turbatus, dedit sanctus David, et humilem hanc, qua abeuntem revocaret, et converteret aversum, confessionem emittens, et dicens: Quae utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem? Nunquid [Col. 0217C] confitebitur tibi pulvis, aut annuntiabit veritatem tuam? (ibid., 10.) Et nunquid in hoc aliquid 81 profecit? Et quidem multum. Nam petens accepit, quaerens invenit, et pulsanti apertum est. Audivit siquidem Dominus, et misertus est mei; Dominus factus est adjutor meus (ibid., 11) . In quo ei misertus? In quo ei adjutor factus? In eo quod convertit planctum suum in gaudium, sibi conscidit saccum suum, et circumdedit eum laetitia (ibid., 12) ; auditam faciens ei mane misericordiam suam, ut in hoc mane viriliter stans, iterum videret gloriam suam, ut in hoc mane viriliter astans ei, et clare videns, non desidiose jacens, et in tenebris caligans, mandatam haberet in die misericordiam suam, quatenus majestatem ejus in se videret, et in eo, [Col. 0217D] hac die descendente, omnem ablatum a se languorem gauderet.
X. Sic pius Dominus, rationabiliter et valde salubriter has suae in nobis dispensationis vicissitudines alternans, dum aperit manum suam, omnia nostra implentur bonitate (Psal. CXLIV, 16) . Avertente autem ipso faciem suam, turbamur; auferente eo spiritum suum, deficimus, et in pulverem nostrum revertimur (Psal. CIII, 29) . Sed ne ad nihilum redigamur, si diu ab eo deseramur, iterum ex more suo visitat nos in salutari suo, emittens Spiritum suum, ut creemur, et renovetur facies terrae nostrae (Ibid. 30) . Erumpere nobis faciens denuo hoc mane, in quo videbimus gloriam ejus, et crastinam dans nobis illucescere diem, in qua videbimus majestatem [Col. 0218A] ejus in nobis, descendens nihilominus in eadem die ad nos, ut omnem a nobis auferat languorem Et hoc modo nobiscum nunquam agere cessabit, donec illa veniat dies, quae non declinabit ad vesperam, cui non succedet nox, quam nullae tenebrae obscurabunt. Haec est crastina dies illa, in qua delebitur omnino iniquitas terrae, et regnabit super nos Salvator mundi. Regnabit et in nobis evacuans omnem principatum, et potestatem, et virtutem tradens regnum Deo et Patri, ut et inimica destruatur mors, et sit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV, 24 et seqq.) .
XI. Respectu diei illius tota haec vita praesens hodie appellatur, in quo sanctificari studemus, et esse parati quicunque veraciter filii sumus Israel. Sanctificari [Col. 0218B] a malo divertendo, esse parati bonum faciendo, ut evellendo et destruendo mundati, aedificando vero et plantando ornati, digni simus mane astare ei, et videre gloriam ejus; videre etiam majestatem Dei in nobis, ablata omni de medio, et penitus annihilata tam ignominia infirma quam infirmitate ignominiosa. Descendet Dominus in illa crastina die, auferens a nobis omnem languorem, ut sit nobis salus propitians non quidem aliquibus, sed omnibus iniquitatibus nostris; sanans, nec ibi, aliquas, sed ad omnimodam sanitatis perfectionem, omnes infirmitates nostras (Psal. CII, 3) ; redimens de interitu vitam nostram, et coronans nos in misericordia, et miserationibus, atque replens in bonis [Col. 0218C] desiderium nostrum (Psal. CIII, 3-5) . O mane luminosum, in quo astat Psalmista Domino, ut videat! (Psal. V, 5.) O cras praeclarum, in quo respondebit sancto Jacob justitia sua! (Gen. XXX, 33.) O mane, in quo ita replebuntur electi misericordia Domini, ut exsultent et delectentur [ al. laetentur] in aeternum! O cras! in quo de exsilio ad regnum, de moerore ad gaudium, de morte ad vitam egredientur veri confessores, et internam pacem mente et desiderio videntes [ al. videbunt].
XII. Haec enim sonant famosa haec duo nomina; Judaea et Jerusalem. Egredientur, inquam, et erit Dominus cum eis, et erunt per omnia constantes, videntes auxilium ejus super se. O dies benedicta, in qua non solum nos requiescemus, sed [Col. 0218D] etiam requiescet Deus quousque modo laboratur in nobis. Laborat autem sustinens in reprobis. Huic diei benedicet, et sanctificabit eum, requiescens in eo, a labore duro, in quo ei modo in pravis moribus, et iniquis operibus, molesti sunt reprobi. Requiescet in eo et ab omni opere, quod patrarat (Gen. II, 2) , in his, qui ad aeternam vitam praeordinati sunt, quando perfectis in eis coelis, et terra, et omni ornatu eorum (ibid., 1) , ipsis, de quibus loquimur, electis nulla inerit corruptio, nulla deerit perfectio, nihil aderit mali, nihil deerit boni, videntibus eis aeternum in aeternum. Cui sit honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Nec ore digne exprimi, nec mente comprehendi valet incarnationis sublimitas. โ 2. In unam personam creaturae et Creatoris conventio quam stupenda. โ 3. Quis natus, de qua, et quando pensiculatius consideranda. โ 4. 82 Quam congruenter natus de Virgine, in Bethlehem, tempore pacis. โ 5. Violatores pacis remorantur, aut fugant Christum in se nasciturum. โ 6. Quid sit lanceam et falcem converti in vomerem. โ 7. Quantopere aversandum quod charitatem violat fraternam. โ 8. Electos et reprobos una excipit sors nascendi: diversi mores vivendi. โ 9. S. Joseph typus electorum, quorum meritum consistit in conversatione sancta, et fide recta. โ 10. Corde credere, et ore [Col. 0219B] confiteri, deinde probe conversari recta oportet intentione. โ 11. Ascensus a Galilaea in Judaeam et a Nazareth in Bethlehem virtutum cardinalium signat exercitium. โ 12. Non est decor boni operis absque rectitudine intentionis.
I. Exigit, dilectissimi, hujus sacratissimae diei excellentia, exigit et devotio vestra ut inter vos hodie maxime non sileat lingua nostra, non ferietur verbum nostrum [ al. cor vestrum]. Indignum namque est ut ea die a laude Dei lingua cesset humana, qua ex carne virginea prodit Deus homo. Sed et injustum nihilominus est, ut vobis tam avide petentibus panem vitae, denegemus. Verumtamen, etsi mihi forte aliquid datum sit quod vobis apponam, non est, fateor, tanta in me vel profunditas in sentiendo, vel in proferendo facundia, ut venerandam hujus diei [Col. 0219C] elegantiam, vel mente comprehendere, vel ore exprimere queam. Cogitans namque apud me, et recogitans, volvens crebro in mente et revolvens quod hac die evenit; non minus admirabile quam suave, non minus praecelsum quam pium, eo magis inde recogitandum intelligo. Et quod non modicum mirum est: quo plus inde comprehendo, eo minus jam quodammodo me comprehendisse deprehendo. Verumtamen ut quid dico, quo plus inde comprehendo? quia hoc solum inde comprehendo, quod inde quidquam comprehendere non valeo. In hac siquidem consideratione mea, in luce inaccessibili accedo, solas, per eam, tenebras meas intuens; ipsam vero penitus intueri non valens. Sic mirabile [Col. 0219D] fit hoc ex me scientia Dei confortata est, et non possum ad eam (Psal. CXXXVIII, 6) . Ipso mihi per eam notificante [ al. innotescente] ignorantiam meam, ut sciam quid desit mihi, illud Philosophorum exclamans: Scio quod nescio. Quis enim, non dico, comprehendere, quod quidem omnem excedit sensum tam angelicum quam humanum; sed quis digne vel obstupescere potest, quod ex femina Deus natus est? quis satis miretur factum videns, omnium factorem, temporalem aeternum, Verbum carnem, Deum hominem: et quia nimis longum est ire per singula, quae in hunc modum sunt, in puero isto qui hodie natus est, et hominem accipere, incomprehensibile [Col. 0220A] illud, quod solius est Dei, et Deum illud humile quod solius est hominis?
II. O Deus, idem homo! O homo, idem Deus! Creator noster, filius noster, Deus noster, frater noster, conditor noster, caro nostra; Dominus noster, conservus noster, fortitudo nostra, infirmitas nostra, gloria nostra ignominia nostra, pastor noster, esca nostra, et multa in hunc modum. Jesus Christus heri, et hodie: ipse et in saecula: Jesus Christus (Hebr. XIII, 8) , ne geminetur unitas personae; heri, ne natura assumpta extendatur aeternitate; hodie, ne assumens includatur tempore; ipse et in saecula, pro eo quod in aeternum vivat, temporalis in aeterno [Col. 0219D] Al. in aeterno vivat, temporalis in aeternum; Forte semel in aeternum redundat. , in quo mortuus est, qui vivit in aeternum; uno eodemque temporis momento, propter hodie, assumentis [Col. 0220B] dominatur [Col. 0220D] Al. divinitatem, vel dominante: Mendosus erat locus. gloriose una Jesu Christi persona in coelo; et propter heri, assumptae, moritur ignominiose in ligno. Ecce Deus noster hodie visibilis apparet, cum dicat verax theologus ille: Deum nemo vidit unquam (I Joan. IV, 12) . Et ipse ad dilectum et familiarem suum Moysem: Non poteris, inquit, videre faciem meam; non enim videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII, 20) . Jam Deum oculis perspicimus; jam verbum manibus contrectamus, Deum in homine, verbum in carne, intuentes omnem plenitudinem divinitatis habitare in hoc parvulo nostro, fratre nostro, filio nostro, etiam corporaliter (Coloss. II, 9) . Ut jam se adorari ab Joanne, angelus non sinat (Apoc. XIX, 10) , qui supra [Col. 0220C] se, in Christo, naturam Joannis adorat.
III. Certe mihi triplex in hac nativitate sacrosancta consideratio ingerit stuporem, considerante me quae sit ejus persona, qui natus est; quae mater, de qua natus est; et quod, in quo natus est, tempus. Et invenio Deum esse qui nascitur, Virginem de qua nascitur. Quid horum, fratres, non admiramini? super quo horum non obstupescitis? Quid mirum, si Deum admiramini ex homine prodire hominem; si virginem admiramini matrem? Ibi una eademque persona, Deus et homo: hic autem una eademque femina mater et virgo. Ibi Deus humanatus, et idem homo qui Deus. Hic autem et fecunditas virginea, et virginitas 83 fecunda. Sed et tantae pacis et quietis tempus, [Col. 0220D] quomodo non erit vobis admirationi, superbos filios intuentibus Adam: qui turrim volebant construere, ut celebrarent nomen suum (Gen. XI, 4) : invicem provocantes, invicem invidentes, et alterutrum supergredi cupientes (Gal. V, 26) , in tantam concurrere concordiam, ut, sopitis bellorum turbinibus, et tam pacifice consentientibus ad invicem cunctis gentibus, unum contingeret universo orbi principem dominari, universum etiam orbem describi, uno denique universum orbem numismate concludi? Siquidem exiit, ut nocte hac sacratissima legi in Evangelio audistis, edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis. Et ibant omnes, ut profiterentur [Col. 0221A] singuli in suam civitatem (Luc. II, 1, 3) . Et hinc contigit, sicut scitis, ut providente Dei, qui hodie in carne apparet, Sapientia, quae et attingit a fine usque in finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1) ; contigit, inquam, ipsa providente, ut ejus Bethlehem insigniretur nativitate, sicut honorata fuit civitas Nazareth ipsius conceptione. Et ideo ad profitendum, juxta edictum imperatorium, illuc cum gloriosa Virgine oportet venire Joseph, prodente evangelista causam, videlicet eo quod esset de domo ac familia David (Luc. II, 4) ; cujus ipsa Bethlehem civitas dicta est.
IV. Et factum est, dum essent ibi, impleti sunt dies ejus (ibid., 6) : haud dubie quin beatae Virginis ut pareret. Et peperit filium suum primogenitum (ibid., 7) . [Col. 0221B] Deus itaque est qui homo natus est. Et est pax nostra faciens utraque unum (Ephes. II, 14) . Qui venit nuntiare pacem his, qui longe erant, et pacem his qui prope, pacificans in sanguine suo quae in coelis, et quae in terris sunt (Colos. I, 20) . Sed, sicut Deum nasci non decuit nisi de carne virginis, sic nec nasci voluit nisi in tempore pacis. Et ne locum praetergrediamur nativitatis, natus est in domo panis, qui et ipse panis est vivus, de coelo descendens, de quo, si quis manducaverit, vivet in aeternum (Joan. VI, 52) . Decuit ergo Deum nasci de carne virginis; voluit pax in tempore pacis, debuit et panis in domo panis. Considerans autem personam nascentis, omnino deficio; intuens autem personam parientis, supra modum obstupesco, in illius celsitudine expavescens, [Col. 0221C] et istius praerogativam non comprehendens. Puto autem quod etiam dicetis haec de vobis et ipsi. Sed in hac gemina consideratione reverberati, et ad vos repulsi, tempus nativitatis ejus proponite vobis ad exemplum, scientes quod sicut per nativitatem carnis in terra apparere noluit, nisi in tempore pacis, sic nec velle eum inter vos per adventum internae gratiae suae apparere, nisi pacem habueritis ad invicem.
V. Vae illis, per quos Christus, et cum absens est ne veniat, moratur; et cum praesens est, ne maneat, fugatur. Qui sunt hi? nisi perturbatores pacis, unitatis divisores, turbati, et alios turbantes, seminantes inter fratres discordias? (Prov. VI, 19.) quales Dominus non modo odit, sed et detestatur anima [Col. 0221D] ejus, mortiferum illud venenum, quo ipsi inflati sunt, non solum per pravae conversationis exemplum propinantes, sed et per suggestionem perniciosi consilii aliis infundere gestientes. Vos autem, fratres, non ita didicistis Christum, si tamen eum audistis, et in ipso edocti estis, sicut est veritas in Christo Jesu (Ephes. IV, 20) . Pax vobis (Luc. XXIV, 36) , spirituale nostri pacifici verbum. Haec, inquit, locutus sum vobis, ut in me pacem habeatis (Joan. XVI, 33) . Et item: Pacem, ait, habete inter vos (Marc. IX, 49) . Scitote quoniam qui conturbat vos, portabit judicium, quicunque est ille (Galat. V, 10) . Vox Domini est in Apostolo loquentis, et in Propheta: Idem ergo sapite, pacem habete, et Deus pacis vobiscum erit et dilectionis [Col. 0222A] (II Cor. XIII, 11) . Unusquisque vestrum modis omnibus ab alterius laesione abstineat, sollicitum se exhibens servare unitatem spiritus in vinculo pacis; si fieri potest, quod in se est, cum omnibus hominibus pacem habens (Rom. XII, 18) . Quia, sicut, teste Domino, filii Dei vocantur qui pacifici sunt (Matth. V, 9) , sic audacter dico quod filii diaboli vocari digni sunt, qui seminatores discordiae sunt.
VI. Considerate quia illud in nativitate Christi pacis tempus claruit in mundo, de quo prophetavit Isaias, quando ait: Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces (Isai. II, 4) . Et adjunxit: Non levabit gens contra gentem gladium nec exercebuntur ultra ad praelium (ibid.) . Facite, quaeso, spiritualiter tempus illud apud vos, conflate [Col. 0222B] gladios vestros in vomeres et lanceas vestras in falces. Gladius et lancea arma sunt, et vulnera infligunt; vomer autem et falx instrumenta quaedam sunt usui humano valde necessaria, et hominum pastui serviunt. Sed cum arma gladius et lancea sint, cominus gladio percutimus; lancea vero longe posita attingimus. Similiter cum instrumenta vomer et falx valde necessaria sint, vomere quidem terram suffodimus in arando, falce vero segetem secamus in metendo. Et quid esse putamus gladios et lanceas, nisi duras verborum asperitates, et asperas eorum 84 duritias, pacem in auditorum cordibus perturbantes? Nonne hoc sensit sanctus David, qui dentes asseruit filiorum hominum arma et sagittas, et linguam eorum gladium acutum? (Psal. LVI, 5.) Gladio itaque, et quidem valde acuto proximum feris, cum eum verbo probroso, et aspero tumore iracundiae inflatus aggrederis. Sed committe gladium tuum in vaginam, in teipsum convertito ferrum, increpans et accusans teipsum, et dimittens interim proximum tuum, arguens et statuens te contra faciem tuam. Considera magis trabem quae est in oculo tuo quam festucam quae est in oculo fratris tui (Matth. VII, 3) . Quia, etsi haec ex parte turbat, sed illa ex toto excaecat. Fode parietem, profunde scrutans interiora tua; et ingressus quod tibi apparet ostium, vide animalium et reptilium abominationem, et quae in eo depicta sunt idola (Ezech. VIII, 10) : et tolerabile videbitur quidquid [Col. 0222D] culpabile cernis in proximo tuo, respectu horribilium quae apparent in teipso. Sic conflabis gladios tuos in vomeres, eisdem videlicet verbis corripiens et humilians teipsum, quibus tumide et superbe irritare et provocare solebas proximum tuum. Acumine propriae accusationis suffodiens interiora tua, qui proximi iracunde solebas pungere etiam exteriora. Lanceis vero longe positos tangis, dum absentes a verbis detractionis tuae quietos esse non sinis, Domino te odibilem exhibens, dum surdo, contra legem, maledicere praesumis (Levit. XIX, 14) . Consumptione nihilominus te exhibens dignum, dum symbola dans, et venenosis potibus vacans (Prov. XXIII, 20) , carnes quoque ad manducandum confers.
[Col. 0223A] VII. Cur tibi tam suave videtur absenti derogare, detrahere non audienti? cur non magis tam proximi quam propria bona ulnis amoris amplecteris, ut quod in futuro ob hanc benevolentiam te manet praemium, spei et certitudinis oculis intueri possis? Quod si sollicite agere studueris, nimirum lanceas tuas mutabis in falces, dum tam proximi, quam propriis modis omnibus, benedictionibus insistens, agnoscis te de benedictionibus messurum vitam aeternam, atque a derogationibus proximi cessans, illius intendis utilitatibus sermonis, pro quibus dignus sis praemium in futuro aeternae percipere refectionis. Non levet, quaeso, in vobis gens contra gentem gladium. Quod quidem tunc agitis, cum vos, non defendentes, ut admonet Apostolus, datis locum [Col. 0223B] irae (Rom. XII, 19) . Sed nec exerceamini ad praelium, ut in honore invicem praevenientes, et in humilitate spiritus superiores vobis invicem arbitrantes (Phil. II, 3) , nequaquam efficiamini gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes (Gal. V, 26) . Sic pacis tempus in vobis efficietis, in quo apparere dignabitur inter vos auctor ille pacis et amator, qui illo tempore per carnem apparuit in mundo, quo in unam convenerunt concordiam, cuncta in orbe terrarum regna uni subjecta imperio: ostendens se super hoc, suae quandoque missurum praecones veritatis, qui vocarent ad arcem, et ad moenia civitatis (Prov. IX, 3) filios Dei, qui erant dispersi congregantes in unum (Joan. XI, 52) et colligentes a quatuor ventis terrae.
[Col. 0223C] VIII. Exiit itaque edictum a Caesare Augusto, magis autem a Domino Jesu Christo, ut describeretur universus orbis (Luc. II, 1) . Quod quidem tunc edictum exiit ab eo, quando in praedicationem mittens discipulos suos, ait: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 15, 16) . Tunc ibant, ut profiterentur singuli in civitatem suam (Luc. II, 3) : quia credentes et baptizati secundum quod suus unicuique dictabat status: fidei confessionem per bonam ornabant conversationem: Unusquisque in suo ordine. Ascendit autem et Joseph a Galilaea de civitate Nazareth in Bethlehem civitatem David, eo quod esset de domo et familia David (ibid., 4) . [Col. 0223D] De statu electorum, qui quotidie fidei et bonorum operum profectibus, ad futura de praesentibus, ad alta de infimis tendunt, in verbis his, juxta sensum allegoricum, fit mentio. Scitis, fratres, quod omnes sine ulla exceptione tam electos, quam reprobos eadem, juxta carnem, nativitatis corruptio producit. Nec est aliquid tam eorum qui ad sortem electorum quam eorum qui ad massam pertinent reproborum, cui haec vox Psalmistae non congruat: In iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea (Psal. L, 7) , excepto duntaxat illo, qui solus est inter mortuos liber (Psal. LXXXVII, 6) . Qui, cum Deus esset, peccatum non contraxit, in matre conceptus; nec fecit inter homines conversatus. Sed cum unum habeat universitas filiorum [Col. 0224A] Adam initium [ al. interitum], non unam habent omnes in vita conversationem, nec unam per mortem sortiuntur mansionem. Sed electi quidem gratuita gratia confirmantur per justitiam, in sanctitate, ut salventur; reprobi vero, justo, sed occulto judicio, relicti per pravitatem in 85 malitia indurantur, ut condemnentur. Hinc est quod reprobi de malo semper ad pejus proruunt, donec ad aeternam damnationem perveniant. Electi vero, quodam quasi ingenito dignitatis appetitu ad superna, desiderando, tendere non cessant: quousque regnum quod eis ab origine mundi paratum est, percipiant. Sicut enim regis alicujus filius in servitute, sive statu aliquo ignobili natus, cum aliorum postmodum relatione, ingenuitatem, libertatem suam [Col. 0224B] atque haereditatem cognoscit, modis eam omnibus acquirere studet: ita sanctorum electorum Ecclesia in praesentis exsilii servitute captiva, et captivitate servili nata, cum per doctorum instructionem, et divinam inspirationem, coelestis ei ad quam praedestinata est, patria innotescit: statim donec eam acquirat, infatigabiliter insistere non desistit.
IX. Electi itaque, atque ad vitam aeternam praeordinati ad hunc pertinent Joseph, de quo audivimus, quod ascendit a Galilaea, de civitate Nazareth in Judaeam civitatem David, quae vocatur Bethlehem. Vos autem, fratres mei, hic exprimit Joseph, ut et vos a provincia conscendatis ad provinciam; a Galilaea ad Judaeam, et a civitate in civitatem, a Nazareth in Bethlehem. Frequenter, ut scitis, Dominus Jesus solebat [Col. 0224C] has obire provincias. Invenitur etiam honore maximo has duas honorasse civitates; unam conceptione sua, alteram vero nativitate. Duo sunt in quibus nostrum in praesenti meritum consistit: fides videlicet recta et conversatio sancta, ut et recte credamus, et sancte nihilominus vivamus, sed minus perfecta fides est, cui confessio non altestatur, scilicet ut sicut: Corde eredis ad justitiam, et ore confitearis ad salutem (Rom. X, 10) ; similiter et actio licet bona in se fuerit, retributione tamen nullatenus digna erit, nisi sicut sanctitatem habes in exteriori conversatione, sic et rectitudinem teneas in interna intentione. Quatenus ideo quod bonum est agas, ut oculis illius interni inspectoris placeas: illum [Col. 0224D] solum operis tui quaerens laudatorem, quem exspectas remuneratorem. Ideo necesse est, ut quod habes in corde, usque ad confessionem proficiat in ore. Quatenus tribulationis tempore non erubescas, nec pertimescas fateri in publico, quod de unius fidei veritate sentis in occulto. Oportet nihilominus ut a sanctitate exterioris actionis, ad rectitudinem conscendas internae intentionis, quatenus sic extrinsecus exerceas bonum opus ad exemplum coram proximo. ut humani plenam favoris mercedem fugias, ne praemium intrinsecus exspectes, et exspectes a solo Deo. Nam et: Dominus dissipat ossa eorum qui hominibus placent; confundantur, quoniam Deus sprevit eos (Psal. LII, 6) . Et qui opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus, receperunt mercedem suam, [Col. 0225A] (Matth. VI, 5) ; nullam a Deo habituri remunerationem, solum quem in opere suo quaesiverunt humanum pro mercede, recipientes favorem.
X. Quod cum ita sit, cavete vobis, charissimi, in bono opere vestro a furtivo appetitu laudis, qui et praesentis est gratiae occisor, et futurae nihilominus retributionis destructor. Hunc autem geminum spiritualem profectum, a fide scilicet ad confessionem, a sanctitate exterioris actionis ad rectitudinem internae intentionis: hic duplex ascensus a Galilaea ad Judaeam, a Nazareth ad Bethlehem designat. Nam Galilaea, ut scitis, revelationem; Judaea vero confessionem sonat. Flos vero interpretatur Nazareth, et domus panis Bethlehem. Itaque Galilaea ad fidei revelationem; Judaea vero ad oris pertinet confessionem. [Col. 0225B] Sic et Nazareth floridum designat decorem sanctae conversationis; et Bethlehem sapidam refectionem, qua Deus delectatur in rectitudine internae intentionis. Ascende ergo a Galilaea ad Judaeam, a Nazareth in Bethlehem, ut quod in corde et fide sentis, etiam coram ipsis persecutoribus, et impugnatoribus fidei fateri non timeas. Quaecunque etiam de bono opere exterius coram aliis ostendas: interius illius, qui discretor est cogitationum et intentionum cordis, oculis humiliter offerre studeas. Plene utique et perfecte haec quatuor agis; si in occulto recte credis, si in publico audacter confiteris; si exterius bonum quidem ostendis opus ad exemplum, et interius per intentionem soli Deo placendi, semper illud optas esse secretum.
[Col. 0225C] XI. Et videte si non in quatuor istis quatuor illae virtutes continentur, quae ob magnam, quae eis inest, perfectionem, cardinales sive principales appellantur, nam secretum fidei nobis habere revelatum, prudentiae; fidem vero constanter coram hostibus fidei confiteri, fortitudinis est. Sic nihilominus bonam exercere operationem justitiae; omnem vero in eodem bono opere humanam refutare laudem atque favorem, temperantiae est. Non enim solummodo ad temperantiam pertinet, carnem ab experientia temperare 86 voluptatis; sed et mentem ab appetitu cohibere vanitatis. Ascendite ergo a prudentia quae est in fidei agnitione usque ad fortitudinem, quae est in oris confessione. Ascendite a justitia, quae in [Col. 0225D] sanctitate est exterioris actionis, usque ad temperantiam, quae in rectitudine est internae intentionis. Hoc modo de virtute in virtutem spiritualiter proficiendo quotidianum magis ac magis in sanctitate augmentum (hoc enim dicunt sonare illud nomen quod est Joseph) percipietis. Ascendetis et vos a Galilaea de civitate Nazareth in Judaeam civitatem David, quae est Bethlehem.
XII. Et notate quod spiritualiter Bethlehem dicitur civitas David: quia maxime in rectitudine internae habitat intentionis et moratur Christus. Quia illud solummodo opus bonum approbat, quod propter se pure factum videt. Illi etiam se debitorem agnoscit in retributione, cui se esse cognoscit in opere. Gloriosa quidem civitas Nazareth, sed Bethlehem [Col. 0226A] gloriosior, quia major gloria in Christi ortu, quam in conceptu; majorque utilitas in pane qui sapit, et per refectionem satiat, quam in flore qui nitet, et per suavitatem fragrat. Flos itaque est omnis bona actio nostra, decorem in se proferens et odorem; ut et praesentes alliciat, et absentes provocet: illos per bonum exemplum, quod conspiciunt, istos vero per veracem famam, quam audiunt; praefert de se et spem, quia de flore bono speratur fructus in tempore; sic et pro opere sancto merces in fine. Sed hujus speciosi et suavis atque boni floris et in deformitatem decor, et in foetorem mutatur odor. Ipse etiam qui speratur fructus non apparet: nisi teneritudinem ejus a nebuloso et frigido vento, et ventosa et frigida nebula, a vento et nebuloso frigore humanae [Col. 0226B] laudis rectitudo protegat internae intentionis. Hoc modo a Galilaea in Judaeam, a Nazareth ad Bethlehem conscendit S. Joseph. Est et alius sensus in hoc gemino ascensu, qui a nobis nullatenus occultandus est: quia propter vos nobis est revelatus, et vobis per nos transmissus, sed bonum est ut in alterum vobis differamus sermonem; tum quia ejus ad praesens intendere non possumus ostensioni; tum quia vos nimis non estis onerandi. Laudemus itaque totis cordis medullis, et glorificemus natum de Virgine, Deum verum, et hominem verum: Dominum nostrum Jesum Christum, qui est cum Patre et Spiritu sancto Deus per omnia saecula benedictus. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Damna cenodoxiae vitanda, exemplo Domini Jesu. โ 2. Sub ascensu a Galilaea in Judaeam, et a Nazareth in Bethlehem, spiritualis notatur profectus. โ 3. Praesentia instar floris caduca; quae aeternum permanent, desideranda. โ 4. Operum bonorum exercitium est beatae praedestinationis indicium. โ 5. Ordo spiritualis ascensus per anacephalaeosim ostenditur. โ 6. Post lapsum festinare ad poenitentiae remedium, et crebro suspirare ad Deum, salutis futurae est probabile signum. โ 7. Quod confirmat perseverantia, in sua cujusque vocatione. โ 8. Profectui spirituali necessarium divinae gratiae auxilium: cujus [Col. 0226D] dandae finaliter certi non sumus. โ 9. In Abisag gratiae divinae idea, sub finem revelandae exprimitur. โ 10. Dies mystici, in quibus spiritualiter negotiandum. โ 11. Quod gratia nunc operatur occultum, tunc exhibebitur manifestum. โ 12. Virtutum actus ut finiendi in patria. โ 13. Cur nunc non pateat, quod gratia Dei de nobis disponit. โ 14. Haec vita tabernaculum est militantis, ubi Christus instar fullonis nos exercet. โ 15. Electi sunt quasi Christi vestimenta, quae in via ad patriam semper mundanda. โ 16. Alia Christi facies turpata: alia formosa et desiderata.
I. Videtis jam, ut arbitror, quod tam necessarium vobis est. ut a Nazareth ascendatis ad Bethlehem, quam est ut a Galilaea ad Judaeam, nam sicut illum non confitebitur Dominus coram Patre suo, qui eum modo, cum recte credat, coram hominibus non confitetur; [Col. 0227A] sic nec mercedem habebunt apud Patrem suum, qui in coelis est (Matth. X, 33) , qui opera sua faciunt ut videantur ab hominibus. Fac nos conscendere, o sancte David, in civitatem tuam Bethlehem de civitate Nazareth, ut tuam et non nostram in omni bono opere nostro laudem quaeramus. O mitis et humilis Jesu, qui in forma nostra, hodierna die, humilis apparens, quandiu in mundo 87 fuisti, non quaesisti gloriam tuam, sed ejus qui misit te: procul pelle a nobis hunc oculum nequam, qui corpus reddit tenebrosum (Luc. II, 34) . Fuga a nobis, qui multoties in bono opere nostro se ingerit, humanae laudis appetitum, internae gratiae inimicum; qui opus etiam quamvis sit bonum, a retributione efficit alienum. Da ut tibi soli, in omni quod agimus placere [Col. 0227B] quaeramus: et a te affectemus in opere videri, a te etiam cupiamus in opere remunerari. Da quoque ut in nobis ad locum, unde exeunt flumina, revertantur, quatenus in sapida refectione civitatis tuae, o pulcher et fortis David, commoremur, nec suavi flore, decore, et decora ejus sanitate [ al. suavitate] illicite delectemur. Sic, Domine, ascendemus a Nazareth ad Bethlehem, dum et humanum, qui de sanc itate et fama boni operis procedere solet, omnino respuimus favorem: et tuis, quodcunque agimus, occultis obtutibus, offerimus per rectam tibi soli placendi intentionem. Vox tua, o pie, o bone Jesu haec est: Si ego glorifico meipsum, gloria mea nihil est (Joan. VI, 54) . Et iterum dicis: Ego [Col. 0227C] non quaero gloriam meam (ibid., 50) . Fratres, si gloria Christi nihil sit si glorificat se ipsum: quid est vel quid esse potest gloria nostra, si glorificemus nos ipsos? Emundemus itaque nos ab immunditia faecis hujus, quae sensim influere conatur in internis motibus nostris: studeamus puri atque defaecati apparere in conspectibus ejus, qui est discretor cogitationum et intentionum cordis.
II. Videamus nunc quis iste sit sensus, quem geminus in se hic continet ascensus, a Judaea videlicet in Galilaeam; a Nazareth in Bethlehem. Si quidquid tibi Deus de se ipso, sive de his quae ad eum pertinent, revelat: non de acumine subtilitatis, vel de merito sanctitatis tuae, sed a gratuita ipsius gratia provenire non solum pio corde sentis, sed et pleno [Col. 0227D] ore confiteris, ut cum Paulo (II Cor. III, 5) dicas non sufficientem esse te cogitare aliquid ex te, quasi ex te; sed sufficientiam tuam ex ipso esse, tunc de occulto revelationis ad publicum ascendis confessionis, ac per hoc a Galilaea ad Judaeam. Quod si tam avide esuris, et sitis justitiam, ut nequaquam te perfectum aestimes, quantumcunque perfectus fueris; sed, cum consummatus fueris, deputes te incipere (Eccli. XVIII, 6) respectu illius boni, quod adhuc deest, quasi pro quadam teneritudine [ al. qui pro quadam habes teneritudine] floris, quidquid tibi in bono opere adest si niteris etiam [ al. intromittis te etiam] omnibus modis, quibus vales, ab his, quae jam acquisivisti, ad ea quae necdum apprehendisti pertingere: nimirum a Nazareth ascendis [Col. 0228A] ad Bethlehem. Utilissimum [ al. ultimum] certe vobis hoc modo est ascendere, quia quo devotius ab illo esse confitemini in publico, quod vobis jam revelatum est in occulto; eo videbitis vobis copiosius patere, quod eatenus sensistis vos latere. Nihil etiam Deo acceptius, quam fervoris spiritualis profectus, quam justitiae esuries est et sitis. Justum profecto, ut esurientes suos impleat bonis, faciens eos a Nazareth ascendere ad Bethlehem: desiderium cordis eorum tribuens eis, panem videlicet eis conferendo operationis solidioris: qui prae nimia, quam habent, ei placendi aviditate, sanctitatem, omnis quam exercent conversionis, quasi quamdam deputant teneritudinem floris. Sic et in hoc sensu ascendit Joseph a Galilaea de civitate Nazareth, in [Col. 0228B] Judaeam civitatem David quae vocatur Bethlehem, si quidquid tibi in corde revelatur, ex Deo esse pleno ore confiteris: et ab his quae jam explevisti, ad ea quae nondum aggressus es, pia aviditate currens, ut et ea opere expleas.
III. Intelligite etiam, quia multa vobis Deus in praesenti revelat, manifestans vobis, et quomodo peccata evitare debeatis, ne supplicium incurratis: et quomodo virtutem exercere, ut ad praemium pertingatis. In futuro vero pro his, quae vobis non revelantur, ejus in aeternum laudibus vacabitis: misericordias ejus in aeternum cantabitis, in voce confessionis, et exsultationis sonum emittentes exsultantis (Psal. XLI. 5) . Quodcunque [ al. quacunque] [Col. 0228C] etiam hic in praesenti exercetis, sic est ad illud praecellens, quod in illa felicitate habebitis, sicut flos ad panem. Nonne haec sentit ille, qui ait: Id quod in praesenti momentaneum est et leve tribulationis nostrae supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis (II Cor. IV, 17) . Quid est momentaneum hoc et leve? at per hoc deputavit quamdam teneritudinem floris: quid vero ibi: sublime et aeternum? ac si id refectioni comparet cuidam sapidissimi panis: et ideo si ab hac vitae praesentis aerumna, in qua tibi bene vivendo revelatur modus, qui est in merito, ad illam amoris et desiderii passibus ascendis felicitatem, in qua Dei in aeternum laudibus insistas in praemio: profecto a Galilaea ascendis ad Judaeam: hic enim Dominus incerta [Col. 0228D] et occulta sapientiae suae manifestans revelat tibi condensa (Psal. XXVIII, 9) , in quibus diem illic constituas solemnem, sed ibi in templo suo omnes dicent 88 gloriam: quod est in illa superna Judaea, quia coelestis illa, quam Deus inhabitat, Jerusalem, in divinae semper laudis confessione est. Si autem a decoro et odorifero flore ad solidum illum aeternae felicitatis panem praeparare te studes, Desiderium habens dissolvi, et esse cum Christo (Phil. I, 23) ; illis quandoque admisceri cupiens, quos facit discumbere, et praecingens se, atque transiens ministrat illis (Luc. XII, 38) : quodammodo de Nazareth in Bethlehem conscendis, ut sicut permanes cum eo in tentationibus suis in Nazareth: ita disponente ipso tibi regnum edas et bibas super mensam suam [Col. 0229A] in regno suo (Luc. XXII, 29) . Quod regnum pertinet ad Bethlehem, quia evangelista Bethlehem spiritualiter appellat ejus civitatem (Luc. II, 4) .
IV. Sed unde hoc isti Joseph, quod sic ascendere possit? Ostendat nobis evangelista quare sic ascendere potest? Ascendit, inquit, Joseph a Galilaea civitate Nazareth in civitatem David, quae vocatur Bethlehem (ibid.) . Addit et causam, eo quod esset de domo et familia David (ibid.) . Unde est hoc, mi frater dilectissime, quod tam studiose in omni loco et tempore exercitiis insistis operum bonorum, nisi quia ad sortem pertines electorum? nam quos praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit (Rom. VIII, 30) . Quid ergo concluditur, nisi quos praedestinavit hos et justificavit. Domus itaque [Col. 0229B] ac familia David haec est, felix ille est coetus, qui ad vitam praedestinatus est aeternam. De qua domo atque familia ut simus, obnixe rogamus cum dicimus: Ab aeterna damnatione nos eripi et in electorum tuorum nos jubeas grege numerari [Col. 0229D] In canone missae. . Praemittimus de hoc gemino ascensu, quo de Galilaea ad Judaeam, a Nazareth ad Bethlehem ascendimus dicentes: Diesque nostros in tua pace disponas.
V. Ideo ergo a Galilaea ad Judaeam, a Nazareth ad Bethlehem ascendis, quia es de domo ac familia David, quia ideo coram ipsis etiam persecutoribus Deum confiteris ln publico, quem per fidem tenes in occulto: ideo ab ipso esse pleno ore confiteris, quodcunque tibi per revelationem inspiratum esse [Col. 0229C] sentis: ideo etiam a revelatione, quae tibi in merito praesentis vitae contingit, cursu desiderii ad illam acceleras patriam, in qua divinae laudis perenniter celebres confessiones. Ideo quoque a sanctitate bonae actionis, quam exterius proximis ad utilitatem demonstras, ad internae rectitudinem conaris pertingere intentionis, per quam soli Deo placeas: ideo nihilominus ab ea, quam jam exercuisti, operatione, ad illam, quam necdum aggressus es, desideras venire conversationem; ideo denique a decore praesentis sanctitatis, quam nunc exerces in merito, ad sapidissimam cupis conscendere refectionem futurae felicitatis, qua frueris in praemio, quia summi Patris es Filius, et ad vitam aeternam praeordinatus: illis siquidem tribus modis diximus spiritualem Joseph [Col. 0229D] a Galilaea ad Judaeam, a Nazareth ad Bethlehem ascendere: causa vero est quod esset de domo ac familia David. Unde enim nobis quod tam studiose quotidianis, imo continuis amoris passibus, his quibus hucusque modis ascendendum docuimus, contenditis ascendere a Galilaea in Judaeam, a Nazareth in Bethlehem, nisi quia de domo estis ac familia David?
VI. Unde hoc vobis quod totis viribus odio habetis, quod malum est, et amatis quod bonum est, inclinantes vos prompte, et perseveranter omnibus, quibus scitis et valetis modis, voluntati divinae, et si quando, tangente aliquo tentationis impulsu, ab ea vos aliquatenus contingit declinare; nullam omnino [Col. 0230A] quoadusque ei per poenitentiam plenam, et confessionem puram, atque satisfactionem condignam reconciliemini, pacem habere valentes, pungente ipso vos timoris et amoris stimulis [ al. stimulo] in conscientia; et fugante atque trahente vos ad se, nisi quia dilecti, et quadam estis ei cognatione conjuncti? magnum et vere mirabile et divinum quid, quod ita: Charitas Dei diffusa est in cordibus vestris, per Spiritum sanctum, qui datus est vobis (Rom. V, 5) . Ejus habetis primitias, et pignus, clamante ipso intrinsecus ad vos Abba Pater: ipso quoque testimonium perhibente, quod estis filii Dei: ac per hoc si filii, et haeredes; haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) . Magnum, inquam, et vere mirabile et omnino divinum, quod [Col. 0230B] suggeritur vobis in mente, ut tam infatigabiliter suspiretis ad ipsum, pro certo habentes apud vos, nihil vobis posse sufficere citra, nihil vos debere, quaerere ultra, sed ad eum tendere, et in eo requiescere. Utique non fallax hoc indicium salvationis vestrae, non mendax erga vos testimonium electionis vestrae.
VII. Hinc est, dilectissimi, quod non solum ad hunc, in quo nunc estis, sanctitatis statum venistis, sed in eo quoque viriliter statis. Eo quod ad illum [ al. quod ad illum] pertinetis populum, quem elegit Dominus in haeerditatem sibi (Psal. XXXII, 12) ; ipso, qui vos praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui (Rom. VIII, 29) : vocante et justificante, in quem speratis, quod confirmans opus [Col. 0230C] suum, quod operatus est in vobis, quandoque et magnificabit: 89 ascendentibus interim vobis a Galilaea ad Judaeam, a Nazareth ad Bethlehem, eo quod estis de domo et familia David. Et ad quid illo ascendit Joseph? utique ut profiteretur: hoc esse puto, quod ait Psalmista: Quia illuc ascenderunt tribus: non omnes quidem, sed tribus Domini (Psal. CXXI, 4) ; illae videlicet, quae pertinent ad domum et familiam David: et ascenderunt ad confitendum nomini Domini (Psal. LXXXIII, 5) : qui enim in domo illa habitant, in saecula saeculorum laudabunt eum et qui in illa Judaea commorantur, divinis in aeternum laudibus vacant [ al. vacabunt], vocem emittentes exsultationis et confessionis.
VIII. Sed nunquid ut profiteretur solus Joseph [Col. 0230D] ascendit? nequaquam, sed ascendit ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante. Istis, de quibus locuti sumus, in praesentis vitae via, profectibus intendentes, matrem gratiam nos comitantem, nos denique ducentem habemus. Quia nullatcnus proficere possumus nisi ipsa nos et praeveniret aspirans, et subsequeretur adjuvans, et comitaretur consolans. Sed cum sit ipsa nobiscum in via, quid nobis faciet in fine? etsi pie speramus nequaquam plene certi, neque omnino securi sumus. Nonne operantem in se habent gratiam, qui, ipsa ministrante, justitiam percipiunt atque sapientiam? et tamen Salomonis vox haec est: Sunt justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei sunt, et [Col. 0231A] tamen nescit homo, un odio, an amore dignus sit (Eccles. IX, 1) . Arridet nobis mater nostra gratia interna, et pie speramus quod ipsa nobis, quae modo sanctitatem confert in via, custodiens et perficiens opera misericordiae, conformiter et felicitatem nobis conferet in patria, et quae coepit in nobis opus bonum perficiet usque in diem Jesu Christi (Philip. I, 6) ; sed tamen vitam nostram absconditam intuentes, et circumdatos atque involutos nos tenebris intelligentes, plene, ut dixi jam, certi non sumus. Haec est Maria desponsata Joseph uxor: pro stella se exhibens in mari vitae praesentis, quia inter tot, quas modo a carne, modo a mundo, modo vero a diabolo sustinet iste Joseph, procellas: quomodo ad salutem pertingere posset, [Col. 0231B] nisi luce stellae maximae, internae gratiae lucem praeviam haberet? Hanc sibi habet noster Joseph desponsatam, sed carnaliter non cognoscit eam, ut et tu sic tibi intelligas eam, de qua loquimur, gratiam adjutricem adjunctam, ut nihil ad mollitiem gloriae et laudis tuae pertinens requiras in ea, vel per eam, nec te, quem tantae sponsae castum decet esse custodem, impudicum, versa vice, quod absit! contingat esse corruptorem.
IX. Hinc est quod Adoniam Salomonis sententia morti addixit (III Reg. II, 25) , quia misceri cum Abisag carnaliter voluit, quam senex calefacientem quidem habuit, sed, ut Scriptura ait: Eam non cognovit, senuerat namque rex David, habebat igitur aetatis plurimos dies (III Reg. I, 1) , ut et tu ad [Col. 0231C] sanctitatis maturitatem pertingere studeas: et multimodam virtutum spiritualium claritatem acquirere contendas. Cumque operiretur vestibus non calefaciebat se (ibid.) . Ut tu quoque cum tibi etiam ad abundantiam terrena suppetunt, nullam in eis consolationem habeas, juxta Psalmistae admonitionem: Divitiae si affluant, nolite cor apponere (Psal. IX, 11) . Quid enim sunt terrena omnia nisi quaedam corporis vestimenta? sed cum nullum praebeant ei vestimenta calorem, accedat speciosa et casta Abisag ut calefaciat senem, ut tu cum nullam in rebus terrenis invenis delectationem, pudicum internae gratiae requiras complexum, qui te calore spiritualis desiderii accendat. Sic, dum renuit consolari anima tua, memor sis Dei et dilectionis (Psal. LXXVI, 4) , quatenus ascendens a Galilaea ad Judaeam, a Nazareth in Bethlehem, Mariam tibi desponsatam tecum habeas comitantem. Et quidem scimus, quod mater nostra Gratia super filios adoptionis suae cogitat cogitationes pacis, et non afflictionis. Sed postquam eos de praesentibus ad futura perduxit, tunc primum quid de eis sentiat, ostendit. Quare et Maria praegnans quae ascendit cum Joseph, sed quem occulte apud se in utero gerit thesaurum, nequaquam effundit per partum, nisi ipsa pariter et Joseph veniant in Bethlehem. Sic etiam legitis: Et factum est cum essent ibi (Luc. II, 7) , haud dubium quin Bethlehem, impleti sunt dies [Col. 0232A] ejus ut pareret: et peperit filium suum primogenitum (ibid.) .
X. Dies istos Mariae, qui in Galilaea et Nazareth incipiunt, sed in Judaea et Bethlehem implentur, desideria accipimus beata, et sancta opera, et quaecunque alia sunt virtutum spiritualium exercitia; quibus magis ac magis quod impraegnata sit, deprehenditur Maria. Quia nimirum eo majorem proponit nobis mater Gratia in futuro conferre mercedem in felicitate, quo majorem et numerosiorem nobis prorogat sanctitatem in conversatione. Nam ego puto quod fides quando lucet in nobis, quasi quaedam clara dies est. Magna, fateor, claritas diei hujus, qua fulgente in nobis, credimus 90 Deum, credimus Deo, credimus in Deum. Summe potentem [Col. 0232B] credimus Deum, summe sapientem, summe bonum. Et in hunc modum credimus Deo veraci promissori. Credimus in Deum ut in ipsam suavitatem indeficientem, et dulcedinem non fallentem. Sic et spes quaedam dies, et quidem valde clara, qua illucescente in nobis spiritualiter videmus, quod corporaliter non valemus, asserente Apostolo: Spe nos salvos factos esse (Rom. VIII, 24) ; et quod non videmus sperare, et ideo per patientiam exspectare. Dolor quoque qui nos pungit in consideratione malorum praesentium, et timor qui concutit in consideratione futurorum, dies tibi videbuntur si recte perpendis. Nonne scientiae claritas, et sapientiae nihilominus maturitas in animo quemdam asseris esse lucidum solem in coelo? et quidem per [Col. 0232C] illam in mente oritur dolor; ad hanc vero via est timor, dicente Salomone: Qui addit scientiam, addit et dolorem (Eccles. I, 18) ; et affirmante sancto David: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX, 10) . Dolor itaque quaedam est in te dies, quia quo magis in hac vita super praesentes tenebras doles, eo plus claritatem futurae illuminatus spiritualiter vides. Est et timor, quia quo plus times supplicia incurrere poenae infernalis, eo magis illuminaris ad quaerenda gaudia patriae coelestis. Diei timoris succedit dies poenitentiae, quia tum bene vides, quantum poenitere debes de perpetratione culpae, cum primum plene videris supplicia poenae: hanc sequitur Justitia, quae et ipsa dies esse non dubitatur, [Col. 0232D] quam sol charitatis, ut unicuique reddere possit, quod suum est, illuminat, ut qui in hac die honeste ambulat sciat reprobare malum et eligere bonum: illud quidem ne alicui noceat, istud vero ut prosit omnibus. Post hanc dies illucescit septima, et est Sabbatum requietionis, clara videlicet quies et quieta claritas internae contemplationis.
XI. Hi sunt dies matris, quos habet quidem in Galilaea in Nazareth, sed eonsummatos eos in Judaea, in Bethlehem ostendit, dum ibi filium peperit. Sic et has in nobis virtutes mater Gratia in praesenti exercet, sed eas in superna patria consummabit et finiet. Ubi nobis propositum, quod de nostra habet salvatione ostendet, quo hic quidem in spirituali [Col. 0233A] profectu praeveniens, et subsequens impinguata fuit. Quod etiam omnino apud se firmum et stabile habuit, sed a nobis in suis illud occultum interioribus gestans, et absconditum esse voluit. Modo habet in nobis dies suos in fide, dum recte credimus; in spe, dum firmiter speramus; in dolore, dum medullitus ob mala praesentia dolemus; in timore, dum mala intuentes, futura timemus: habet et in poenitentia dum poenitendo culpas perpetratas punimus. In justitia dum operamur bonum ad omnes; in interna contemplatione, dum per speculum in aenigmate, quantum in hac nobis carne mortali possibile est, gloriam Domini speculamur. Hos, inquam, in nobis habet dies, dum nobiscum in Galilaea Nazareth commoratur, ut [Col. 0233B] vero cum ascendentes una cum illa, a Galilaea ad Judaeam, a Nazareth pervenerimus [ al. perveniemus] in Bethlehem: ibi se nobis exhibet parientem, quae se modo exhibet praegnantem, quia bonum id nobis atque beatum ostendet aperte, quod de nobis modo cogitat occulte.
XII. Impletis his diebus ut pariat, consummatis videlicet his, de quibus locuti sumus virtutibus, ut quod hic de nobis sentit, ibi aperiat. Nonne tunc impleta, id est finita et consummata erit dies fidei, cum tunc, ut ait Apostolus: Non ambulabimus per fidem, sed curremus per speciem? (II Cor. V, 7.) Sic et dies spei tunc finietur, quando videbimus quod modo speramus, et plene habebimus, quod per patientiam exspectamus. Finietur quoque [Col. 0233C] et dies doloris et timoris, et fulgebit in aeternum dies gaudii et securitatis. Nihilominus dies poenitentiae finientur, quia nullum ulterius culpae morsum in conscientia sentiemus, ut poenitere indigeamus. Misericordiam, ut ait Psalmista, et veritatem ejus quis requiret? (Psal. LX, 8) non requirent tunc veritatem promittentis sperantes, quidquid promisit jam plene tenentes. Sic nec requirent misericordiam remittentis poenitentes: nihil ad reatum pertinens de praeterito non indultum habentes, nihil pro quo misericordiam necesse habent requirere ex tunc committentes. Dies finietur justitiae, et finietur dies gloriae, in quo metemus non deficientes, quod modo seminamus: nam in die [Col. 0233D] justitiae seminamus in spiritu, et in die gloriae metemus vitam aeternam. Contemplationis nihilominus dies finietur, in qua nunc videmus per speculum in aenigmate, et succedet illi dies ista claritatis indeficientis, in qua videbimus eum facie ad faciem (I Cor. XIII, 12) .
XIII. His diebus impletis, his videlicet virtutibus renuntiantes, pariet Maria filium: ostendet gratia, quam hic erga 91 nos occultam habuit sententiam pacis, et immobile nostrae electionis propositum. Quod quidem propositum, quoniam pacificum hic erga nos habuit, tunc plene monstrabit, quando gaudio nos aeterno remunerabit. Unde et hic dicitur: Et pannis eum involvit, et reclinavit eum in praesepio (Luc. II, 7) . Quod tunc quodammodo fiet, [Col. 0234A] ut videlicet quod in utero portavit Maria pannis involvat, et praesepio reclinet; quando, prout de nobis in praesenti mater gratia cogitat delectabilibus aeternae felicitatis suavitatibus, et suavibus nos circumdabit delectationibus, in supernae nos illo patriae reponens secreto Ad hoc pertinere videtur verax illa beati Joannis assertio, et laeta promissio, quae talis est: Nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quod erimus; scimus quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) ; hoc est dicere: nunc de Galilaea ad Judaeam, de Nazareth conscendimus ad Bethlehem, quicunque de domo sumus ac familia David. Nondum apparet quod erimus, quod praegnans portat mater, cum qua ascendimus; quid illud sit. Scimus [Col. 0234B] quoniam quando implebuntur dies ejus ut pariat, pariet filium, et pannis eum involvet, et reclinabit eum in praesepio. Et cur non hic mater gratia ostendit, quod de nobis sentit? ideo certe quia hic in exsilio sumus, non in regno: in via, non in patria: non in requie, sed in labore.
XIV. Et hinc est quod reclinatur in praesepio, quia non erat illi locus in diversorio. Tota vita nostra quasi quoddam diversorium nobis est. Quando huc nascendo venimus, huc quidem divertimus; et ad hoc divertimus huc, ut hic ad tempus simus, non in aeternum maneamus. Est itaque haec vita praesens tabernaculum militantis, non cubiculum quiescentis: stabulum viatoris, non domus inhabitatoris: [Col. 0234C] ergastulum exsulis, non mansio civis: diversorium denique itinerantis, non aula manentis. Non est ergo locus Mariae in diversorio, sed reclinat filium suum in praesepio. Quia congruum non est ut vobis praestetur in exsilio, quod donabitur in regno, ut enim ait evangelista: Non potest fullo facere vestimenta Jesu tam alba (Marc. IX, 2) , sicut apparent, quando in monte transfiguratur. Et quis est iste fullo, nisi iste, de quo Psalmista se dicit aspergendum hyssopo, ut mundetur; et lavandum ut supernivem dealbetur? (Psal. L, 9.) Vere tu, Domine Jesu, fullo noster es, qui nos mundos esse asseris, propter sermonem quem locutus es nobis (Joan. XV, 3) . Tu enim nos in praesenti statu nostro, infusa aqua compunctionis in pelvi mentis nostrae, timore et amore [Col. 0234D] conculcas nos: et sic fullonis agens officium, ac proinde fullonis portas vocabulum, ablutionis aqua vestimenta tua emundans. Nonne nos tua vestimenta sumus, quibus per fidem, quae per dilectionem operatur, indueris?
XV. Haec itaque vestimenta tua quotidie dealbare dignaris effundens super ea aquam mundam internae compunctionis, ut mundentur ab omnibus inquinamentis suis. Sed quis in hac vita tantum mundari valet, ut nihil mundandum in se habeat? nam, ut ait Salomon, quis potest dicere: Mundum est mihi cor, purus sum a peccato? (Prov. IX, 20.) Itaque sunt mundi viri sancti, vestimenta Domini, et adhuc mundandi; quod quidem ita esse et ipse Dominus innuit, qui discipulos suos mundos esse asseruit, et eorum [Col. 0235A] tamen pedes lavit (Joan. XIII, 5) . Erit autem quando nihil in se habebunt quod mundetur, nulla penitus indigentes mundatione, nulla inquinati erunt pollutione. Et quando hoc erit, nisi quando fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII, 43) , quando in justitia apparebunt in conspectu Christi mediatoris sui, quando clarebit sanctorum animarum status, de quo in Apocalypsi Joannes: Sine macula, inquit, sunt ante thronum Dei (Apoc. XIV, 5) . Hic est mons in quo transfiguraberis, Domine Jesu! in quo apparebit facies tua altera, illa videlicet supernae felicitatis sublimitas, in qua juxta promissionem suam dilectoribus suis ostendet se ipsum.
XVI. Quid ergo? nunquid bifrontem facimus Christum? nunquid geminam dicendus est faciem habere, [Col. 0235B] ut de eo dicatur in transfiguratione faciem alteram habere? (Luc. IX, 29) sic utique. Nonne facies ejus erat, in qua intuitus est eum, qui dixit: Vidimus eum, et non erat aspectus? unde nec reputavimus eum: et adjunxit, nos putavimus eum tanquam leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum (Isa. LII, 3) ; sed in facie longe alia eum conspexit, qui eum vocavit speciosum forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) . Hanc autem utramque ejus faciem conspexerant; qui et ipsum in stola sua formosum, et rubrum ejus intuitu sunt vestimentum (Isa. LXIII, 4) . Legitur quidem in Evangelio quod Conspuerunt Judaei in faciem ejus (Matth. XXVI, 67) ; sed longe altera erat, ad quam totis medullis suspirabat, qui ait: Quando veniam et apparebo ante faciem Dei? [Col. 0235C] (Psal. XLI, 3.) Haec est illa quam sibi demonstrari cupiebat sanctus Moyses, qui ob magnam gratiam, 92 quam erga Deum invenerat dicere audebat: Ostende mihi faciem tuam ut videam te (Exod. XXXIII, 13) . Haec est illa altera facies ejus, quae ipso transfigurato in monte apparuit: decor videlicet divinitatis ejus, in quo videbant eum electi sui in sublimitate supernae felicitatis. In qua felicitate, plena per omnia charitate cum eo fulgebunt electi sui, ut sint in monte hoc vestimenta ejus alba (Marc. IX, 2) . Et tam alba sint, qualia non potest fullo facere super terram; quia longe major est munditia, quam electis suis Dominus in sublimi illa conferet felicitate; quam est illa, quam eis in praesenti confert sanctitate. Itaque [Col. 0235D] alba non sunt in terra, ut reclinet Maria filium suum in praesepio, quia locus ei non est in diversorio. Ad quod nos perducere dignetur praesepium, qui pro nobis humiliter dignatus est reclinari in praesepio Jesus Christus Dominus noster qui cum Patre et sancto Spiritu Deus est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Descriptus orbis est Ecclesia electorum: cujus praelati sunt cardines. โ 2. Prima descriptio in vocatione populi Hebraeorum. โ 3. Status ejus triplex: primo sub patriarchis, secundo jugo servitutis, tertio lege Moysis. โ 4. Singulorum inter se expensa proportio. โ 5. [Col. 0236A] Progressus Hebraicae religionis sub lege Mosaica. โ 6. Lex vetus imago futurorum. โ 7. Sapientiores veterum Christum clarius noscebant venturum. โ 8. Secundae descriptionis edictum in vocatione gentium. โ 9. Christus sua humilitate superbiam, et praedicatione ignorantiam destruxit gentilium. โ 10. Praerogativa Ecclesiae ex gentibus collectae, secundum Isaiae vaticinium. โ 11. Sacramenta religionis Christianae velut pannis obvoluta. Judaeis aberrantibus successerunt gentes fideles. โ 12. Edictum tertium est inspirationis internae Quartum erit in novissimo die. โ 13. Gratiae praesentis et gloriae futurae analogia โ 14. Carnis nostrae duplex diversorium, viventis mundus, mortuae sepulcrum. Christus in diversorio natus, in praesepio reclinatur. โ 15. Apostrophe ad Christum, factorem omnium, factum in tempore: et matrem ejus virginem.
I. Exiit edictum a Caesare Augusto ut describeretur [Col. 0236B] universus orbis (Luc. II, 1) . Benedictus agnus ille mitis et innocens, qui hodierna die in domo panis nascens, in praesepio reclinari voluit, ut se ipsum nobis jumentis suis in vitale proponeret alimentum. Qui et in cruce moriens dedit ut velum templi scinderetur medium (Luc. XXIII, 45) , quatenus revelatis oculis nostris considerare possimus mirabilia de lege sua. En juxta quod promittit in Isaia: Aperit nobis thesauros absconditos, et arcana secretorum (Isa. XLV, 5) , admittens nos ad interiora secretorum suorum, et profundos nobis et mysticos in Scriptura sua sensus aperiens. Nec uno quidem modo, sed multifariam multisque modis loquitur nobis in Scriptura sua, ut cum unus sit sacrae Scripturae panis, varietas [Col. 0236C] nos demulceat saporis. Aperiamus ergo fauces nostras spirituales, et conemur interno sentire palato, quis iste sit sapor, quo hunc hodie panem sanctus Spiritus nobis condire dignatus est; qui tertio quidem jam in conspectu nostro est positus, sed cum sit per usum comestionis vetus, est tamen adhuc per varietatem saporis novus. Ego enim puto, quod non uno sed pluribus modis exiit edictum a summo imperatore nostro, omnipotente Deo, ut describeretur universus orbis. Quis est iste orbis nisi Ecclesia sive coetus electorum, seu quocunque alio congruentiori vocabulo eorum potest exprimi conventus; qui secundum propositum vocati sunt sancti, quibus omnia cooperantur in bonum? Quos quidem praescivit et praedestinavit Deus Pater, conformes [Col. 0236D] fieri imagini Filii sui ut sit ipse primogenitus in multis fratribus (Rom. VIII, 29) . Hic itaque est orbis, quem Dominus per Psalmistam asserit esse suum: Meus est, inquit, orbis terrae, et plenitudo ejus (Psal. XLIX, 12) , quia suus est proprie et specialiter coetus electorum, in superna felicitate locandus. Hic orbis est, quem, ut ait sancta mulier illa, posuit Deus super cardines suos: Domini, inquiens sunt cardines terrae, et posuit super eos orbem (I Reg. II, 8) ; quia domini sunt praelati Ecclesiae, et ecclesiam electorum suorum eis imposuit regendam, ut autem hic orbis describeretur, invenies non quidem semel exiisse edictum a rege nostro Domino; si diligenter considerare volueris, quoties suorum ad se electorum aliquos Dominus ab exordio mundi vocavit per varios [Col. 0237A] status temporum et diversas 93 successiones generationum; et eos vocare ad se nullo tempore cessabit quousque veniet, et tradet regnum Deo et Patri: Et Deus erit omnia in omnibus et inimica destruetur mors (I Cor. XV, 28) .
II. Primum ab eo edictum exiit, ut describeretur orbis, quando institutum fuit, ut ad ejus agnitionem antiquus ille Hebraeorum populus vocaretur. Haec descriptio prima facta est tempore patris nostri Abrahae. Illius namque antiqui populi status ab illo fideli et beato sene, qui prima credendi via est, exordium sumpsit. Quamvis enim lex scripta per Moysen data sit, in sacramento tamen circumcisionis, in quo multa ejusdem legis sacrificia continebantur, ante quodammodo data fuit: quandoquidem circumcisionem [Col. 0237B] primus, ut scitis, Abraham suscepit. Unde de ea Judaeos Dominus alloquens, et apud quos exordium sumpsit, ostendens: Propterea, inquit, Moyses dedit vobis circumcisionem, non quia ex Moyse, sed ex patribus (Joan. VII, 22) . Circumcisionem quidem vobis dedit Moyses, non tamen ex Moyse, sed ex patribus fuit. Quia nequaquam eam Moyses noviter, quasi quae primum non fuit, instituit, sed primo illi summo patriarchae datam, et per ipsum ad posteros transmissam, ne dimitteretur, sed devote exerceretur, per legem postmodum confirmavit. Apparet quoque nobis tripartitus illius antiqui populi status diversis temporibus distinctus.
III. Et primus quidem fuit, in quo vocatus est ille [Col. 0237C] magnus pater Abraham, ad agnitionem et cultum unius veri Dei, et post eum Isaac et Jacob, et filii ejusdem Jacob; qui duodecim patriarchae vocati sunt, segregati ab aliis gentibus, et a Domino assumpti in proprios. Secundus vero est, in quo a dira et dura, atque diutina servitute Aegyptiorum per Moysen et Aaron liberatus fuit, et ab Aegypto in manu forti et brachio extento eductus. Detentus namque erat aliquandiu ille populus Domini in domo illa servitutis per mortem Joseph, et ustus in fornace ferrea: Odientibus, ut in Exodo legitur (cap. I, 13) , Aegyptiis filios Israel, atque ad amaritudinem perducentibus animas eorum operibus duris luti et lateris, omnique famulatu, quo in terrae operibus opprimebantur. Exclamantibus autem illis ad Dominum [Col. 0237D] a facie tribulantis (Isa. XIX, 20) , recordatus ipse misericordiae suae compassus est illorum miseriae. Recordatus nihilominus foederis quod pepigit cum patribus eorum Abraham, Isaac et Jacob misit et liberavit eos. Misit namque Moysen servum suum, Aaron quem elegit ipsum: ponens in eis verba signorum suorum, et prodigiorum (Exod. II, 24; Psal. CIV, 26) , qui regem Aegypti induratum una cum gente sua gravissimis ferientes plagis, populum ab ejus dominio eripuerunt, et ereptum de Aegypto eduxerunt. Tertius quoque ejusdem populi status fuit, in quo eum Dominus in lege sua per Moysen et Aaron erudivit, varia ei, ad formam vitae pertinentia, statuta promulgans, et divisa ei in pluribus sacrificiorum [Col. 0238A] ac institutionum generibus sacramenta imponens.
IV. Ecce triplex ille antiqui populi status variis temporum articulis distinctus: primus, in quo in ipsis primis et summis patribus, ad unius est veri Dei agnitionem vocatus; secundus in quo ad Aegyptiorum est servitute liberatus. Tertius vero, in quo est per Moysen et Aaron in lege eruditus. In primo statu exiit edictum a summo imperatore Deo, ut describeretur universus orbis: ille videlicet Hebraeorum populus in excelso patre Abraham, et caeteris eum subsequentibus patriarchis ad unius veri Dei agnitionem et cultum vocaretur. In secundo postmodum statu, liberatus a captivitate de bono ad melius profecit, majore jam et numero auctus et fortitudine [Col. 0238B] roboratus. Nam exceptis mulieribus et parvulis, sexcenta tria millia quingenti exierunt de Aegypto viri fortes, et expediti ad pugnandum, (Exod. XII, 37) , quasi quidam, juxta sensum spiritualem, Joseph qui ascendit a Galilaea de civitate Nazareth in Judaeam civitatem David quae vocatur Bethlehem. In primo statu descripti ibant omnes ut profiterentur singuli in civitate sua, unum verum Deum colentes, et sacramentum circumcisionis, in sua singuli domo ac familia, exercentes. In secundo vero ascendit idem populus jam auctus, quia hoc exprimit idem nomen quod est Joseph: et ascendit a revelatione, quam de Deo suo acceperat, et a teneritudine illorum paucorum sacramentorum, quae subierat in [Col. 0238C] Aegypto, ad plenam ejusdem Dei confessionem, et solidiorem in multis, et variis sacramentorum generibus refectionem quasi Joseph, qui ascendit a Galilaea in Judaeam, et a Nazareth in Bethlehem. Venit Moyses missus a Deo ad populum in Aegypto, revelans et manifestans eis, quod Dominus respexisset eos: et erat quasi quaedam Galilaea revelatio haec.
V. Postmodum vero in deserto, ex 94 quo tanta, taliaque ejus signa in Aegypto, in mari Rubro, et in ipso introitu, in deserto intuitus est, eumdem Deum suum et per amplius atque perfectius agnovit, et devotus atque fidelis confessus est. Sic quoque in Aegypto super sacramento agni paschalis populum sanctus Moyses erudivit, per cujus immolationem [Col. 0238D] ab Aegyptiorum eos servitute liberavit. Et quidem magnum et admodum mirabile sacramentum hoc; sed quantum ad numerositatem, et varietatem multorum ac diversorum sacramentorum, quae postmodum per legem addita sunt; sic quodammodo hoc ad illa fuit, sicut flos ad panem est. Status itaque ille in quo a captivitate est liberatus, quasi quaedam est, juxta hunc sensum, Galilaea et Nazareth: ille vero per quem, per legem, in deserto est eruditus, quasi quaedam Judaea et Bethlehem. Ascendit ergo Joseph a Galilaea de civitate Nazareth in Judaeam civitatem David quae vocatur Bethlehem, quia profecit auctus populus ille a revelatione, quam de Deo suo perceperat, et a paucis illis sacramentis, quae susceperat in Aegypto, ad plenam Dei sui confessionem, [Col. 0239A] et spiritualem refectionem, qua et impinguatus postmodum est in temporalibus, et diversis sacramentorum generibus in deserto. Et ideo ad hunc pertingere meruit ascensum, quia de domo erat ac familia David (Luc. II, 4) . Hunc itaque populum in tempore illo, prae cunctis quae tunc sub coelo erant gentibus, elegit summus ille David, quae et prae caeteris, quae in mundo erant nationibus, ad sortem tunc videbatur pertinere electorum, quasi quidam spiritualis Joseph, qui erat de domo ac familia David. Et ad hoc ascendit Joseph ut profiteretur, quia ad desertum populus ille venit, ut Dei sui obsequiis insisteret. Nonne hoc innuere videtur Moyses, qui dicit: Viam trium dierum ibimus in desertum ut immolemus Domino Deo nostro? (Exod. V, 3) . Dicit item ipse Pharaoni: Haec dicit Dominus Deus Hebraeorum: Dimitte populum meum ut sacrificet mihi in deserto (ibid., 1) .
VI. Sed quid esse putamus quod dicitur: Ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante? (Luc. II, 5) nisi quod populus ille ut breviter dicamus Deo serviebat in deserto legi copulatus et conjunctus occulta in se mysteria continenti. Haec est Maria Joseph desponsata uxor, lex videlicet illi antiquo populo, quasi in quodam spirituali matrimonio data, quae etiam bene praegnans dicitur, ob profunda scilicet mysteria, quae in se lex continebat occulta. Haec autem quae usque ad adventum Filii Dei in carne duravit, eumdem Dei Filium tam in [Col. 0239C] suis caeremoniis, quam in prophetarum dictis praenuntiavit et in fine etiam praesentem exhibuit. Unde hujus, de quo loquimur, legislator, et dux populi Moyses: Prophetam, inquit, suscitabit Dominus de fratribus vestris; tanquam me ipsum audietis (Deut. XVIII, 15) . Itaque dum in hoc statu sub tempore legis scriptae et prophetarum populus ille fuit: ipse finis legis ad justitiam omni credenti Christus apparuit, quia Dum essent ibi, impleti sunt dies ejus (Rom. X, 4) , haud dubium quin Mariae, ut pareret: et peperit filium primogenitum (Luc. II, 7) . Quodammodo Maria peperit filium, dum lex nuntiavit Christum; sed haec Christum lex sub velamentis holocaustorum et sacrificiorum, victimarum et caeremoniarum: prophetia quoque sub figuris et aenigmatibus absconditum [Col. 0239D] habuit, quia et Maria filium suum pannis involvit, dum lex et prophetia Christum, quem praenuntiavit sub occultis mysteriis abscondit.
VII. Quae lex et prophetia omnibus quidem imposita fuit; sed non ab omnibus intellecta, soli perfectiores et sapientiores, quod Christus ad salvandum genus humanum venturus erat, agnoscebant. Ad hos arbitror pertinere praesepium, in quo Maria filium, quem peperit, pannis involutum reclinavit; ad illos vero qui legem quidem et prophetiam suscipiebant, sed venturum minime intelligebant spectare aestimo diversorium, in quo ei locus non fuit; divertit siquidem lex et prophetia ad omnes, sed non ab omnibus intelligebatur; apud perfectiores et sapientiores annuntiatus, per eam, Christus per intelligentiam [Col. 0240A] requievit. Ut non immerito Maria, quae peperit filium, reclinaret in praesepio, cui locus non erat in diversorio.
VIII. Haec de primo edicto, in quo antiquus ille Dei populus ad spiritualem venit profectum dicta sunt. Ut autem de quodam loquamur edicto, quod ad novum Ecclesiae populum pertinet, qui de gentilitate ad fidem vocatus est, tunc quodammodo, ut nobis videtur, exiit edictum a summo illo rege Christo, ut describeretur universus orbis, quando salubre illud discipulis suis opus injunxit, dicens: Euntes in mundum universum, praedicate evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 15) . Hoc quodammodo per spiritum intellexit sanctus 95 propheta Isaias edictum, quando in persona [Col. 0240B] summi imperatoris nostri clamavit, dicens: Super montem caliginosum levate signum, exaltate vocem, levate manum, et ingrediantur portas duces (Isa. XIII, 2) . Mons caliginosus profunda gentilitas fuit, mons propter superbiam, caliginosus propter ignorantiam. Quia enim per elationem inflata tumide se erexit, mons fuit, quia vero non solum per superbiam intumuit, sed et tenebris ignorantiae caecata a veritatis lumine aberravit, non simpliciter mons sed etiam caliginosus exstitit. Surgebat jam [ al. tunc] jussio ut super hunc montem caliginosum levaretur signum; nam exiit edictum ut describeretur universus orbis (Luc. II, 1) . Signum siquidem hoc: signum est humilitatis conversationis Christi, [Col. 0240C] et veritatis praedicationis in quo positus est: tam humilia ostendens vivendo, ut praeberet exemplum, quam vera praedicans instruendo, ut infunderet documentum. Cui tamen a multis contradicitur: nam signo veritatis ab haereticis, et humilitatis quidem a scribis.
IX. Hoc autem signum quomodo [ al. quodammodo] super montem caliginosum levatum fuit? hoc est, quando superbae gentilitati insigne patuit humilis conversationis Christi, ut elata humiliaretur, quasi veritatis praedicationis ejus insigne patuit aberranti, ut caecata humiliaretur. Exaltate, inquit, vocem: praedicate evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 15) ; ut praedicationis nimirum clamore mediante, et veritatis lumine irradiante, caliginis depellatur [Col. 0240D] obscuritas, quae montem solebat operire. Levate manum, ut mirabilia quidem in miraculis ostendentes, sed humilia in praedicatione praetendentes, per exemplum humilitatis tumorem, et altitudinem montis in plana et ima commutetis. Extunc ingredi poterunt portas duces, id est in cordibus humiliatorum et illuminatorum subjectorum per obedientiam intrare poterunt doctores. Sed quibus hoc injunxit negotium, ut hoc modo signum super montem caliginosum elevaretur, ut vox exaltaretur, ut manus levaretur? Ego, inquit, mandavi santificatis meis: vocavi fortes meos in ira mea, exsultantes in gloria mea (Isa. XII, 3) . Apostoli itaque, martyres et sancti doctores sunt, quibus hoc officium imposuit. Nam sanctificati sui illi spiritualiter sunt, de [Col. 0241A] quibus et pro quibus Patrem in passione alloquens, ait: Et pro eis sanctifico me ipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate (Joan. XVII, 19) . Fortes in ira sua, sunt martyres in furore persecutionis robusti. Exsultantes in gloria mea: sunt sancti doctores, pacis tandem tempore arridente, in Domino laetantes.
X. Tunc autem, ut in sequentibus habetur, sonuit vox multitudinis in montibus, quasi populorum frequentium, pro eo quod instanter verbo Dei praeconibus insistentibus veritatis, in populis innumeris sonus intonuit confessionis fidelis. Et subsecutus idem propheta adjunxit: Vox sonitus regum, et gentium congregatarum (Isa. XIII, 4) ; quod non est aliud, nisi quod apostoli profecti praedicabant ubique, et veritatem suscipiebant, et confitebantur [Col. 0241B] gentes in unitatem fidei collectae. Primum itaque vox sonuit regum; deinde gentium congregatarum. Quia primum exeunte edicto a Christo, ut describeretur universus orbis: ierunt apostoli in mundum universum praedicare Evangelium universae creaturae. Et tunc ibant omnes, ut profiterentur, singuli in civitate sua, quando, ut in Actibus apostolorum legitis: Crediderunt gentes quoquot erant praeordinatae ad vitam aeternam (Act. XIII, 48) ; confluentibus, ut ait Isaias, ad montem illum domum Domini omnibus gentibus (Isa. II, 2) . Hoc est, quod ait sanctus David, velle se cognoscere in terra viam Domini (Psal. LXVI, 3) ; in Ecclesia scilicet de gentibus fidem ejus, et in omnibus gentibus Jesum suum. Tunc eximius ille apostolorum chorus a populo Judaeorum, [Col. 0241C] cui per legem et prophetas de Christo revelatum erat: ad confessionem Ecclesiae de gentibus accessit, et a Synagoga quae exteriorem in littera legis florem tenuit, ad populum gentilem venit. Qui in eo quod fidem suscipiens sacrae Scripturae panem, spiritualis intelligentiae dentibus, per expositionem, comminuendo, comedit: illius in quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I, 12) et qui fortis et potens est in praelio (Psal. XXIII, 8) , in se mansionem construxit. Quia visu desiderabilis vel manu fortis sonat David. Nonne hic sanctus Joseph, gloriosus scilicet apostolorum coetus de domo est ac familia David, quos ipse non jam servos, sed amicos, quos fratres suos alibi nuncupat? (Joan. XV, 13; XX, 17) quos etiam Patris sui appellat filios? (Matth. V, 45) . Et ascendit ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore, ut gentilitati confessionem fidei praedicaret, habens sibi conjunctam sapientiam quam Salomon vocat amicam suam (Prov. VII, 4) . In qua profundorum quidem mysteriorum latitat sensus sicut in praegnante latitat fetus.
XI. Et factum est, dum essent ibi, impleti sunt dies ejus ut virgo pareret: et peperit filium 96 suum primogenitum. Tunc spiritualiter quodammodo in Bethlehem Maria Christum peperit, quando ipsum catholica sanae praedicationis sapientia per plenam rectae fidei notitiam gentilium cordibus infudit. Qui pannis involutus reclinatur in praesepio, quia in fidei latens sacramentis, in mansuetorum et humilium [Col. 0242A] latet intellectu. Quid enim aliud est sacramentum baptismi in aqua; sacramentum corporis et sanguinis Christi in pane et vino: sacramentum impositionis manuum in unctione chrismatis: quid caetera sanctae fidei sacramenta, in quibus agnitus esse creditur, nisi quidam panni, in quibus natus involvitur? et praesepium, ubi domita animalia mittuntur. Nonne sacri verbi est intellectus, ubi mansueti et humiles spiritualiter reficiuntur? quiescit ergo in sano sacri verbi intellectu apud gentiles, qui in nulla carnali litterae intelligentia quietem habet apud Judaeos, quia ideo reclinatur in praesepio, quia non erat ei locus in diversorio. Nam qui in mundum venit, apud Judaeos primitus divertit; sed ibi locum non invenit, quia ut ipse ait: Venit in [Col. 0242B] nomine Patris sui, et non receperunt eum (Joan. V, 34) . Et alibi de eo per Joannem dictum est: In propria venit et sui eum non receperunt (Joan. I, 11) . Sed filiis alienis mentientibus ei, et claudicantibus a semitis suis (Psal. XVII, 46) , populus quem non cognovit servivit ei, in auditu auris obedivit [ al. servivit] ei. Quia Judaeis eum per prophetas venturum praedicantibus, sed praesentem negantibus, et a via veritatis aberrantibus: populus gentium prius non electus, eumdem Christum Dominum, et per fidem suscepit, et ejus obedienter praeceptis acquievit. Qui nimirum Judaei, quod negligenter praetereundem non est, et filii vocantur, pro eo quod secundum electionem charissimi sunt propter Patres; sed alieni, qui secundum Evangelium inimici, [Col. 0242C] propter gentes. Et hoc modo dum locum habere non potuit in diversorio, reclinavit eum Maria in praesepio: infundente ipsum sapientia intellectui gentium dum per fidem introitum habere non potuit ad corda Judaeorum.
XII. Est adhuc quoddam tertium edictum, de quo una cum his quae ad illud pertinent, in duobus his sermonibus, qui hunc proxime praecedunt, prout Spiritus veritatis] infudit, coram charitate vestra locuti sumus: ipsum est interna inspiratio, qua fortis ille pugnator noster, ad cujus beatam suspiramus visionem, suum quotidie non cessat visitare electum: ascendere faciens suum Joseph a Galilaea ad Judaeam, a Nazareth in Bethlehem, eo quod sit ipse de domo, ac [Col. 0242D] familia David, ut profiteatur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante, eo modo, quo vobis ostendere curavimus in his duobus sermonibus, qui hunc proxime praecedunt. De uno adhuc loqui volumus, et quidem quoad brevius possumus, quia debitum edictum necdum ab imperatore nostro exiit, exibit autem tunc, quando illa instabit hora, in qua omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei, et procedent (Joan. V, 28) . Tunc exibit edictum istud, quando canet tuba, et mortui resurgent incorrupti (I Cor. XV, 52) . Tunc exibit qui media nocte clamor fiet: Ecce sponsus venit, exite obviam ei (Matth. XXV, 6) . Hoc exeunte edicto ibunt non quidem aliqui; sed omnes, quia virgines omnes tam prudentes quam fatuae, sponso veniente, surrexerunt, [Col. 0243A] quae ipso moram faciente dormierunt, et dormitaverunt. Et quidem ibunt omnes, ut profiteantur omnes singuli in civitate sua, quia tunc surrexerunt, ait Evangelista, omnes virgines illae et ornaverunt lampades suas (Matth. XXV, 7) . Celebrabitur a singulis professio sua die illa, quia nihil tunc celabit conscientiam, ex omnibus, quae in se anteacta habuit vita. Tunc ascendet electus quilibet a requie animae, ad felicitatem, quam simul in anima habebit et corpore, quasi quidam spiritualis Joseph, qui a Galilaea ascendet ad Judaeam, a Nazareth ad civitatem David, quae vocatur Bethlehem. Et istud ei proveniet, quia de domo ac familia David est.
XIII. Quousque vero exeat illud edictum, in sola [Col. 0243B] electus quisque animae suae requie exsultat, quod evidenter beatus Joannes in Apocalypsi innuit, qui datas sanctis stolas singulas albas dicit. At vero cum ad illam civitatem coelestem Bethlehem perveniunt, cum ad terram suam, quae Judaea est ascenderint; in eadem terra sua, juxta promissionem prophetae duplicia possidebunt, quia plenam simul in corpore et anima beatitudinem sine fine habebunt. Tunc aeternaliter gaudebit sanctus Joseph in voce exsultationis et confessionis (Psal. XLI, 5) : in illa domo panis, edens et bibens super mensam Patris sui (Luc. XII, 30) , Ad cujus domus felicitatem sic requies illa est, quam habebunt in anima sancti, sicut flos ad panem. Profitebitur tunc idem Joseph cum Maria sibi desponsata uxore praegnante, ut cor [Col. 0243C] suum et caro sua exsultent in Deum vivum. 97 Quis neget carnem spiritui subjectam, uxorem quamdam esse animae desponsatam? quae profecto culpanda est sicut meretrix immunda, cum contra spiritum repugnans, explendis foedae concupiscentiae operibus insistit: sic nimirum ut uxor est pudica laudanda, cum spiritui acquiescens, bonis strenue actibus intendit. Et considerate quam rectum in consummatione hominis observat et congruum ordinem Deus. Primum namque bonus homo bonum in anima concipit propositum, deinde ipsa disponente ad bonum illud, per corporis ministerium, perducit officium. Sic et ipsa anima in ipsa sola requie sua primum laetatur: deinde felicitate aeterna simul corpus et [Col. 0243D] anima perfruitur. In sancta hac Bethlehem parit haec virgo filium, jucundum in se aeternae incorruptionis possidens fructum, qui etiam quot beatitudinis donis cumulatur, quasi tot pannis involvitur. In praesepi reclinatur, dum in illo superno secreto reponitur, quia non erat ei locus in diversorio.
XIV. Geminum, ut videtur mihi, caro nostra habet diversorium, hunc mundum, et suum, in quo, post animae egressum fodietur sepulcrum. Divertit namque in mundum per nativitatem, divertit in sepulcrum per mortem. Sed in neutro locus ei est, in quo honeste reclinetur, quia locus ei iste mundus laboris est, non securitatis aut quietis. Sepulcrum vero dedecoris et fetoris, non honoris vel incorruptionis. En quatuor modis verba vobis haec [Col. 0244A] evangelica exposuimus, vestro relinquentes arbitrio, quis eorum vobis congruentior videatur, sed sive aliquid eorum susceperitis, sive omnes simul reprobaveritis, hoc pro certo habemus, quod magnae omnino humilitatis, quod natus de Virgine Deus, Dei Filius pannis involvitur: magnae nihilominus mansuetudinis, quod in praesepi reclinatur. Quid nonne bovis et asini praesepe locus est? puer iste Deus est, puer iste Dei Patris sapientia est. Nonne miraris Dei sapientiam poni ante asinum, divinitatem ante bovem? et tamen ita expediebat, nam nisi ita esset, nec bos cognosceret possessorem suum, nec asinus praesepe Domini sui.
XV. O puer omnium Creator, quam humiliter reclinaris in praesepio (Isa. I, 3) , qui potenter dominaris [Col. 0244B] in coelo! ibi coeli coelorum capere te non possunt, hic autem in angustissimo praesepi contentus es, ibi in mundi principio terram herbis virentibus, et facientibus fructum ornasti, lignisque pomiferis et semen facientibus; firmamentum sole videlicet, luna et stellis decorasti, coelum volatilibus, aquas piscibus, terram reptilibus, jumentis et bestiis replesti: hic autem in fine mundi pannis involutus es! O majestas! o vilitas! o sublimitas! o humilitas! o immensus, aeternus et Antiquus dierum! o parvus, temporalis et infans, cujus necdum est unus diei vita super terram! Gaude et laetare, o Virgo beata! illum amplectens in ulnis, illum tenens in brachiis, quem innumerabilis coelestium spirituum chorus plene capere non potest, latentem in [Col. 0244C] sinu Patris. Hinc eum adoras ut Creatorem, hinc portas ut infantem, hinc veneraris ut Dominum, hinc amplecteris ut filium; hinc ei in mente prosterneris ut Excelso, hinc vultu ei blandiris ut parvulo. Gaude et exsulta hodie quam maxime in partu tuo, O virgo dulcis! o suavis, o mitis! quia quem concepisti sine corruptione, portasti sine onere, peperisti sine laesione. Assiste nobis et excusa nos, pia mater et clemens, in tremendo judicio ejus, ut quem modo Redemptorem laeti suscipimus, venientem quoque Judicem securi videamus. Qui cum Patre et Spiritu sancto regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Dei incarnatio dicta antonomastice opus Dei. Creationis nostrae dona. โ 2. Homo initio possessor sui, Dei, et creaturarum, per lapsum spoliatus gratuitis, imminutus in naturalibus. โ 3. Miseria status lapsi, cujus misertus Deus naturam assumpsit, quam salvare voluit. โ 4. Mirabilis verbi divini et humanae naturae unio, in unitate personae et communicatione idiomatum. โ 5. Vita Christi mors est peccati: mors Christi vita hominis est. โ 6. Quadruplici miseriae reposuit quadruplex suae beneficium gratiae: quae salvantis nos praestantior, quam creantis. โ 7 Salvator noster paradisus est voluptatis, de cujus plenitudine omnes accepimus. โ 8. Fluvius divisus in quatuor capita nota totidem gratiae insignia. โ 98 [Col. 0245A] 9. Totius copia gratiae, semen est ad fructum beatitudinis, et gloriae. Cujus triplex munus. โ 10. Status beatitudinis reddet nos potentes, sapientes, benignos aeternos in Deo. โ Gratiae Dei per effecta recapitulatio.
I. Apparuit gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus, erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie, juste, et pie vivamus in hoc saeculo exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei (Tit. II, 11) . Cum multae, charissimi, et magnae sint causae, quae hominem Deo constituunt debitorem: haec quoque praecelsum inter caeteras obtinet locum, quod pro nobis Deus factus est homo. Opus Dei est hoc: et opus omnino grande, et ita grande, ut nullum huic inter omnia opera ejus comparari possit. Longe namque majus quid est, se [Col. 0245B] ipsum facere, quam omnia quae praeter ipsum sunt, creare. Magnum quid, quod ait Joannes de eo: Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum et nihil (Joan. I, 3) ; sed multo majus quod in subsequentibus adjunxit: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (ibid.) . Quis enim mortali non solum carne circumdatus homo, sed quis etiam in sua puritate persistens angelus, tam profundi est sensus quin obstupescat; factum intuens factorem universorum, Deum hominem, verbum carnem? et quidem quodcunque boni Deus confert homini, ex gratuita ejus gratia procedit; sed quid ad hanc accedit, ne dicam hanc excedit? creavit hominem ut saltem esset, creavit ad imaginem et similitudinem suam, ut sublime quiddam esset, sed nisi utrumque ex gratia [Col. 0245C] esset, neutrum penitus fuisset. Quod enim ut vel esset; maxime autem ut tantum ac tale quid esset, qui nihil fuit, ei dedit: cui nihil defuit, cui nihil quidquam adesse potuit novum, nec aliquid deesse antiquum. Quod majus, quidve tam antiquum [ al. quid magis tam antiquum], quam aeternum? Ille ergo omnipotens, qui augeri non potest, quia perfectus est: nec minui, quia immensus est; sola gratia hominem creavit: utpote cujus bonorum non indiguit, cujus sicut nec mala quidquam auferre possunt omnipotenti, sic nec bona aliquid conferre possunt omnia habenti. Et illuxit hic magna in homine condito conditoris gratia, tum quia nihil fuit, qui conditus fuit, tum quia tam sublimiter conditus fuit, ut ad conditoris [Col. 0245D] sui imaginem et similitudinem. Sed gratia haec, conditoris gratia fuit: non modica tamen gratia haec, per quam non solum ut et esset, et tam sublime quid esset, homo accepit; sed et tertium magnum quid per eam ipse suus Conditor contulit, ut ab omni videlicet creatura visibili propter se facta, obsequium acciperet: et cunctis quae in mundo erant creaturis imperans, illi soli, a quo haec omnia ei collata fuerunt, libertate voluntaria, et voluntate libera serviret.
II. Haec tria homini condito gratia contulit Conditoris, essentiam, dignitatem, pietatem ut videlicet esset, ut tam dignum quid esset: tanta ac talia largienti, ut Creatori servire posset. Primum cum creaturis sibi subditis habuit commune; secundum [Col. 0246A] vero et tertium, post illud possedit spirituale. Quandiu gratia haec in homine integra fuit, et ipse nimirum homo integer fuit: possidens in primo ejus bono se ipsum; in secundo Deum; in tertio subjectam sibi creaturam. Ut in medio constitutus, et descenderet, obsequium a creatura accipiens ad sublevandam temporalem necessitatem; et ascenderet obsequium Creatori impendens ad promerendam aeternam felicitatem; totumque ad bonum reflueret proprium, et quod accepit, et quod impendit obsequium. Eousque vero haec cum homine gratia fuit, quousque in eo peccatum non fuit. Statim vero ut ad peccatum interdictae arboris fructum contingens hostis persuasionibus deceptus accessit: et haec ab eo magna ex parte gratia, de qua loquimur, [Col. 0246B] abscessit. Abstulit namque ab eo versipellis seductor, quod benignus ei contulerat Creator, quia divinae in eo imaginis atque similitudinis claritas obscurata; et potestas quam in subjecta acceperat creatura, non modicum est ablata, sola utcunque permanente cum eo essentia. Sic ergo culpae simul ac poenae addictus, quia, cum in honore esset non intellexit (Psal. XLVIII, 13) : divinam per superbiam, similitudinem appetens jam in profundum lapsus: Comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est eis (ibid.) ; et se ipsum possidere cessans, generalem in creatura subjecta sibi pietatem ablatam sensit.
III. Extunc super miserum et miserabilem hominem ira Dei descendit, quia extunc in anima eum caecitas ignorantiae obscuravit, et in corpore calamitas [Col. 0246C] mortalitatis oppressit. Miseria vero mortalitatis concupiscentiae, in carne humana arborem plantavit, quae illam tam per impetum ad malum, quam per contemptum ad bonum corrumpens, atque in immensum excrescens egit incessanter, ut per unum appeteret prohibita, 99 quod Deus noluit, volens; et per alterum despiceret et omitteret jussa, quod Deus voluit, nolens. Sed hic miser homo caliginosus, malitiosus, desidiosus: caliginosus per tenebras ignorantiae, malitiosus per horrorem nequitiae, desidiosus per teporem negligentiae, quid aliud merebatur nisi supplicium gehennae? erant itaque haec quatuor mala in homine; ignorantia per errorem excaecans, desidia a virtute abstrahens, [Col. 0246D] malitia ad peccatum alliciens, damnatio in aeternum affligens. Compatiens ergo tantae ejus miseriae Deus, formam induit Salvatoris, ut eum ab hac quadripartita calamitate liberaret. Et ut quis istud salubre ac sublime congrue aggrederetur, eamdem in se naturam suscepit, quam salvare proposuit. Ut ergo salvaretur homo, ipse Deus factus est homo, quatenus in salvato homine, gratia appareret Salvatoris Dei, in quo creato gratia quondam apparuit Dei Creatoris.
IV. In homine itaque apparens pro homine totum a se hominem assumptum in se assumente sublimavit. Totum, inquam, in se hominem assumpsit, animam videlicet et carnem, naturam non personam, sed hominem in persona. Ideo naturam, quia animam rationalem et carnem; ideo non personam, [Col. 0247A] quia caro illa et anima antequam assumerentur non erant unitae ad personam. Ideo in persona, ut susceptum et suscipiens una eademque esset in Trinitate persona. Nec pro eo quod hominis naturam in suam filius suscepit personam, mutabilitas in Deo aliqua facta fuit, sed eadem quae ab aeterno fuit Trinitas mansit, nec in assumente immutata, nec in assumpto adaucta. Ex quo homo assumptus Deus assumens esse coepit per ineffabilem illam unionem, quae, ad unum fuit: et una fuit, nec alia persona esse incoepit, quam illa quae eum suscepit, nec ideo Deus esse coepit, quia homo esse incoepit, quia priusquam hoc esse incoepit, sic nunquam esse desinit, carnem vero cum poena suscepit sine culpa; cum mortalitate, sine iniquitate; cujus quidem [Col. 0247B] poenae infirmitatem potestate retinuit, voluntate in se admisit, non necessitate sustinuit. Quam carnem anima rationalis in Christo rexit, et ad vitam sanctificavit: secundum liberam voluntatem peccatum respuens, et justitiam exercens. Hoc etiam ex societate Verbi, a quo assumpta est, habuit, nisi spontanea quidem voluntate bonum faceret, sed ad malum faciendum nulla prorsus necessitate, aut infirmitate declinare valeret. Quae et carni jungebatur ut suo inferiori, et divinitati ut suo superiori, vita carnis ipsa existens [ al. propter se ipsa existens]. Unde ipsa recedente caro moriebatur; vitam suam divinitatem habens: unde et a carne cum recessit, a divinitate non separabatur. Dolores quoque et tristitias ad tempus sustinuit in sensu carnis, [Col. 0247C] sed plenum spiritu ac perfectum possedit gaudium in societate divinitatis.
V. Ecce Deus hominis pro homine factus homo, utramque in se substantiam hominis, carnem et animam mundam suscipiens, nec utrumque in homine mundum inveniens. Quia animam, ut superius dictum est, hominis ignorantia reddidit obscuram, et carnem concupiscentia effecit corruptam. Quae quidem caro administrante eadem concupiscentia habuit, ut esset et per teporem ad bonum pigra; et propter nequitiam ad malum prona: sicque et caro in homine et anima aeternae erat damnationi obnoxia. Sed solus iste inter mortuos liber (Psal. LXXXVII, 6) sanctitatis in opere suo ostendit exemplum, ut formam [Col. 0247D] ab eo accipiens homo, in uno quidem ad deserendum in malo [ al. ad deflectendum a malo], et versa vice [ al. una vice] praecisis supra nominatis concupiscentiae ramis, primum peccatum totis viribus devitaret, deinde virtutes exerceret; ad extremum vero carnem suam mundissimam in ara crucis immolans et animam innocentissimam in manus Patris commendans, eo quod indebitam in ligno mortis corporeae damnationem pertulit, debitam quoque ab homine, quam in corpore simul et in anima meruerat, mortis aeternae perditionem abstulit.
VI. Ecce quanta, qualisque apparet gratia Salvatoris nostri Dei: longe sublimior, longe praestantior illa, quae in primordio apparuit, gratia Creatoris nostri Dei. In hoc nimirum et illa succumbente [Col. 0248A] isti, et ista praecellente illi: quod ad tempus hominem illa stantem ornavit, haec autem ad aeternitatem promovit. Vere magna et omnino immensa gratia haec, illuminans caecum emundans pollutum, emundatum exornans, et reconcilians reum. Sic profecto quadripartitum hoc ex se efficacis beneficii insigne, quo quadripartitum superius ostensum malum annihilatur in homine; illuminans caecum per veritatis praedicationem, emundans pollutum per pravitatis reprobationem, exornans emundatum per virtutis electionem, reconcilians reum per mortis passionem. Erige oculos tuos, o homo, et circumspice et vide, quam misericorditer 100 actum est, ut magnas ex totis medullis illi gratias agas, a quo sic tecum actum est. Et vero tenebris involutus, [Col. 0248B] et interioribus oculis avulsis, omnino caecus eras, et ubi fidei vel operis poneres pedem ignorabas. Venit ad te ille magni consilii angelus rectae credulitatis veritatem, et sanctae tibi annuntians operationis virtutem, ut illam tenens, quae per dilectionem operatur, unam sine altera tibi scires non sufficere ad salutem. Cum et Paulus dicat: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. II, 6) ; et nihilominus Jacobus asserat: Si non habet opera, mortuam esse in semetipsa (Jac. II, 17) . Pollutus eras et immundus, undique faece peccatorum infectus perniciose: et ideo perniciose, quia nihil minus, quam quod malum est, odio habebas. Qui autem venit ad te liberator nihil in opere suo admisit malum, nihil omisit bonum, ut et tu videns in decore spiritualis [Col. 0248C] conversationis suae nihil abesse, quod debuit adesse, nihil adesse quod debuit abesse; malum quidem reprobans, erigente a peccato, et bonum eligens caveres tibi a delicto. Novissime vero pium et innocuum in ara crucis sanguinem fundens, et reum te Dominus tuusque mediator reconciliavit, et damnatione dignum, morte turpissima indigne damnatus ipse, ab aeterna damnatione liberavit. Haec est gratia Salvatoris nostri Dei majus nobis et sublimius aliquid conferens, quam gratia contulit Creatoris nostri Dei, quia nobis essentiam quidem dedit ut essemus: et ad suam nos imaginem et similitudinem creavit ut sublime aliquid essemus omnem nobis creaturam visibilem supposuit, ut ei praeessemus. Haec vero [Col. 0248D] nos ignorantes erudivit, liberans ab errore; pollutos lavit eripiens a sorde; lotos ornavit, decorans sanctitate: reos judicii sibi reconciliavit salvans a damnatione. O quadripartitum salvatricis gratiae bonum, praedicatio veritatis, reprobatio pravitatis, exsecutio sanctitatis, passio asperae mortis.
VII. Multa quidem et alia bona apparens in carne nobis contulit Salvator, sed superiorem haec inter alia obtinent, et habent in se caeterorum primatum. Unde et propter eorum praerogativam de ea illud arbitror pertinere, quod in libro Geneseos legimus, quia videlicet: Fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita (Gen. II, 10) . Quis abneget hunc esse locum illum de quo Apostolus: In quo [Col. 0249A] habitat, inquit, omnis plenitudo divinitatis corporaliter? (Colos. II, 9) per Apostolum hunc vidit locum, in quo asseruit omnem habitare plenitudinem divinitatis. Sed qui eum vidit tantae magnitudinis, nunquid non vidit ineffabilis esse voluptatis? Adjunxit: Et estis, inquit, in illo repleti (ibid., 10) . Locus ergo est, et quidem peramplus, in quo omnis habitat divinitatis plenitudo; et est voluptatis, in quo nostra continetur repletio, habens in se omnem nostrae plenitudinem suavitatis. Plane locus voluptatis est Dominus meus Jesus, in quo quodcunque video, amoenum; quidquid audio, delectabile; quidquid odoro, suave; quodcunque gusto, dulce, utque nullum de sensibus praetermittam, quodcunque tango, acceptabile. Utique locus voluptatis, in quo, ut breviter [Col. 0249B] dicam, nihil prorsus quod reprobare, quod non approbare possis. Verum, cum in eo bonum et sine qualitate tale, et sine quantitate tantum sit, non avare illud sibi soli retinere, sed et copiose nobis distribuere solet, cum id partiri decernit, sciens quidem illud ob benignitatem communicari posse, ob immensitatem vero minui non posse. Nam de sua illa abundantia nobis nonnihil confert, praebens in se nobis gratiam salvationis novam, qui in primis parentibus nostris Creatoris gratiam amisimus antiquam. Unde et Joannes: De plenitudine ejus, inquit, nos omnes accepimus (Joan. I, 16) ; et gratiam pro gratia. De ejus plenitudine non quidem aliqui, sed omnes accepimus, dicente sancto David: Quia non est qui se abscondat a calore ejus (Psal. XVIII, 7) . De [Col. 0249C] electis utique non est, qui se abscondat a calore ejus; quod et hic innuit Joannes, cum dicit: Nos omnes. Nam quid est nos? nisi nos ad vitam praeordinati aeternam, nos secundum propositum vocati sancti. Nos, quos praescivit et praedestinavit Deus Pater conformes fieri hujus, de quo loquimur, imaginis Filii sui (Rom. VI, 28) . Haec plenitudo, ad eum [ al. quam ad illum] reor pertinere fluvium, qui de loco voluptatis egreditur: ob ejus quidem simplicitatem ibi remanens; ob benignitatem vero usque ad nos dimanans, ut unigenitum illud bonum et caput, a quo est, non deserat, et usque ad ipsam oram vestimenti descendat.
VIII. Fluvius itaque de loco voluptatis egrediens [Col. 0249D] in paradiso, gratia est a Salvatore, in quo omnis plenitudo est suavitatis, veniens ad rorandum coelitus Ecclesiam sanctorum electorum. Qui dividitur in quatuor capita, pro eo quod salvatrix haec, de qua loquimur gratia, principaliter quatuor nobis confert beneficia: 101 praedicationem, quae nos liberat ab errore: emundationem, quae a culpa, et sanctitatem, quae ornat in conversatione. Denique mortis passionem, quae salvat a damnatione. Haec quodammodo fluvii quatuor capita sunt. Quia gratiae dona principaliora sunt. Nomen uni Phison (Gen. II, 11) , os pupillae dicunt interpretari, et sicut locutionem ad os; ita et ad visionem pertinere pupillam, nemo qui dubitat. Et unde visio cognitionis in oculo mentis, nisi ex claritate sanctae instructionis, quae [Col. 0250A] ex ore procedit. Christi praedicationis? primum itaque gratiae beneficium, os pupillae ex re vocatur, ut primum ab ore Christi verbum audiatur, ac deinde spiritualis in homine visus purgetur, nec jam oculum animae caecitas opprimar ignorantiae, dum ab ore Salvatoris locutio insonat doctrinae. Quae veritatis doctrina dum plene hominem repleverit, ad aggrediendam sanctitatis novitatem confestim excitat, ut dum ei perfecte per claritatem cognitionis illuxit, quod verum est: per gustum quoque affectus intimi in conversationis maturitate sapiat ei, quod bonum est. Unde et hic dicitur de Phison, quod circuit omnem terram Evilath, ubi nascitur aurum (ibid.) . Evilath, ut quidam volunt, parturiens dicitur, et novae vitae partum aggredi [Col. 0250B] proponentes designat. Quid auro clarius, quid sapientia pretiosius? circuit Phison Evilath, ubi nascitur aurum, quia instructio illuminans illi utique menti praecipue adest, quae studet non solum quae vera sunt, clare videre, sed et per maturitatem sapientiae, quae sancta sunt jugiter exercere. Et aurum terrae illius optimum est (ibid., 12) , quia illius prudens quisquam sapientiam probabilem asserit, qui eam in sanctitate conversationis ostendit. Aurum vero terrae illorum propheta optimum esse negavit, de quibus ait: Sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere, nescierunt (Jer. IV, 22) .
IX. Per hoc autem quod secundus fluvius circuire dicitur omnem terram Aethiopiae, et tertius [Col. 0250C] ire contra Assyrios, innuitur tibi quanta utilitas ex secundo et tertio dono gratiae provenit, quia in relictione mali, quodcunque illicitae in te nigredinis contraxisti, a te abjicis, et in exsecutione boni, in operibus bonis pugnantibus contra te daemonibus resistis. Sed nec praedicatio, quae illuminat; nec emundatio quae purgat, nec sancta conversatio, quae exornat ullatenus prodest, nisi sequatur passio quae redimat, et aeternae salutis fructum conferat, quia fluvius quartus ipse est Euphrates (Gen. II, 14) . Huic gratiae succedit alia, quae electis in futura plene aderit vita, beatitudine eos ditans sempiterna, quae quidem beatitudo triplex erit, conferens eis potentiam, sapientiam et benignitatem, ut sint [Col. 0250D] fortes et incorrupti in se ipsis, benigni invicem, et ideo sapientes; erit profecto unumquodque istorum trium sempiternum. Ecce quatuor in quibus nos haec gratia confirmabit: potentia, sapientia, benignitas, aeternitas; potentia sapiens, sapientia benigna, et benignitas aeterna [ al. aeterna sapientia], potens, aeterna sapiens benignitas: aeterna, sapiens, et potens aeternitas. Discent sancti, qui plene comprehendent, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas, et profundum (Ephes. III, 18) . Sublimitas potentiae, profundum sapientiae, latitudo charitatis, longitudo aeternitatis. Primum Patri deputamus, secundum Filio, tertium Spiritui sancto, quartum ipsi Trinitati: ita tamen ut quod personis singulis assignamus, simul omnibus assignare curemus, ut et sit [Col. 0251A] Deus hoc modo omnia in omnibus. Et haec quidem tertia gratia spectat ad Spiritum sanctum et est gratia confirmationis. Nam Pater creavit, Filius salvabit, Spiritus sanctus confirmabit.
X. Prima gratia creatrix, et fuit in exordio; secunda salvatrix; tertia confirmatrix, et erit sine fine. Prima contulit ut essemus, ut sublime quid essemus: ut omni creaturae visibili praeessemus. Secunda illuminavit nos caecos, ne ignorantes ulterius erraremus; purgavit immundos, ne polluti remaneremus; ornavit purgatos, ut in sancta conversatione fulgeremus; reconciliavit reos, ne pereuntes condemnaremur; illuminavit verba vitae praedicando; purgavit mala penitus abjiciendo; ornavit sanctae conversationi insistendo; reconciliavit [Col. 0251B] in cruce pro nobis moriendo. Tertia vero nos gratia perfecte roborabit, ut simus potentes; illustrabit ut plene sapientes; inflammabit ut invicem amantes; perpetuabit, ut simus funditus indeficientes. Poterimus sine debilitate, sciemus sine errore, amabimus sine offensione, permanebimus sine defectu: Deo existente omnia in omnibus, qui est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Prima gratia Creatoris, secunda Salvatoris, tertia confirmatoris nostri [Col. 0251C] Dei. โ 2. Gratia Salvatoris nostri Dei apparet omnibus ad imitationem. โ 3. Solos erudit electos ad operationem. โ 4. Qualiter apparet gratia Dei omnibus, quos non erudit. โ 5. Gratia Christi nos erudit imitari Christum, et virtutis ejus insignia. โ 6. Qualiter se reprobi habeant ad Dei gratiam sibi apparentem. โ 7. Vincula Satanae ignorantiam, et concupiscentiam dissolvit Christus sua praedicatione et conversatione. โ 8. Sobrie nobis, juste proximo, pie Deo vivendum in quo animi et corporis consistit moderatio. โ 9. Sobrietas corpori necessaria non denegat. โ 10. Proximo justitia, superioribus praestanda obedientia. โ 11. Inobedientiae exempla ex Scripturarum oraculis deprompta. โ 12. Contemptorum superiorum grave crimen: extorta venia est inobedientiae crimen. โ 13. Obedientia sit prompta, grata, sincera, perseverans. โ 14. Christus perfectae obedientiae prototypon.
[Col. 0251D] I. Locuti sumus, dilectissimi, in sermone, qui hunc, quem modo aggredimur proxime praecessit de triplici gratia Dei nostri. Et prima quidem fuit, secunda modo est, tertia in fine et sine fine. Cumque unus idemque sit Deus noster, primam assignavimus Creatori, secundam Salvatori, tertiam confirmatori nostro Deo, cum ipsum tamen habeamus creatorem, quem salvatorem et confirmatorem; ipsum salvatorem quem creatorem et confirmatorem; ipsum denique confirmatorem, quem salvatorem et creatorem. Prima gratia in omnibus hominibus, secunda omnibus hominibus, tertia cum omnibus hominibus. Ideo prima in omnibus, quia in omnibus est hominibus imago et similitudo Dei, omnibus etiam in primo Patre datum est, ut subjectae [Col. 0252A] praeessent creaturae. Ideo secunda apparuit omnibus, quia omnibus ad salutem et exemplum apparitio Filii Dei in homine proposita fuit. Ideo tertia cum omnibus, quia sicut illa in aeternum, ita et ipsa cum illis in aeternum gaudentibus id eis in fine exhibitum, quod erit sine fine mansurum.
II. Sed gratia Salvatoris nostri Dei, de qua loqui nostrum maxime propositum fuit, ob cujus demirandam excellentiam, aliarum duarum fecimus mentionem: illa, inquam, gratia apparet quidem omnibus, nec tamen prodest omnibus, quia salubris Christi in carne apparitio, unicuique ad imitationem proponitur; sed nequaquam per eam unusquisque in sanctitate componitur. Unde et per prophetam conqueritur, quod per magnificum illud [Col. 0252B] quod gessit in homine opus non solum non acceptant reprobi, sed etiam refutant, et conquerens super hoc dicit: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem mihi (Isa. LXV, 2) . Populus non credens sed contradicens, populus est ille stultus et insipiens, coetus videlicet exsecrabilis reproborum; qui etsi audit Christum ad se manus suas extendisse, hoc est, opera quae in assumpta gessit natura ad exemplum proposuisse; vel errore perfidiae caecatus non credit, vel per concupiscentiam abstractus et illectus in conversatione contradicit. Hinc sanctus Simeon positum eum prophetavit in signum cui contradicetur. Quod est illud in quo positus est Dominus Jesus in signum cui contradicitur (Luc. II, 34) , [Col. 0252C] nisi acutus, ut ita dixerim, gladius rigidae conversationis, cum quo viri sancti spiritu facta carnis mortificant, carnem suam crucifigentes cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24) , abnegantes se ipsos, et tollentes crucem suam quotidie, et sequentes Christum (Luc. IX, 23) ? huic signo, quo electi signatos se esse gratulantur, a reprobis quidem, qui, etsi forte per fidem credant, contradicunt per operationem, confitentes, ut ait Apostolus, se nosse Deum, factis autem negantes (Tit. I, 16) . Sed quod damnabiliter abjiciunt reprobi, salubriter sibi assumunt electi; librum pariter vitae sibi Christum proponentes, et signum, ut in uno eodemque Redemptore suo ejus et ibi salubres, quos protulit, [Col. 0252D] legant sermones; et hic pro viribus, quas exercuit. sanctas imitentur actiones.
III. Unde et hoc in loco vas electionis Apostolus Paulus, qui dicit gratiam Salvatoris nostri Dei apparuisse omnibus 103 hominibus (Tit. II, 11) , asserit eam nos erudire: ut omnibus quidem hominibus suam proponat apparitionem, sed nobis suam imponat eruditionem. Apparuit, inquit, gratia Salvatoris nostri Dei omnibus hominibus erudiens nos (ibid.) . Quid est nos? nos electos, nos, ut superius diximus, ad vitam aeternam praeordinatos. Nos denique ut simus conformes imagini Filii sui, praescitos a Deo Patre et praedestinatos (Rom. VIII, 9) . Nos, inquit gratia erudit, quae omnibus apparet, quia eam sibi propositam reprobi vel excaecati non [Col. 0253A] agnoscunt, vel indurati contemnunt; nos vero eam nobis non tantum propositam, sed impositam et illuminati agnoscimus per fidem, et inuncti amamus per operationem. Hinc Redemptor noster, quia videt se extendere manus suas ad populum non credentem, sed contradicentem sibi: eas credenti populo, et consentienti sibi expandit: non populo stulto et insipienti, sed populo illi laudabili, cui Deus exercituum benedixit, quem, ut ait sanctus David, in haereditatem elegit sibi Dominus (Psal. XXXII, 12) . Denique, per Jeremiam clamat: O vos omnes, qui transitis per viam, attendite et videte, si est dolor sicut dolor meus! (Thren. I, 11.) Per viam transeuntes electi sunt, vitam praesentem contemnentes, calcantes quidem in transitu, non autem [Col. 0253B] amplectentes eam in statu. Habentes eam in usu temporis et necessitatis, non permanentes in ea, per affectum amoris et aeternitatis. Gradientes denique per eam in licito fomento corporis, non jacentes in ea in deceptorio somno mentis. Hi sunt attendentes dolorem Salvatoris sui, et videntes, ad cujus manus extentas populi supra nominati sunt non credentes, sunt et contradicentes, ut pias, quas pro eis, in natura assumpta, pertulit angustias, electi et illuminati per credulitatem intueantur in fide, et inflammati per charitatem imitentur in conversatione, dum eas reprobi vel excaecati ignorant, vel indurati non amant. Ecce quomodo nos gratia Salvatoris nostri erudit, quae omnibus apparet.
[Col. 0253C] IV. Sed cur haec gratia non omnes homines erudivit, quae omnibus apparuit, quia praedicatoribus eam sibi evangelizantibus, vel non crediderunt, vel si crediderunt, non amaverunt, manu fortassis eam credulitatis suscipientes, sed manu eam charitatis non colligentes. Nam audierunt, ut fides esset ex auditu (Rom. X, 17) , quia et praedicatores insonuerunt, ut esset auditus per verbum Christi, et ut sint inexcusabiles, in omnem terram exivit sonus eorum (Psal. XVIII, 5) . Sic apparuit gratia Salvatoris nostri Dei in omnibus hominibus, praedicatio Evangelii in omnes gentes, exeuntibus evangelistis illis eximiis, in orbem universum ut praedicarent Evangelium omni creaturae (Marc. XVI, 15) . Sed erudit nos, quia viderunt illi et oderunt, et ipsum et Patrem suum (Joan. XV, 24) . Sed nos qui spiritualiter sui sumus, non solum docemur, quatenus ipsum audiamus loquentem, verum etiam ut imitemur operantem, juxta quod dicit de nobis: Oves meae vocem meam audiunt et sequuntur me (Joan. X, 27) . Qui autem ex ejus ovibus non sunt, etsi forte vocem ejus aliquando audiunt, ipsum tamen non sequuntur, quia licet exteriorem, in eis ejus sermones penetrent auditum, per fructuosum tamen eos non explent effectum: quatenus sic ejus eis gratia appareat, ut eos non erudiat.
V. Quae, cum ita sint, ad vosmetipsos, fratres, redite, et videte si erudivit vos gratia Salvatoris nostri Dei, quia sine dubio non uno sed multis modis [Col. 0254A] apparet vobis. En vobis gratiam suam in sermone ejus annuntiamus; videte si per id quod exterius auditur, vester interius animus eruditur. Et in vobis quidem aurem tangere possumus per vocem nostram, sed ejus solius est mentem commovere in vobis per motionem suam, ut per linguam nostram vobis omnibus gratia appareat, opus est ut per suam ipse inspirationem vos erudiat. Ecce quam magna, hoc die, apparuit gratia Salvatoris nostri Dei omnibus hominibus: et certe videmus quam paucos erudit? ut enim sileamus de caeteris virtutibus gratiae (nam quis eas omnes posset colligere?) apparet hodie in Salvatore nostro nato, toto orbe terrarum, gratia magnae humilitatis, castitatis, paupertatis. Nonne maximae humilitatis est, quod [Col. 0254B] Deus apparet in homine, Verbum in carne, in infantia sapientia, in vagiente parvulo Dominus universorum, in infirmitate fortitudo. Quod autem inter virtutes caeteras castitatem praecipue diligat, quod valet evidentius esse indicium, quam quod nasci valuit de Virgine? O paupertas magna reclinari in praesepio, quia non erat ei locus in diversorio! nonne hoc homines per cognitionem sciunt? pauci autem per imitationem apprehendunt, ut dici veraciter possit et in hac parte, quia apparet gratia Salvatoris nostri Dei omnibus hominibus, sed paucos erudit. Utinam vel nos erudiat, ut cum Apostolo dicere possimus: Apparuit gratia Salvatoris nostri Dei 104 omnibus hominibus erudiens nos [Col. 0254C] (Tit. II, 11) . Quod quidem verum est, si discitis ab eos mites esse et humiles corde (Matth. XI, 29) ; si scit unusquisque vestrum vas suum possidere in sanctificatione et honore (I Thess. IV, 4) ; si mores vestri sunt sine avaritia contenti praesentibus, nec levatis oculos ad opes, quas habere non potestis; sed habentes alimenta, et quibus tegamini, his contenti estis (I Tim. VI, 8) .
VI. O quam aliter agunt omnes pene quibus haec gratia apparet extrinsecus. Celebrantes nativitatem humilis et parvuli Christi, ipsi superbi et in suis oculis magni: casti et pudici Christi, ipsi impuri et corrupti; pauperis et inopis Christi, volentes divites fieri, ac per hoc incidentes in multa [ al. in desideria multa] inutilia et noxia; radicem omnium malorum [Col. 0254D] cupiditatem appetentes et ideo inserentes se doloribus multis inflati, inquinati, inflammati. Inflati per tumorem vanitatis et superbiae, inquinati per fetorem voluptatis et luxuriae, inflammati per ardorem cupiditatis et avaritiae. Quis in honoribus superbus, quis impudicus, quisque cupidus est, cui hodie non apparet in Salvatore nostro Deo, gratia humilitatis, castitatis et paupertatis? apparet eis utique, non erudit eos: videntque ignem et lucem, et ipsi frigidi remanent, et tenebrosi: intuentur cibum et medicum, ipsi esuriunt et aegrotant. Si enim quae apparet gratia erudiret, et tenebrosi illuminarentur, et frigidi accenderentur, et esurientes reficerentur, et aegroti sanarentur. Hoc est, ut breviter dicatur: et quod malum est dimitterent, et quod bonum est, [Col. 0255A] exercerent. Unde et hic asserit Paulus gratiam Salvatoris nostri Dei, quae apparuit omnibus hominibus erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie pie et juste vivamus in hoc saeculo (Tit. II, 11) .
VII. Duo sunt, ut ex superioribus conjicere potestis vincula Satanae, quibus reprobos pertrahit ad aeternam poenam gehennae; ignorantia, qua excaecantur, ne, quod verum est, agnoscant, et concupiscentia, qua trahuntur illecti, ut quod malum est exerceant. Ibi non recte credentes, hic autem non sancte viventes. Impietas [ al. impietatis malum] ut mihi videtur, pertinet ad primum: saecularia vero desideria ad secundum. Quia impietas, ut quidam asserunt, est, quae hominem offendere facit [Col. 0255B] in fidem; saecularia vero desideria ad nefariam impellunt actionem. Erudit nos Salvatoris nostri Dei gratia, ut abnegemus impietatem et saecularia desideria. Quia, si accedis ad gratiam praedicationis suae, quid ibi audis, quod erroris impietatem non destruat? si ad gratiam conversationis suae: quid ibi invenis, quod saecularia in mente desideria non exstinguat? Christum, ait Apostolus, Dei virtutem et sapientiam (I Cor. I, 24) ; auribus audiendi audi sapientiam, et errare te non faciet impietas a recta credulitate; in mente amplexibus amoris virtuti conjungere, nec te inflammabunt saecularia desideria iniquitate. Mirum utrumque hoc bonum verbis paucis complexus est sanctus David, qui ait: Dominus illuminatio mea et salus mea (Psal. XXVI, 1) . [Col. 0255C] Hoc est, illustrabit me lux mea Dominus, ne impietatis me tenebrae obscurent: salvabit me salus mea Dominus, ne saecularia me desideria subvertant. Quem timebo, cum ipso me illuminante, impietas jam excaecare non valet per errorem; et, ipso me salvante, saecularia me desideria fedare non possunt per iniquitatem. Sic dirige me, Domine, in veritate tua, et doce me, ne per impietatis devia aberrem a fide. Aufer a me nihilominus concupiscentiam, ne per saecularia desideria sordeam in pravitate. Hoc itaque modo illuminante gratia contra impietatem clarificati; a saecularibus quoque desideriis purgante eadem gratia mundati, necesse est ut sobrie, pie et juste vivamus, et studeamus vivere in hoc saeculo.
[Col. 0255D] VIII. In his verbis, ut crebra Patrum testantur documenta, triplex illud debitum continetur, quo nobis et proximis nostris, atque Deo debitores et obnoxii tenemur: nam sobrietatem nobis, justitiam proximo, pietatem vero debemus Deo. Porro sobrietatem tibi confert affectio sancta, et mortificatio rigida, ut quod illicitum est nec per appetitum circumferas in mente, nec per affectum exerceas in opere. In quolibet horum deliqueris, sobrietatem perdis, tam in appetendo videlicet quod malum est, quam in agendo. Ideo meditatio sancta servet te in mente, ne illicitum quid per impuram desideres affectionem, continentia rigida mortificet te in carne, ne quid nefarium per malam exerceas actionem. Hoc geminum est frenum, quo impetuosus tam [Col. 0256A] mentis, quam corporis cohibendus est motus, ut et lasciviam lubricam interius maturitas coerceat, et ab omni exterius irruptione reproba continentia retrahat. In mente, inquam, maturitas frenum sit, ab omni, quod in ea emergens huc, illucque 105 eam trahere conatur, viriliter retrahens: sicut et ambitio caduci honoris, appetitus transitorii favoris, inflatio superbiae, tumor invidiae, rancor iracundiae, rubigo acediae, inquietudo avaritiae, inhonestas gulae, turpitudo luxuriae, et qui in hunc modum perniciosi impetus sunt, qui infelicem animam nulla hora felicem sinunt. In corpore nihilominus continentiae frenum sit, quod singula in eo membra, et a pravitate cohibeat, et rectitudine coaptet; retrahens a curiositate aspectum, a vanitate [Col. 0256B] auditum, a voluptate olfactum, ab edacitate gustum, ab impuritate tactum, a stultiloquio affatum, a levitate incessum. Hoc est quod reddit hominem irreprehensibilem in ambulando et stando, in sedendo et jacendo: in tacendo et loquendo, in operando et quiescendo, in orando et legendo, in comedendo et jejunando, in omni denique loco et tempore, in omni negotio, et erga omnem personam.
IX. Hoc est debitum, o homo! quo erga teipsum teneris astrictus: omnis illiciti cogitatus et actus frenum et compes, sobrietatis modus. Ut cum anima rationalis et caro sis, ita utramque custodire et servare sis sollicitus, quatenus nec intrinsecus illam illicitus inquinet affectus, nec extrinsecus istam [Col. 0256C] nefarius dehonestet effectus. Et adhuc tertium quid debes tibi ipsi; ut et corpori tuo quae ei necessaria sunt in cibo et potu, in somno et veste, et caetera quae justa ejus exposcit necessitas fructuose non neges? Non minus enim sobrietatis modum excedis, cum a corpore tuo necessaria excludis, quam cum superflua impendis. Jumentum namque est, et ideo curet necesse est discretor sessor ejus spiritus, sicut ei imponere frenum ne recalcitret, ita et apponere fenum ne deficiat. Nam qui in Apostolo dixit Spiritus sanctus: Curam carnis ne feceritis in desideriis (Rom. XIII, 14) ; idem in eodem et alibi ait: Nemo carnem suam odio habuit, sed fovet, et nutrit eam (Ephes. V, 29) . Quanquam in hac una sententia: [Col. 0256D] Curam carnis ne feceritis in desideriis, utrumque complexus sit sobrietatis genus. Nam dicens carnis curam necessaria concedit, addens vero ne feceritis in desideriis sola superflua abscidit: et idcirco sicut a voluntate [ al. necessitate] expellis illicita, ne per impuritatem ea appetat; sic a carne eliminas nefaria, ne ea per iniquitatem committat, ut sic a corpore non subtrahas necessaria, ne per debilitatem succumbat. Ita te habe, talem te exhibe, et sobrie vivis in hoc saeculo.
X. Verum quia nemo nostrum sibi vivit, est debitum aliud, quod a te proximus tuus exigit; et hoc spiritualiter hoc in loco Apostolus justitiam appellat. Justitia namque est, ut definire solent quidam; virtus unicuique tribuens quod suum est. Redde [Col. 0257A] ergo superiori quod suum est: redde et aequali, redde et inferiori, et juste vivis. Quid debetur superiori? primum obedientia juxta apostolicum praeceptum: Anima tua potestat bus superioribus subdita sit (Rom. XIII, 1) ; pare itaque superiori tuo, quiscunque vel qualiscunque ipse fuerit loco Dei tibi proposito. Et ut breviter dicam, quaecunque tibi sive in prohibendo, sive in jubendo injunxerit, quod tamen secundum legem Dei sit, non secus accipias, quam si a Deo audisses. Cave tibi a negligentia quam parit oblivio; et maxime sicut a morte cave tibi a contemptu, cujus causa est omnis peccati initium elatio (Tob. IV, 14) : in praeceptis namque, etiam quae minima videntur, nec excusari negligentia potest, cum peccatum sit: nec sine gravi poena dimitti [Col. 0257B] debet contemptus, cum crimen sit.
XI. Culpavit quondam, ut scitis, Jonathan Saul (I Reg. XIV, 44) , quia ejus trangressus est prohibitum, et tanti apud se ponderis illam habuit transgresionem, ut morte dignum etiam pater filium judicaret transgressorem, cum tamen constet ejusdem prohibitionis eum non fuisse auditorem. Vir quoque Dei, qui de Judaea ad Jeroboam missus est (III Reg. XIII, 22) , quia praeceptum Domini, non quidem per propriam obstinationem elatus, sed per alterius suggestionem seductus, transgressus est: leoni ad devorandum traditus est. Cujus mihi, ut verum fatear vobis, non modicum multoties et culpa considerata stuporem, et poena ingerit timorem, quia nisi pro eo quod hac in causa summa illa [Col. 0257C] aequitas est, quae nihil pravum sive distortum agere potest, videtur quod tanta in propheta illo, talique vindicta inobedientia illa puniri non debuit, quam, ne inobediens esset, incurrit. Quid enim? retinere eum violenter voluit rex, et nullatenus consensit, quia sciebat id sibi interdictum. Reducere eum conatus est senex, et primo negans, tandem acquievit, quia prohibitum non modo inconcessum, et injustum, sed mutatum existimavit. Itaque sicut, ut obediret, remanere non acquievit; sic quoque, ni fallor, ne non obediret redire consensit: utrobique voluntati Dei sui obedire paratus, licet alterius mendacio deceptus, ab cujus postmodum 106 ore sententiam mortis audivit veracem, qui [Col. 0257D] ab eo primitus subversionis audierat fallacem.
XII. Considerate ex his, qua poena punientur, qui praecepta seniorum per plenum contemptum, tumore superbiae inflati transgrediuntur. Perpendite qua poena mulctandi Dathan, Abiron atque Core (Num. XVI, 1) , qui in tantam talemque, ut scitis, superbiam, se contra praelatum suum Moysen erexerunt. Si cum leo devorans occidit, qui quantum ad se quodammodo, si ita dicere fas est, ne inobediens esset, inobediens fuit: nam, si peccavit, imo quod peccavit, profecto videtur, quod ne peccaret, peccavit. Conjicite inter haec quam graviter peccavit rex Saul (I Reg. XV, 9) , qui ut avaritiae suae satisfaceret, juxta praeceptum Domini Amalec percutere noluit [Col. 0258A] usque ad internecionem, et universa ejus demoliri, cum idem Saul etiam filium suum Jonathan reum mortis judicavit, pro eo quod ejus prohibitum etiam nesciens transgressus est. Cave etiam tibi a venia extorta, quam patres nostri, ut ejus plene malum ostendant, sororem inobedientiae vocant. Cave, inquam, tibi ab ea; ne forte cum prae nimietate importunitatis ejus, vis praelatum tuum violenter compellere, tolerare, vel etiam concedere quod petis: ordine confuso, et ipsum quodammodo tuum subjectum, et te ejus efficias praelatum.
XIII. Pare ergo superiori tuo prompte, grate, hilariter, sincere et perseveranter. Sit primum prompta obedientia quam exhibes, ut non tibi in mente vel tenue murmur inesse permittas. Sit et grata, ut [Col. 0258B] hilaritatem in vultu praeferas, quatenus qui per mentem benevolam interius placas Deum, per faciem quoque hilarem exterius exhilares proximum. Sit tertio sincera, ut non in ea tuum solum aliquid requiras, astuto quodam molimine occulte agens, ut id tibi praecipiatur, quod ut inani cupiditati, et cupidae tuae inanitati consulas, agere te delectat, magis tamen in hoc voluntatem carnalem implere intendens, quam vel praecepti utilitatem, vel praecipientis velle attendens. Vultis audire sinceram obedientiam? Fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Accipite et a Samuele sincerae obedientiae exemplum: Loquere, Domine, quia audit servus tuus (I Reg. III, 10) . Non quid loquaris justo, sed solum ut loquaris peto, quia quidquid locutus fueris [Col. 0258C] tu Dominus meus, obedienter exsequar servus tuus. Novissime sit perseverans obedientia tua, ut semper et ubique, pro loco et tempore, pro scire tuo et posse, praecipienti tibi parere paratus sis.
XIV. Igitur prompte te dixerim obedientem, si sponte et non cum murmure obedis; sed corde perfecto, et animo volenti. Grate, si hilaritatem in exsecutione praecepti etiam in vultu ostendas. Sincere, si te tibi renuntians, nihil tuum carnale in eo, quod jubetur, requiris; sed solam et jubentis voluntatem, et jussionis utilitatem attendis, et libentius etiam dura et aspera, quam suavia et mollia amplecteris Perseveranter, si illum in obedientia sequeris, de quo legis: Factus est obediens usque ad mortem [Col. 0258D] (Phil. II, 8) ; illum tibi solum praefigens terminum obediendi, qui est et vivendi. Haec de obedientia diximus, quam superioribus nostris exhibere debeamus. Sed quia hunc jam cogimur finire sermonem; quae illa sint, in quibus adhuc superioribus, sive coaequalibus, seu etiam inferioribus debitores tenemur, in sequenti, praestante Deo, sermone ostendemus. Id etiam proponimus, quidquid de hac nobis materia occurrit, religiosis vestris auribus committere. Illum in omnibus donis et misericordiis laudantes, et glorificantes, qui tam crebro in hac Nativitate sua sacrosancta spiritualibus nos epulis satiare dignatus est, Dominus noster Jesus Christus, cui sit honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Praelatis debetur obedientia, reverentia, ordinata familiaritas. โ 2. Difficilius discrete imperare, quam sponte obedire. โ 3. Praelatus debet subditis disciplinam, mansuetudinem, discretionem. โ 4. Superiorem et subditum, obligatio mutua. โ 107 5. In praelato sit disciplina moderata, in subdito reverentia grata. โ 6. In illo sit mansuetudo cum charitate, in hoc dilectio cum familiaritate. โ 7. Coaequalibus debetur honor et amor cum humilitate obsequii. โ 8. Hilaritas [Col. 0259B] in dulcedine verbi. โ 9. Passim omnibus debetur compassio et consolatio in adversis: congratulatio et exhortatio in prosperis. โ 10. Sobrietas dat potentiam, justitia benignitatem, pietas sapientiam. โ 11. Gratia Creatoris Patri, Salvatoris Filio, confirmatoris tribuitur Spiritui sancto. โ 12. Virtutum exercendarum practica epitome.
I Habetis, fratres, in fine sermonis praecedentis, qualem superioribus vestris debeatis obedientiam exhibere. Oportet namque te, quicunque habitum religionis circumferre vis; ut juxta admonitionem Apostoli obedias praelatis tuis et subjiciaris eis. Ipsi enim, ut idem subinfert, pervigilant quasi rationem reddituri pro anima tua (Hebr. XIII, 17) . Primum ergo praelato tuo talem exhibe obedientiam, qualem in eo, quem proxime habuimus, sermone [Col. 0259C] descripsimus. Exhibe secundo devotam et humilem ei, qui tibi praeest, reverentiam, quia loco Dei praeest tibi. Pro ejus itaque reverentia et timore, cujus vice fungitur, et ipse tibi reverentiae ac timori sit. Subditus erat quondam sanctus Samuel peccatori Eli, electus David reprobo Sauli, et neuter inventus est usquam praelatum suum licet peccatorem, et reprobum inhonorasse; sed in magna reverentia habuisse. Sanctus, ut scitis, David persequentem se Saulem fugit ut dominum (I Reg. XXIV, 6) ; et, ut ait beatus Gregorius, cum locum feriendi reperit, non recognovit, quin potius percussit cor suum, quod vel in abscissione orae chlamidis suae dehonestaverat eum. Sed obedientia haec atque reverentia [Col. 0259D] non magni apud Deum meriti est, nisi comitetur utramque amor ordinatae familiaritatis, ut ei, cui pro Deo obedis, quem loco Dei veneraris, etiam in privatis, et internis tuis, ex amore non ficto secundum Deum familiaris sis.
II. Magnum certe debitum hoc, quod debemus superioribus nostris. Et est quoddam non minoris, imo majoris ponderis fortassis, quo ipsi astricti tenentur nobis. Quod eorum debitum? verbis paucissimis, sed profundissimis comprehendit Apostolus dicens: Qui praeest in sollicitudine (Rom. XII, 8) . Quae sollicitudo, si plene scire volueris, tu, qui praees, quam multimoda sit, lege dicta super hoc sanctorum Patrum, maxime autem pastorale beati Gregorii, et agnosces, quid sit debere te qui praees [Col. 0260A] esse in sollicitudine. Et certe difficilius est tibi reddere subjecto tuo in multis, quod debes ei, quam ipsi quod debet tibi: nam difficilius est te imperare discrete, quam illi obedire sponte: tibi praeesse utiliter, quam illi subesse humiliter, tibi regere sine superbia, quam illi regi sine querela: te versari in sollicitudine, quam illi morari in quiete: tibi denique providere ea quae animae suae salubria, et quae corpori sunt necessaria, quam illi provisione tua uti.
III. Sed cum multiplex sit debitum, quo erga eum teneris astrictus: haec tria a te praecipue exigit, disciplinam, lenitatem, discretionem, debet disciplinam: exhibe ei disciplinam, et ipsam geminam: custodiam videlicet et curam illam ne lapsum incurrat, [Col. 0260B] istam, ut si incurrerit, a lapsu resurgat. Memento quia medicus es, quia pastor es. Verum ita in arte tua peritus non es, nisi scias sanitatem cum habetur, retinere ne amittatur; et cum amittitur, revocare ut recuperetur. Hoc autem bonus pastor non es, nisi in ovibus non quidem tuis, sed Christi, tibi vero commissis, quod pingue et forte est custodias, et quod infirmum est alliges, et quod confractum est consolides (Ezech. XXXIV, 4) . Sed, ne disciplina modum excedat, temperet eam mansuetudo. Scito te quia basis templi es, debere esse non modo leonem rigoris, sed et bovem mansuetudinis. Sed, quia cavendum tibi, ne sicut illa nimium districta, sic et haec sit nimium remissa, interveniat mater discretio, qua ducente virtutes in itinere suo [Col. 0260C] medium tenent. Et interponens se, utrumque sibi invicem conjungat, ut dum simul se invicem miscuerint, nihil exerceat pietas mansuetudinis non rigidum, nihil rigor disciplinae non pium. Si ergo rigor dulcis, et rigida in te fuerit dulcedo; habes tu qui basis es templi, lora in leone et bove tuo dependentia (III Reg. VII, 29) , quatenus pro tempore et causa, pro loco et tempore uterque retrahatur in malo, uterque relaxetur in bono.
IV. Et videte quomodo triplex hoc debitum, quo subjecto obstrictus tenetur praelatus, cum bene persolvitur, cogit quidem et efficit, ut triplex illud, de quo superius egimus, quod praelato debet subjectus, persolvatur. Diximus siquidem praelato debere subjectum [Col. 0260D] obedientiam, reverentiam, familiaritatem. Diximus et subjecto praelatum debere disciplinam, bonitatem et lenitatem; et ut haec utiliter exerceantur, discretionem habendam 108 esse. Sed, quomodo subjectus tuus tibi ad obediendum erit voluntarius et promptus, si tu in jubendo immoderatus fueris, et indiscretus? Putas tibi licere unicuique jubere semper pro velle, et ex ratione tibi esse infusum, quidquid in voluntate fuerit conceptum, illam tibi vocem assumens:
V. Si autem mihi praetendis illud beati Benedicti consilium, ut videlicet si fratri impossibilia injungantur, et relaxare noluerit, qui injungit, ut injunctum suscipiat. Dico quia admonitio est sancta, et consilium sanctum et justum et bonum, neque enim injustum consilium dare potuit, qui plenus spiritu omnium justorum fuit. Sed nunquid, quia illi incumbit suscipere, si impossibilia injungis, tu bene facis cum impossibilia, et maxime hoc tempore injungis? [Col. 0261B] secundum imperfectionem hujus temporis loquor. Nunquid illi irreprehensibiles erant, de quibus Dominus ait, quod alligabant onera gravia, et impossibilia ipsi imposuerint, sed nec digito suo ea movere voluerint? (Matth. XXIII, 4.) Et ideo ut mihi videtur ex discretione jubentis consensus multoties procedit obedientis, ut dum tu sollicite et diligenter locum et personam, causam et tempus observaveris in jubendo, ille cui jubes, eo minus velit, quo minus debet resistere contradicendo. Exhibere debet tibi subjectus tuus reverentiam, sed exhibe tu ei disciplinam, quia sunt subjecti nonnulli, in quibus nisi prius disciplina seminetur, postmodum reverentia non metetur. Verumtamen non hoc generaliter [Col. 0261C] de omnibus, sed quibusdam, et non nisi de illis, qui valde imperfecti et teneri sunt dico, qui dum vident praelatum suum aliquantulum se dejicere, et communem se exhibere: dedignantur eum venerari, et qualis in oculis propriis est, talis est et in eorum. Caeterum sapientes et boni discipuli, quo magis humilem praelatum suum intuentur, eo magis eum reverentur; et quo plus communem conspiciunt, eo et humilius venerantur. Et tamen moderata in praelato disciplina gratam in subjecto reverentiam operatur.
VI. Familiaritatem ex amore diximus praelato debere subjectum; quam nimirum nunquam ei plene persolvet, nisi ipsum erga se mansuetum et amabilem senserit. Nam quomodo se tibi in privatis et [Col. 0261D] intimis suis familiarem exhibebit ex dilectione, nisi te illum diligere, nisi te erga se mansuetum, et amicabiliter agere cognoverit; nam, sicuti jugi experientia edocti sumus, raro nisi ei, quem diligimus, secreta et interna nostra plene aperimus. Porro dilectio dilectionem parit. Dilectio vero parta fiduciam infundit, quae infusa arcana sine ulla suspicione revelat: occulta sine manifestatione aliqua manifestat; si sic amari te vides, ipsum redamare nimirum studes; et cui amorem rependis, de ipso utique et confidis. Cui autem bene credis, hinc consequenter in occultorum tuorum revelatione secure te committis. Igitur ut haec quae sibi praelatus et subjectus debent, breviter repetamus; sit in praelato discretio in praecipiendo, ut sit in subjecto prompta voluntas [Col. 0262A] in obediendo: sit in illo disciplina moderata in auctoritate, ut sit in isto reverentia grata in maturitate, sit denique in illo mansuetudo ordinata in charitate; ut sit in isto dilectio non ficta in familiaritate. Ecce quomodo ex invicem praelatorum et subjectorum merita pendent.
VII. Tempus est ut loquamur de debito, quod debes aequali tuo. Nolo hic modo aliquid novum ex meis inventum apponere vobis: sed considerate quid hic Apostolus dicat: Reddite, inquit, omnibus debita (Rom. XIII, 7) . Et adjunxit: Cui vectigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem (ibid.) ; timorem ut Domino, vectigal ut exactori, honorem ut Patri. Et addidit: Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis (ibid., 8) . Hoc est [Col. 0262B] debitum quod semper invicem debetis reddere, et ita reddere ut debeatis [ al. ut debetis]: ita debete ut reddatis, id est debendo reddere et reddendo debere. Debetis nihilominus invicem honorem; ut unusquisque vestrum honoret alterum, assurgat et inclinet alteri. Superiorem ei in omni loco et tempore, et in omni verbo et negotio, prout decere et congruere, prout licere noverit et expedire offerens. Hoc est illud bonum et jucundum, ad quod invitat nos Paulus cum dicit: Honore invicem praevenientes (Rom. XII, 10) . Et item: Per 109 charitatem spiritus servite invicem (Gal. V, 13) . Et alibi: In humilitate, inquit, spiritus superiores arbitrantes sibi invicem (Phil. II, 3) . Illud quoque: Cum omni humilitate [Col. 0262C] et mansuetudine, cum patientia supportantes invicem in charitate; et rursum: Solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 2) . Et multa alia in hunc modum, quae ad honorem, amorem, obsequium nos invitant fraternum.
VIII. Tertio quoque praebete ad invicem in vultu hilaritatem. Praebete, inquam, ad invicem, suscipite et ab invicem, quia nihil inter vos habere potestis gratius, nihil delectabilius. Nam verbum bonum, ait Salomon, super datum optimum (Eccli. XVIII, 17) , et: Verbum dulce multiplicat amicos, et mitigat inimicos, et lingua eucharis in bono homine abundabit (Eccli. VI, 5) . De hilaritate habetis; quia hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) . Quasi condimentum inter cibos, hilaritas est inter omnes virtutes. [Col. 0262D] Nam insipidum mihi videtur quod agis, nisi gratia illud commendet hilaritatis. Sit amor in charitate animi, honor in humilitate obsequii, hilaritas in vultus gratia, et dulcedine verbi. Sed opus, ut sit charitas sine duplicitate et fictione; humilitas sine vanitate et adulatione, hilaritas sine levitate, vanitate, dissolutione.
IX. Sunt et debita alia, quae non solis superioribus, nec solis aequalibus, nec solis inferioribus debetis, sed pro posse et scire, prout congruit et licet, prout expedit et decet, debetis passim omnibus. Nam quem adversitate videris oppressum, debes ei compassionem, debes et consolationem. Illa in animo, haec autem erit in verbo. Quem vero prosperitas adjuvat, debes ei congratulationem, debes [Col. 0263A] et exhortationem; et illam in mente, hanc vero in ore. Itaque ei cui adversitas molesta est, ex intimis compatere, et ne deficiat consolare. Illi vero quem prosperitas demulcet, ex corde gratulare, et ut in bono magis ac magis proficere studeat, exhortare. Utrique autem, et auxilium debes et consilium, ut qualiter agere debeat, tam qui in prosperitate, quam is qui in adversitate est: utrumque consolando instruas et ad id quod agendum est, utrumque adjuvando fortem et validum reddas. Haec autem sex, si superioribus novem adjunxeris, quasi quindecim in scala, charitatis justitiae gradus habebis, per quos ascendas et descendas super Filium hominis. Haec itaque omnia, quae de justitia longa quidem, sed non infructuosa fortassis disputatione disseruimus, [Col. 0263B] si diligenter inventus fueris implere, nimirum juste vivis in hoc saeculo. Pie autem vivis, si ex sincero et intimo affectu Dei tui cultui perseveranter insistis. Si enim divinis te semper astare obtutibus perspicis; si occultis ejus nutibus paratus ubique existis; si dicens cum Psalmista: Oculi mei semper ad Dominum (Psal. XXIV, 15) , quid ipse velit, quidve nolit prompte ubique ad exsequendum sollicita mente inquiris, ut mihi videtur, pie vivis in hoc saeculo. Abnegantes ergo impietatem et saecularia desideria sobrie et juste et pie vivamus in hoc saeculo (Tit. II, 12) , donec illo futuro saeculo frui possumus. Idcirco addidit Apostolus et ait: Exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi (ibid., 13) . In quibus [Col. 0263C] utique verbis perseverantia notatur.
X. Haec itaque quatuor sobrietatem, justitiam, pietatem, atque perseverantiam erudiens nos gratia Dei Salvatoris, in sua nobis eruditione ostendit, ut illis quatuor mediantibus, ad illa quatuor quae, nobis confert in futuro gratia confirmatoris nostri Dei, pertingere possimus. Diximus superius in primo, quem de hac materia habuimus, sermone, a gratia confirmatrice, quatuor nobis in futuro conferenda: potentiam videlicet, sapientiam, benignitatem, et aeternitatem: ad quae profecto quatuor pertinges, si haec quatuor quae gratia salvatrix habenda docet, sobrietatem videlicet, justitiam, pietatem atque perseverantiam diligenter exerceas. Nam per sobrietatem pertinges ad potentiam, dignus plane temetipsum [Col. 0263D] ibi in libertate possidere, si prius hic te et in corpore et in mente freno studueris sobrietatis gubernare. Per justitiam pertinges ad benignitatem, ut qui in via quod suum est unicuique reddis, in patria quoque cum unoquoque per dilectionem laeteris; et charitatem, quam hic erga proximum habuisti, ibi cum eodem proximo sine termino finias; sine consumptione consummes. Pietas vero ad aeternam te perducet sapientiam, ut qui hic in Dei tui continuo memoria delectabaris, in ejus ibi praesentia aeternaliter laetificeris, sapiatque in aeterna ibi quiete per praemium, qui sapit tibi in temporali hic labore per meritum. Si perseveres, pervenies ad aeternitatem, ut sobrie, juste, pie, vivens in hoc saeculo, exspectando [Col. 0264A] beatam spem, et adventum 110 gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi, in adventu ipsius praeclaro possidere merearis aeternitatem, si veniens Dominus invenerit te sic facientem. Similitudinem namque quamdam aeternitatis virtus in se perseverantiae ostendit, quae etiam sola aeternitatem meretur. Quam nisi in hac vestra via in qua ambulatis, habueritis, non proficietis, sed deficietis: curretis quidem sed in vacuum, quia non comprehendetis.
XI. Haec autem prolixe superius dicta, compendiosius possunt repeti, ut queant arctius in memoria teneri. Apparuit gratia Salvatoris nostri Dei. Triplex gratia, prima est Creatoris nostri Dei, et erat in exordio, pertinens ad Patrem; secunda Salvatoris [Col. 0264B] nostri Dei, et est modo in fine, spectans ad Filium. Tertia confirmatoris nostri Dei, et est sine fine, attinens ad Spiritum sanctum. Prima itaque creatrix, secunda salvatrix, tertia confirmatrix. Prima haec tanta nobis contulit, essentiam ut essemus; ad imaginem et similitudinem Dei, ut sublime quid essemus: potentiam, ut subjectae creaturae praeessemus. Hanc autem in homine gratiam culpa obscuravit, ad haec quatuor mala perducens, ignorantiam, desidiam, malitiam, damnationem. Et erat ignorantia excaecans; desidia a virtutibus abstrahens: malitia ad peccata alliciens; damnatio in aeternum affligens. Sicque factus est homo caliginosus per errorem ignorantiae, desidiosus per teporem negligentiae, malitiosus per sordem nequitiae, damnatus [Col. 0264C] per horrorem poenae. Venit Salvator praedicavit vera, reprobavit mala, elegit bona, et mortis pertulit aspera: sicque gratia salvatrix illuminavit hominem caecum per veritatis praedicationem eripiens eum ab erroris caligine: emundavit pollutum per pravitatis reprobationem, abluens eum a sorde malitiae: exornavit desidiosum per virtutis electionem, erigens eum a tepore negligentiae: reconciliavit reum per mortis passionem extrahens ipsum a damnatione gehennae. Primo ergo Salvator vera praedicans, caecum illuminavit; secundo mala reprobans pollutum mundavit; tertio bona exercens nudatum ornavit: quarto in cruce moriens reum judici reconciliavit. Confirmatrix vero gratia haec quatuor confert nobis: potentiam, sapientiam, benignitatem, [Col. 0264D] aeternitatem, primam a Patre, secundam a Filio, tertiam a Spiritu sancto, quartam ab ipsa Trinitate, ut sit Deus omnia in omnibus. Primam habemus in nobis ipsis, secundam in Deo, tertiam in invicem, quartam denarius ille est, quem omnes simul indifferenter habebunt, qui indifferenter tamen in vinea non laborarunt. Poterimus ergo sine debilitate, sciemus sine errore, amabimus sine offensione, permanebimus sine ulla in aeternum defectione. Salvatrix nos gratia erudit, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria sobrie juste et pie vivamus in hoc saeculo, exspectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei. Sobrie nobis, ut pertingamus ad potentiam; juste proximo, ut ad [Col. 0265A] benignitatem; pie Deo, ut ad sapientiam; exspectantes perseverando ad aeternitatem. Sobrie vivis, si cogitationes servans, mentem ab impuro compescis affectu: si membra tua, quae sunt super terram, cum vitiis et concupiscentiis crucifigens, carnem ab illicito refrenas affectu (Galat. V, 24) ; si necessaria corpori discrete concedens, custodis illud a defectu. Juste vivis, si reddis quod debes superiori, quod inferiori, quod aequali, quod passim omnibus: superioribus obedientiam, reverentiam, familiaritatem. Sit obedientia sine murmure, reverentia sine fictione, familiaritas sine adulatione. Inferioribus disciplinam, lenitatem, discretionem: disciplinam quae terreat, lenitatem quae demulceat, discretionem quae utramque temperet. Aequalibus amorem, honorem, [Col. 0265B] hilaritatem; amorem in charitate animi sine duplicitate vel fictione; honorem in humilitate obsequii, sine vanitate et adulatione; hilaritatem in gratia vultus, et dulcedine verbi sine levitate et dissolutione: passim omnibus, cum in adversitate fuerint, compassio ut miserearis: consolatio ut eos erigere coneris; cum vero in prosperitate, gratulatio ut per charitatem eis congaudeas. Exhortatio, ut ad bonum eos per instructionem excites. Utrisque ut tam his qui in adversitate quam in prosperitate fuerint constituti, impendas consilium et auxilium, ut per illud de his, quae nesciunt, eos erudias, et in his ad quae per se non sufficiunt, eos adjuves. De caetero, fratres, collaudate hanc gratiam salvatricem, suspirate ad confirmationem, ut sobrie et juste et [Col. 0265C] pie viventes in hoc saeculo 111 secure beatam spem exspectetis, atque ad videndam perpetuo gloriam magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi pertingatis: praestante eodem, qui, hodierna die, de Virgine nasci dignatus est, Deo et homine Christo Jesu qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Natalem Domini cur sanctorum Stephani, Joannis, Innocentium excipiat nativitas. โ 2. Christus in sanctis suis quodammodo [Col. 0265D] patitur et moritur: non est hic verum et stabile gaudium. โ 3. Mundanum gaudium interpolat morsus amaritudinis: mortem sanctorum laetitia vitalis. โ 4. In S. Stephano charitas ad compassionem, zelus ad correptionem, oratio eminuit ad emendationem. โ 5. In Judaeis furor in corde, exprobratio in ore, conspiratio in mortem. โ 6. Aequo animo suscipienda correptio. โ 7. Iracundiae motus praecavere, prudentiae est; comprimere, patientiae. โ 8. Virtutis patientiae definitio explicata. โ 9. Conspiratio in malum pessima: ferendae correptionis remedium. โ 10. Mala cuncta ministrat iracundiae impetus: qui exemplo S. Stephani temperandus. โ 11. Bonus est correptionis zelus, quem format dilectionis affectus.
I. Si diligenti sollicitudine, et sollicita apud vos diligentia, charissimi, perpendere volueritis, quod [Col. 0266A] sancti isti quorum in his tribus diebus festa celebramus, singulorum in singulis communi omnium Redemptori valde dilecti fuerint, tum cum multa sint alia, etiam hoc potestis indicio deprehendere, quod dies eorum natalitii, tam recenter post ipsum, in quo ille est natus, diem ordinate sine ullo intervallo succedentes, se nobis celebrandos ingerunt. Et hodie quidem passionem beati Stephani pia devotione recolimus; qui idcirco, ut scitis, locum inter martyres obtinet magnum in dignitate, quia primum habet in ordine, ut enim beatus Maximus ait, si quid distare inter martyres potest, praecipuus videtur esse, qui primus est. Crastina vero die gloriosum gloriosi Joannis apostoli et evangelistae, Deo volente, celebrabitis festum. De quo, quod in maxima [Col. 0266B] familiaritate apud Christum habitus sit, nulli dubium est, cui Evangelium ejus incognitum non est. Nonne ipse est, qui ad testimonium amoris praecipue, supra pectus ejus in coena recumbere meruit, qui etiam prae caeteris cunctis, ut evidenter suum ei exprimeret traditorem, Dominum rogare ausus fuit. Domine, inquit, quis est? (Joan. XXI, 20) sed nec illud tacendum, quod, cum omnes discipulos suos amaverit Dominus, non est praesumptionem arbitratus dicere de se ipso: Discipulus ille quem diligebat Jesus (ibid., 7) . De sanctis quoque Innocentibus, quorum dies natalitius festo succedit beati Joannis, quod Christo recenter nato, recenter nati, et ipsi fuerint dilecti, quis est qui ambigat, cum [Col. 0266C] ejus nativitas mortis ipsorum causa et occasio sit? parvulus siquidem Jesus, parvulos sibi conjunxit, innocens innocentes, nascens morientes.
II. Sed quid, quaeso, est, quod cum gaudio maximo celebrari debeat Natalis dies Christi: tamen praecipuorum amicorum et familiarium suorum passionis dies ingerunt, et mortis? namque pene, eodemque tempore, et ejus in mundum introitus, et horum de mundo a nobis celebrandus est exitus: uno horum mortem, et illius celebramus nativitatem. Et quidem in electis et dilectis suis Christus patitur, et in morientibus moritur. Alioquin nec de persecutione diceret ad Saulum: Saule, Saule, quid me persequeris? (Act. XXVIII, 7) nec de morte ad Petrum: Venio Romam iterum crucifigi. Quid ergo est [Col. 0266D] hoc, quod tam recenter, post ejus in se ipso ingressum in mundum, ejus in dilectis familiaribus suis de mundo celebramus egressum? possunt quidem ei sancti ejus et istud dicere: Heri venisti, et hodie compelleris nobiscum egredi (II Reg. XV, 20) . Quid in hoc putatis nobis innuitur, nisi quod brevis est nostra in hoc mundo mora: tristis nihilominus universa, quam hic agimus, laetitia? Hesterna die ejus in seipso celebravimus nativitatem; hodierna vero ejus in Stephano quodammodo celebramus passionem. Heri facta est cum angelo multitudo coelestis militiae laudantium Dominum. Hodie factus est furor Judaeorum lapidantium 112 Stephanum. Mortem hodie persecutores lapidantes intulerunt Stephano: evangelizatum est heri gaudium magnum [Col. 0267A] quod erat futurum omni populo. In quibus omnibus, ut jam diximus, ostenditur nobis, quod in hoc mundo est vita brevis, et laetitia tristis. Quae est vita nostra? ait sanctus Jacobus, vapor est ad modicum parens (Jacob. IV, 15) . In quibus verbis patenter monstratur vita nostra magis aliquid apparere, quam aliquid esse, nec diu posse superesse etiam modicum illud, quod videtur apparere.
III. Pone mihi modo aliquem ab ipso mundi exordio usque hodie vixisse, et hodie debere mori, quid de longanimitate temporis ejus judicabis? desinit esse qui fuit, eumque edax et consumptrix deglutit mors. Quae item tanta in rebus humanis est gaudii dulcedo, quam morsus non interpolat amaritudinis? nam voluptatum corporearum appetentia, [Col. 0267B] ut ait quidam, plena est anxietatis, satietas vero poenitentiae, et adjunxit: quantos illae morbos, quam intolerabiles dolores, quasi quemdam fructum nequitiae fruentium solent inferre corporibus? nam tristes esse voluptatum exitus, quicunque suarum voluerit libidinum reminisci, intelliget. Et item de eodem:
IV. In quo quidem verae habetis, inter caetera, quibus enituit, virtutum insignia, charitatis exemplum. Charitatem namque in se habuit veram, et ideo veram, quia ornatam. Unde et dicitur plenus fuisse Spiritu sancto (Act. VII, 55) , quia et id amavit quod debuit, et eo quo debuit modo. Hoc est unam eamdemque amavit personam, tam in fovendo scilicet naturam, quam in persequendo culpam. Alioquin plene Spiritum sanctum non haberet, si vel columba vel igne careret, maxime cum constet in utroque eum apparuisse. Non est itaque in corde plenitudo spiritus, nisi sicut excitatur per affectum ad dilectionem, ita et accendatur per zelum ad aemulationem. Utrumque beatus Stephanus in se habuit [Col. 0268A] et dilectionem et aemulationem, illam ad compassionem, hanc vero ad correptionem. Nam quomodo obstinatos corripuit Judaeos? Dura, inquit, cervice, et incircumcisis cordibus et auribus, vos semper Spiritui sancto restitistis, sicut et patres vestri, et occiderunt eos qui praenuntiabant de adventu justi, cujus vos nunc proditores et homicidae fuistis, quia accepistis legem in dispositione angelorum, et non custodistis (ibid., 51) . Sed qui ita resistentes sibi corripuit, qualiter pro eisdem se lapidantibus oravit? Domine, inquit, ne statuas illis hoc peccatum: quia nesciunt quid faciunt (ibid., LIX) . O amara in ore correptio, o dulcis in corde compassio! et una eademque utriusque causa fuit, et radix dilectio. Nam quos corripuit ut se corrigerent, oravit [Col. 0268B] ne perirent; et in utroque, tam videlicet in corripiendo, quam orando, nihil praeterquam eorum salutem quaesivit, ita disponente atque providente charitate, quam intrinsecus in mente possedit. Haec itaque tanta in beato Stephano imitemur, quatenus et invicem diligamus, et invicem corripiamus, et pro invicem oremus, sitque dilectio tam correptionis, quam orationis causa: providens sollicite et diligenter curans, ut et correptio discreta, et oratio assidua sit.
V. Caeterum sicut haec in isto athleta Christi vobis imitanda proponitis, ita et a tribus illis malis, quibus iniquos notare potestis fuisse Judaeos, qui eum persequebantur, omni vobis diligentia cavete, iracundiam videlicet, exprobrationem et malitiam. [Col. 0268C] Quid enim dicit Scriptura: Audientes, inquit, haec dissecabantur cordibus suis. Ecce furor iracundiae: et stridebant dentibus in eum (ibid., LIV) ; ecce exprobratio. Et post pauca: Exclamantes 113 autem voce magna continuerunt aures suas, et impetum fecerunt unanimiter in eum (ibid. LVI) . In quibus verbis nihil ad malitiam pertinens notare possumus ipsis defuisse, dum a veritate auditum avertentes, ea quae Dei erant, nec exterioribus poterant auribus percipere. Ejus quippe se esse membra monstrabant, de quo legitur, quod corpus ejus quasi scuta fusilia compactum squammis se prementibus: et una uni conjungitur, et ne spiraculum quidem incedit per eas (Job XLI, 6) . In plenitudine quoque vesaniae [Col. 0268D] conspirati, tota aviditate mortem ejus atrocissimam sitiebant. Longe, quaeso, facite a vobis haec, ne de vobis veraciter dici possint. Absit ut in vobis unquam impleantur verba haec: Audientes autem haec dissecabantur cordibus suis, et stridebant dentibus in eum!
VI. Absit, inquam, ut audita correptione salubri, quam charitas in corde dictat fraterno, et exprimit ore fraterno, dissecemini cordibus vestris male exasperati, et ad verba salubria nimis temere commoti! Scitis quam multae sunt in sacra Scriptura sententiae exhortantes vos ut verba correptionis humiliter audiatis, quia, sicut ad vulnus medicina, sic ad culpam correptio est. Etenim sicut illa vulneri sanitatem, sic et ista peccato confert remissionem. [Col. 0269A] Ait Salomon: Qui diligit disciplinam, diligit sapientiam; qui autem odit increpationes, insipiens est (Prov. XII, 1) ; et item: Stultus irridet disciplinam patris sui; qui autem custodit increpationes, astutior fiet (Prov. XV, 5) ; et iterum: Viro, qui corripientem dura cervice contemnit, repentinus ei superveniet interitus, et eum sanitas non sequetur (Prov. XXIX, 1) . Ecce quanta utilitas in correptione, et quantum ei imminet periculum, qui eam humiliter recipere recusat. Estote itaque intrinsecus, cum vos forte periculum tangit, integri: et ne permittatis vos gladio iracundiae in cordibus vestris secari. Quod si forte plenam integritatem in cordibus vestris servare non potestis, coutendite totis viribus ut ad prolationem [ al. prolocutionem vel complicationem] [Col. 0269B] saltem oris non pertingat ullatenus tumor mentis, ut cum Psalmista unusquisque vestrum dicere possit: Turbatus sum et non sum locutus (Psal. LXXVI, 5) . Et si tantae perfectionis non es, quatenus continere te possis, ne corde tuo dissentias; tantae saltem praesumptionis atque vesaniae non sis, ut strideas dentibus in eum qui corripuit te, quod nimirum tunc facis, cum in eum, qui te corripuit, ad ulciscendum te, verba furoris evomis et exprobrationis. Filii namque hominum, ut ait sanctus David, dentes eorum arma et sagittae (Psal. LVI, 5) ; dentibus itaque stridere, verbis mordentibus furere est.
VII. Magnae profecto fortitudinis est, iram in corde vel ne omnino surgat per providentiam praecavere, [Col. 0269C] vel postquam forte, ut saepe solet, surrexerit, saltem per patientiam comprimere. Asserente Salomone, quia melior est patiens viro forti, et qui dominatur animo suo, expugnatore urbium (Prov. XIV, 32) . Scimus utique quantum amari et approbari solet a filiis Adam corporis fortitudo, sed longe ea excellentior mentis fortitudo et sublimior est. Et haec quae alia est, quam patientia? esto patiens et fortis es, et quidem quo patientior eo fortior. Nulla penitus valet fortitudo corporis non modo aequari, sed nec comparari fortitudini cordis, cum juxta Salomonis sententiam, sit melior patiens viro forti. Sed dicis fortassis tu, quae est haec virtus tam pretiosa, de qua loqueris? vel quomodo acquiri [Col. 0269D] valet, cui omnis fortitudo corporalis succumbit? Num omnis qui patitur patientiam habere dicendus est? non utique. Nam est qui patitur, sed invitus; et ideo patiens dici nullatenus valet, quem Salomon meliorem asserit viro forti. Nam quomodo patiens est, qui pondere propriae pusillanimitatis vergens ad ima, in rancore cordis et murmure oris jacet prostratus? nam etsi forte os clauditur, clamosum tamen intrinsecus cum omni amaritudine silentium; et silens cum inquietudine et perturbatione magna obstrepere non cessat multiloquium. Hicne tibi fortis videtur, qui repraesentans sibi eum, in foro cordis, erga quem commotus est, verbis eum silentibus amarissime aggreditur, convicia [Col. 0270A] dans et convicia recipiens; comminationes intentans et jacula maledictionis intorquens, cum absente vacuus litigator decertans? nequaquam dixerim hunc patientem esse. sed solum videri, quia nec patientiam habet.
VIII. Est enim patientia adversitatis tolerandae voluntaria et diuturna propter Deum perpessio. Tolerandae adversitatis, dixi, ut illam omnem a virtute patientiae adversitatem excludam, quae tolerari non debet. Nam est adversitas quae, si toleratur, contra Deum est. Cum igitur aliqua 114 te tangit adversitas, quae contra Deum, ac proinde contra salutem animae tuae est, non est utique toleranda. Voluntaria, dixi, quia tunc veram habes patientiam, quando cum appetitu benevolae mentis aliquid pateris, [Col. 0270B] et haec postmodum apud te retractans, ea te passum esse laetaris: non solum nulla erga eum, qui ea tibi intulit, ira commotus, sed majore erga illum dilectione succensus. Recordare quod de Apostolis dictum est, quia Ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V, 41) . Et quidem non solum contumeliam passi, sed etiam graviter caesi erant. Diuturna autem addidi, ut quotiescunque, quantumcunque adversi irruerit, patientia nullatenus deficiat in mente, quandiu vita fuerit in corpore. De omni virtute illa Domini intelligitur sententia: Qui perseverat usque ad finem, hic salvus erit (Matth. XXIV, 13) . Propter Deum, in fine dixi, pro eo quod id solum a Deo remuneratur, quod propter ipsum [Col. 0270C] pure exercetur; ut cui amor Dei causa est in labore, ei sit et visio in retributione merces. Igitur qui hic patitur quod debet, et eo modo quo debet, id est voluntarie et perseveranter et qua de causa, hoc et propter Deum, hunc vere patientem dixerim. Hic patiens est melior viro forti; hic dominatur animo suo, et melior est expugnatore urbium. O quantum homo is exaltaretur, qui vel unam urbem posset subjugare! sed ei nullatenus comparari potest, qui animo suo dominatur, etiam quando non modo urbem, sed et urbes subjugaret.
IX. Audientes itaque verba correptionis ab aliquo, nolite dissecari cordibus vestris, nec strideatis dentibus in eum, qui vos corrigit, per iram interius [Col. 0270D] furentes, et verbis in eum exterius mordentibus garrientes. Sed et hoc cavete, ne continentes aures vestras unanimiter impetum faciatis in eum. Hoc est pessimum et damnosissimum crimen conspirationis, quod a se semper elongare debent universi habitu religionis induti, qui vel modicum quid sentiunt de coelo. Exsecrabilis plane coram Deo unanimitas ista et hominibus, qua furibundus in proximum fit impetus. Procul distat ab illa quam vobis habendam suggerit beatus Augustinus ubi dicit: Haec sunt quae observetis, praecipimus in monasteriis constitutis, ut unanimes habitetis in domo, et sit vobis anima una et cor unum in Deo [Col. 0269D] S. August. In Reg. init. . Itaque charitatis correptionem audientes, non secus [Col. 0271A] quam ut causam salutis vestrae, amplectamini eam, scientes meliora esse vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula blandientis (Prov. XXVII, 6) . Quia si forte iracundiae motu praeventus in illa ebrietate furoris, in patientia possidere animam tuam non potes, includant saltem labia tua, et murus ille osseus linguam, nec obnubilet perturbans faciem tuam, ut, dum mens foras non emittit quod intus tolerat, alterius nec per vultum turbatum offendas aspectum, nec per verbum iratum percutias auditum. Laudabile quidem et omnino probabile est, ut tam caute tempore adversitatis te habeas, quatenus quod intus toleras, nec vultu nec verbo passim foris ostendas, sed humilitatem, pro posse, in lingua et facie praeferens, scias nebulosam hanc in [Col. 0271B] quam venisti horam tentationis, disponente Deo, in horam noviter transituram pacis et tranquillitatis, quia qui irruere super te permittit vesperum ad fletum, arridere quoque ipse faciet tibi continuo matutinum ad laetitiam (Psal. XXIX, 6) .
X. Quam multa, ut frequentissima experientia edocti sumus, iratis nobis suggerit ira ut dicamus et agamus, quae post tempus furoris nullatenus dicenda vel agenda fuisse, sedati jam atque tranquilli effecti evidenter perpendimus? Et idcirco sapiens admodum est, qui furibundum erumpere prae sui vehementia gestientem intrinsecus modum comprimens, cum beato Job (cap. III, 28) dissimulat, silet, quiescit, ut et vultus hilaritatem incontaminatam [Col. 0271C] custodiat, dissimulans; et ab aspero se servet verbo silens, et ab actu se compescat illicito quiescens; in vultu hilaris, in verbis lenis, in factis irreprehensibilis. Ne vero contineatis aures vestras impetum facientes unanimiter in eum, non indigetis ut prohibeamus vobis. Quamvis enim necdum omnes ad illud conscendistis culmen perfectionis, ut ab occulto irae motu qui ex abrupto quam saepe irruit, et multoties, priusquam praeveniri vel provideri possit, violenter et importune se ingerit, semper immunes sitis: absit tamen ut putem aliquos esse inter vos tantae malitiae veneno infectos, ut illis aliquando insidias moliantur, a quibus salubres se accepisse correptiones recordantur! Haec itaque tam iniquos deprehendimus Judaeos in passione beati [Col. 0271D] Stephani exercuisse; furorem in corde, exprobrationem in ore et conspirationem 115 in ipsius mortem; qui, teste Scriptura: Dissecabantur cordibus suis, et stridebant dentibus in eum, et impetum faciebant unanimiter in eum (Act. VII, 54) . Quem ejicientes extra civitatem lapidabant. Ille vero beatus martyr, contra tria illorum mala, tanta exercuit bona; contra furorem in corde, sinceram charitatem; contra exprobrationem in ore, salubrem correptionem; contra conspirationem in ejus mortem, devotam orationem, qui pro se lapidantibus orabat sic: Domine, ne statuas illis hoc peccatum, quia nesciunt quid faciunt (ibid., 59) .
XI. Quam severa correptio, quam munda oratio! quia nimirum utramque, in una eademque [Col. 0272A] persona, unius sinceritas dilectionis formavit. Talis erat sanctus Joseph, qui fratres suos et intrinsecus perfecte dilexit, et in eos exterius aspere saeviens in aperto quidem corripuit, ut per austeritatem culpam deleret; sed in occulto flevit, ut per pietatem dilectioni satisfaceret. Verba increpatoria in ore formavit zelus, quem lacrymis ab oculis intimus dilectionis affectus excussit (Gen. XLIII, 30) . Et quidem aliquandiu, licet vix, hunc in se abscondit affectum, sed maxima vehementia ejus, ut erumperet, postmodum compellebat. Quid enim dicit Scriptura? Non enim ultra se poterat continere Joseph multis coram astantibus (Gen. XLV, 1) . Et post pauca: Elevata quoque voce cum fletu dixit fratribus suis: ego sum Joseph (ibid., 3) . Mortuo [Col. 0272B] vero sancto sene Jacob, timentes fratres ejus, ne eum ad se ulciscendum mors paterna laxaret, cujus, ut putabant, manus vita patris ab ultione continuerat, haec ei mandaverunt, dicentes: Pater noster praecepit nobis antequam moreretur, ut haec tibi verbis illius diceremus: Obsecro ut obliviscaris scelerum fratrum tuorum, et peccati, et malitiae quam exercuerunt in te: nosque oramus, ut servo Dei patri tuo dimittas iniquitatem hanc (Gen. L, 17) . Quibus auditis flevit Joseph. O virum sanctum et justum utrobique compositum! amantem pie corripientem severe, mollia gestantem viscera ad lacrymas, dura proferentem verba ad correptiones! Quid de sancto Moyse dicemus, qui mansuetus et discretus, Domino, [Col. 0272C] ne populum feriret restitit, ob magnum quem erga eumdem populum habuit affectum: et idololatras, ne culpa impunita esset, ob ingentem, quem in lege Dei sui habuit, zelum, morte percussit. Ibi tam pius et tanto erga subjectos suos ardens amore, ut diceret Deo: Aut dimitte eis hanc noxam, aut, si non facis, dele me de libro quem scripsisti (Exod. XXXII, 31) . Hic vero tam rigidus, et tam magno zelo succensus, ut his, qui adjuncti sunt ei de filiis Levi, praeciperet, dicens: Ite et redite de porta ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem suum, et amicum et proximum (ibid., 27) . Patet ex his quod vera charitas, quam et ordinari in se petit in Canticis Sponsa, sic menti infundit lenitatem ad affectum (Cant. II, 4) , ut infundat pariter austeritatem ad zelum, quatenus quicunque cuma postolis percepit Paraclitum, sic ignem habeat ad affectum dilectionis, ut habeat et linguam ad verbum eruditionis, praestante eodem Spiritu sancto, qui est cum Patre et Filio benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1, Exempla Scripturarum, ex quibus discant ministri verbi non deficere quandoque despecti. โ 2. A Spiritu sancto est intendere in coelum, ut notatur in S. Stephano. โ 3. Coeli mystici, Ecclesia, fidelis anima, Scriptura, mysterium, vitae sanctitas, coetus beatorum, felicitas patriae. โ 4. In primo coelo, id est Ecclesia, [Col. 0273A] sol sacerdotium, luna regnum, stellae viri sancti. Quanta hic obscuratio. โ 5. In secundo, temperantia in prosperis, sol est: patientia in adversis luna, bonae cogitationes stellae. โ 6. In tertio, sensus mysticus sol; litteralis, luna: exempla virtutum stellae. โ 7. In quarto, intellectus est sol, luna fides, modi contemplationis stellae. โ 8. In quinto, sol est amor, luna timor, actiones externae sunt stellae. โ 9. Coelum aliud quinquepartitum: primum est Deus, cujus longitudo aeternitas, latitudo charitas, altitudo majestas, sapientia profundum. โ 10. Secundum est Christus, cujus divina et humana natura sunt duo luminaria; stellae verba vitae et salutis opera. โ 11. Tertium, intellectus angelicus, in quo notitia Verbi, creaturarum, et sui, sunt sol, luna, et stellae. โ 12. Quartum, hic mundus: cujus sol Christus, luna Scriptura, stellae Apostoli. โ 13. Quintum volucrium, sive aer: cujus [Col. 0273B] sol, luna, stellae patent. โ 14. Coeli duodecim suis decori luminaribus. โ 15. Angeli a visione Dei nunquam vacant; quae visio sol est, nostri compassio luna. 116 . โ 16. Beati in Deo potentes sine debilitate, sapientes sine errore, diligentes sine offensione. โ 17. Deum esse in seipso incomprehensibilem, in reprobis terribilem, in electis amabilem, est in eo considerare solem, lunam, stellas. โ 18. Anacephalaeosis cum assertione praecedentium. โ 19. Simile a viatoribus longum iter uno die metiri non valentibus.
I. Cum autem Stephanus esset plenus Spiritu sancto, intendens in coelum vidit gloriam Dei (Act. VII, 55) . In passione, fratres, beati Stephani protomartyris patientiae nobis exemplum accipere possumus, si a nostris forte auditoribus in aliquo contemnimur, cum eis verbum vitae praedicamus. Suis namque [Col. 0273C] ipse auditoribus exhortationem salubrem impendit, verbis eos increpatoriis ex charitate convenit; sed ut de eis legitur: Aadientes haec dissecabantur cordibus suis, et stridebant dentibus in eum. Ecce vitae audientes praeconem, occulta ira concussi sunt, quod per hoc notatur, quod dissecabantur cordibus suis. Aperto furore dilacerati sunt, quod per hoc innuitur quod stridebant dentibus in eum. Non solum autem, sed audientes eum referre quod vidit coelos apertos et Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei: Exclamantes voce magna continuerunt aures suas, et impetum fecerunt unanimiter in eum, et ejicientes extra civitatem lapidabant. O malitia multimoda! O vesania non minus perversa quam diversa! in exclamantibus impatientiae [Col. 0273D] notate vesaniam: in continentibus aures suas, obstinationis duritiam; in facientibus impetum unanimiter in eum, furentem conspirationem; sive, si id melius accipitur, conspirantem furorem; in ejicientibus extra civitatem, dedignationem; in lapidantibus, crudelissimos ac cruentissimos eos intelligite carnifices. Non ergo nimis dure, quantum ad te, accipias, quando verbum evangelizas, si te forte despici consideras, sciens te non meliorem esse Stephano. Non melior illo, de quo cum veritatis verba referret, a perfidis auditoribus clamatum est: Tolle de terra hujusmodi, non est enim fas eum vivere (Act. XXII, 22) . Paulus hic erat, apud quem verbum Dei nunquam erat alligatum; qui occidi pro Domino potuit, tacere autem de Domino nostro [Col. 0274A] non potuit (I Tim. II, 6) . Accipite et alium athletam. Allocutus est sanctus Jeremias quondam populum, dicens ad eos, quae per eum Dominus mandavit; sed intonuit vox haec terribilis, ut scitis, in fine sermonis ejus: Morte moriatur homo iste. Quare prophetavit in nomine Domini? (Jer. XXVI, 8) . Michaeas filius Jemla (III Reg. XXII, 27) , cum in nomine Domini quod verum erat idololatrae et homicidae regi loqueretur, mandatum accepit ut mancipatus custodiae pane sustentaretur tribulationis et aqua angustiae. Sed quid de eis dico, cum non sit servus major domino suo, neque apostolus major eo qui misit eum? (Joan. XIII, 16.) Nonne, ut multa alia sub silentio praeteream, cum ipse aeternitatis Dominus coram incredulis haec verba [Col. 0274B] proferret: ยซ Antequam Abraham fieret, ego sum,ยป tulerunt lapides ut jacerent in eum? (Joan. VIII, 58.) Igitur cum evangelizas verbum, ut adamantem et silicem exhibe faciem tuam, quatenus nec elatione dilateris susceptus, nec dolore contraharis contemptus, nec pretiosum te aestimes cum audiris, nec cum despiceris vilem.
II. Et de his hactenus. Videamus jam quid sibi vult hoc, quod de beato Stephano audivimus: Cum intendit in coelum, vidit gloriam Dei. Fateor, intentum me faciunt verba haec: puto autem quod et vos. Gloriam Dei vidit, sed eam non videret nisi in coelum intenderet, sed nec in coelum intenderet ut videre Dei gloriam posset, nisi Spiritu sancto plenus esset. Sic enim se habet ipse ordo verborum. [Col. 0274C] Cum esset, ait sanctus Lucas in Actibus apostolorum, Stephanus plenus Spiritu sancto, intendens in coelum, vidit gloriam Dei. Quasi inde ei acciderit, quod gloriam Dei vidit, quia in coelum intendit, qui Spiritu sancto plenus fuit. Ita est. Videamus quid sit coelum hoc, ut et consequenter cognoscamus, quem [quare] oporteat Spiritu sancto esse plenum, qui intendere desiderat in illud. Multis in locis de coelo invenio tractare Scripturam, et puto illud non unam, sed diversam habere significationem.
III. Mihi videtur quod sancta Electorum Ecclesia toto orbe terrarum diffusa, quasi quoddam coelum est, de quo legitur dixisse in Genesi Deus: [Col. 0274D] Fiant luminaria in firmamento coeli (Gen. I, 14) . Hoc est, sint viri spirituales in summa eminentia et eminenti firmitate Ecclesiae. Est et anima sancta, de qua puto dixisse in Apocalypsi Joannem, quod factum est videlicet silentium in coelo, quasi media hora (Apoc. VIII, 2) , pro eo quod exiguo admodum momento, interna durat quies in anima. Sed et Sriptura sacra visa fuit Psalmistae quasi quoddam esse coelum, quod ait Dominum extendere quasi pellem (Psal. CIII, 3) , quia nimirum sacram mortalibus aperit Scripturam. Occultum quoque mysterium Dei si quis dixerit esse coelum, non videtur deviare a vero, pro eo quod Joannes in Apocalypsi vidisse se asserat 117 ostium apertum in coelo (Apoc. IV, 1) , id est deprehendisse se, intellectum [Col. 0275A] sibi fuisse de occulto mysterio revelatum. Sanctitas quoque vitae coelum quodammodo est, de quo Beatum Job alloquens Dominus: Gelu, inquit, de coelo quis genuit? (Job. XXXVIII, 29) pro eo quod ipse multos nonnunquam post sublimem sanctitatem in iniquitate, occulto sed justo judicio indurari permittit. Coetum vero illorum supernorum spirituum sanctus David coelum esse intellexit, qui ait: In aeternum verbum tuum, Domine, permanet in coelo (Psal. CXVIII, 59) . Quia cadentibus spiritibus apostatis, sine ullo defectu supernorum spirituum, coetus eorum qui remanserunt divini verbi obedientiam custodit. Quod autem coelestis illa, ad quam suspiramus beatitudo, coelum appelletur, nemo qui dubitat. De quo mentionem videtur facere [Col. 0275B] Isaias, qui diabolum alloquens dicit: Quomodo cecidisti de coelo (Isa. XIV, 12) , id est, de coelesti beatitudine? intendite huic septiformi, quod vobis proposuimus, coelo; si forte in eo videre poteritis gloriam Dei. Primum sancta Ecclesia est, secundum anima fidelis, tertium Scriptura sacra, quartum mysterium occultum, quintum sublimitas sanctitatis, sextum supernorum spirituum coetus, septimum beatitudo illa coelestis.
IV. Nonne tibi videtur sancta Ecclesia esse coelum, in qua velut sol fulget sacerdotium, ut luna lucet regnum, et quot sanctos continet viros, quasi tot praeclaras habet stellas? In istis coeli hujus luminaribus claritatem videmus modo non modicum obscuratam, illa namque tempora periculosa non [Col. 0275C] tam instant, quam exstant, in quibus Apostolus praedixit futuros homines se ipsos amantes, quod et nos videmus impletum in his luminaribus (II Tim. III, 6) , de quibus prophetavit implendum esse propheta ille potens in opere et sermone, quando ait: Erunt signa in sole et luna et stellis (Luc. XXI, 25) . Quod signum? nisi quod evidentius praedixit Joel: Sol. inquiens, convertetur in tenebras, et luna in sanguinem? (Joel. II, 31.) Nonne solem aspicis in tenebras conversum, cum obscurato, ut deflet Jeremias (Jerem. IV, 23) , auro, mutato colore optimo, dispersis lapidibus in capite non quidem aliquarum, sed omnium platearum, est sicut populus, sic sacerdos? (Ose. IV, 9.) Sed et lunam nonne humidis cum [Col. 0275D] oculis conversam vides in sanguinem, cum reges vides deserere justitiae aequitatem, exercere autem crudelitatem? signum vero quod tibi in stellis horribile apparet, hoc est, quod in Apocalypsi videlicet vidit Joannes (Apoc. XII, 4) , caudam utique [ al. videlicet.] draconis trahere mediam partem stellarum coeli et mittere eas in terram. Quod, etsi tunc spiritualiter fiet quando revelabitur homo ille in suo tempore, qui proprie appellatur homo peccati, filius perditionis (II Thess. II, 3) ; qui in massa reproborum est, quae corpus est diaboli, quem exprimit draco; pro eo quod in fine apparebit, quasi cauda erit; eos qui in Ecclesia lucere videbuntur, vel minis vel blanditiis attractos de sublimibus ad ima, de coelestibus pertrahet ad terrena. Quamvis, inquam, [Col. 0276A] in tunc diabolus per eum, peramplius et perfectius faciet, id tamen nec modo agere desistit: quia ministerium jam operatur iniquitatis. Ad hoc etiam aestimo pertinere, quod in eodem dicit libro, quia Sol factus est sicut saccus cilicinus: et luna tota facta est sicut sanguis: et stellae de coelo ceciderunt super terram (Apoc. VI, 12) ; pro eo quod sacerdotium asperitas iniquitatis denigrat: imperium furor crudelitatis cruentat, alii vero sancti relicta altitudine contemplationis coelestis, devolvuntur in terrenis. Attamen duo haec magna luminaria, in coelo, duo sunt hi praecellentes ordines in Ecclesia, luminare majus, quod praeest diei contemplativorum, et luminare minus, quod praeest nocti activorum.
V. Nonne et anima videtur esse coelum, quam [Col. 0276B] coeleste afficit desiderium sublimem, in qua temperantia in prosperis velut sol est in die, patientia in adversis tanquam luna in nocte; in qua quot apparent cogitationes bonae, tot nimirum fulgent stellae praeclarae? Et bene temperantia luminare majus, patientia luminare minus, quia difficilius est cum pacata fortuna non dissolvi, quam sub offensa non frangi.
VI. In coelo quoque Scripturae nonne sensum spiritualem per expositionem revelatum quasi solem esse vides in die, historialem vero adhuc indiscussum velut lunam in nocte, ac per hoc illum luminare majus, hunc vero minus? in qua vide innocentiam Abel, sanctitatem Henoch, perfectionem Noe, verecundiam Sem et Japhet, obedientiam Abrahae, munditiam Isaac, simplicitatem Jacob, justitiam [Col. 0276C] Melchisedech, pudicitiam Joseph, mansuetudinem Moysi, zelum quem habuit Phinees, rectitudinem Josue, fortitudinem Caleb, pietatem Samuelis, humilitatem David, caeteraque in hunc modum innumera sanctorum exempla et praeclara insignia, nec puto 118 jam quod lucidis carere stellis hoc coelum asseres.
VII. Quartum coelum occultum mysterium, in quo pro sole fulgeat tibi intellectus, pro luna fides. In quo etiam quot modi internorum tibi contemplationum apparent, nonne tot in eo lucidae stellae nitent? Intellectus luminare majus est, et fulget in die; fides vero minus, et in nocte. Quia cum certam nobis in occulti mysterii coelo tam ista, quam [Col. 0276D] ille ostendat veritatem; ille tamen manifestam et nudam, haec vero clausam demonstrat et involutam. Ut sicut in sole hoc visibili et luna videmus, in illo sit lux clarissima; in hac vero, respectu illius, etsi lux est, sit tamen obscura. Fides siquidem nihil habet dubium, sed nec aliquid nudum, ut sit haec lucens utique, pro eo quod veritatis habet certitudinem; sed lucens in nocte, pro eo quod detinens eamdem veritatem in involutione, nudam non profert manifestationem. At vero intellectus pro eo quod veritas ei ambigua non est, sol nimirum est lucens, quia vero clausa non est, in die est fulgens. Modi quoque internarum contemplationum, quos in occulto hoc suscipis mysterio, stellae sunt tibi lucentes in isto coelo.
[Col. 0277A] VIII. Sanctitas vitae quintum coelum est, quod duo magna luminaria decorant; luminare majus, quod est amor illuminans te ad intellectum et inflammans ad affectum, ut in die honeste ambulans justitiae claritatem exerceas; et luminare minus quod est timor, lucens tibi, ut in nocte irruentis tentationis, nequitiae caliginem devites. Habet et stellas, actiones per membra corporis exercens praeclaras. Sed quo progredior? num ut unicuique istorum septem, quos vobis proposui coelorum propria assignem luminaria praesens exigit materia? nonne hoc expedit magis ut ostendam quomodo intendens in coelum videre possis gloriam Dei?
IX. Et profecto praeter hoc septiforme coelum est adhuc quoddam quinquepartitum coelum, in quod si [Col. 0277B] intendis, videre poteris, ut aestimo, gloriam Dei. Et primum quidem summum illud coelum omnibus aliis coelis sublimius: ipsum est Deus noster altissimus et investigabilis: Qui solus habet immortalitatem, et lucem inhabitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit unquam, sed nec videre potest (I Tim. VI, 16) . De hoc coelo sanctus David: Posuerunt, inquit, in coelum os suum (Psal. LXXIII, 9) ; id est Deum verbis blasphemiae irritaverunt: Nemo ascendit ad hoc coelum, nisi qui descendit de coelo Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III, 13) ; pro eo quod nemo novit Patrem nisi Filius (Matth. XVI, 27) , qui processit a Patre, qui et in Patre, et Pater in ipso est (Joan. XVI, 28) . Hic est qui exivit a Patre, et venit in mundum, et vadit ad Patrem, quia [Col. 0277C] occursus ejus usque ad summum ejus (Psal. XVIII, 7) . Magnum utique et vere magnum hoc coelum, cujus magnitudo [ al. magna est], longitudo, latitudo sublimitas et profundum. Magnitudo quadrifaria, sed una; quadrifaria in oris prolatione, una vero in fidei confessione. Longum nobis hoc coelum ostendit aeternitas, latum charitas, altum majestas, et sapientia profundum facit, longitudo non protensa et est sicut initio, sic carens termino. Latitudo non praetensa: nihil eorum quae fecit odio habens (Sap. XI, 25) ; sed est ei cura de omnibus. Altitudo non sursum elevata, et est supra omnia, cui adest manus omnia potens; profundum non subtus depressum, et est infra omnia. Cui non deest oculus [Col. 0277D] omnia videns. Ecce quam magnum coelum hoc; sed quam magnum quis apprehendet? Magnus, inquit, Dominus noster, et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non est numerus (Psal. CXLVI, 5) ; sic et magnitudinis ejus non est finis (Psal. CXLIV, 5) . O altitudo in excelsis! o longitudo in promissis! o latitudo in beneficiis! o profundum in judiciis! Suspice in coelum hoc, et inferet consideranti tibi altitudo stuporem, ut obstupescas, longitudo spem ut sustineas, latitudo amorem ut diligas; profundum timorem ut expavescas. Vide quia hoc coelum omnibus aliis, de quibus huc usque locuti sumus, sive loquimur; sublimius et dignius est. Quae sint ejus luminaria nolite quaerere a me. Fateor, revolvo quaedam apud me, quae ad ea fortasse possunt pertinere, sed [Col. 0278A] utrum plena possit ad ea congruentia referri, necdum comprehendo. Unde vobis proferre in medium non praesumo: instruet vos Dominus super his per semetipsum, dum non vult per me. Nam si vellet, per me ea vobis ostendi, primitus ea mihi revelaret, ut per me ad vos ea transmitteret.
X. Christum quoque mediatorem Dei et hominum, Deum et hominem quidem [ al. et quoddam] et quidem valde sublime dicimus coelum: ad quod videtur tunc sanctus David oculos elevasse, quando ait: Coelum coeli Domino (Psal. CXIII, 16) ; intelligens, ut credo, Deum Filium Dei quasi coelum coeli in omnibus sine ulla exceptione Patri adesse. Quae esse putatis duo magna in hoc 119 coelo luminaria? forte duae sunt in Christo naturae. Considerate [Col. 0278B] si non luminare majus ille sol sit indeficiens divinitatis suae, in aeternitatis praefulgens die: luminare minus quasi quaedam luna, mutabilitas sit nostrae in eo assumptae naturae, videlicet humanitatis suae. Quae pro eo quod munda quidem, sed temporaliter suae unita est personae; lucet profecto, sed in hujus temporis nocte. Lunam aiunt suscipere lumen a sole: et quid habet quod non accipit etiam in Unigenito humana natura? Nonne legistis in Evangelio quod cum approquinquaret Dominus Jericho, lumen caecus recepit? quem, ut scitis, clamantem quidem transiens audivit, sed stans illuminavit (Luc. XVIII, 35) . Quid? nonne Jericho luna dicitur? nonne per transitum nostrae mutabilitas in eo naturae, per statum vero suae aeternitas exprimitur? Videtis ergo [Col. 0278C] quod in transitu lunae suae, et in statu solis sui, nostrae coelum hoc caecitatis tenebras tersit. Sed in illo per pietatem quidem eidem est caecitati meae compassus: in isto vero per pietatem auxiliatus. Sed hujus coeli stellae quae sunt? puto quod verba sint, quae habuit, vitae aeternae, et quae in terra operatus est opera salutis nostrae. Inclina itaque aurem tuam, et audi utilia, quae protulit ore: aperi oculos tuos et vide mira, quae ostendit in opere, et dic haec omnia stellas, et quidem valde lucidas esse, quae coepit Jesus facere et docere (Act. I, 1) : nec mendacii argueris.
XI. Est tertium quidem [ al. quoddam] coelum, altum quidem, inferius tamen isto, capacitas videlicet [Col. 0278D] angelici intellectus. Hoc est, quo omnipotentem, ut verbis ejus utar, quae quidam amicorum Job asseruit, excellentiorem, et excelsiorem, cum eum ad perfectum non posse reperire affirmavit: Excelsior, inquit, coelo est, et quid facies (Job XI, 8) ? volens, credo, per haec Sophar, qui haec verba ostendisse invenitur, ipsum convincere, quod suo Deum omnipotentem intellectu, cum humanus sit, perfecte reperire [ al. reperiri], hoc est, plene comprehendere non posse, qui in luce habitans inaccessibili non modo aliquem, sed omnem sensum, ipsum etiam angelorum intellectum longe transcendit. In coelo isto, videlicet in intellectu angelico, triplex emicat lumen, quo illustrati Christum agnoscunt angeli, qui eos fecit; et hunc intellige solem: creaturam [Col. 0279A] mutabilem, quam eis condidit, et haec est luna: et se ipsos, qui singuli in personas [ al. in hierarchias] dispositi in ordinibus distincti, stellae sunt in perpetuas fulgentes aeternitates. Intellectum itaque angelicum communem omnium illum conditorem, naturam a se fictam [ al. factam] mutabilem, et se ipsos pure aspicere, hoc est tertium, de quo agimus, coelum solem et lunam et stellas habere. Coelum quartum mundus iste est, de quo in Apocalypsi Joannes: Signum, inquit, magnum apparuit in coelo (Apoc. XII, 1) . Hoc est, miraculum magnum in mundo. Et quod signum? mulier amicta sole, et luna sub pedibus ejus, et in capite ejus corona stellarum duodecim, in quibus verbis describitur Ecclesia, quae peregrinatur in mundo per [Col. 0279B] baptismatis sacramentum Christo induta, cujus gressibus lucet sacra Scriptura, quasi lucerna lucens in caliginoso loco (II Petr. I, 19) , et sicut ille sol, sic et haec luna est. De qua loquitur sanctus David: Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis (Psal. CXVIII, 105) . Quae etiam mulier duodecim stellarum ornatur corona, dum totidem apostolorum instruitur doctrina; nam ipsi stellae sunt. Est itaque coelum quoddam mundus hic; lunam vero hujus coeli instabilitatem accipe hujus mundi; singulae vero res ab hoc artifice creatae quasi quaedam stellae sunt; ipse vero decor universitatis eorum pura speculatione et attentione [ al. et inspectione] consideratus solis quamdam in [Col. 0279C] mente speculantis effigiem praefert.
XII-XIII. Quintum coelum si vultis videre, ipsum est aer iste, quod volucrum esse pluribus in locis in sacra Scriptura dicitur, pro eo quod in aere volitare videntur. Cujus luminaria, cum ipsum visibile sit, et ipsa visibilia sunt. Haec sunt illa quae realiter quarta die in ipso mundi exordio, posuit Deus in ipso firmamento coeli (Gen. I, 14) , ut essent, sicut modo omnes corporaliter videmus in signa et tempora et dies et menses et annos, et dividerent diem et noctem et lucerent in eodem firmamento coeli et illuminarent terram. En plures vobis proposuimus coelos, et non sub una sed sub gemina divisione, ut et evidentius intellectu caperentur, et arctius in memoria retinerentur. In prima vobis [Col. 0279D] divisione ostendimus sex, in secunda quinque. Unicuique autem prout nobis occurrere potuit ad praesens, propria luminaria aptavimus exceptis tribus: illo videlicet altissimo coelo, qui Deus est, et duobus aliis, quorum unum beatorum illorum spirituum coetui, alterum vero beatitudini assignavimus coelesti. Repetamus eos modo ex ordine et omnes sub una divisione, quia 120 quod saepius solet repeti, arctius contingit in memoria retineri.
XIV. Primum coelum est aer iste visibilis, secundum mundus iste mutabilis, tertium Ecclesia sancta, quartum anima devota, quintum Scriptura divina, sextum occultum mysterium, septimum sanctitas religiosae conversationis, octavum spirituum supernorum coetus, nonum beatitudo illa coelestis, [Col. 0280A] decimum, capacitas angelici intellectus, undecimum primogenitus mortuorum ille princeps regum terrae, mediator Dei et hominum, Deus et homo Dominus noster Jesus Christus (I Tim. II, 5) ; duodecimum, qui lucem habitat inaccessibilem (I Tim. VI, 16) , rex immortalis et invisibilis, qui suo nobis ortu diem affert solus omnipotens, et dominans Deus trinus et unus. In primo coelo sol est visibilis, qui suo ortu nobis diem afferens, et occasu auferens quotidie oritur et occidit, et, ut ait Ecclesiastes: Ad locum suum revertitur: ibique renascens gyrat per meridiem et flectitur ad aquilonem lustrans universa (Eccl. I, 5, 6) . Luna ejus quae sit, sive stellae satis intuentes deprehendunt. In secundo mutabiles ejus eventus pertinent ad lunam; [Col. 0280B] singulae ejus creatae a Deo visibiles res ad stellas, decor universitatis per contemplationem inspectus ad solem pertinent. In tertio, ut breviter percurramus, sacerdotium et regnum, et viri sancti sol, luna, et stellae. In quarto sol temperantiae, luna patientiae, stellae sanctarum lucent cogitationum. In quinto sol in sensu spirituali, luna in historiali, stellae in revelatione virtutum, quas dudum exercuerunt sancti. In sexto sol micat in intellectu, in fide luna, singuli autem internarum contemplationum modi singulae sunt stellae. In septimo fulget sol amoris, luna timoris, et bonarum actionum corporalium stellae. In decimo cognitio Dei praefulget ut sol, creaturae mutabiles ut luna, et dum [Col. 0280C] propriam lucem singulae habent, lumine quodam decoro, et decore luminoso stellae singulae micant. In undecimo sol est assumentis nostram naturam, luna assumptae; singula vero quae ab eo audiuntur verba, et singula quae in eo conspiciuntur opera, stellae sunt.
XV. Puto quod desideratis multum videre luminaria horum trium coelorum de quibus necdum quidquam diximus. Scio enim piam et religiosam curiositatem vestram non posse quiescere, quandiu non invenit quod quaerit. Num istud prout solitum, negabit largus ille Dominus aperire secretum? pulsemus ad eum, quia mentiri non potest qui ait: Pulsanti aperietur (Luc. II, 10) . Perseveremus in pulsando, ut dare vel importunitas compellat, [Col. 0280D] quem compellere fortassis amicitia non valet. Pulsemus, inquam, si forte pulsantibus concedat; quod scrutantibus negat, sic enim saepissime solet. Nam multoties, quod perscrutando non potuimus invenire, licuit quoque nobis pulsando extorquere. Aperi nobis, Domine, ad laudem tuam, ad utilitatem nostram, quae sunt luminaria in coelo, quod est beatorum tuorum spirituum coetus, et in illo quod est beatitudo quam nobis promittis, coelestis; et in illo etiam quod ipse es. Ex his beatis, qui in tua tecum exsultant gloria, spiritibus, quosdam intelligimus tuo indesinenter vultui assistere, et ab intimis nunquam recedere, quosdam vero opus ministerii sortientes foras ad nos exire, effectos te disponente, administratorios spiritus; a te in ministerium [Col. 0281A] missos propter nos, qui haereditatem capimus salutis (Hebr. I, 14) . Et haec de eis dedit mihi sentire ille servus tuus, qui ait: Millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei (Dan. VII, 10) . Sed rursum video nec istos deesse aliqua hora, qui ad nos foras exeunt, nec illos nobis, qui tibi indesinenter assistunt. Nam quomodo possunt esse perfecti vel illi in charitate, si etiam tibi assistentes curam de nobis nullam haberent, vel isti in felicitate, si cum ad nos exeunt beatam et laetificantem visionem tuam non modo amitterent, sed vel brevissimo momento videre intermitterent? Itaque et qui assistunt tibi nobis non desunt compassione: et qui ad nos veniunt, tibi assistunt, imo in te sunt contemplatione. Haec autem [Col. 0281B] sollicitudo, qua isti nobiscum degentes astricti tenentur erga te, et illi tibi intendentes de nobis; nonne lux magna est, qua stellae illae lucidae, illos de quibus loquimur, beatos spiritus dico, praefulgent? Ministerium vero eorum, quia id apud nos, qui in praesentis vitae caligine mutabili, et mutabilitate versamur caliginosa, exercent, nonne luna est? nam tuae semper intendere claritati, visionis splendidissimo indeficientis solis jubare perfrui est, igitur in assistentibus fulget sol, in ministrantibus luna, et dum singuli perfecta tibi adsunt contemplatione et nobis compassione, magna haec eos perfectio fovens magna est lux stellas illas singulas illustrans.
XVI. Coelestem illam ad quam aspiramus 121 [Col. 0281C] felicitatem triplicem esse invenio, dum apud me quaero, quid erimus in nobis, quid in te Deo nostro, quid simul omnes in invicem. Et invenio nos in nobis potentes, et in te sapientes, et in invicem amantes [ al. in suos invicem vel se invicem]: omnia poterimus sine ulla debilitate, omnia sentiemus sine ullo errore, et invicem plene diligemus sine ulla offensione. O robur fortitudinis indeficientis, qua in nobis potentes! o claritas omnimodae cognitionis, qua in te Deo nostro sapientes! o suavitas veri amoris, quo invicem amantes! Haec tamen omnia tu nobis eris, qui, dum totus in nobis eris, etiam totum in nobis eris, conferente nobis potentiam in nobis, te summo Deo Patre; sapientiam in [Col. 0281D] te Deo nostro, te summa sapientia Filio: Benignitatem in invicem, te summa benignitate Spiritu sancto, ut sis Deus omnia in omnibus (Coloss. III) . Quia vero nos, in quibus haec erit potentia, mutabiles sumus natura, et sicut luna habet secundum quosdam lumen a sole, sic et nos, quidcunque habemus boni, a te habemus: videtur nobis, quod quaedam in coelo luna, ista, in illa beatitudine coelesti, erit potentia. In te vero sapientiam habere, nonne solis est claritatem possidere? quid in hoc sole [coelo?] visibili clarius sole? quid in illa beatitudine splendidius quam, in te omnia sciente, omnia scire? singulos autem concives illos insolubili indeficientis charitatis compage benignitas uniens in te; obscuritatis omnimodae nescia, claritas est in singulis [Col. 0282A] illis stellis irradians. Habet itaque coelum illud solem, dum illis filiis regni coelestis illa beatitudo (hoc est enim coelum) sapientiam confert in Deo, per omnimodam cognitionem; lunam, dum eis potentiam, singulis in se, per robutissimam fortitudinem; clarissimam etiam lucem, et lucidissimam claritatem in stellis, dum suavitatem in singulis, in invicem veri amoris.
XVII. Restat, Domine, ut de illis coeli luminaribus, quod tu es, aliquid dicamus. Ergo tuo splendore mica, et illumina nos, ut sine tenebris erroris, de eis loquendo incedamus. Si cum coelum sis, solem, lunam et stellas habes, tu quidem hoc ipse es, qui nihil in te habes, quod ipse non es: sicut enim tu verum esse non potes non esse, sic nec aliquid in te [Col. 0282B] esse poterit, quod tu non sis. Tu enim, ut ita dicam, esse tuum es, in quod nihil est nisi quod es; aliis tamen in te ostendis solem, aliis lunam, aliis stellas, cum tu non aliud et aliud, sed ipse idem sis, cum idem est esse quod est. Qui autem considerat quid es in te ipso, quid in reprobis, quid in electis, videre, ni fallor, potest, esse in te solem, lunam et stellas. Video te in te ipso; omnino incomprehensibilem, ac per hoc quemdam, quem nullus vel angelicus vel humanus intellectus penetrare sufficit, solem. Tu vere unus, et ideo in te non suscipiens numerum: immensus, ac per hoc nullum admittens augmentum; aeternus et idcirco nullum patiens defectum: tu sub quo transeunt cuncta, nihil tibi. Tu [Col. 0282C] magnus, sed sine quantitate; tu simplex, sed sine extenuatione; tu bonus, sed sine qualitate, tu semper sed sine tempore, tu ubique sed sine loco; tu in omni re, sed sine tui definitione; tu in omni tempore, sed sine tui mutabilitate. Nec potes ullatenus nec pro [ al. vel pro] tui puritate maculari, vel simplicitate dividi vel immensitate comprehendi, vel incommutabilitate mutari: sed nec cognitionem variare potes, qui sapientissimus es; nec affectum, qui optimus, cujus potentiae omnis effectus subjicitur, cujus sapientiae omne occultum manifestatur, cujus deliberationem omnis eventus sequitur, cujus nec aeternitatem aequat tempus, nec bonitatem virtus, nec sapientiam sensus, nec potentiam opus. Quod sic sit, quis non credit? Quomodo autem sit [Col. 0282D] sic, quis comprehendit? Ecce sol in hoc coelo magno et spatioso, quod tu es. Adhuc se ad alium solem intuendum tuus Paulus erexit, sed reverberatus ad oris rediit strepitum ubi sermo incipitur et finitur et exclamavit dicens: O altitudo divitiarum scientiae, et sapientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? et adjunxit: Quoniam ex ipso, et in ipso et per ipsum sunt omnia, ipsi gloria (Rom. XI, 33) . Ex te, Domine, omnia sunt, tu principium omnium; per te omnia, qui principium, tu et artifex; in te omnia, videlicet in virtute, non quasi in loco. Ex, per, in, Trinitatem innuunt in personis; ipsi autem unitatem, quae est in [Col. 0283A] substantia, nec in illa multiplicitatem, nec solitudinem recipimus in ista; illam non confundentes, hanc autem non dividentes. Cum enim dicimus unum, nec nos Trinitas conturbat, quia essentiam nec variat, nec multiplicat, nec partitur. Cum vero tria non nos unitas redarguit, quia illa tria, nec in confusionem cogit, nec in singularitatem redigit. Haec autem, Domine, quia ratio plene non prospicit, nec tamen opinio ambigit, sed sola fides persuadet, 122 pertinere ad quemdam in te, arbitror, clarissimum solem, dum sic te considero omnino incomprehensibilem. Luna vero, et si secundum quosdam lumen suscipiat a sole, diu illud non retinet, sed confestim in defectum recepti luminis vergit. Et quis est, Domine, etiam in reprobis, qui [Col. 0283B] se abscondat a calore tuo? (Psal. XVIII, 7.) Sed dum quam eis confers gratiae claritatem, in eis per virtutem perseverantiae non custodis, sed justo occultoque judicio obscurari permittis, nonne te lunam in eis quodammodo ostendis, dum cum perversis et ipse quodammodo perverteris? terribilem te video in eis, quos et si occulte, juste tamen ab aeterno reprobas, ut eos in aeternum condemnes. Caeterum amabilis in electis tu es, quos ad vitam praedestinatos, in te dum multimodo gratiarum tuarum lumine illustras, praeclaras in te quasdam stellas, et ab aeterno per praedestinationem, et in aeternum per salvationem lucem demonstras.
XVIII. Igitur in coelo illo, quod est supernorum spirituum coetus lucet sol, dum tibi assistunt: lucet [Col. 0283C] et luna, dum ad nos foras exeunt. Singulae etiam stellae lucidae sunt, dum et assistentes nobis in compassione, et exeuntes tibi non desunt in contemplatione? In illo autem coelo, quod beatitudo coelestis est, fulgebit electis quasi sol sapientia, quam in te Deo suo habebunt, quasi luna potentia, quam in se ipsis; quasi claritas stellarum simul lucentium benignitas quam in invicem, per amorem. In coelo vero altissimo quod tu es, maxima est solis claritas, incomprehensibilis tua in te ipso immensitas: ad instar quoque luminaris mutari te ostendis in reprobis, et quasi quaedam lucidissimae stellae sunt, qui in te ad aeternam vitam praedestinati sunt. In te ipso incomprehensibilis, terribilis in reprobis, suavis in [Col. 0283D] electis; si haec, Domine, sic stare possunt, tibi gloria et laus. Sin autem minime: ignosce, quaeso, caecitati meae, et veritatem de omnibus revela servis tuis, conservis autem meis, ut per ipsos horum notitia perveniat ad me.
XIX. Ecce, fratres, sicut viatoribus quam saepe, qui totum suum, ipsa qua illud aggressi sunt die, proponunt peragere iter, et non possunt, quia irruit super illos nox: et ideo hospitari, quodque de itinere residuum est usque in crastinum differre coguntur: ita et nobis accidit. Totum namque iter capituli nostri, quod in exordio hujus sermonis proposuimus, uno putavimus expositionis die terminare, et ecce quasi tota die perreximus, et necdum ad propositum finem pervenire potuimus. Et hoc nobis [Col. 0284A] inde accidit, quod in itinere isto sensuum spiritualium superficies, quasi quaedam ramorum capita eminus vidimus; sed latentes eorum profunditates quae sunt quasi quaedam interjacentium vallium concava et camporum nequaquam deprehendimus. Restat ergo ut intermittendo modo hospitemur, et quod de itinere expositionis residuum est, reservemus, ut ad id quod dicendum est eo alacriores, quo praemissa oratione securiores accedamus; laudantes ac glorificantes Deum ac Dominum nostrum Jesum Christum, qui est cum Patre et Spiritu sancto Deus per omnia benedictus in saecula. Amen
[Col. 0284B] SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Ut nos in coelum cum B. Stephano intendere valeamus. โ 2. Quis Spiritu sancto plenus, et videat gloriam Dei. โ 3. Apparet Spiritus sanctus in specie ignis, columbae, linguarum: et quare. โ 4. Ubi deest affectus, non est aspectus; cognitio ignorantiam, charitas fugat concupiscentiam. โ 5. Rectae intentionis necessitas. Et quis ad praedicandum idoneus. โ 6. Spiritu sancto plenus securus annuntiet verbum. โ 7. Coeli pluraliter in Scriptura mystice angelos, apostolos, praedicatores, sapientes, viros spirituales, modos contemplationum signant. โ 8. Ut licet hos coelos videre apertos. Et primum de modis contemplationum. โ 9. Viri spirituales quasi coeli, quorum nomina ut stellae splendent. โ 10. Exempla virtutum in Joseph, Moyse, Phinees, Josue. โ 11. In Samuele et Davide. โ 12. In Elia, et Eliseo: Jeremia et Isaia: Tobia et Daniele, tribus pueris et Matthatia. โ 13. Sanctorum [Col. 0284C] veteris et novae Legis dignovisse virtutem, est coelos habere apertos. โ 14. Quid sit reliquos coelos aperiri. โ 15. Novem chori angelorum, ac officia eorum. โ 16. Deus ut omnia in omnibus et singulis.
I. Eia aggredimur iter, quod usque modo distulimus. Demorati sumus tandiu in coelis istis et luminaribus eorum, quod, quomodo debeat in eis videri gloria Dei, ostendere non vacabat nobis. Quia ergo docuimus jam qui sunt coeli isti, quaeve luminaria eorum, ostendamus nunc prout possumus, quomodo 123 intendentes in coelum cum beato Stephano videre Dei gloriam possimus. Nolumus hac vice intrare in coelos istos, ne si forte intraverimus in eis, amoenitate eorum delectati, et claritate luminarium, [Col. 0284D] quae in eis sunt detenti, aliquandiu in eis demorari cogamur, et sic ad explananda caetera ad capitulum istud pertinentia, persolvere non possimus. Sed vos illorum retinentes numerum, quem in sermone praecedenti habetis evidenter expressum, ad eos cum aviditate conscendite, cum pietate eos perambulate, ut illam vocem Apostoli efficiatis vestram: Nostra conversatio in coelis est (Philip. III, 10) Ut autem breviter videatis quid [ al. quis] mihi videatur, in coelum intendere, et intendendo gloriam Dei videre, ego puto quod in coelum attenditis, si unumquodque istorum, a primo quod aerium dicitur et visibile est usque ad duodecimum, quod ipsum Deum omnipotentem exprimit, sobria, prout interna vos de singulis instruxit unctio curiositate, et puro defaecatae [Col. 0285A] contemplationis oculo perlustrare studetis.
II. Et intendendo in coelum gloriam Dei videtis, cum sic intuendo, atque perambulando ac pervidendo singulos, in admirationem stuporis; seu, si sic melius dicitur, in stuporem admirationis elevati, Deum glorificatis. Verum ut fructuose in coelum intendatis (tunc enim fructuose intenditis cum gloriam intendendo videtis; ut, inquam fructuose, in illud intendatis) sancto Spiritu repleri necesse habetis. Sic enim se habet ipsa series verborum: Cum esset, inquit, Stephanus plenus Spiritu sancto, intendens in coelum vidit gloriam Dei (Act. VII, 55) . Haec ergo causa quod vidit, quia intendit; haec etiam quod sic intendit ut videret, quia Spiritu sancto plenus fuit. Ego pro meo sapore aestimo, quod ille [Col. 0285B] Spiritu sancto plenus sit, qui bonae ubique pro posse actioni insistens, tempusque et locum, modum etiam et personam observans, veritatem evidenter agnoscit, virtutem ardenter diligit, ut verbum Christi habitet in eo satagit; et in omnibus his veram in interna intentione rectitudinem integram custodit.
III. Haec ideo dico quia sanctus, ut scitis, Spiritus apparuit in columba, apparuit quoque in igne et lingua. In quibus haec quatuor notare potestis, si diligenter inspicitis. In igne duo sunt, splendor et calor; ille ut illustret, hic ut inflammet. Simplicitas quoque accipi solet per columbam, et verbum proferri non potest nisi per linguam. Credo vos jam praevolare et praescire, quo velim ire, audientes quod in his apparuit Spiritus sanctus; et retinentes memoriter [Col. 0285C] quod modo dicimus, illum videlicet esse plenum Spiritu sancto, qui quod verum est agnoscit, quisquis verbum Dei strenue circumfert in ore, qui rectitudinem tenet in interna intentione. Ecce prae manibus habetis in igne duo illa praecipua sancti Spiritus dona, agnitionem et dilectionem, illam namque splendor illuminans, hanc vero calor innuit succedens: utrumque tibi donum valde necessarium est; quia neutrum eorum sine diminutione salutis tuae abesse potest. Utrumque siquidem legis, et ignorantem ignorandum (I Cor. XIV, 38) , et qui non diligit manere in morte (I Joan. III, 14) . Itaque per splendorem hujus ignis sanctissimi, quem Dominus Jesus venit mittere in terram (Luc. XII, 49) , in cognitione [Col. 0285D] veritatis illuminaris, ne per tenebras caecitatis aberres; per ardorem vero ejus in dilectione virtutis inflammaris, ne per absentiam frigescas. Sic duo haec spiritualia bona, duo illa depellunt originalia mala, cognitio ignorantiam, dilectio concupiscentiam; illud malum mentem hominum obscuravit, abstrahens ab ea lumen veritatis, et tenebras ei infundens erroris: haec vero carnem polluit ab opere sanctitatis abstrahens, et ad fructum mortis alliciens. Illa quod bonum est dat nesciri: haec autem quod malum est, exerceri. Fit quoque modo miserabili, ut quisquis gemina hac peste infectus est, nec verum eligat, nec falsum respuat, ignorantiae tenebris caecatus, nec bonum admittat, nec malum omittat, concupiscentiae telis transfossus.
[Col. 0286A] IV. Vides ergo quantum indiges, hac in parte, repleri Spiritu sancto tu qui in coelum intendere desideras, ut Dei gloriam videre queas. Nam quomodo illud intendis de eo, quid sit, de quo an sit penitus nescis? Quod si id jam scis, quomodo fructuose scire te dicis, quod non diligis? Vetus proverbium est: Ubi amor ibi oculus; et id quidem verum: nec tamen isto verius, quod simile huic: Ubi non affectus, nec aspectus. Sed cum quid sit coelum hoc evidenter cognoscis, jam in illud puritatis oculo intendis. Cum vero non tuam sed Dei gloriam, quam alteri dare non vult, pro eo quod soli sibi debetur (Isa. XLVIII, 11) ; cum, inquam, ejus gloriam ardenter diligis, jam eum amoris oculo intueris. Quasi quidam duo oculi in capite, haec duo bona sunt in mente, qui rectum [Col. 0286B] faciunt iter pedibus nostris, ne aliquando offendiculum incurrant. Nam 124 cognitio errorem pellit ignorantiae ab intellectu in mente, clarificans eum jubare claritatis.
V. Dilectio vero fugat fetorem concupiscentiae ab actu in corpore, venustans illud decore virtutis. Quae, cum ita sint, illa dat tibi in coelum intendere, haec autem Dei gloriam videre. Sed oportet summopere ut sicut intendis clarificatus et vides succensus, sic et intendendo pariter et videndo sis etiam in mente rectus, ut magnum illud bonum quod lucraris, dum in coelum intendis oculo cognitionis, dum gloriam Dei vides oculo dilectionis, integrum et illibatum recta tibi simplicitas, et simplex conservet rectitudo internae intentionis. Haec est columba in qua [Col. 0286C] apparuit, qui et in igne, ut ostenderet te illo non esse repletum ut sicut [ al. qui non similiter] illuminatum per cognitionem veritatis habes intellectum, sicut inflammatum per dilectionem virtutis possides affectum, sicut utraque [ al. sicut in utraque] tam in cognitione videlicet, quam dilectione defaecatum, et ab omni laudis humanae appetitu alienum, et per rectitudinem internae intentionis perfecte purum, per omnes occultos motus tuos, mentis oculos ad solius Dei erigas aspectum. Qui vero Spiritum sanctum sic jam accepit in igne, qui eum et sic accepit in columba, non dubito quin secure ostendere possit eum sibi adesse et in lingua. Pretiosissimos illos thesauros, quibus eum dotavit Spiritus sanctus intus, ad laudem Dei [Col. 0286D] et aedificationem proximorum ostendat foris. Praedicet verbum, instet opportune, importune, arguat, obsecret, increpet (II Tim. IV, 2) . Habet enim impius patientiam et patiens impietatem. Secure ostendat se habere spiritum in lingua locutionis, quem tam excellenter habet et in splendore cognitionis, et in ardore dilectionis, et in columba simplicis intentionis. Aperiat os suum, et non sileat amplius; quidquid videt annuntiet de plenitudine, qua impinguatus est; eructet quod hausit, effundat de quo inebriatus est, propinet quod bibit: plenus namque Spiritu sancto est.
VI. Nonne Spiritu sancto plenus, qui per cognitionem veritatis; in secretis sapientiae callet, per amorem virtutis, in operibus justitiae splendet; per [Col. 0287A] rectitudinem intentionis soli Deo placere cupit, per studium praedicationis ignorantem proximum instruit? plane hic Spiritu sancto plenus, qui incerta et occulta cognoscit, clare videns quae agenda sunt opera justitiae, sollicite facit, proximum ardenter amando, qui nullum omnino humani ad se favoris appetitum admittit, divinis solum occultis obtutibus placere gestiens: qui denique Christum ubique et sincere annuntiat, nequaquam verbum Dei adulterans, sicut ex Deo, coram Deo, in proximo loquens. Jam dicat, veni, qui sic audivit; doceat sic edoctus, instruat sic instructus: nequaquam errabit sic clarificatus, nequaquam offendet sic affectus: nequaquam ad ulla se distorta inclinabit sic erectus [ al. rectus]. Et ideo quodcunque illud est coelum in quod intendit, [Col. 0287B] qualiscunque, quantacunque est gloria Dei, quam videt, secure nobis revelet: et cum beato Stephano plenus Spiritu sancto intendens in coelum et videns gloriam Dei, exclamet et dicat: Ecce video coelos apertos, et Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei (Act. VII, 55) .
VII. Qui, putas, hi coeli sunt, quos videt apertos? ego puto coelos habere diversam significationem in numero plurali sicut jam in sermone praecedenti habere ostendimus in singulari. Sunt enim coeli et quidem valde excelsi, sancti angeli, de quibus sanctus David: Coeli, inquit, distillaverunt a facie Domini (Psal. LXVII, 9) , quia ad nos mandata Dei deferunt angeli. Nonne apostoli et coeli fuerunt, qui reliquerunt omnia, et secuti sunt Christum? de [Col. 0287C] quibus videtur sanctus Job dixisse: Spiritus ejus ornavit coelos (Job XXVI, 13) . Pro eo quod juxta Salvatoris promissionem Paracletus Spiritus sanctus quem misit Pater in nomine suo, docuit apostolos omnem veritatem. Coeli autem quidam sancti nostri praedicatores sunt, de quibus Psalmista: Coeli, inquit, enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 7) , quia in speciale summorum praedicatorum officium est, ut annuntient gratiam Christi. Sed et sapientiores quique in Ecclesia coeli quidam sunt, quos mihi videtur legislator et dux populi Israel in ipso exordio cantici sui in Deuteronomio alloqui: Audite, inquiens, coeli, quae loquor (Deut. XXXII, 1) ; in verbis istis profunditatem, ut aestimo, eorum quae dicturus [Col. 0287D] erat commendans dum ad audienda ea coelos invitat. Audite, coeli, quae loquor. Hoc est dicere, vos qui sapientiores estis, magna et subtilia, quae dicturus sum, auscultate. Spirituales nihilominus viros in Scriptura sacra coelos frequenter inveni appellatos. Ut est istud in Psalmo, ubi dicitur fecisse Dominus coelos in intellectu (Psal. CXXXV, 6) ; pro eo quod viros spirituales omnipotens Deus coelestia facit non modo credere per fidem rectam; sed et intelligere per internam virtutem. Nonne tibi videntur viri spirituales coelorum ex re nomen portare 125, quos vides et solis claritate ardere in corde, et luna castitatis splendere in mente et carne; et pro vario stellarum nitore multimoda fulgere claritate in actione? Sunt adhuc quidam item coeli, sublimes videlicet, [Col. 0288A] quos frequentare solent speculativi consideratores, videlicet contemplationum modi, quorum arbitror Psalmistam facere mentionem ubi dicit de quibusdam, quod ascendunt usque ad coelos (Psal. CII, 26) , pro eo quod ad excelsos pertingunt contemplationum modos.
VIII. Hi sunt quos vobis modo annuntiamus, coeli, in quibus habitat ille, cui quotidiana devotione solemus dicere: Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI, 9) . Sed et sanctus David: Ad te, inquit, levavi oculos meos, qui habitas in coelis (Psal. CXXII, 1) . Vellem scire, si datum esset alicui vestrum videre hos coelos apertos; et quando hi nobis coeli aperiuntur, nisi quando eorum nobis proprietates revelantur? nam quasi tandiu se nobis clausos exhibent, [Col. 0288B] quandiu eorum proprietates nobis non patent. Eleva nunc oculos tuos ad coelos, quos breviter proxime attigimus, si forte potueris eos videre apertos. Ipsi sunt sublimes contemplationum modi: a quibus incipiens omnium illorum coelorum apertionem ascendendo perquire, qui eorum descendendo copiosam jam audisti descriptionem. Et quia varii et multi sunt contemplationum modi, quibus praecedere nos solet Spiritus ad interiora, ad internorum secretorum suorum nos ducens notitiam, ducens plane et quatenus vult, et prout nos vult. Saepe enim, ut scitis, creaturarum immensitatem pulchram et utilem, pulchritudinem utilem et immensam, utilitatem immensam et pulchram occultis nostris obtutibus repraesentat; et per horum visibilium [Col. 0288C] agnitionem, ad aliquantam nos invisibilium inspectionem perducit; sicque, dum in libro Sapientiae legimus ea, quae in eo extrinsecus scripta sunt; ad ea, quae in eo intrinsecus scripta sunt, legenda et intelligenda pertingimus, ostendente se nobis eadem, de qua loquimur, sapientia in viis suis hilariter: Et in omni, ut Scriptura ait, providentia occurrente nobis (Sap. VI, 17) . Cum itaque tecum hoc modo agi perspexeris, poteris nos alloqui et dicere: Ecce video coelos apertos; invisibilia videlicet Dei per ea quae facta sunt, intellecta aspiciens (Rom. I, 20) : non solum autem istis, sed quibuscunque aliis modis, ad internorum et arcanorum per contemplationem, spiritalem notitiam pertingis: [Col. 0288D] scito coelos tibi hac in parte esse apertos, secretos quoque internae contemplationis modos revelatos.
IX. Illos quoque coelos, qui viri spirituales sunt, tunc tibi non ambigo esse apertos, cum eorum te sanctitas et virtus non latet: quamque sunt in spirituali conversatione sublimes cognoscis. Interiores ergo oculos ad eos coelos erigens, deprehende quam erat innocens Abel, qui cum a fratre legatur occisus, non legitur reluctatus (Gen. IV, 8) . Quam sanctus Henoch, qui sancte inter homines vivens, ab hominibus meruit auferri (Gen. V, 22) . Quam perfectus Noe (Gen. VI, 9) , qui universitate mundi per peccatum corrupta, in medio nationis pravae et perversae, quasi luminare luxit in mundo (Phil. II, 15) , et obediens voci Dei, quem ad ejus praeceptum omissa omni rei cura familiaris, per annos circiter centum in sui fabrica occupatum, detinuit arca. Quam probabili et sancto pudore patris virilia tegebant Sem et Japhet (Gen. IX, 13) , et priusquam ore humano decorum illud esset promulgatum decretum: Turpitudinem patris tui non revelabis (Levit. XVIII, 7) , ipsi turpitudinem patris sui non modo non revelabant, sed et revelatam cooperiebant. Et ne quid eis ad honestatis venustatem deesset, quod censuerunt cooperiendum, nequaquam sibi concesserunt ad conspiciendum. O viros egregios honestatis decore ornatos, quos honestatis reddidit amor et ad operiendum quae aliter se habebant sollicitos, et ad intuendum verecundos! [Col. 0289B] Quomodo sufficienter patris nostri Abrahae obedientiam laudabimus et admirabimur finem? siquidem obedientiae fuit, quod jussus egredi de terra sua, et de cognatione sua, et de domo patris sui exiit, nesciens quo iret. Fidei vero, quod contra spem in spem credidit, ut fieret pater multarum gentium, secundum quod dictum est ei: Sic erit semen tuum sicut stellae coeli (Gen. XV, 5) . Et non infirmatus in fide, non consideravit corpus suum emortuum, cum fere centum esset annorum, nec emortuam vulvam Sarae (Rom. IV, 19) . Ad commendandam vero hujus fidei magnitudinem, quid subjunxit Apostolus? In repromissione, inquit, Dei non haesitavit diffidentia; sed confortatus est fide dans gloriam Deo, et certissime sciens, quod quaecunque promisit, potens est et [Col. 0289C] facere (ibid., 21) . Quantum vobis videtur virtuti obedientiae adjecisse in eo quod et ipsam posteritatis suae spem, unigenitum suum filium, loquor, Isaac sua manu cruenta tollere non exhorruit? (Gen. XXII, 10) , seri quoque patris semen, dum per mentis munditiam omnem semper aspectum impuritatis fugit, longe plus ventura, etiam captus oculis carnis videre meretur. Hujus quoque filius sanctus 126 Jacob in simplicitate virili et virtute simplici habitat domi (Gen. XXV, 27) ; et fraternae humiliter, per fugam, iracundiae cedens, divitias in exilio serviens, conquirit, quas in patria postmodum possidet.
X. Quomodo amplificamus innocentem Joseph, [Col. 0289D] cujus innocentiam tunica commendat talaris (Gen. XXVII, 23) ; innocentem, inquam, et simplicem, obedientem, patientem, verecundum et pudicum, pium et benignum. Absit ut aliquid istorum ei putes abfuisse! Legas actus ejus, et invenies eum innocentem fuisse in vitae conversatione: simplicem in somniorum revelatione, obedientem pro imperio, patientem usque ad venditionem, verecundum usque ad fugam, pudicum usque ad carcerem, pium usque ad lacrymas, benignum usque ad injuriae remissionem. Vir Dei Moyses praeesse populo (Exod. IV, 3) , quia humilis fuit, recusavit; sed ne esset obstinatus, vel statim consensit. Ibi propriam infirmitatem intuens, hic autem Deo non parere formidans. Et o quam pius quamque districtus, quam [Col. 0290A] pie districtus, quamque districte pius! Nonne pium asseris, quem pro blasphemante populo etiam morti se objicere vides? (Exod. XXXII, 32) sic nihil minus districtus, qui contra eumdem populum aliquando irascens, etiam ad ipsius interfectionem, per zeli studium, saeviit (Num. XXV, 3) . Quid dicam quod uno eodemque tempore et lapidibus eum obruere rebellis populus proposuit, et ipse tabernaculum ingreditur oraturus pro eo? (Exod. XVII, 4) merito pronuntiavit Spiritus sanctus, quod esset vir mitissimus, super omnes homines, qui morabantur super omnem terram (Num. XII, 3) . Plane mitissimus qui orare studuit pro persequentibus et calumniantibus se. Irascitur Phinees (Num. XXV, 7) , nequando irascatur Dominus; manum in illicite se commiscentes [Col. 0290B] extendens, et manum Domini a populo avertens (ibid.) : sicque dum zelat zelum legis, accipit testamentum sacerdotii aeterni, quia reputatum id est ei ad justitiam a generatione in generationem usque in sempiternum. Josue (Num. XXVII, 18) humiliter subesse non renuit ut postmodum humiliter praesit, quia cui obedientiam impendit, huic et in regimine succedit.
XI. Sanctum quoque Samuelem nec praelatio superbum, nec dejectio exhibuit turbatum (I Reg. III, 20) . Ipse quoque est cujus in tantum fama percrebuit, ut de eo scriptum legatur: Cognoverunt omnes a Dan usque Bersabee, quod fidelis Samuel esset propheta Domini (I Reg. XII, 3) . Hic itidem est, qui se et in praelatione immunem custodivit ab avaritia [Col. 0290C] et a querela. Ibi propriae consulens sanctitati, hic autem paci et subditorum quieti. Nonne sine avaritia praefuisse asseris, de quo legis, quod pecuniam, et usque ad calceamenta ab omni carne non accepit? ut autem scias quia incessit in omnibus mandatis et justificationibus Domini sine querela, vide quod sequitur: Et non accusavit eum homo (Eccli. XLVI, 22) . Unde et secura conscientia populum alloquebatur, dicens: Conversatus ab adolescentia mea coram vobis usque ad hunc diem, praesto sum, loquimini coram Domino et Christo ejus, utrum bovem cujusquam tulerim vel asinum, si quempiam calumniatus sum, si oppressi aliquem, si de manu alicujus munus accepi, et contemnam illud hodie, restituamque [Col. 0290D] vobis. Et dixerunt, Non es calumniatus nos, nec oppressisti neque tulisti aliquid de nobis. Dixitque ad eos: Testis est Dominus adversum vos, et testis Christus ejus in die hac, quia non inveneritis in manu mea quidpiam: et dixerunt: Testis (I Reg. XII, 2) . Et quidem in bono illud testimonium non solet esse suspectum quod illi dicunt, de quibus constat quod adversarii sint. Sed et hoc non mediocriter venerari debemus in eo, quod peccare se credidit, si ipsis persecutoribus suis vel in oratione defuisset vel in doctrina. Absit, inquit, a me hoc peccatum in Domino, ut cessem pro vobis orare, et docebo vos viam bonam et rectam (I Reg. XII, 23) . Quis est qui in sancto David non admiretur sapientiam tantam, humilitatem et fortitudinem? Assigna sapientiae, [Col. 0291A] quod sedet in cathedra sapientissimus (II Reg. XXIII, 8) ; humilitati, quod ipse est quasi tener ligni vermiculus: fortitudini, quod ipse octingentos interfecit impetu uno (ibid.) . Hic fidelis est servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam (Matth. XXIV, 45) , eligens eum ut pasceret Jacob servum suum, et Israel haereditatem suam, et pavit eos in innocentia cordis sui, et intellectu misericordiae suae ditavit eos; siquidem et prudentiam eum docuit, ut persecutorem suum Saulem, quasi hostem fugeret, et cum se ultionis occasio offerret, sicut domino parceret (I Reg. XXIV, 3) .
XII. Viros illos eximios, Eliam et Eliseum loquor (IV Reg. IV, 27) , sic zelus erigit, sic humilitas sternit, ut neuter eorum etiam regem peccantem virga [Col. 0291B] correptionis aggredi timeret. Et ille humiliter ante Achab accinctus lumbos currere, et iste a muliere tangi non perhorrescit (III Reg. XVIII, 46) . Nuditatis confessionem ad praeceptum Domini, in praedicatione, Isaias subire non dedignatur (Isa. XX, 2) . Descendere in Aegyptum 127 Jeremias (cap. XLIII, 7) populum vetat, sed dum eum veraciter diligit, quo descendere prohibet, et ipse una cum eis descendit, bonus quidem consiliarius ad salutem, fidelis autem comes ad laborem. Quis non ausum Judith, prudentiam Esther, multimodam quoque Tobiae laudat sanctitatem? Puer Daniel, et tres ejus socii dum in loco deliciarum corpus virtute abstinentiae domant (Dan. I, 8) , non modo usque ad sublime culmen sapientiae pertingunt, verum [Col. 0291C] etiam illud mirabile in dono percipiunt, ut in istis novo et inaudito miraculo, vim virtutis suae ignis oblitus sit (Dan. III, 50) , et illum etiam fame afflicti leones saevissimi pertingere non praesumerent (Dan. VI, 22) . Reducite ad mentem sancti Mathathiae zelum (I Mach. II, 2) , et admirabiles filiorum ejus triumphos obstupescite.
XIII. Sed quo progredior? neque enim singulos virtutis viros, quos vel ante, vel post Christi Incarnationem, vitae sanctitas evexit in lucem ad memoriam revocare vel scio vel possum. Ut autem festinanter per Evangelii tempora transcurram, Baptista [ al. forte deest (sanctitate primus est) Baptista, etc.] Joannes, quo inter natos mulierum non surrexit [Col. 0291D] major (Luc. VII, 28) , admirabilis est apostolorum praerogativa, martyrum constantia, sanctitas confessorum, munditia virginum. Statum itaque et conversationem sanctorum, tam eorum qui in Veteri fuerunt, quam qui in Novo modo sunt Testamento, cogitatione et aviditate percurre, et poteris cum ad nos veneris dicere quia vidisti coelos apertos (Act. VII, 55) . Viri namque sancti ut superius ostensum est, coeli sunt. Qui nimirum coeli tunc tibi aperiuntur, cum sanctorum status et conversationes revelantur. Si autem datum tibi fuit agnoscere quanta in pectore Moysi sapientia fuit, cum legem conderet; quanta et in sancto David, Isaac, Jeremia caeterisque prophetis exstiterit, in hac nihilominus parte coelos apertos videbis.
[Col. 0292A] XIV. Vade etiam ad expositiones Patrum orthodoxorum, et illorum tractatibus atque doctrinis assiduitate studiosae lectionis insistens, videre poteris, et hic coelos apertos. Coeli quoque apostoli sunt, et quidem rorantes desuper. Quorum praerogativa magna, dignitas excellens. Et quidem coeli tibi etiam apud ipsos aperiuntur, cum tibi, quae ad eos pertinent, per spiritum revelantur. Sed et pennis desideriorum ad sublimes vola illos spirituum coelestium choros, et insiste et instanter pulsa, si forte tibi aperiantur, coeli enim sunt. Intuere beatos illos spiritus vita immortales, Dei visione felices, in personas distinctos, in dignitates dispositos, in semetipsis potentes, in se invicem amantes, in Deo sapientes, ipso existente omnia in omnibus. Sortiuntur [Col. 0292B] autem ordines eorum nomina haec: Angeli, archangeli, virtutes, potestates, principatus, dominationes, throni, cherubim atque seraphim. Haec omnia sortiuntur, et ex re. Quae ut breviter percurramus, neque enim his diu immorandum est, de quibus constat sanctos Patres sufficienter multis in locis disputasse;
XV. Ut ergo ea breviter percurramus, considera, prout potes, quam feliciter sancti angeli in notitia divinorum judiciorum, archangeli in cognitione internorum consiliorum excellant. Annuntiantes haec, juxta nominis sui rationem, quibus et quando, quomodo et quantum ipse judicaverit, pro quo legatione funguntur. Vide etiam virtutes potenter miracula et prodigia exercere; potestates, malitiam [Col. 0292C] tyrannicam et tyrannidem malitiosam daemonum hominumque reproborum, pro his qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I, 14) , deturbare, propulsare et evacuare; principatus jura regnorum, et altitudinem dignitatum ad nutum illius summi et increati Spiritus distribuere, qui etiam super omnes ordines istos, coelum elevat dominationum. Sed et quoque super thronos sua in eis judicia decernens, siquidem semetipsum eis infundens, suaque eis arcana patefaciens ipsis ea mediantibus et perferentibus transmittit ad inferiores, ut sciant angeli, quid, quibus et quantum debeant annuntiare; archangeli quid revelare; virtutes quid operari; potestates, quae tutamina conferre. His omnibus superiora illa [Col. 0292D] duo sunt agmina, octavum et nonum, cherubim et seraphim, quibus ut sua quibusque vocabulorum interpretatio servetur, illa scientia Dei replentur: haec autem charitate, quae Deus est, inflammantur. Sunt sublimes coeli illi, apud quos commoratur, cui quotidie dicimus: Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI, 9) . Hos adimplet Dominus Deus noster, maximaque beatificans mansio eorum, amantem se exhibens seraphim, qui charitas est; scientem in cherubim, qui veritas; sedentem in thronis, qui aequitas est; dominantem in dominationibus, qui majestas est; regentem in principatibus, qui principium est; tuentem in potestatibus, qui salus est; operantem in virtutibus, 128 qui non modo virtuosus, sed summa virtus est; in archangelis revelantem, [Col. 0293A] qui candor lucis aeternae est; in angelis assistentem, qui pietas est. Haec omnia operatur unus idemque spiritus, omnium tam spirituum, quam corporum conditor omnipotens Deus noster, dividens singulis prout vult (I Cor. XII, 11) . Cum ergo haec atque alia hunc pertinentia in contemplationis apice levatus claro mentis intuitu perspicis, poteris, cum ad nos descenderis, dicere vidisse te coelos apertos, ad laudem et gloriam Dei, qui est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Coelis apertis videndus Filius [Col. 0293B] hominis. โ 2. Quid sit videre Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei: imo sedentem, et ambulantem. โ 3. In ambulatione Christi, operatio; in sessione modus operationis attenditur. โ 4. Hoc unum mirabile in vita Christi, infirma nostra suscepisse. โ 5. Ambulat Jesus in mortalitate, sedet in glorificatione, stat in aeternitate. โ 6. Ex subjecta contemplatione quis fructus hauriendus. โ 7. In novem choris angelorum quid praecipuum spectandum occurrat. โ 8. Felices qui Filium hominis ambulantem, feliciores qui sedentem, felicissimi qui stantem contemplantur. โ 9. Deficientes in contemplatione Verbi, pausent in ea, quae est Filii hominis. โ 10. Filiae Sion sunt animae adhuc infirmae humanitatis Christi operibus inspectandis detentae. โ 11. Anacephalaeosis per cohaerentiam materiae.
[Col. 0293C] I. Habetis jam et qui hi coeli sunt, et quomodo pulsare debeatis, ut vobis aperiantur. Sed dicitis: Quae utilitas in apertione horum coelorum? multa quoque et magna per omnem modum. Nam coelis apertis quid beatus Stephanus vidit? dixit quidem se videre coelos apertos, sed quid adjunxit? Et Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei (Act. VII, 55) . Et certe, fratres, felix qui potest assidue eo quo vobis diximus, modo videre coelos apertos. multo autem felicior, qui Filium hominis meretur videre stantem a dextris virtutis Dei. Non me video satis idoneum ad aperiendum sacramentum hoc, nec plene comprehendo, quid sit videre Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei, quia caliginosos habens oculos, et ad ima semper pene deflexos, hujus [Col. 0293D] Filii hominis statum tam sublimem, tamque inflexibilem intueri non possum. Qui autem hos coelos frequenter ingredi, et pia solent curiositate perambulare, atque hujus Filii hominis statum, duce spiritu veritatis, audent explorare: ecce hi sciunt et possunt, si volunt dicere vobis, quid sit videre Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei.
II. Si vero tutius arbitrantur servare secretum suum sibi, dicam ego igitur quid mihi visum sit videre Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei; in nullo eis praejudicans, qui de hoc verius et profundius dicere noverunt. Invenio hunc Filium hominis (nam quis sit dicere necesse non est, est namque Dominus noster Jesus Christus sine matre [Col. 0294A] Filium Dei, sine patre Filium hominis. Invenio, inquam, hunc Filium hominis non solum stantem, sed et sedentem a dextris virtutis Dei. Lego namque in Evangelio dixisse Judaeis: Videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei (Matth. XXVI, 64) . Marcus quoque evangelista: Dominus, inquit, Jesus, postquam locutus est eis, assumptus est in coelum, et sedet a dextris Dei (Marc. XVI, 19) . Habetis itaque non modo eum, ut apud Stephanum stantem, sed et apud evangelistam sedentem a dextris virtutis Dei. Stetit quidem et aliquando apud nos, sicut legitis: Qui stans jussit eum adduci ad se (Marc. X, 49) ; praefigurans illum suum, quem habet a dextris virtutis Dei, statum, unde habuit ut caecum illuminare posset. Sedit nihilominus et [Col. 0294B] apud nos, ut dicit Joannes; quod fatigatus ex itinere sedebat sic supra fontem et adjunxit: Hora erat quasi sexta (Joan. IV, 6) . Quod quid aliud esse putamus, nisi quod laborans ille primogenitus mortuorum ex mutabilitate naturae assumptae sexta mundi aetate humiliavit se usque ad profunditatem humilitatis nostrae; cui quidem sic ad tempus subjacebat voluntate, ut ei semper emineret potestate. Quatenus ei hoc sit fatigato ex itinere hora sexta sedere; non quidem in fonte, sed supra fontem. Sed et ambulantem invenio crebro eum in regione nostra. Toto namque illo tempore ambulare non cessavit apud nos, quo Pertransivit benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo (Act. X, 38) .
III. Et hanc quidem Petri sententiam consortem [Col. 0294C] ejus Paulum arbitror exponere, qui in secunda ad Corinthios epistola 129 dicit: Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) . Vide ergo in Virgine de Spiritu sancto conceptum, de conceptu, qui erat sine corruptione ad nativitatem venientem, quae fuit sine laesione; de utero ad praesepium, de nativitate ad circumcisionem, de circumcisione ad oblationem, de oblatione ad baptismum, de baptismo ad jejunium, de jejunio ad esuriem, de esurie ad tentationem, de tentatione ad praedicationem, de praedicatione ad miraculorum perpetrationem, de miraculorum perpetratione ad passionem, de passione ad mortem crucis, de morte crucis ad sepulcrum, de sepulcro ad resurrectionem, de resurrectione [Col. 0294D] ad ascensionem; in omnibus his considera ambulantem; ejus siquidem apud nos ambulare, est in mutabilitate naturae assumptae nostram operari salutem in medio terrae. Si quis autem et sedere suum, et ambulare ad unum quid tendere dicat, non mihi videtur a veritate dissentire; nam, si ambulare ejus nostram fuit operari salutem, quomodo operatus est, nisi agendo et docendo? Alioqui non diceretur: Propheta potens in opere et sermone (Luc. XXIV, 19) , nec affirmaret se sanctus Lucas sermonem fecisse de omnibus quae coepit Jesus facere et docere (Act. I, 1) . In ambulatione itaque ejus operationem considera salutis tuae; in sessione vero modum ejusdem operationis. Et hic quidem geminus nam speciosus forma prae filiis hominum, propter [Col. 0295A] mira quae fecit; diffusa est gratia in labiis suis (Psal. XLIV, 3) propter salubria quae dixit.
IV. Et certe ex omnibus, quae fecit, mirabilibus, nihil arbitror magis mirabile, quam quod infirma sustinuit; magis namque videtur mirabile, quod panis esurit, fons sitit, vita moritur, quam quod esurientes multos paucis de cibariis reficit, quod aquam in vinum commutat, quod mortuos suscitat. Habes autem utrumque hunc operationis modum in gemina sessione ejus; nam sedit in monte apostolos docens, ut auribus audiendo percipias, quae protulit sublimia (Matth. XV, 29) : sedit et super fontem fatigatus ex itinere (Joan. IV, 6) ; ut mente humili venereris, quae pertulit, infirma. Comprehendamus itaque sub una significatione suum hic sedere, et ambulare: [Col. 0295B] quod autem stetit, sive caeci clamantis aperuit oculos (Luc. XVIII, 40) , sive quando discipulis aperuit post resurrectionem non jam in mari, sed in littore, nec ambulans sed stans (Joan. XXI, 4) ; qui ante resurrectionem apparuit eis laborantibus in remigando (Marc. VI, 48) , non quidem in littore, sed in mari, nec stans sed ambulans, sive cum aliquo alio in loco, seu modo, stare invenitur; ad hunc ejus pertinet aeternum et incommutabilem statum, quem habet a dextris Dei. Peracta vero ambulatione sua apud nos, in sede paternae dextrae se recepit sedens ibi in sede glorificationis, qui hic ambulare solebat in labore mortalitatis. Status vero quem a dextris Dei habet, coaeterna et coaequalis ejus est cum Patre majestas: a cujus dextris ejus stare, est [Col. 0295C] coaeternum et coaequalem ei esse.
V. Quae cum ita sint, eleva oculos tuos et vide Filium hominis ambulantem, vide sedentem, vide et stantem. Ambulantem in mortalitate, sedentem in glorificatione, stantem in aeternitate. Et felix quidem qui assidue ambulantem intuetur: felicior, qui sedentem; felicissimus vero qui stantem. Qualis fuit ambulans interroga sanctum Isaiam, et dicet tibi: Vidisse se illum, et non erat aspectus: et desideravimus, inquit, eum novissimum virorum, virum dolorum et scientem infirmitatem: et quasi absconditus vultus ejus, et despectus: unde nec reputavimus eum. Et nos putavimus eum tanquam leprosum, et percussum a Deo et humiliatum (Isa. LIII, 3) . Et [Col. 0295D] item: Vere languores nostros ipse tulit, et infirmitates nostras ipse portavit (ibid., 4) ; et caetera plura, quae in hunc modum sunt. Qualis vero sit sedens, Apostolus nobis ex parte innotescit, dicens eum gloria et honore exaltatum a Deo, et datum illi esse nomen, quod est super omne nomen; ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Phil. II, 9) ; et caetera in hunc modum, quae vobis satis manifesta sunt. Stantem autem a dextris Dei quis aspexit? aestimo quod ille, qui ait: In principio erat Verbum; et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt,et sine ipso factum est nihil, quod factum est. In ipso vita erat (Joan. I, 1) . Nonne tibi videtur iste aequaliter oculos in coaeternos [Col. 0296A] et aequales sibi Patrem, et stantem a dextris ejus Filium infixisse, et vidisse neutrum eorum alterum vel excedere potestate, vel praecedere aeternitate; sed eos vere summoque in una unum esse deitate? Vade et tu fac similiter.
VI. Apertis tibi his, de quibus multa jam diximus, coelis, vide Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei, per fidei certitudinem aequalem eum per omnia agnoscens Deo; scito quod Filius Dei est. Haec enim tota utilitas, hic totus fructus in eis, quatenus ad hoc videlicet pius magis et humilis pulsator, quam temerarius 130 et elatus perscrutator eos frequenter perambules, ut videas Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei. Quid enim proficis, ut eosdem modo breviter coelos attingamus: [Col. 0296B] quid, inquam, proficis, quod ad sublimes contemplationis modos pertingas, quod Dei scilicet invisibilia per ea quae facta sunt, intellectu conspicias, si non in iisdem visibilibus ipsum admireris, per quem Deus Pater omnia fecit, sine quo factum est nihil, in quo quod factum est, vita erat? si super laudabili virorum spiritualium conversatione obstupescis, illum maxime in eis glorifica, qui operatur in eis velle et perficere pro bona voluntate (Phil. II, 13) ; quos cum confortat, omnia possunt in eo, sine quo nihil possunt. Quidquid in sapientibus Ecclesiae profunditatis seu maturitatis intueris, nequaquam illis ascribas, utpote qui nec sufficientes sunt cogitare aliquid ex se, quasi ex se; sed illi potius, quem praedicat Paulus, Dei virtutem, et sapientiam (I Cor. I, 24) , cui non possunt resistere et contradicere omnes adversarii eorum. Magno quidem honore digni sunt, qui laborant in verbo et doctrina; nimisque honorandi apostoli Christi, quos jam non dicit servos, sed amicos; pro eo quod omnia quaecunque audivit a Patre suo non fecit eis (Joan. XV, 15) . Sed non plus, nec tantum, quantum ipse Christus. Non enim praedicator verbi ipso verbo, neque Apostolus major illo, qui misit illum (Joan. XIII, 16) . Magna ergo, et vere magna delectatio, perambulare coelos istos, sed fructuosa non est, nisi videas in illos Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei.
VII. Quid de angelis, quid de archangelis dicis? [Col. 0296D] stupent quidem illi in notitia divinorum judiciorum; isti autem in cognitione divinorum consiliorum, sed longe utrumque excedit ordinem in dignitate, cui Pater omne judicium dedit (Joan. V, 22) , qui et magister omnium angelorum est. Tanto quippe melior angelis effectus est, quanto differentius prae illis nomen haereditavit. Cui enim aliquando dixit angelorum: Filius meus es tu, ego hodie genui te? (Hebr. I, 4.) Et hic certe est, quem ipsi angeli adorant. Exhibent miracula virtutes; habent ut omnes refrenent, super omnes daemones, hominesque superbos et reprobos fortitudinem potestates: sed totam ab ipso acceperunt qui Dominus est virtutum: Dominus fortis et potens in praelio (Psal. XXIII, 8) . De quo etiam legitur, quod facit mirabilia solus [Col. 0297A] (Psal. LXXI, 18) . Quid si moderamine principatuum omnis in terra principatus mutatur, et transfertur, constituitur et regitur? ut etiam hoc possint, ipse eis dat, singulis dividens prout vult (I Cor. XII, 11) , in cujus manu sunt omnes potestates, et jura regnorum, cui data est omnis potestas, in coelo et in terri (Matth. XXVIII, 18) ; qui dominatur in regno hominum, et cui voluit, dat illud. Si autem cunctis his vides praeeminere ordinibus dominationes, scito illi esse subjectas (Dan. IV, 14) , qui habet in vestimento et femore suo scriptum: Rex regum et Dominus dominantium (Apoc. XIX, 16) . Sedent throni, sedent et judicant; sed nisi in eis sederet, et discerneret Filius hominis, et in rectitudine offenderent judicantes, et quietem sedentes non haberent. Nam [Col. 0297B] licet scriptum sit: Illic sederunt sedes in judicio (Psal. CXXI, 5) ; nemo tamen qui nesciat multum distare per omnem modum inter sedem et in sede sedentem. Refundunt cherubim concivibus suis scientiae fluenta; sed quomodo refunderent, nisi sibi primitus infusa fuissent? vel, quomodo propinarent, nisi primitus hausissent? quid enim habent ipsi, quod non acceperunt? (I Cor. IV, 7.) Quod si acceperunt, imo quia acceperunt, a quo acceperunt nisi a Dei sapientia Christo, quae ex ore Altissimi primogenita ante omnem creaturam? (Ecclic. XXIV, 5.) Si etiam jugi luce resplendent cherubim, sciant hanc, de qua loquimur Sapientiam, de eis dixisse: Ego feci, ut oriretur in coelis lumen indeficiens (ibid., 6) . [Col. 0297C] Succensi sunt seraphim? sed succendit eos ignis Dei, imo Deus ignis. Et si charitate ardent ab ipso acceperunt, qui charitas est. Quaeris quis sit iste? quid a me quaeris? quaere a Joanne, et dicetur tibi, quia Deus charitas est (I Joan. IV, 8) . Videtis jam, ni fallor, si intellexistis haec omnia, quid sit videre coelos apertos, quid etiam sit videre Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei.
VIII. Reminiscor paulo ante me dixisse felices illos, qui vident Filium hominis ambulantem; siquidem Filius hominis vadit, sicut scriptum est de eo (Matth. XXVI, 24) . Nec ambulare potest nisi in eo, quod est Filius hominis, quia qui dixit: Ambulavit verbum, statim subjunxit, et exivit in campis (Joan. X, 23 et 40) : significare, ni fallor, volens, [Col. 0297D] quam habuit verbum in ambulando mobilitatem, ex eo accepisse, quod ad camporum nostrorum latitudinem exivit. Dixi ergo felices esse, qui viderint eum ambulantem; feliciores autem, qui a dextris Dei sedentem, qui vero a dextris stantem, felicissimos. Sed dicitis, Cur tu in uno eodemque hominis Filio hos distinctionis fabricas gradus? non abs re quidem. Sed ideo quia non pari in eo nitent claritate mortalitas de matre nascentis, et glorificatio regnantis, 131 et coaeternitas et coaequalitas, atque substantialitas Unigeniti a Patre, cum eodem Patre. Nam si vultis accipere; cum Verbum Dei hic Filius hominis sit, tamen caro factum, contemptibile visum fuit, utpote in diademate apparens, quo coronavit eum mater sua (Cant. III, 11) . In carne [Col. 0298A] vero post supplicium mortis, et resurrectionis triumphum, per gloriam Ascensionis elevatum; jam non indecorum fuit et debile, sed speciosum et forte, utpote formosum in stola sua, gradiens in multitudine virtutis suae (Isa. LXIII, 1) . Quid enim si rubrum vestimentum suum, si tinctae vestes? mutuavit ex nobis, ut manus in Jacob essent manus Esau (Gen. XXVII, 22) .
IX. Porro verbum ejus a principio, quod apud Deum erat, et Deus erat, lucem habitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest (Joan. I, 18) . Qui igitur in nobis spirituales sunt, et puritate conscientiae confortati, atque claritate interni aspectus illustrati, audent per semetipsos sequi spiritum, quocunque ierit, erigant oculos [Col. 0298B] in Filium hominis, stantem a dextris virtutis Dei, magnam ibi gloriam, imo incogitabilem, visuri; et audituri nihilominus verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII, 4) . Sed opus est eos, qui ad haec sublimia aspirant omnem penitus ponderosae et caliginosae humanitatis, quae in eis est, deponere grossitudinem, et solam purae, et defaecatae spiritualitatis assumere subtilitatem: maxime cum ad dilectum et familiarem suum, non tam servum, quam amicum Dominus dicat: Non enim videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII, 20) . Qui vero ad sublime illud solis clarissimi jubar oculos necdum erigere possunt, videant glorificatam a dextris Dei naturam assumptam. Videant, inquam, naturam illam, in Christo exaltatam ad dexteram Patris, quae nec [Col. 0298C] culpam aliquando committens cum hominibus deguit in terris: et poenam mortis tam ignominiosam quam duram sustinens, pependit in patibulo crucis. Quod si qui sunt, quos vel gravat phantasma irruens, vel dilaniat culpa remordens, vel angustat sensus agens, ut ad neutrum istorum vacare possit; sed mirabilis sit admodum ex eis utriusque hujus scientia, et sic confortata ut non possint ad eam (Psal. CXXXVIII, 6) ; habere possunt prae oculis, hunc, de quo loquimur Filium hominis, ambulantem, et pertranseuntem, et sanantem omnes oppressos a diabolo (Act. X, 38) .
X. Egrediantur itaque istae filiae Sion; filiae namque sunt, et videant regem Salomonem in diademate, [Col. 0298D] quo coronavit eum mater sua (Cant. III, 11) ; quousque filii esse mereantur, videntes eum in diademate, quo coronavit eum Pater suus. Abeant sibi, et revocent ante oculos pro posse, atque colligant apud se, prout eis datum fuit, quomodo in motu stabilitatis nostrae, a die qua natus est: Coepit Jesus facere et docere, usque in diem, qua praecipiens apostolis per Spiritum sanctum, quos elegit, assumptus est (Act. I, 1) , respicientes eum cum praecursore suo ambulantem, et consequenter exclament cum eo, et dicant: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 36) . Nec modicum quid se existiment accipere ab hac visione, sed omnino magnum, cum constet eos videre oculis suis, et audire auribus suis, et attrectare manibus suis in Verbo vitae [ al. de [Col. 0299A] Verbo vitae] quodcunque illud sit (I Joan. I, 1) . A Paulo quoque apostolo appellatum magnum pietatis sacramentum, quod etiam asserit manifestatum in carne, justificatum esse in spiritu, apparuisse angelis, praedicatum in gentibus, creditum in mundo, assumptum in gloria (I Tim. III, 16) .
XI. Ergo magnum quid videre ambulantem; siquidem quod infirmum est Dei fortius est hominibus (I Cor. I, 25) . Sed longe majus est videre ad dexteram sedentem. Verum illum dixerim altissimum conscendere gradum, qui coelos videns apertos, meretur eum conspicere stantem a dextris virtutis Dei. Et fortasse hi sunt tres coeli, ad quorum tertium se raptum perhibet Paulus; ubi etiam dicit, se audivisse verba ineffabilia, quae non licet homini loqui [Col. 0299B] (II Cor. XII, 2) . Et quidem ego puto, quod sicut hic [ al. sicut ille locus erat mendosus] et ille, quae non licet homini manifestare vidit. Sed jam sermo iste vergit ad debitum finem. Audistis quantum ad praesens judicavimus sufficere, quid sit videre coelos apertos; quive, et quot sint coeli isti, quidve sit istis apertis videre Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei. Non solum autem stantem, verum etiam quid sit videre eum sedentem, quid etiam ambulantem. Dictum est nihilominus nobis quid sit intendere in coelum, et intendendo in coelum videre gloriam Dei, quid denique sit repleri Spiritu sancto. Pendet namque unumquodque istorum ex altero, quia nec gloriam videre poteris, si non intenderis; sed nec fructuose intendere valebis, nisi plenus [Col. 0299C] Spiritu sancto fueris. Quae ergo de his aliquantulum prolixe dicta sunt retinete in memoria, exercete in vita, ut et ibi clarificetur intellectus ad puritatem, hic autem exornetur affectus ad sanctitatem. Invocate itaque Spiritum sanctum in 132 vos, et orate ut vos replere dignetur, quatenus et vos sicut de beato Stephano legitur, pleni Spiritu sancto, et intendere in coelum, et videre Dei gloriam possitis, qui est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Quantus, et quam simulatus [Col. 0299D] in filiis Adam sit honoris ambitus. โ 2. Quis verus honor, atque appetendus. โ 3. S. Joannes honoratus est ob virginitatem corporis, puritatem mentis, familiaritatem dilectionis. Sublimitas Evangelii ejus prae reliquis. โ 4. Quid sit eum cibari pane vitae, et potari aqua sapientiae salutaris. โ 5. Quanta usus sit familiaritate conversationis cum Christo. Quanta amoris in eo praerogativa. โ 6. Secretarius Christi recubuit in pectore ejus, id est thesauro sapientiae ejus. โ 7. Audet rogare prae caeteris proditorem. โ 8. S. Joannes virgo Virgini Matri a Christo morituro commendatur. โ 9. Familiaritas Dei, non principum terrenorum, impense ambienda. โ 10. Triplex praerogativa S. Joannis, ac intelligentiae perspicacitas. โ 11. Tripliciter honoratur in morte: et primo a Domino moriturus visitatur. โ 12. [Col. 0300A] Secundo invitatur ad coelestes epulas. โ 13. Tertio in sepulcro ejus quid notet repertum manna. โ 14. Cur nobis formidanda hora mortis? ob hostem accusantem, conscientiam attestantem, judicem ferientem. โ 15. S. Joanni a Domino tripliciter honorato in vita respondet honor in morte. โ 16. Visio beatificans nos Deo reddit similes.
I. Ad honorem gloriosissimi et beatissimi apostoli et evangelistae expetit non quidem sine desiderio, et exspectat nec sine spe, devotio vestra audire aliquid a nobis in hac praeclara festivitate ipsius, quod sic mores audientium instruat, ut ejus praerogativam commendet. Sed cujus valet esse ponderis honor aliquis a nobis delatus ei, quem ab ipso communi omnium Domino tam sublimiter, tamque singulariter [Col. 0300B] constat honorari? Nam respectu honoris divini, cujus poterit humanus esse momenti? Quanta aviditate desiderant acquirere honorem filii Adam? sed fallax, et omnino nihil est honor, qui a Deo non est. Non plene comprehendo unde hoc est, quod etiam ipsi perfecti ab appetitu honoris immunes et alieni non sunt. Qui si forte non appetitur, delectat tamen cum offertur, nec sine dolore amittitur cum habetur. Testis itaque ipse est, quia dum cruciat amissus, delectat possessus. Hic est qui sub spe spiritualis profectus se palliat (non de honore, sed de appetitu honoris loquor) consulens praeesse, quasi ad hoc solum ut possit prodesse. Hoc autem dolosum consilium ejus ita occultum est, et sic quodam [ al. quodammodo] in uno susurrat [Col. 0300C] latibulo, ut vix a sapientissimo quolibet comprehendi queat. Nam dum suggerit [ al. suggeritur vel se suggerit] utilitas laboris, ad hoc furtiva quadam fraudulentia, et fraudulento furto trahere nititur, ut appetatur sublimitas honoris, quae, et si debeat aliquando dum ita res exegerit ob profectum spiritualem tolerari; nunquam tamen debet propter se solam, vel cum abest optari, vel cum adest amari.
II. Sed cum fallax, et plane instabilis sit honor, quem pro magno misere decepti habent mortales: felicem prorsus dixerim illum, qui pertingere poterit honorem, de quo Dominus ait: Honorificabit eum Pater meus qui in coelis est (Joan. XII, 26) . Praemisit de honore quodam, quem suis modo confert [Col. 0300D] in praesenti, qui ad illum quidem aeternum honorem via est: Si quis mihi ministraverit (Ibid.) . Ergo ministrare Domino, honorari est; plane ita est: Solus ille honoratur qui illi famulatur, solus etiam regnat, qui ei ministrat. Hic est honor quem copiose attulit beato Joanni, qui ab eo sublimiter honoratus, a nobis quoque debet honorari, sicut nocte hac cantavimus de eo [Col. 0299D] Ex officio ecclesiastico de die ejus festo. : Valde honorandus est beatus Joannes. Verum est utique, verum est hoc, quia non simpliciter honorandus, sed valde honorandus est beatus Joannes. Honoravit eum Christus, unde dignum est, ut eum honorent, quicunque sunt Christi, quia inter homines, quem honorat rex, honorare solent universi famuli [Col. 0301A] regis. Honoravit eum Christus in vita, honoravit eum in morte, ut per hoc apud nos ratum sit, quod modis quibusdam ineffabilibus honoret eum in aeternum post mortem.
III. Honoravit eum in vita tripliciter, conferendo ei virginitatem, puritatem et familiaritatem: virginitatem in corpore, puritatem in mente, familiaritatem 133 in dulci et sincera erga seipsum dilectione. Cum multa sint alia, quae ei distributor interiorum, et remunerator Dominus Jesus contulit munera gratiarum: haec tamen nobis ad praesens occurrunt. Virginem eum elegit, sicut cantavimus hodie de eo [Col. 0301D] Ex off. eccles. sup. , quia virgo est electus a Domino, et virgo electus, virgo in aevum permansit. Quantam in corde munditiam, quantam in mente puritatem [Col. 0301B] habuerit, quis nostrum comprehendere valet? Magnae profecto puritatis vir, qui cuncta visibilia transcendens, semetipsum etiam supergrediens claritate interioris oculi, verbum vidit esse in principio, et apud Deum esse, omniaque per ipsum facta esse, et sine ipso factum esse nihil; et quod factum est in ipso, vitam esse (Joan. I, 1) . Nonne eum legi Evangelium audis, supra modum admirari et obstupescere cogeris, audiens eum ita propere et seriatim post tanti temporis spatium verba Domini ad alios, et aliorum ad ipsum referre, ac si contigisset ea hora ipsum eadem audire? unde cum animalibus alii, ut scitis, expressi sint (Ezech. I, 5) ; ipse quoque ob simplicem puritatis, ut ita dicam, angelicae [Col. 0301C] praerogativam, quam ei Dominus contulit, aquilae assimilatur, nec simpliciter aquilae, sed volanti (Apoc. IV, 7) : nam aquila volans Joannes est, prae caeteris sublimia internorum mysteriorum arcana puritate mentis comprehendens. Hoc attestatur mirabilis profunditas Evangelii ejus. Hoc et Apocalypsis clamat Jesu Christi, quam dedit ei Deus palam facere servis suis, et signavit, mittens (ut ipse scribit) per angelum suum servo suo Joanni: qui testimonium perhibuit Verbo Dei, et testimonium Jesu Christi in his quaecunque vidit (Apoc. I, 1) .
IV. Bene et congrue cantamus ei et dicimus de eo: Cibavit eum Dominus pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potavit illum (Eccli. XV, 3) . Dicta sunt quidem haec de viro, qui timet Deum, sed [Col. 0301D] aptissime referri possunt ad eum. Nonne pane vitae et intellectus asseris cibatum, cujus defaecatum et mundissimum spiritum, quot cernis secretorum coelestium revelare refectionem, tot quasi sapidis agnoscis spiritualium ciborum ferculis saginatum? Nam si sic vivitur et in talibus vita spiritus ejus, quem panis ille spiritualis impinguat, dum ei et internum administrat robur ad vitam, et saporem ad intellectum. An vero aqua sapientiae salutaris potatus sit, quis ne dicam negare, sed vel dubitare audebit, qui verba Christi ante tot annos prolata ita proprie et per ordinem narrat, et scribendo repetit? Quod nimirum nullatenus posset, nisi Spiritu Christi potatus esset. Nam aqua sapientiae spiritus est Christi. [Col. 0302A] Nisi enim aqua spiritus esset, nequaquam postquam dixerat Dominus: Aqua, quam ego dabo ei fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan IV, 14) ; hic de quo loquimur, Joannes subjungeret: Hoc autem dixit de spiritu, quem accepturi erant, credentes in eum (Joan. VII, 36) . Paulus Christum vocat Dei virtutem et sapientiam (I Cor. I, 24) , ut ergo Joannes tam profunda referret verba Christi, imbutus est spiritu Christi. Si enim juxta sententiam apostolicam: Nemo potest dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) , quomodo iste in Evangelio suo tam profunde tamque perfecte diceret Dominus Jesus, nisi Spiritu sancto plenus esset? Igitur pane illum vitae et intellectus dixerim cibatum in agnitione coelestium secretorum: aqua vero sapientiae [Col. 0302B] salutaris potatum in tam propria expressione, et prolatione Dominicorum verborum. O Patris tabernaculum! o Filii cubiculum! o Spiritus sancti umbraculum! o sanctae Trinitatis reclinatorium! et ut nihil videar praeterisse! o individuae unitatis oraculum, purissimum et mundissimum hujus, de quo loquimur Joannis.
V. Jam de familiaritate, quam erga eum Dominus habere dignatus est prae caeteris, quid dicemus? Qualiter satis, jucunda cum dulcedine, et cum dulci jucunditate amplecti eum possumus, inter caeteros magis dilectum; et in singulari quadam etiam prae caeteris familiaritate complexum? Nonne ipse est, qui, ut alia nos vice dixisse recolimus; veritate humili, [Col. 0302C] et humilitate vera de seipso dicere solebat: Discipulus ille, quem diligebat Jesus? (Joan. XXIII, 23.) Quid est hoc? non diligebat discipulos alios Jesus? imo diligebat: Cum enim dilexisset suos, qui erant in mundo, (ut ait idem beatus Joannes) in finem ditexit eos (Ibid. 1) , ut scias, non quidem simpliciter solummodo diligebat, sed plene et perfecte. Hoc in finem diligere est. Sed ego puto, si congruentior vobis ad praesens causa non occurrit; quod de ipso dici voluit Spiritus sanctus, quia Jesus diligebat eum, pro eo quod etsi 134 non exclusis aliis a sinu dilectionis suae, singulariter diligebat solum; prae caeteris tamen etiam dilectis suavissimis sinceri amoris brachiis amplectebatur unum. Inter caeteros itaque diligebat eum Jesus, ut neminem eorum [Col. 0302D] plus, quia et ab ipso Jesus dilectus est, a quo dilectus est nemo eorum plus. Sed si ita est, quid, quaeso, est quod per propriam assertionem hujus nobis dilectionis manifestatur praerogativa, ut de seipso dicat discipulus ille, quem diligebat Jesus, cum magis pertinere debuerit ad alios evangelistas id dicere de eo, juxta quod Sapiens dicit: Laudet te alienus, et non os tuum: extraneus et non labia tua (Prov. XXVII, 2) ; nisi quod aperte datur intelligi, quia securitas et audacia veri amoris per hoc nobis ostenditur? Quid ad se pertinens fateri non audet perfectus amor? Quid timere potest perfecta charitas, quae illum, quo timet, quisquis timet, foras mittit timorem? (I Joan IV, 18.) Videtur inesse charitati [Col. 0303A] aliquando praesumptio, sed nunquam inest elatio, quia in eo quod non timet, nullatenus tumet: semper et ubique exercens audaciam, sed nunquam et nusquam superbiam. Hinc est quod Amata et Amans in Canticis dicit: Dilectus meus mihi et ego illi (Cant, II, 16) ; sic et iste discipulus inquit, quem diligebat Jesus: Dilectus meus mihi, et ego illi. Hoc est, cura illi maxima est de me, et mihi de illo: dilectae ab illo, et illum diligenti. Et quidem proprie proprium hoc habere solent amantes, ut vix quidquam sciant loqui, nisi quod pertinet ad amorem; et tunc maxime, cum vel ad invicem, vel de invicem loquuntur. Vera est enim Redemptoris nostri sententia, quia ex abundantia cordis os loquitur (Matth. XII, 34) . Quae nimirum tam de bona, quam [Col. 0303B] de mala abundantia arbitror quod intelligi potest, quia quidquid illud sit quod abundat in corde; necesse est ut inde aliquid sonet in ore. Indicium itaque securitatis audacia est, non vanitatis, non superbiae, sed dilectionis! qua seipsum vocat discipulum Joannes, quem diligebat Jesus, quia tam ardenter amans, tamque familiariter amatus, se esse illum, qui sic amabatur, non poterat celare. O summa et plena beatitudo amare Christum, et amari a Christo; et familiaritatem habere erga ipsum!
VI. Sed quomodo dilectus et familiaris ei erat Joannes? Quando ullus secretis Christi interfuit, quando Joannes defuit? ubi eum contigit emitti, cui datum est admitti? Nam transfiguratum viderunt Petrus et Jacobus, et non vidit Joannes? Num in [Col. 0303C] ipsa nocte, quae passionis suae diem praecessit ad locum iturus orationis Petrum secum assumpsit et Jacobum, et non Joannem assumpsit? Num resuscitationi filiae archisynagogi Petrum et Jacobum adesse voluit, et Joannem exclusit? nusquam invenies aliquod alii discipulo communicatum secretum a Joanne occultatum. Quin imo ad quaedam admissus est, et quidem valde familiariter, et eo magis familiariter, quo omnino singulariter, ipsa re clamante aperte, et instanter attestante, nullum ei esse parem, ne dicam superiorem in charitatis dilectione, dum nullus cum eo particeps esse meruit in admissione familiaritatis. Hinc est ut quaedam in medium proferamus, quod supra pectus ejus in coena recubuit (Joan. XXI, 20) : pulvinar faciens sibi ipsum [Col. 0303D] sacratissimum pectus Dei. Quam dilectum illud sibi caput Christus habuit, quod supra pectus suum quiescere permisit? et magna quidem familiaritas haec; exterius tamen fuit: nam longe alia major quaedam fuit, quae interior erat, nec ideo solum major, quia interior; sed quia haec veritas, illa figura erat. Exterius enim Joannis caput quiescebat in pectore Jesu: interius vero ejusdem caput, de mente ejus loquor, collocavit, et reclinavit se, in thesauris sapientiae et scientiae Dei, qui omnes reconditi sunt in pectore Jesu. Illud ad honorem, hoc autem ad eruditionem fuit. In tantam tunc familiaritatem non quidem uno, sed gemino modo admissus, quid quaerere [Col. 0304A] posset, quod non inveniret? quid petere, quod non acciperet?
VII. Quod bene perpendens ipse apostolorum primus, cum uni eorum proditionem suam imponeret Jesus: quis tam immane esset scelus acturus, scire quidem cupiens, sed interrogare nullatenus praesumens, conveniendum super hoc negotio censuit dilectum, ut ipse quis esset, interrogaret Dominum. Sic enim scriptum est: Innuit ei Simon Petrus, et dicit ei: Quis est, de quo dicit? et quid sequitur? Itaque cum recubuisset ille super pectus Jesu, dicit ei: Domine, quis est? respondit ille: Ille est, cui ego intinctum panem porrexero (Joan. XIII, 24) . Et cum intinxisset panem, dedit judae Simonis Iscariotis. Scivit Petrus 135 Joanni ad interrogandum inesse [Col. 0304B] ausum, quem tantae agnovit erga Dominum invenisse familiaritatis affectum. Quem enim in tantum familiarem vidit, ut supra pectus ejus recumberet, non dubitavit quin auderet interrogare quod vellet, nec discredidit quin ad hoc ei responderetur, quod interrogaret. Et haec quidem omnia ita fuisse, ipsa invenietur continere series verborum, si diligenter consideretur; nam quid aliud innuere videtur quod dicitur: Itaque cum recubuisset ille supra pectus Domini, dicit ei: Domine, quis est? prius quidem quod supra pectus ejus recubuit mentionem faciens, deinde quis esset interrogans, quasi inde fuerit, quod quis eum proditurus esset, interrogare praesumpsit, quia supra pectus ejus recubuit. Et nonne ita est? quid enim iste vel interrogare non auderet, qui supra [Col. 0304C] pectus ejus caput reclinare, et supra id recumbere indultum sibi esse perspexit; vel ille ab interrogante absconderet, quem ad interna sapientiae et scientiae suae secreta introduxit?
VIII. Quid enim ad hoc dicemus, quod die crastina moriens, et semetipsum pro totius mundi salute hostiam salutarem in ara crucis offerens, cum jam prope esset, ut spiritum in manus Patris traderet, dilectam commendare dignatus est dilecto matrem discipulo, Virginem virgini, Mariam Joanni? Quid enim in Evangelio suo ipse refert Joannes? Cum videret, inquit, matrem, et discipulum quem diligebat, dicit matri suae: Mulier, ecce filius tuus. Deinde dicit discipulo: Ecce mater tua (Joan. XIX, 26) . O honor, omni qui in praesenti haberi potest sublimior! [Col. 0304D] fratrem Christi et filium quodammodo esse Mariae! et hoc honore sublimi solus censetur dignus Joannes. Cui enim dixit aliquando hominum Christus de matre sua: Ecce mater tua, nisi Joanni? et de quo ad matrem: Mulier, ecce filius tuus, nisi de Joanne? O quantum tibi dilectum videras, o Agnus innocens, mansuete et mitis Jesu! quantum dilectum, inquam, tibi videras, cui illum tam coeli quam terrae thesaurum pretiosissimum, matrem tuam loquor, committendum credebas! Ad matrem inquis: Ecce filius tuus; ad discipulum autem: Ecce mater tua. Obsecro, quid sibi volunt haec? Cur non praecipis discipulo dicens: Servi, et ministra atque obsequere [Col. 0305A] ei, ut dominae tuae, matri autem meae? Matri etiam cur non dicis, Utere famulatu discipuli mei, ut famuli et servi tui! sed longe honorabilius et favorabilius sonare videtur, quod dicis de discipulo ad matrem: Ecce filius tuus; et de matre ad discipulum: Ecce mater tua. Nonne hoc est quodammodo dicere: Usque modo tibi assistens non solum tibi jure filius fui, sed et devotum me tibi filium in obsequendo exhibui: nunc vero, quia hic, ut vides, in hac cruce morior, et a te recedens corporaliter tecum non sum, nolo ut, quamvis me ad praesens habere non potes, sine filio permaneas. Istum loco meo habe pro filio, et tu loco meo habe pro matre. Nulla tibi, o mater, inter mulieres par est, nullus te inter eos qui tui sexus sunt, o discipule, in [Col. 0305B] mundo superior est. Unde per omnia decens est ut, dum illa in sexu femineo, in corporali incorruptione, non habet parem, tu vero in masculino, excepto me, non habens superiorem, invicem conjungamini. Intendat virgo Virgini, Mariae Joannes, Maria Joanni: illa affectu materno; tu vero obsequio et cura filiali.
IX. Quid ad hoc dicitis, filii Adam, genus avarum et ambitiosum, filii alieni et inveterati, inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes (Gal. V, 26) , honores appetentes, mendaces atque fugaces, respuentes veraces, quia coelestes, quia permanentes? O pro quanto habetur, cum obtinet aliquis locum familiaritatis apud divitem, cum gratiam invenit apud regem! Quam bene, inquiunt, [Col. 0305C] iste est cum rege! ecce aequaliter corridet et conjocundatur ei rex. Quam hic familiaris est ei, et rex cum eo! cui iste offensus est, et infestus, nec ei rex pacatus est, vel pius. Et si ita est; quid tamen hic stabile et sincerum? ac per hoc quid approbabile et appetendum? Nonne saepe contingit ut qui hodie prope sunt cras longe fiant? et qui heri familiares fuerunt et domestici, hodie hostes sint et adversarii? Crebra de his quotidie videntur exempla. Sed studete familiares et amici esse Dei, contendite discipuli et domestici esse Christi. Quomodo, dicitis, Christi amici esse poterimus et discipuli? Audite quomodo: Si manseritis in sermone ejus, vere discipuli ejus eritis (Joan. VIII, 31) ; et quidem si de amicis [Col. 0305D] agitur, vel amici ejus estis, si feceritis quae ipse praecepit vobis (Joan. XV, 14) ; promissiones ejus istae sunt. Sanctus autem Joannes mandatorum ejus obsecundationi insistens, ejus et discipulus fuit et amicus, et honore 136 ab eo non quidem impuro et instabili, sed sincero et perenni honoratus fuit.
X. Et est hic triplex modus, quem breviter attigimus, quo eum in vita honoravit, conferendo videlicet ei, inter multa alia, quibus eum ditavit, gratiarum suarum munera, virginitatem in corpore, puritatem in mente, dilectionem in sincera familiaritate, sive, si ita melius dicitur, familiaritatem in sincera dilectione. Et stabilitatem ei contulit in puritate, mentem ejus in contemplatione fixam custodiens, stabilitatem nihilominus in virginitate, quia [Col. 0306A] quem virginem elegit, virginem semper conservavit, ab omni penitus quod polluere eum poterat, contagio defendens; familiaritatis ei inter condiscipulos ejus praerogativam impendit, non solum, ut jam dictum est, cum caeteris, sed et prae caeteris in dilectione eum et familiaritate amplectens. Quae sibi ita fuisse, verba quae de eo legimus, attestantur, quae ita se habent: Et firmabitur in eo, et non flectetur; et continebit illum, et non confundetur; et exaltabit illum apud proximos suos (Eccli. XV, 4) . Praemissum quidem fuerat et dictum de eo, quod Cibabit illum Dominus pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potabit illum (ibid., 3) . Quae verba quomodo ad beatum spectent Joannem breviter superius ostendere curavimus; nam cibabit illum pane [Col. 0306B] vitae et intellectus, quae ejus arcana erant, et mystica ad internam ei saporis refectionem revelans, in quorum cognitione sanctus quilibet et illuminatur ad intellectum, ut quod verum est eligens, in lumine veritatis fulgeat; et vegetatur ad vitam, ut, quod bonum est diligens, in opere sanctitatis se exerceat. Aqua vero sapientiae salutaris potavit illum, verba ei inspirans intelligere, et intellecta retinere, atque memoriae retenta proprie et seriatim, sicut prolata erant, scribere: quae ipse Filius, qui sapientia Patris est, in carne apparens, ad humanam dignoscitur salutem protulisse. Firmatus quoque in illo, et nequaquam flexus est, quia per agnitionem veritatis, et amorem virtutis in Christo fundatus, et ab ejus contemplatione, et dilectione avulsus non [Col. 0306C] est. Ne ergo defaecatae mentis puritas in aliquo posset corrumpi, studuit amoris in eo radicibus, in quo nihil inquinatum incurrit, consolidari ut, dum sic in illo firmaretur, nullatenus flecteretur. Continuit etiam eum, et confusus non est, quia, dum in virginitate eum custodivit perfectum, quem in ea invenit integrum, confusus non est, dolens se a bono quod arripuerat proposito cecidisse, qui sibi conscius est, se in eo magis ac magis proficiendo conscendisse. Exaltavit nihilominus eum apud proximos suos, amplectens eum in ea quam superius ostendi, familiaritate et dilectione inter condiscipulos suos.
XI. Pro eo quod quomodo honoravit eum in vita [Col. 0306D] ex parte declaravimus, restat quoque, ut quomodo eum in morte honoravit dilector ejus Jesus, demonstremus: in cujus conspectu, sicut vita, ita et mors nihilominus pretiosa est. Sicut tribus modis in vita, sic et tribus eum honoravit in morte. Et primus quidem, ut mihi videtur, est quod ipse ad eum Dominus in morte venit. Secundus quod sanctissimam animam ejus, sicut fas est credere, ad sempiternam suam gloriam perduxit. Tertius vero quod post ejus discessum in sepulcro ejus, nihil nisi manna inventum sit. Hinc egressurus ab ipso Domino visitatur, anima ejus in aeternae felicitatis gloria collocatur, sepulcrum illius novo quodam et insolito honore sublimatur. Apparuit namque charo suo Joanni, ut legimus, Dominus Jesus Christus cum discipulis suis [Col. 0307A] et ait illi: Veni, dilecte mi, ad me, quia tempus est ut epuleris in convivio meo cum fratribus tuis. Implevit Dominus, quod de eo consorti et coapostolo suo Petro promisit, quando audienti de seipso qua morte esset clarificaturus Deum, et de Joanne interroganti et dicenti: Domine, hic autem quid? respondit, Sic eum volo manere donec veniam (Joan. XXI et seqq.) . In quibus profecto verbis evidenter ostendit qualem erga eum habuerit dilectionem, dum dicit se velle sic eum manere, donec veniat. Donec veniat vult eum manere, non donec mittat. Quae quidem verba, ut scitis, tantae praerogativae discipuli illi, qui tunc praesentes aderant, esse intelligebant, ut exiret sermo inter eos, quod discipulus ille non moreretur.
[Col. 0307B] XII. Magnus ubique [ al. utique] honor quo ipse Dominus eum dignatus est invitare ad convivium suum, in quo electi ejus epulantur, et exsultant in conspectu ejus, ipso eis disponente regnum, ut edant et bibant super mensam suam in regno suo (Luc. XXII, 30) . Et quidem apparenti sibi Domino et invitanti ad convivium suum, respondit, expandens utique utrasque manus suas ad Deum: Invitatus ad convivium tuum venio gratias agens, quia me dignatus es, Domine Jesu Christe, ad tuas epulas invitare: 137 Sciens quod ex toto corde meo desiderabam te. Et item: Domine, suscipe me, ut cum fratribus meis sim, cum quibus veniens invitasti me. Aperi mihi januam vitae, et perduc me ad convivium epularum tuarum. Tu es enim Christus Filius Dei vivi, qui ex praecepto [Col. 0307C] Patris mundum salvasti, tibi gratias referimus per infinita saecula. Cum quanto vero honore eum ad aeternum perduxit convivium quis nostrum comprehendere sufficit?
XIII. Sed et illud quomodo aliquis digne poterit admirari legens sive audiens quod in ejus sepulcro nihil nisi manna contigit inveniri? Manna in quibusdam sacrae Scripturae locis, panis appellatur angelorum; putredinis quoque locus et fetoris solet esse sepulcrum. O sancte, o beate Joannes! Quam dilectus eras Christo vivens in corpore, evidenter nobis per haec ostenditur, quae circa te aguntur in morte. En tibi apparet tuus qui te diligit Jesus cum discipulis suis, concivibus autem tuis, ad sapidissimas [Col. 0307D] illas aeternae refectionis epulas invitavit [ al. invitans]: ille te cum honore incomprehensibili eo perduxit, et ut non solum nihil ad honorem pertinens tibi in morte desit, sed et plurimum etiam contra ipsius naturae consuetudinem adsit; sepulcrum quoque tuum omni prorsus putredine non tam vacuatum, quam vacuum, cibo angelico vacuum esse non sinit.
XIV. Considerans gloriosissimum tuum ab hac vita discessum admiratione laeta, et laetitia admirabili exsilio, praevidens autem meum miserrimum, timore pariter et confusione concutior. De quo quidem quando vel ubi erit penitus nescio, quod tamen aliquando vel alicubi erit, non ignoro. Non video me talem ut aliquem [ al. ut quod habeat] ex pacificis [Col. 0308A] suis, debet mittere ad me aestimem, vel ut per seipsum ad me eum venturum putem. Venit ad eum, ipso teste, princeps mundi hujus, et in eo non habuit quidquam. Quod autem et ad me venturus sit idem princeps, non contradico; sed quod in me nihil suum habeat, dicere non praesumo. Quam infelix civitas illa, quam circumdant inimici sui vallo, et coangustant eam undique, et ad terram prosternunt eam, et filios ejus, qui in ea sunt, non relinquentes in ea lapidem super lapidem (Luc. XIX, 43) : quae omnia ad animan reprobam de corpore exeuntem juxta sensum pertinent moralem: quam, ut ait beatus Job, tollet ventus urens, et velut turbo rapiet eam de loco suo (Job XXVII, 21) . Illam itaque apud me versans horam, qua egrediar, sed nescio [Col. 0308B] quo, sed nescio quando, contremisco timore valido a facie callidi accusatoris et districti judicis, depingens modo apud me quam terribilis illa mihi erit hora, et qua de corpore compellar egredi, et qua me continget aspectibus tremendi judicis offerri. Tria mihi cogitanti de hora illa formidanda valde occurrunt; multimoda mea injustitia, malitiosa, sed vera tamen callidi accusatoris calumnia, et tremenda districti judicis sententia. O me miserum! cui causa languida non minus judicem districtum quam calumniatorem exhibet infestum! Haec tria hora illa timeo: hostem accusantem, conscientiam attestantem, judicem ferientem. Sed adesto mihi hora illa, mihi quidem indigno, tamen supplici tuo ex totis te medullis cordis in auxilium invocanti. Occurre [Col. 0308C] et succurre mihi tunc, o sanctissime et beatissime frater Christi et fili Mariae. Occurre, inquam, ad solatium, succurre ad praesidium, flecte judicem, procul pelle accusatorem, ut nec me iste convincat, nec ille condemnet. Non autem in consideratione fetoris et putredinis corporis mei timeo, confundor tamen non modicum et erubesco, sciens quod longe distabit dedecus et ignominia, sicut dignissimum est sordidissimae et fetidissimae speluncae meae ab honore et gloria mundissimi et pulcherrimi sepulcri tui. Speluncam namque meam fetore perhorrescentem et vermibus scaturientem cadaver meum horribile reddet, tuum vero sepulcrum honorabile exhibet manna.
[Col. 0308D] XV. Et videte, fratres, quomodo hic triplex honor quo dilectum et familiarem suum Dominus Jesus honoravit Joannem in fine; illi respondet honori triplici quo eum honoravit in vita. Ipse enim per semetipsum in transitu suo ad eum familiariter venit, qui se ei familiarem in vita exhibere solitus erat. Viventem eum intimis suis secretis admittens, discessurum vero ad aeternum illud convivium invitat. Sanctissimus etiam et beatissimus spiritus ejus ad semper duraturam illam translatus est felicitatem, qui tantam hic largiente et infundente spiritu Creatore, nactus est puritatem, ut Verbum videret in principio, de gloria in gloriam, de claritate in claritatem translatus, quae per speculum nunc est in aenigmate, ad illam pertingens, quae est facie ad [Col. 0309A] faciem (I Cor. XIII, 12) . Ut ibi jam sine fine felix gaudeat in 138 aeternum, ubi etiam hic in corpore positus suas religatas indesinenter habuit primitias, et radicatum indissolubiliter desiderium. Dignum posthaec fuit et omnino conveniens ut manna venustaret locum, quem corpus intravit virgineum, quia manna quodammodo virginitatis appellaverim praerogativam, ut corpus coelesti virginitatis munere honoratum, quoddam esse decoratum manna sepulcrum.
XVI. Jam vero de honore illo quo eum perenniter honorat, aliquid dicere deberemus, si quidquam inde dicere sciremus. Nunc vero cum constet, nec oculum vidisse, nec aurem audisse, nec in cor hominis ascendisse, quod dilectori et dilecto Dominus [Col. 0309B] Jesus praeparavit, et jam etiam praebuit Joanni, quomodo aliquid sufficienter de honore illo lingua exprimat, cum eum nec mens comprehendat? Impletur jam in eo quod non solum de se, sed et de concivibus suis ait in Epistola sua: Nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quod erimus (I Joan. III, 2) , et adjunxit; scimus quoniam cum apparuerit similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (ibid.) . Quis nostrum tantae modo puritatis est, ut hujus posset modo comprehendere visionis praestantiam? quae ipsum, quem videt, similem efficit ei qui videt, ut idem sit videre, et ei qui videtur similem esse: O laeta et beatificans visio! o beata et beatificans similitudo! in qua cum dilectore suo Domino Jesu gaudio gaudet inenarrabili beatus iste de quo jam [Col. 0309C] multa diximus Joannes, per omnia saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Per Joseph virtutis profectus, per Mariam sapientiae partus figuratur. โ 2. Joseph de domo David in coelorum palatio jugiter conversatur. โ 3. Animus in sublime assurgens per Joseph; per Mariam radio sapientiae illustratus notatur, ut stat electio gratiae. โ 4. Regem David senem vestibus non calefieri est non recipere terrenas consolationes. โ 5. Quaeritur Abisag Sunamitis, id est vera sapientia. Quibus servis quaeratur. โ 6. Ministerium Abisag stare [Col. 0309D] per rectitudinem intentionis, dormire per quietem mentis, fovere per internam suavitatem, calefacere per ignem charitatis. โ 7. Demonstratio gratuitae electionis ad gloriam. โ 8. Jesu in corde praesentis indicia ex profunda humilitate, cujux triplex est gradus. โ 9. Quantus humilitatis fructus, cui totum convenit militare. โ 10. Patientiae, et triplicis compunctionis effectus a praesente gratia. โ 11. Octo beatitudinum perfectionem operatur Jesus in nobis. โ 12. Salutis operibus insistere est puerum Jesum tenere: cui Herodes, id est illis superbia insidiatur, ut pereant. โ 13. Occultus superbiae astus, in benefactis subrepentis magis detegitur. โ 14. Mulier amicta sole, sub pedibus luna, est anima sapiens, comitante bona fama. โ 15. Quid corona stellarum duodecim, et cruciatus ut pariat. โ 16. Praerogativa quadruplex mulieris, bona conversatio in amictu solis, contemptus famae in subjecta luna, ornatus virtutum [Col. 0310A] in corona XII stellarum, in cruciatu parientis affectus boni disiderii. โ 17. Superbia velut draco incendit cauda, intentionis depravans rectitudinem. โ 18. Auriga et mensura virtutum discretio, cujus magna necessitas.
I. Audistis, charissimi, in hodierna sancti Evangelii lectione, quod puerum Jesum, ad perdendum eum quaerit Herodes (Matth. II, 13, et seqq.) . Quam cito in hoc mundo hostes invenit Jesus, cujus recentissima adhuc nativitas a crudelitate immanis persecutoris libera non fuit. Fugit humiliter persecutores suos, ut etiam nos erudiat quid agere debeamus, cum nos quaerit Herodes ut perdat. Nam nec hodie in nobis cessat Herodes quaerere puerum Jesum ad perdendum eum. Angelus autem Domini apparet in somnis Joseph, dicens ei ut tollat puerum, et matrem ejus, [Col. 0310B] et fugiat in Aegyptum. Non solum autem hoc, sed ut sit ibi usque dum dicat ei: nec ei tacet ille vel causam fugae, vel inibi morae, Futurum est, inquiens, ut Herodes quaerat puerum ad perdendum eum. Quis putas iste est Joseph? fortassis animus est sincerus et purus, multis modis, juxta interpretationem hujus nominis, quod est Joseph, spiritualium virtutum augmentis ditatus. Nonne tibi videtur ad istud, juxta hunc sensum, suspirare nomen, qui patrem illum luminum, a quo omne datum optimum, et omne donum perfectum, desursum descendit (Jac. I, 17) , alloquitur dicens: Multiplicabis in anima mea virtutem? (Psal. CXXXVII, 3.) 139 Hic est, cui conjuncta Maria Filium parit, cujus nomen est Jesus, pro eo quod superna sapientia (haec est enim Maria), [Col. 0310C] fideli, et devoto animo per internam inspirationem fructum confert salutis. Quis enim diffitetur sapientiam supernam sincero animo fructum salutis, sive intus in affectu purae dilectionis, sive exterius in effectu strenuae actionis administrantem, Mariam esse, puerum Jesum Joseph [ al. cum Joseph] parientem? Ipsa pro sapore meo, ipsa, inquam, est virgo incorrupta, et mater fecunda desponsata viro, cui nomen est Joseph et nomen virginis Maria (Luc. I, 27) .
II. Nonne tibi fortis et virilis animus in Deo, dum quotidianis conversationis sanctae augmentis, magis semper ac magis ditari contendit, vir esse videtur, cui nomen est Joseph? Qui etiam bene ostendit se esse de domo David, dum curiositate sobria, et aviditate [Col. 0310D] pia domum illam non manufactam aeternam in coelis, quantum ei in hoc saeculo possibile est, perlustrare et circuire studet, lucidas illas beatorum spirituum mansiones perambulans, ut illam sibi Pauli vocem vindicare possit: Nostra autem conversatio in coelis est (Phil. III, 20) . Circuit enim incessanter iste Joseph ordinem angelorum, curantium de nobis et providentium de nobis, utpote quos non ignorat spiritus esse administratorios, in ministerium missos propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. VIII, 14) . Circuit colloquium archangelorum interna nobis colloquia revelantium, virtutum miracula et prodigia operantium, potestatum, daemonum hominumque reproborum malitiam atque tyrannidem coercentium et debellantium: admiratur [Col. 0311A] regiam principatuum, dominationum praerogativam, placidissimam aequitatem in thronis, plenitudinem scientiae in cherubim, et indeficiens divini amoris incendium in seraphim. Perambulat patriarcharum cuneos, prophetarum choros, senatum apostolorum, purpureas martyrum coronas, candida virginum serta, et aureas in Catholicis doctoribus torques.
III. Ecce noster Joseph supernam illam domum frequentans, religans ibi primitias spiritus sui adinstar illius aquilae, quae, ad praeceptum Domini elevata, ponit in arduis nidum sibi, in petris manens, et in praeruptis silicibus, atque inaccessis rupibus commorans (Job XXXIX, 28) . Cernente autem eo hoc modo terram de longe, Regem nonnunquam in decore [Col. 0311B] suo vident oculi ejus, in ipsum David conspicuos visus defigit, in quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I, 12) . Cum autem talem animi tui statum, qualem in verbis istis descripsimus deprehendis, poteris non immerito dicere te vocari Joseph, et esse de domo David. Quod autem nomen virginis Maria sit quis est qui contradicat, nisi quis forte est, qui, quod ejus officium, ignorat. Nam maris stella, ut scitis, dicitur Maria. Nonne quaedam est maris stella superna sapientia, animo per internam inspirationem infusa, dum eumdem animum discretionis suae radio, in hoc illustrat mari tempestuoso, quod in eo saepe inundare solet, ut sciat quid evitare, quove inter undosa cogitationum suarum volumina incedere [Col. 0311C] debeat. Hunc puerum Jesum parit Joseph, fructum conferens salutis devoto animo et fideli. Et parit quidem eum Joseph; sed eum non suscepit de Joseph. Hoc esse puto quod sanctus quidam dixit Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Psal. XV, 2) . Omnes enim quotquot salvamur, per electionem gratiae salvamur; si autem ex gratia, jam non ex operibus. Alioquin gratia jam non est gratia. Merito quoque asserit Paulus dixisse David beatitudinem hominis, cui Deus accepto fert justitiam sine operibus (Rom. IV, 6) . Cui consentiens sanctus Isaias, etiam voce omnium electorum assumpta, ipsum communem alloquitur Dominum, omnia, inquiens, opera nostra operatus es in nobis (Isa. XXVI, 12) . Ne forte putaret quis gratiae [Col. 0311D] inimicus mercedem sibi non secundum gratiam imputandam, sed secundum debitum, cum iste de quo loquimur, Joseph de Maria sic puerum Jesum suscipiat, ut ei se primitus semen non infudisse non ignoret.
IV. Nonne quondam David senem ac frigidum Abisag Sunamitis calefecit, et fovit, et eam David non agnovit? quid enim dicit Scriptura? (III Reg. I, 1.) Et rex David senuerat. Ego puto quod animus in fide recta pius, et in sancta conversatione devotus, dum cunctos [ al. cunctos in se] motus, tam externos, quam internos, discrete regit, dum in strenuitate bonae actionis fortiter se exercet, et in desiderium internae contemplationis mentis perspicaciter [ al. perspicacis] visum, prout ei divinitus datur, intendit, [Col. 0312A] et rex dici, David non immerito potest appellari Qui etiam tunc senescit, quando ad perfectam sanctitatis maturitatem pertingit. De quo etiam bene dicitur, quod habebat aetatis plurimos dies, pro eo quod devotus animus multas in sancta 140 conversatione possidet virtutes. Nam et aetas senectutis vita immaculata est (Sap. IV, 9) ; et patres nostri quondam dicebantur senes ab hac vita discessisse et pleni dierum: Hoc est in spirituali conversatione maturi et sanctarum copia virtutum repleti. Et adjunxit Scriptura, cum operiretur vestibus non calefiebat, pro eo quod si divitiae affluant, non vult cor apponere (Psal. LXI, 11) , omnia quae mundi sunt reputans detrimenta, et arbitrans ut stercora. Quid enim aliud sunt terrenae res omnes, nisi quaedam corporis vestimenta? [Col. 0312B] Sed cum his vestibus cooperitur non calefit rex David, quia nullam de aliquibus, quae terrena sunt, perfectus animus consolationem recipit. Verum cum sic renuit consolari anima haec, memoretur necesse est Dei et delectetur atque exercitetur, bonum super hoc negotio huic David dantibus consilium servis suis, et dicentibus ad invicem. Quaeramus nostro domino regi adolescentulam virginem, et stet coram rege et foveat eum, dormiatque in sinu suo, et calefaciat Dominum nostrum regem, et subjunxit post haec Scriptura et ait: Quaesierunt ergo adolescentulam speciosam in omnibus finibus Israel. Et invenerunt Abisag Sunamitidem, et adduxerunt eam ad regem (III Reg. I, 3) .
V Sed dicit mihi aliquis vestrum: Quid tibi modo [Col. 0312C] loqui de David et Abisag, cujus erat paulo ante in ipso sermonis hujus exordio de Maria tractare, et Joseph intentio? Inest adhuc eadem intentio mihi. Quod autem ad illa congruenter haec pertineant, quae modo in manibus habemus, statim videbitis, nec culpabitis, ut arbitror, digressionem cum ejus causam videritis et rationem. Quae est ergo haec Abisag, quae interpretata dicitur Patris mei rugitus, nisi interna sapientia, animo, cui infunditur, quodam silentis clamoris, et clamosi silentii rugitu summi patris revelans secreta? quae nimirum dum eidem animo spiritualem tam teneritudinem in affectu quam decorem confert in intellectu, et adolescentula et speciosa est. Est et Sunamitis, id est coccinea, animum, [Col. 0312D] quem replet, dilectionis venustans colore [ al. calore]. Hanc quaerunt servi David ex omnibus finibus Israel, quia inter omnes contemplationis modos sapientia et instantius quaerenda, et inventa strictius retinenda est. Et qui sunt hi servi? forsitan consideratio, oratio, conversatio, puritas, perseverantia servi sunt David. Hoc ideo dico: quia hanc, de qua loquimur, sapientiam, et sobria, ut scitis, considerationis profunditas et profunda sobrietas perscrutatur, et orationis eam devotio expetit, et sanctitas conversationis meretur, et puritatis defaecatae munditia assequitur, et perseverantiae stabilitas amplectitur: et dicit: tenui eam, nec dimittam (Cant. III, 4) .
VI. Et ministrabat ei. Quid est ministerium Abisag [Col. 0313A] quod impendit David? quod est nisi ad quod a servis quaesita est, ut videlicet stet coram eo, dormiat cum eo, foveat, atque calefaciat eum? (III Reg. I, 4.) Haec omnia dicitur facere pro eo quod animo dat cui infunditur, ut haec agat; nam quodammodo stat, dum ipsi, ut stet, persuadet. Dormit quoque, dum dat ut dormiat, et dum ipse fovetur ac calefit, et ipsa eum fovet et calefacit. Ecce quadripartitum ministerium Abisag stare, dormire, fovere, et calefacere. Primum ad rectitudinem, secundum ad quietem, tertium ad suavitatem, quartum pertinet ad dilectionem. Primum igitur ministerium ejus est ut in omnibus motibus nostris tam exterius quam interius, rectitudinem in interna intentione habere studeamus, illum in intimis nostris, qui discretor [Col. 0313B] est cordium, cogitationum et intentionum cordis indesinenter attendentes, illum etiam omnis, quod in nobis est, boni approbatorem, exspectantes et judicem, ipsum denique remuneratorem expetentes. Secundum vero simile est huic, imperturbabilis videlicet quies mentis. Quid enim est quod jam perturbet conscientiam vel mordeat sive concutiat, cum suam ei integritatem rectitudo intentionis illaesam, et prorsus inconcussam conservet? Sic ergo in pace, in idipsum fidelis ac devotus animus, ipse est enim David dormiens et requiescens, dormiens in pace per tranquillitatem cordis, requiescens in idipsum, dum non nisi ad unum tendit per rectitudinem intentionis; quidni delectabile percipiat fomentum intimae [Col. 0313C] suavitatis? Jam vero superest ut perfectionis eum fortiter vinculum stringat, per illam viam regiam sine offendiculo incedat, (quam Apostolus excellentiorem appellat) quantum ad Deum, flammescat igne charitas; quantum ad fratres, accendat ardor proximos. Haec itaque bona sunt, quae speciosa Abisag impendit David: interna sapientia animo fideli, rectitudo in interna intentione, quies in mentis cogitatione, fomentum in intima suavitate, ardor in sincera charitate. Hoc autem quartum tria in se praecedentia bona videtur continere, quia charitatem 141 triplicem asserit Paulus (I Tim. I, 5) : de corde puro, conscicntia pura, et charitate non ficta. Puritatem cordi rectitudo adfert intentionis, bonitatem conscientiae tranquillitas cordis, et ne fides [Col. 0313D] ficta sit, in interiori animae palato sanctitatis suavitas sapit.
VII. Post haec omnia, quomodo conclusit Scriptura? Rex, inquit, David non cognovit eam (I Reg. I, 4) ; hoc est propter quod cuncta praemissa expositione attigimus compendiosa. Verum est hoc, quia Abisag David non cognovit: sic nec Joseph Mariam, percipit ab adolescentula speciosa Abisag calorem David, nullam per eam sentiens libidinem. Suscipit a Maria puerum Jesum Joseph omnem carnalem cum ea ignorans commistionem, ut agnoscant in grati, quicunque sunt, gratia se esse salvatos et non ex se; idque donum Dei esse, ne quis glorietur (Ephes. II, 9) . Non vos, ait Dominus, me elegistis, sed ego elegi vos, et posui vos ut eatis, et fructum [Col. 0314A] afferatis et fructus vester maneat (Joan. XV, 16) . Qui itaque non eligentes electi sunt, et qui euntes manentem fructum afferunt, ei ascribant qui eos elegit, et qui eos posuit ut irent. Ut sciat quoque noster Joseph ex sola esse Maria puerum Jesum, quae sola illi eum peperit, juxta angelicum illud promissum: Pariet tibi Filium, et vocabis nomen ejus Jesum (Luc. I, 31) , quasi qui eum non generavit. Puer ergo Jesus, quem ex se sola Joseph parit Maria, fructus est salutis, quem animo devoto et pio ex sola gratuita gratia inspirat Sapientia: estque calor ille pudicus, quem ab eo non agnita speciosa confert adolescentula Abisag seni et regi David.
VIII. Ut enim de humilitate, quae caeterarum est virtutum fundamentum loqui incipiamus, cum, inquam, [Col. 0314B] cor tuum ad hanc incitari et inflammari per pium desiderium sentis, ut omni te subdas majori, nulli praeferas aequali, quis dubitet devotum hunc affectum in te puerum esse Jesum; qui in natura assumpta, qua minor est Patre, plene se ei et perfecte subdidit: Factus ei obediens usque ad mortem; mortem autem crucis (Phil. II, 8) . Quod si eousque in humilitatis sublimitate conscendere studes, ut omni te subjicias etiam aequali, nulli quoque te praeferens, sed nec minori, jam te puerum Jesum assero a Maria suscepisse, qui et ipse aequalis suo Patri videlicet, cui aequalis est secundum divinitatem, obtemperavit, dum eum Pater imminuit paulo minus ab angelis (Psal. VIII, 6) , dum illud disponente Patre: Verbum caro factum est et habitavit [Col. 0314C] in nobis: quod in principio erat, et apud Deum erat, quod Deus erat (Joan. I, 1) . Si autem tantae turri humilitatis vim inferre contendis, et eousque in eam pius invasor, et infatigabilis ascensor, hoc est, usque ad summum ejus ascendere decernis, ut te vera humilitate prosternas minori, non solum te penitus nulli praeferens, sed potius subjectus existens omni humanae creaturae propter Deum (I Petr. II, 3) ; nescio quis jam hac in parte excellentius quam tu illum puerum Jesum mitem et humilem corde habes, qui nec istud in se humilitatis genus inexpletum esse dignatus est, descendens cum Maria et Joseph, et veniens in Nazareth, et existens subditus illis (Luc. II, 51) : inclinans se nihilominus Joannis manibus baptizandus (Matth. III, 16) . [Col. 0314D] Ecce triplex humilitatis gradus: subesse superiori, quod est incipientium; aequali, quod proficientium; minori, quod perfectorum.
IX. Cum itaque quidquid in te carnale est, huic triplici humilitatis gradui militare compellis; puerum nimirum apud te habes Jesum exhibentem, et in te complentem, quod ait Isaias: Vectes, inquiens, ejus, haud dubium quin Moab, usque ad Segor vitulam conternantem (Isa XV, 5) . Quod, quid est aliud, nisi quod animo per sanctitatis affectum ad Deum converso, rigidae carnales passiones (quas originale Patrum nostrorum semen in carne nostra posuit, quia aqua paterna sive ex patre sonat Moab, mortificatae et in melius commutatae parvitati obsequuntur: triplicis hujus, de qua loquimur, humilitatis [Col. 0315A] dulcedine internae gratiae abundantis. Nam Segor, ut scitis, parvula dicitur; vitula vero, mater, est humilitas abundans gratia, ut vitula lacte. Ut enim scriptum est: Humilibus dat gratiam (Jac. IV, 6) . Et tunc maxime cum omnes tres hujus conscenderint gradus. Ut sit vitula conternans, ad quam usque vectes Moab pertingunt, quia parvulam se exhibens humilitas, et gratia abundantem et triplicem, de quo diximus, continet gradum; cui in conversis rigidae carnalium passionum duritiae mutatae et emollitae obsequuntur.
X. Si vero animum in virtute patientiae habes perfectum, ut aequanimiter convicia portes, damna toleres, flagella sufferas, convicia dico verborum, damna rerum, flagella in corpore, si ita acciderit, [Col. 0315B] procul dubio puer est Jesus, quem habes. Hic enim triplex est patientiae gradus. Quod si laborans in gemitu 142 tuo, et lavans per singulas noctes lectum tuum, lacrymisque tuis stratum rigans irriguum possides inferius (Psal. VI, 7) : si etiam quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima tua ad Deum: si sitit anima tua ad Deum fontem vivum dicens: Quando veniam et apparebo ante faciem Dei! suntque tibi lacrymae tuae panes die ac nocte (Psal. XLI, 2) , ut etiam ad irriguum superius ascendere possis (Judic. I, 15) ; si denique universas aliorum, ut proprias calamitates deploras, quia hoc triplex est spiritualis compunctionis genus, scito sine dubio, quia salubris hic, quem tibi inspirat affectus, quem Joseph Maria parit, [Col. 0315C] est puer Jesus. Ecce triplex paupertas, cui promittitur regnum coelorum: triplex mansuetudo, cui debetur terrae possessio, triplex nihilominus luctus, quem annullabit consolatio.
XI. Si autem esuriens et sitiens justitiam tam innocenter vivere studes, ut nulli inveniaris obesse, et misericors existens tam utiliter te habere conaris, ut omnibus pro viribus appareas prodesse, gaudio gaude puerum Jesum apud te habens. Pro eo namque quod tibi fieri non vis, alteri non facis, ab eo es saturandus: et quia quaecunque vis ut faciant tibi homines, et tu facis eis, misericordiam consecuturus es (Matth. V, 7) : remetiente tibi in eadem mensura justo judice Deo, in qua tu prius [Col. 0315D] mensus es. Quod si te hac triplici sorde, concupiscentiam videlicet carnali, gloria temporali, recordatione pristinarum pravitatum tuarum dedignaris inquinari, non solum per consensum in voluntate, sed etiam per delectationem in affectione; adhuc autem quod perfectorum est, vel tenuiter per memoriam in cogitatione, quis jam diffiteri audebit salubrem hanc, quam habes puritatem, ad puerum Jesum pertinere? profecto, praemium tuum erit visio Dei: quod quidem praemium tantae in corde munditiae nitor praecedit. Quod si quis super hoc dubitat, audiat veracem ipsius veritatis promissionem: Beati mundo corde quoniam ipsi Deum videbunt (ibid. 8) . Si vero omnes in te turbulentos motus [Col. 0316A] in mente tua sedare studes; si sic etiam exterius plenam pacem exhibes, ut in vultu, in verbis, omnibus denique motibus tuis, nihil fiat quod cujusquam offendat aspectum; sed magnum hoc bonum, his qui non habent offerre volens, quoscunque perturbatos aspicis, et pacificare, et ad concordiae unitatem revocare conaris, non est qui dubitet speciale hoc esse opus parvi Jesu, in quo Deus erat mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) ; in cujus nuper ortu pacem nuntiabant angeli hominibus bonae voluntatis, qui etiam Pax nostra est, faciens utraque unum, pacificans sanguine suo et quae in coelis sunt, et quae in terris (Luc. II, 14) . Nec mirum si Filius Dei voceris, cujus officium exercere inveniris. Ut autem nullam de octo illis beatitudinibus (Matth. V, 3) , quas Dominus in Evangelio ponit, videar praeterisse: si ardenter desiderat cor tuum persecutiones pati propter justitiam, gaudens cum maledixerint te homines, et persecuti te fuerint, et dixerint omne malum adversum te mentientes: puer est Jesus iste, quem tenes.
XII. Non solum autem de virtutibus, sed et de operibus virtutum hoc idem sentiendum est: quia tunc Jesum habes, quando fructum aeternae salutis operaris. Si enim, verbi causa, abstinentiae et vigiliis, si orationi et lectioni, si sanctae praedicationi et fraternae admonitioni; si eleemosynis vel caeteris quibuslibet sanctae actionis exercitiis insistis, puer est Jesus, quem penes te habes. Ut enim saepe jam dictum est opus salutis exercere puerum Jesum [Col. 0316C] tenere est. Sed ut verbis beati Gregorii utar [Col. 0315D] Hom. 12, in Evang. : Bonum quod agitis necesse est ut cum magna cautela teneatis, ne per hoc quod a vobis rectum geritur, favor aut gratia humana requiratur: et quod foris ostenditur, intus a mercede vacuetur. Et ut Pater atque advocatus noster egregius doctor in Regula clericorum ait, beatus Augustinus: Alia quaecunque iniquitas in malis operibus exercetur ut fiant; superbia vero bonis operibus insidiatur ut pereant. Unde et hic sanctissimum hunc puerum Jesum Herodes quaerit ad perdendum eum. Herodes pellis gloria dicitur; gloriari vero in pelle, in vanitate gloriari est. Est itaque gloria pellis, gloria elationis Secundum hunc ergo sensum, Herodes superbia est, quae dum bonis [Col. 0316D] in nobis, ut beatus Augustinus dicit, et quotidiano experimento sentimus, bonis operibus insidiatur, ut pereant, quasi Herodes quaerit Jesum ad perdendum eum. Haec est quae nonnunquam desiderat, ut bonis actionibus insistamus; sed ad hoc ut ei, per tumorem inanis fastus, faveamus. Unde et versipellis Herodes iste callida magos hortatur versutia, ut eant, et diligenter interrogent de puero, et cum invenerint renuntient ei, quod quid aliud est, nisi quod superbia bonis nos operibus acquirendis, fraude nonnunquam subdola convenit, ut acquisita 143 ad ejus ea vanitatem referamus? nam quid est Herodem ad magos dicere: Ite et interrogate diligenter de puero, et cum inveneritis renuntiate [Col. 0317A] mihi (Matth. II, 8) , nisi superbum vanae gloriae appetitum, ipse [quippe] est Herodes โ bonis et devotis in nobis cogitationibus, โ ipsae quippe sunt magi Dominum quaerentes, โ suggerere, quatenus ad hoc sanctitatis exercitio insistant, ut ad favendum et placendum ei de ipso se sanctitatis exercitio extollant? quasi enim inventus Jesus renuntiatur Herodi, cum bonum acquisitum opus per appetitum vanitatis famulatur elationi. Qui etiam adjunxit: Ut et ego veniens adorem eum (ibid.) , quia sub specie humilitatis ipsa nonnunquam se superbia palliat, ut eamdem humilitatem destruat, nam superbiam in formam se humilitatis transfigurare, ut eam destruat, Herodem est velle simulare se puerum adorare, ut eum perdat. Cum igitur aliquem videris [Col. 0317B] sub habitus vilitate, vel alio quocunque humilitatis signo, sive in verbo, sive in gestu, sive etiam in actu, nimis insolenter se dejicere, aut nimis improbe submittere: agnosce apud hunc Herodem simulare, se velle adorare puerum Jesum, ut eum perdat.
XIII. Intelligite, quaeso, dilectissimi, et intuemini, quam subtilis, quamque ad deprehendendum difficilis est, superbiae dolus. Cum enim caetera vitia per contrarias sibi virtutes expugnentur, ut per mansuetudinem, verbi causa, vincitur ira, per benignitatem invidia, per hilaritatem acedia, per largitatem avaritia, per abstinentiam gula, per castitatem libido: haec versa vice, per quam sibi [Col. 0317C] contraria est, aliquando virtutem, id est, per humilitatem augetur, ut quae incurrere debuit defectum, tunc accipiat plerumque incrementum. Et quidem venenosa admodum pestis haec, et omnino mortifera, eum piis suggerit affectibus, ut ad hoc, quod bonum est, exerceant, quatenus de eo sese extollant. Quia per hoc innuitur, quod magis dicit Herodes ut eant et interrogent de puero, et cum invenerint, renuntient ei. Sed valde in malitia excrescit, cum animae persuadet, ut ex ipsa vilitate se efferat, et per humilitatem superbiat. Quod per hoc innuitur, quod simulat idem Herodes se velle adorare puerum, ut eum perdat. Quam quidem occultam superbiae versutiam mire beatus David et deprehendit, et deprehensam longe a se fugare curavit, [Col. 0317D] qui elatam Michol pro sua se humilitate arguentem alloquens: Ludam, inquit, et vilior fiam, plusquam factus sum, et ero humilis in oculis meis (II Reg. VI, 22) . Nam dicens ludam et vilior fiam plusquam factus sum, humilem se esse insinuat; adjungens vero eroque humilis in oculis meis: nolle se aliquatenus de ipsa humilitate superbire demonstrat. Quasi enim vilis est, sed in oculis suis humilis non est, qui se quidem humilem forinsecus ostendit, sed de ipsa intrinsecus humilitate superbit. Et hoc est perdere humilem puerum Jesum, sub specie adorandi eum. Est ergo Herodes qui quaerit puerum ad perdendum eum; superbia videlicet, quae quocunque modo, sive aperto aliquo, [Col. 0318A] sive isto, quem nunc ostendimus occulto, salutis in nobis nititur destruere fructum.
XIV. Hic enim [ al. etiam] draco iste est, quem in Apocalypsi (Apoc. XII, 4 et seqq.) vidit beatus Joannes stetisse ante mulierem: ut cum peperisset, filium ejus devoraret. Placetne vobis ut mysterii hujus arcanum ingrediamur, quatenus quod nobis in eo videre necessarium fuerit, vestrae charitati sine invidia communicemus, sine fraude apponamus? Signum, ait, magnum apparuit in coelo, mulier amicta sole, et luna sub pedibus ejus, et in capite ejus corona stellarum duodecim: et in utero habens, clamabat parturiens, et cruciabatur ut pariat. Breviter ut percurramus, salvo sensu allegorico, qui pertinet ad Ecclesiam; salvo etiam, qui [Col. 0318B] exprimit ejus praerogativam, omni alio sensu tropologico, quem nos modo dicturi sumus: mulier in coelo haec est, de qua superius multa diximus, sapientia in animo. Quae talis hic describitur apparere, qualem, cui infunditur facit animam esse. Amicta itaque est sole, pro eo quod animam lucida sanctitatis venustat et exornat conversatione. Et luna sub pedibus ejus: quia anima sancta famam omnem deprimit sub affectibus suis. Aiunt, lunam splendorem suscipere a sole. Et quid est solem conferre lunae ut luceat, nisi splendidam conversationem famae dare, ut vigeat? Sed haec mulier sic sole amicta est, ut lunam sub pedibus habeat: quia insurgente superna scientia, sic anima [ al. [Col. 0318C] suggerente superna sapientia se animo], cui infusa est sanctitatis conversatione ornata et clara apparet: ut in fama humana, nequaquam mollis quiescat, sed sub pedibus affectuum suorum contemnendo premat. Talis erat ille, qui ait: Si viderem solem cum fulgeret, et lunam incedentem clare (Job XXXI, 26) , ostendens ni fallor, in verbis istis non se fuisse elatum, vel pro vita sancta, quam exercuit, vel pro fama, quae de ipso apud homines volavit.
144 XV. Et in capite ejus corona stellarum duodecim. Videte ne forte corona stellarum illarum duodecim sit virtutum de quibus Apostolus: Fructus, inquit, spiritus est charitas, pax, patientia, gaudium, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, [Col. 0318D] modestia, continentia, castitas (Gal. V, 22) . Quod si aliud vultis recipere, apponite quatuor illas virtutes, quas legitis sapientiam docere: sobrietatem videlicet, et sapientiam, et justitiam, et virtutem (Sapien. VIII, 7) , illis octo, quas eidem sapientiae quae desursum est Jacobus asserit inesse dicens: quod primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens, plena misericordia et fructibus bonis, judicans sine simulatione (Jacob. III, 17) : et componite ex eis quoddam pulcherrimum diadema, et habetote coronam stellarum duodecim. Et in utero habens clamabat parturiens: et cruciabatur ut pariat (Apoc. XII, 2) ; quia tantum in sanctitatis desiderio, animo [Col. 0319A] dat, cui infunditur, concipere per propositum: ut sine magni laboris cruciamine explere nequeat per effectum.
XVI. Ecce quadripartita hujus mulieris praerogativa: splendor bonae conversationis in amictu solis, contemptus famae, in luna sub pedibus, ornatus spiritualium virtutum in corona duodecim stellarum: boni desiderii affectus in clamoso cruciamine parturientis. Comparate, si placet, quadripartitam hanc mulieris praerogativam illi quadripartito mysterio Abisag, de quo superius tractavimus: quia unam eamdemque rem significare diximus. Et videte ne forte illam in lecto sanctae quietis pausare, hanc sit sole amiciri: illam in intentionis rectitudine stare, hanc sit lunam sub pedibus habere: illam senem [Col. 0319B] fovere, hanc sit stellis duodecim coronari: illam frigidum calefacere, hanc sit in utero habere, et ut pariat cruciari et clamare.
XVII. Et visum est, ait Scriptura, signum aliud in coelo: et ecce draco magnus et rufus (Apoc. XII, 3) . Draco magnus et rufus in coelo, superbia est sublimis et crudelis in animo. Magnus: quia magnum apud se facit esse animum, cui dominatur. Hanc apud se habere magnitudinem noluit, qui ait: Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei: neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me (Psal. CXXX, 1) : sed eam ipse apud se habuit cui dictum est: Nonne cum parvulus esses caput in tribubus factus Israel es? (I Reg. XV.) [Col. 0319C] Est et rufus: pro eo quod crudelem efficit erga alios eum in quo est: qualis erat ille, qui venator erat robustissimus contra dominum (Gen. X, 9) . Habens capita septem, vitia illa septem ex se capitalia producens: vanam gloriam, invidiam, iram, acediam, avaritiam, gulam, et luxuriam. Et cornua decem: dum dura quadam eminentia, et eminenti duritia plene excedere caeteros conatur. Quia cornua et dura sunt, et carnem longe excedunt. Utriusque videlicet tam duritiae quam eminentiae plenitudinem per numeri hujus accipimus perfectionem: denarius namque perfectus est numerus. Et cauda ejus trahebat tertiam partem stellarum coeli; et misit eas in terram (Apoc. XII, 4) : quia ad hoc finem suum superbia dirigit, ut lucidas mentis intentiones terreni [Col. 0319D] favoris appetitu corrumpat; nam cauda draconis terminus est in intentione elationis: stellas autem coeli, quis dubitat lucidas esse cogitationes animi: quas in tres partes dividimus, dum unam nobis vindicamus, quam sobrietatem appellamus; alteram proximis tribuimus, quam justitiam dicimus; tertiam Deo offerimus, et hanc pietatem vocamus. Quam tertiam stellarum partem conatur maxime cauda draconis trahere, et in terram mittere: quia ad hoc totum suum intendit superbia finem dirigere, ut luminaria spiritualia, quibus coram Deo irradiari debemus, pro adipiscendis sive laudibus humanis, seu quibuslibet aliis terrenis, habere studeamus. Hic talis draco stat ante mulierem, quae paritura est, ut cum peperit, filium [Col. 0320A] ejus devoret. Quia erigit se elatio, ut fructum, quem nobis proferre dat sapientia, destruat.
XVIII. Et peperit filium masculum (ibid.) . Quia et Maria peperit filium Jesum. Et ibi quidem puer Jesus fructum exprimit salutis: hic autem filius masculus opera innuit virtutis. Quis masculus noster est filius, nisi discretionis est virtus? quae omni virtuti tam est necessaria, ut sine ea virtus quaelibet, etsi dici virtus possit, esse tamen virtus non possit. Unde bene de hoc filio dicitur, quod recturus erat omnes gentes in virga ferrea (ibid.) , pro eo quod discretio virtutes non quidem aliquas sed omnes inflexibili gubernet Justitia. Dum enim virtutes omnes discretio ita per mensurae lineam modificat, ut eas nec citra contrahi per teporem [Col. 0320B] sinat, nec ultra tendi per nimietatem permittat, nonne tibi videtur puer hic masculus virgam tenere ferream, in qua omnes gentes regit? sed quomodo evadet tantus hic filius, ne eum draco devoret! qualiter evadet puer Jesus ne eum Herodes 145 perdat? dicat nobis Apocalypsis de evasione filii masculi: dicat et Evangelium de evasione pueri Jesu. Et raptus est, ait, filius ejus ad Deum, et ad thronum ejus (Apoc. XII, 5) , hoc in Apocalypsi. In Evangelio quid scriptum est? Ecce angelus Domini apparuit in somnis Joseph, dicens: Surge et accipe puerum, et matrem ejus, et fuge in Aegyptum; et esto ibi usque dum dicam tibi (Matth. II, 13) . Qui secessit in Aegyptum ut in sequentibus habetur: et erat ibi [Col. 0320C] usque ad obitum Herodis (ibid., 15) . Raptus filii masculi ad Deum et ad thronum ejus, evasio est ejus a dracone: fuga Joseph cum puero in Aegyptum, evasio nihilominus est ejus ab Herode. Nunquid quia multa jam dicta sunt, debemus ista omittere perscrutari? sed bonum est ut hac vice perscrutari omittamus, et modo ad praesens propter fastidium vestrum supersedeamus; et quae super his dicenda sunt in sermonem alterum differamus: oportet autem, quia fuimus ubi finis non est, retineamus ubi fuimus. Et pro eo quod pendentem quodammodo dimittimus materiam, vigentem et vigilantem habeamus memoriam, ut quando de hoc iterum collocuturi conveniemus, sciamus ubi incipere debeamus, ad laudem et gloriam Domini [Col. 0320D] nostri Jesu Christi, qui est cum Patre et Spiritu sancto Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Repetitio praecedentis sermonis, et sequentis connexio. โ 2. Somni Joseph sunt mentis ad interna recessus, et ad superna excessus. โ 3. Tales sunt filiae Jerusalem in latitudine divinae contemplationis. โ 4. Quibus laeva Sponsi pulvinar, dextera amplexus, culcitra est prudentia. โ 5. Primus somnus Joseph, est animae ab omni sensibili cupiditate liberatio. โ 6. Secundus, est inutilium phantasmatum excussio. โ 2. Tertius, est visibilia et invisibilia transcendere, atque in rerum omnium termino requiescere. โ 8. [Col. 0321A] Hoc ipsum per triplex silentium significatur in anima. โ 9. Tertii silentii et somni praestantia et sublimitas. โ 10. Tertio apparuit angelus Joseph unde mysterium cernitur. โ 11. Incipientium in via Spirituali graphica descriptio. โ 12. In progressu elationis tumor qualiter deprimendus. โ 13. Remedia tria superbiae: suae infirmitatis inspectio; perseverantiae incertitudo, divini examinis ignorantia. โ 14. Ad has tenebras, velut Aegyptum puer Jesus recte portatur salvandus.
I. Ostendimus vobis, charissimi, in sermone praecedenti, quid nobis visum est posse intelligi per Joseph et Mariam: per puerum et ejus persecutorem Herodem. Quia vero inter haec quaedam nobis alia, administrante unctione illa, quae docet de omnibus (I Joan. II, 27) , ad aedificationem vestram occurrerunt: [Col. 0321B] ad quae dicenda, et his, quae jam dicta erant, adaptanda intendimus, et diutius in his quam putavimus, demorati sumus. Non enim quidquam audemus ex omnibus, quae Spiritus ille veritatis dignatur ex insperato revelare, abscondere a vobis: scientes ea et propter vos nobis commissa, et per nostrum ministerium ad vestram charitatem transmissa. Inde accidit quod nihil in sermonibus his de sanctis parvulis istis, pro parvulo Jesu occisis tetigimus: quorum festivam hodie solemnitatem celebramus. Distulimus vero usque modo, si meministis, vobis ostendere quid putamus per hoc nobis designatum, quod consultum est parvo Jesu, per fugam Joseph cum eo, et cum matre ejus in Aegyptum, ne perderetur ab Herode: et illo nihilominus [Col. 0321C] filio masculo in Apocalypsi, ut per raptum ejus ad Deum et ad thronum ejus evaderet, ne devoraretur a dracone (Apoc. XII, 5) . Quae cum unum quid, juxta hunc, quem usque nunc secuti sumus sensum innuere videantur, spiritualia in se invenientur continere, et praeferre documenta, si spiritualiter fuerint discussa.
II. Accipite itaque, quod nobis super hoc sentire datum est: quod accipientes, his quae vobis idem Spiritus super eisdem revelare dignabitur, nullatenus, quaeso, id velitis comparare. Angelus Domini apparuit in somnis Joseph (Matth. II, 13) . Quis putatis angelus iste est? putatis quod interna inspiratio est? Sic ego interim accipio donec vos me [Col. 0321D] verius super his instruatis, propter illud Apostoli, quia oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, 146 nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum (Joan. III, 8) . Et illud Domini in Evangelio: Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis (Joan. III, 8) . Non ambigo hunc angelum apud nonnullos vestrum apparuisse in somnis Joseph. qui sunt somni Joseph? fortassis puri sunt et devoti animi per contemplationem, et ad interna recessus et ad superna excessus. Pius namque et fidelis animus ipse etiam est Joseph, a cunctis carnis voluptatibus per plenam mortificationem, et a cunctis mundialibus occupationibus et negotiis saecularibus per plenum contemptum recedit, et intra semetipsum ad seipsum introiens et cuncta a se, pro posse, [Col. 0322A] irruentia rerum transeuntium phantasmata manu sanctae puritatis abigens, stratum sibi in illa interna quiete facit; in quo clauso ostio, non solum illo quinque partito corporis, per quod corporalia ingredi, sed et omni ostio cordis, per quod ipsae solent corporum imagines et similitudines se ingerere: in pace in idipsum dormit et requiescit (Psal. IV, 9) , In qua pace, in quo eo ipso, in qua dormitione, mente nonnunquam excedit Deo; somnos habens non minus suaves quam salubres: in quibus angelus Domini apparet.
III. His somnis, suavi quiete, et quieta suavitate Sponsus intendit, quando, pausante ea inter brachia sponsi sui, idem Sponsus adjurare censuit filias Jerusalem per capreas, cervosque camporum, [Col. 0322B] ne suscitarent, neque evigilare facerent eam, donec ipsa velit (Cant. II, 7) . Ut scirent videlicet infirmae animae, devotae tamen, quarum infirmitas per sexum femininum, et devotio denotatur per pacis locum: ut scirent, inquam, hujusmodi animae in ipsos coelestes spiritus, qui ad (ibid.) instar caprearum et cervorum in campis intima penetrarent, et summa peterent, in latitudine illius divinae contemplationis se irruere cum ab his suavissimis somnis importunitate temeraria, et temeritate aliqua importuna Sponsum excitare praesumunt. In ejus autem posuit voluntate evigilare dilectum suum, sciens eam doctam esse ut noverit discernere, et quando debeat mente excedere Deo, et quando sobria esse nobis (II Cor. V, 13) . O quam suaves, quamque securi hi [Col. 0322C] somni ejus! nam quomodo non suaves cum inter Sponsi sui brachia pauset? quomodo non securi, cum ipsum prohibitorem sollicitum habeat, ne illam aliqua ex filiabus excitare praesumat?
IV. Laeva, inquit, ejus, haud dubium quin dilecti sui, sub capite meo, et dextera ejus amplexabitur me (Cant. XXI 6) . Nonne molle admodum hoc stratum ejus, in quo pulvinar sponsi habet laevam: in quo coopertorium, dexterae illius habet amplexum: in quo pro culcitra ipsius habet prudentiam? Haec est quam in utraque tam in dextra, quam in laeva habet, quae pietas est: ad quam admonet electum Apostolus discipulum, asserens eam ad omnia utilem esse, promissionem vitae habentem, quae nunc [Col. 0322D] est et futurae (I Tim. IV, 8) . Vitae plane quae nunc est et futurae. Illius quidem propter laevam, quae sponsae adest sub capite: et futurae, propter dextram ejus, quae amplexabitur eam. Nonne angeli descendunt et ascendunt super Filium hominis? (Joan. I, 51.) Sed descendere super eum non possent, nisi subtus esset, ubi laeva ejus est, sub capite sponsae suae: sicut nec ad eum ascendere nisi supra esset, ubi dextera ejus amplectitur eam: suaviter nunc laevam Sponsi sui sponsa substernit capiti suo: sciens dexteram ejus quandoque amplexaturam eam: ex perceptione praesentium munerum firmam habens exspectationem futurorum, fructum, quoque suum habens in sanctificationem, finem vero vitam aeternam (Rom. VI, 22) . In hoc molli strato suaviter [Col. 0323A] pausat, noster Joseph; intendens quam sollicite suavibus somnis suis, in quibus angelus Domini apparet ei.
V. Et primus quidem somnus ejus est, ab omni, ut breviter dicam visibilium et sensibilium cupiditate expediri. Somnus admodum suavis iste: quia dum noster Joseph ei sollicite intendit in quadam quiete triplici pausat. Per eum namque a curiosa et vana voluptate, et voluptuosa ac vana curiositate solvitur. O suavis somnus! Nonne suavem tu asseris somnum; carnalis concupiscentiae voluptate non foedari, saecularis occupationis curiositate non dispergi, sublimis dominationis vanitate non extolli? Ecce tridens in caldariis coctarum carnium (I Reg. II, 13) : ecce sagittae tres infixae in corde Absalon [Col. 0323B] (II Reg. XVIII, 14) . ecce uxor ducta, quinque boum juga, villa empta, quae a coena dominica invitatos alienos reddunt (Luc. XIV, 20) : Ecce denique concupiscentia carnis animam reprobam polluens, concupiscentia oculorum dispergens, superbia vitae extollens (I Joan. II, 16) . A quibus omnibus liber noster efficitur Joseph; dum somno huic non minus suavi, quam salubri in hac triplici quiete intendit. Prima namque quies mundum eum conservat a sorde carnalis corruptionis: secunda quietum reddit a sollicitudine negotii saecularis: tertia vero 147 liberum efficit a fastu tumidae dominationis. In prima corporalis passio mortificatur, in secunda mundialis occupatio intermittitur: in tertia ambitio dominandi contemnitur.
[Col. 0323C] VI. Secundus autem est somnus hujus, de quo loquimur, Joseph irruentes rerum corporalium imagines, atque similitudines a cubili cordis ejicere, et cuncta ingerentium se phantasmatum figmenta repellere. Qui quidem somnus eo praecedentem illum excedit in suavitate, quo eum superat in puritate. Nam magna contingit Joseph, in illo somno, suavitate potiri: dum illi per eum datur nullis rerum visibilium seu sensibilium cupiditatibus vivendo irretiri. Sed in isto longe majori, dum illi, per eum, confertur nullis corporalium phantasmatum imaginibus, sive, si ita malis, nullis corporalium imaginum phantasmatibus speculando involvi. Quis, quaeso, est, qui diu huic valet intendere somno? Quis, inquam, est [Col. 0323D] hic et laudabimus eum: facit enim mirabilia in vita sua (Eccles. XXXI, 9) . Cum enim in primo illo somno mundum, et quae mundi sunt, carnem etiam, et quae carnis sunt, devincit: in secundo isto ipsum quoque animum potenti quadam libertate, et libera potentia excedit: Quid jam huic restat Joseph, nisi dum in primo somno omnia transgreditur corporalia, in secundo omnia spiritualia, tertium quemdam somnum capiat, in quo ad ipsa, quantum in hoc exsilio possibile est, pertingat divina?
VII. Cuncta igitur quae creata sunt, visibilia et invisibilia transcendat, atque in illo omnium corporalium et spiritualium, termino requiescat: et suavissimum quidem [ al. quemdam] hunc arbitror somnum. Si enim primus tibi videtur somnus suavis, [Col. 0324A] ob magnam quae ei inest, virtutem: secundus vero suavior ob defaecatam, quam continet puritatem: cur non hunc tertium asseres suavissimum ob angelicam, qua plenus totus redundat, felicitatem? Ecce isti sunt somni Joseph, in quibus suaviter pausat, in quibus et angelus Domini ei apparet. Cumque in singulis appareat ei, ad hunc maxime ista ejus, de qua nunc agimus apparitio pertinere videtur, in qua se ei manifestans curat monere eum ut, tollens puerum et matrem ejus, fugiat in Aegyptum: pro eo quod instat tempus, ut Herodes quaerat puerum ad perdendum eum. Quo plus enim in puritate mentis profeceris, eo magis et magis tibi infestam in tentando superbiam habebis.
VIII. Videte ne forte primum ad illud pertineat [Col. 0324B] quietum silentium, de quo legitis: quod cum illud omnia haberent [ al. haberet] mediumque pertineat ad hoc iter noctis, quod cum in cursu suo haberet nox, omnipotens sermo Domini de coelis, a regalibus sedibus dicitur venisse (Sap. XVIII, 15) . Nonne cum visibilium, et sensibilium cupiditatibus mens irretitur: cum videlicet, ut hoc aliquantum fusius ostendamus, vel sorde ardenter desiderat inquinari voluptatis, vel nimietate eam contingit dispergi terrenae sollicitudinis, vel appetitu huc illucque ferri tumidae ac vanae dominationis: magnus et praevalidus atque tumultuosus quidam in ea est strepitus clamoris? sed sileant haec omnia calcata prorsus voluptate carnis, abjecta inquietudine terrenae sollicitudinis, despecto etiam fastu elatae dominationis: [Col. 0324C] sileant haec omnia apud Joseph, ut jam pausante et soporante eo, primum silentium teneant omnia sua. Sileant nihilominus apud eum rerum corporearum, et similitudinum phantasmata: quae et ipsa, in ejus conclavi, in quo serenus ille et quietus Dominus debet habitare, immensi solent, cum eis conceditur introitus, emittere rugitum clamoris: juxta illud, quod super hoc conqueritur et deplorat Jeremias; asserens ea vocem dedisse in domo Domini sicut in die solemni (Thren. II, 7) ; et ejus jam me ium silentium tenent omnia; quousque tertium silentium ejus in coelo fiat, quod cum indulgetur non plena fit hora, sed dimidia (Apocal. VII, 1) : et quidem vix vel illa sentitur: quia et quasi praemittitur. Hoc [Col. 0324D] autem silentium ad illum Joseph tertium somnum pertinet, in quo idem Joseph verbum suscipiens absconditum, cujus furtive suscipit auris venas susurrii ejus (Job IV, 12) : ita illi soli detinetur verbo intentus, ut pro suavitate divinae in eo sonantis vocis, silentium imponat etiam eloquiis angelicis.
IX. Ad hunc etiam somnum spectare videtur tertium illud iter noctis, quod est contemplatio sublimis, qua usque ad ipsum Deum pertingitur: quae cum ita cucurrerit, ut medium contigerit, tenentibus tunc omnibus apud Joseph medium silentium, et sentientibus nonnihil de tertio, omnipotens sermo Domini de coelo a regalibus sedibus venit: quia in hoc somno angelus Domini puniturus eum cum consilio suo, contra crudele [Col. 0325A] propositum Herodis apparuit Joseph. Noctem vero pro quiete accipiemus, quae et pro quiete instituta est: asserente beato Ambrosio Deum Creatorem omnium, polique Rectorem, noctem 148 vestiisse soporis gratia, artus solutos ut quies reddat laboris usui. Quae primum in suo cursu iter habet tunc, cum expeditus et alleviatus Joseph iste ab omnium visibilium et sensibilium cupiditate, quia ad hoc cursus iste pertinet, pausat in somno primo; medium autem, cum pausat in secundo; quia de tertio ejus itinere aliquantulum jam dictum, non quidem quod impossibile est, ut plene exprimeretur, sed ne omnino praetermitteretur. Venit itaque omnipotens sermo Domini de coelis a regalibus sedibus, pro eo quod interna inspiratio (quae incessanter in coelestibus [Col. 0325B] beatas illas summi Regis sedes, supernos illos spiritus loquor, sine ulla exceptione docet de omnibus) animam devotam visitat: quae dum eam confortat, dat ei in se, ut ait Paulus, omnia posse (Phil. IV, 13) : ut jure hic omnipotens sermo dicatur. Qui quidem sermo angelus est Domini, in somnis apparens Joseph.
X. Et profecto triplicem superius Joseph somnum ostendimus, sicut scitis; et ter, si volumen evangelicum revolvitis, apparuisse ei in somnis angelum invenietis: primo namque ei apparuit monens eum, ne timeret accipere Mariam conjugem suam, cogitante eo dimittere illam (Matth. I, 20) : causam ei explicans, quod, inquit, in ea natum est de Spiritu sancto est. Et subinferens, Pariet, ait, tibi filium, [Col. 0325C] et vocabis nomen ejus, JESUM. Ipse enim salvum faciet populum a peccatis eorum (Ibid.) . Secundo vero cum instante tempore, quo Herodes quaereret puerum ad perdendum eum, praecepit ei, ut tolleret puerum et matrem ejus et fugeret in Aegyptum et esset ibi usque dum diceret ei; non celans causam suae vel illius fugae, vel inibi morae (Matth. II, 13) . Sed dicit mihi inter haec fortassis aliquis vestrum: De hoc loquere et exhortare, quia hoc exigit materia tua. Sic faciam, sed exposita causa primae angeli apparitionis, et tertiae, evidentius haec media innotescet. Tertio ei apparuit, quando defuncto Herode imperavit ei ut cum puero et matre ejus iret in terram Israel (Matth. XIX, 20) . Qui etiam ut [Col. 0325D] nihil ex his praeteriisse videamur, cum audisset de Archelao quod regnaret in Judaea pro Herode Patre suo, timuit illo ire. Et admonitus in somnis (quanquam in hac admonitione nulla de angelo fiat mentio), non quidem de terra Israel recessit, sed in partes Galilaeae secessit: et veniens habitavit in Nazareth (Matth. 22, 23) . Quid sibi volunt haec? Quae utilitas quod breviter referuntur ad memoriam, nisi et exponantur breviter ad intelligentiam? Quid sit Joseph, quidve Maria, quid etiam puer Jesus, dixi vobis jam et audistis. Quod si iterum vultis audire, Maria Joseph desponsata superna est sapientia, fideli et pio animo adjuncta: et purus verae salutis fructus, puer est Jesus.
XI. Et quam saepe contingit, et maxime in primordio [Col. 0326A] conversionis ipsius animi, ut adjuncta sit ei sapientia ad nonnullam agnitionem, et necdum ad plenam dilectionem ยท clarificato videlicet eodem jam animo per intellectum, necdum autem succenso per affectum. Cum tamen ipsa sapientia erga eum multa apud se habeat bona in occulto proposito, cogitans de eo cogitationes pacis, et non afflictionis (Jerem. XXIX, 11) : quae quandoque confert ei, tunc scilicet, quando per plenum ad eum fuerit amorem conversus. Et hoc est, quod cum esset desponsata Mater Jesu Maria Joseph, antequam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto (Matth. I, 18) . Dum enim priusquam in unam sapientia et animus plene consentiant voluntatem, illa apud se, quo ipse quandoque ditandus est, fructum in occulto conservat [Col. 0326B] spiritualem. Nonne antequam conveniunt Maria et Joseph, invenitur in utero habens de Spiritu sancto? suam vero inter haec animus infirmitatem agnoscens, sapientiae praerogativam intelligens, super hoc, quo oppugnatur, obstupescens: ut sit iste Joseph vir justus, tribuens hac in parte quod suum est unicuique, proponit in occulto se alienare, nolens ei adhaerere in exercitio per affectum, cui jam appropinquaverat in ingenio per intellectum, quod est Joseph nolle traducere Mariam, sed velle occulte dimittere eam. Hinc saepe contingit quod multi a bono, quod illuminati agnoverunt, resiliant: dum se saepe et nimis infirmos intelligunt, et bonum illud arduum et grave ad exercendum conspiciunt. Nonne horum tibi videtur personam gessisse, qui viso miraculo [Col. 0326C] piscium: exi, ait, a me, Domine, quia homo peccator sum? (Luc V, 8.) Non dissimili autem modo videtur mihi sapere, imo desipere spiritualis et moralis iste Joseph, qui inveniens quidem Mariam habere in utero, sed, quod habet, ignorans esse de Spiritu sancto, nolens eam traducere, voluit occulte dimittere eam? (Matth. I, 20 et seqq.) Unde, haec eo cogitante, necesse est ut appareat ei angelus, qui eum moneat, ne timeat accipere Mariam conjugem suam, asserens, quod in ea natum est, esse de Spiritu sancto: eamque 149 pariturum ei filium, cujus nomen vocabit Jesum, pro eo quod salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I, 20) . Quae nimirum omnia tunc fiunt, cum mentem ad aggrediendum laborem [Col. 0326D] spiritualem, timidam et pusillam, et ideo proponentem supernae non adhaerere sapientiae per exercitium, sed eam occulte deserere; superna gratia visitat excitans eam ad audaciam, et animans ad fortitudinem: dans ei intelligere, quam magnam ei haec, de qua loquimur, superna sapientia conferet sanctitatem: fructus enim Spiritus est charitas (Gal. V, 22) : quae cum operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8) , filius est Mariae dictus ex re Jesus, pro eo quod salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I, 21) : quia internas mentis cogitationes amor sincerae charitatis a cunctis mundat delictis.
XII. Hic itaque primus est somnus Joseph, omnium scilicet visibilium et sensibilium contemptus, in quo infunditur ei per unctionem illam, quae docet [Col. 0327A] de omnibus (I Joan. II, 27) , ne, quidquid laboriosum videatur esse abhorreat exercere. Sed sicut hunc Joseph timor excitat nocturnus, ut timidus ad laborem et futurae gratiae nescius nolit traducere Mariam, sed occulte dimittere eam, quosque liberatus, revelante ei angelo, a nocte, sciat illuminatus quid portet in utero: Et ipso nihilominus roborante, liberatus ab inerti timore, animatus agnoscat, quod tantum ac talem, quantum et qualem superius descripsimus, filium ei paritura sit: ita multum ei metuendum, ne natum hunc puerum Herodes quaerat, quaesitum inveniat, et inventum perdat. Quod quidem quid sit, in sermone praecedenti ostendimus; in hunc quem modo habemus in manibus, sermonem disserentes, quomodo ei consulendum [Col. 0327B] est, ne quaesitus inveniatur, et inventus perdatur. Apparens ergo angelus Joseph monet ut tollens puerum et matrem ejus, fugiat in Aegyptum (Matth. II, 13) . Quod tunc fit, cum internae inspirationis instinctu animus eruditus ad tenebras confugit infirmitatis suae: quia tenebras Aegyptus sonat: vel ad latibulum judicii divini, vel ad caliginem, qua de his, quae super eum ventura sunt, involutus undique tenetur: ut hoc triplici modo humiliatus, fructum, quem habet salutis, immunem conservet a peste elationis, quasi in Aegyptum puerum protegens Jesum a persecutione Herodis. Hi sunt tres principales inter alios modi, quibus discretus animus, salutis in se fructum a corruptione superbiae custodire [Col. 0327C] solet illaesum.
XIII. Primus est cum suam plene infirmitatem conspicit, quam proclivis, verbi gratia, ad vitia sit, quam ad virtutes invalidus, caeteraque in quibus corruptibilia et fragilia sua videat, sibi prae oculis repraesentat: ut dum ea caute considerat, vel a sagitta superbiae se vulnerari non sinat, vel ad hanc Babylonem suam, juxta prophetam, ut curetur veniat (Jerem. LI, 9) . Secundus vero est, cum, etsi aliquid boni nunc operari videtur, an in eo perseveraturus sit, an non, funditus ignorat: quid modo sit utcunque sciens, quid autem post modicum futurus sit penitus nesciens. Ubi quidem hodie pedem ponit in opere videns, sed quid ei crastinus pariat dies praevidere non valens. Et tertius est; cum, etsi [Col. 0327D] aliqua bona faciat, et bona se videat heri perpetrasse, propter praeterita: et bona perpetrare hodie, propter praesentia; et bona se sperat perpetrare cras propter, futurum propositum quod habet ad futura: quomodo tamen ea occultus et districtus Judex examinet, qualiter ea apud se penset, omnino nescit. Scit enim, attestante Scriptura sacra, justos esse et sapientes, et opera eorum in manu Dei esse, et tamen nescire hominem, utrum odio an amore dignus sit (Eccli. IX, 1) , sed omnia usque in futurum reservari incerta. Audit quoque Paulum dicere de se, quod nihil sibi est conscius, sed in hoc tamen justificatus non est, pro eo quod qui judicat eum Dominus est (I Cor. IV, 4) .
XIV. Hae sunt tenebrae quibus se involutum videbat [Col. 0328A] qui dicebat: viro cujus abscondita est via, et circumdedit eum Deus tenebris (Job III, 24) . Ad quas nimirum tenebras interna inspiratione animus instructus confugit, ut opus suum bonum illaesum a peste conservet elationis, quasi Joseph, qui ad hoc fugit in Aegyptum, ut puerum Jesum a persecutione custodiat Herodis. Tertio vero modo filius ille masculus in Apocalypsi draconem evasit: de quo legitis, quod ad Deum et ad thronum ejus raptus fuit. (Apoc. XII, 5) . Nam quid est filium masculum ad Deum et ad thronum rapi, ut draconis evadat devorationem, nisi actionem fortem et strenuam ad Deum et ad ejus districtum judicium referri, ne elationis incurrat corruptionem? rapiatur itaque filius masculus ad Deum et ad Thronum ejus, ut dum, [Col. 0328B] quod non justificabitur in conspectu ejus omnis 150 vivens (Psal. CXLII, 2) , considerat, nequaquam de bono opere tuo te extollas, sed humilies te sub potenti manu Dei, qui est benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Abraham in typo viri religiosi, evasurus famem fugit in Aegyptum, tendens tabernaculum inter Bethel et Hai. โ 2. Trepidandum semper ex intuitu propriae iniquitatis, sperandum in divinae clementiae multitudine. โ 3. Noster progressus in spiritu non est sine defectu. โ 4. Quaenam sint damna et remedia superbiae. โ 5. A facie Herodis, et Archelai, ex [Col. 0328C] nominis etymo, praelusorum superbiae, recedendum in Galilaeam, et habitandum in Nazareth. โ 6. Abraham in Aegypto non audet Sarai dicere suam uxorem, quia omne datum desursum est. โ 7. Verae est prudentiae ex munere fateri divino, si quid est virtutis in animo. โ 8. Pharao, in typo cenodoxorum, ut flagellatur a Domino, et humiliatur. โ 9. Ferrum a manubrio filiis prophetarum dilabitur, cum elationis motu donum gratiae deperditur. โ 10. Ad parvulos imitandos paraenesis.
I. Videtis jam, ut arbitror, fratres, quam dat bonum angelus consilium Joseph, ut fugiat in Aegyptum, quia Herodes quaerit puerum ad perdendum eum (Matth. II, 13) . Quiddam vero ad hunc pertinens sensum legimus in Genesi: ubi habetis de viro illo sanctissimo Abram: nondum vero erat dictus Abraham, [Col. 0328D] quando descendit in Aegyptum, quia praevaluerat fames in terra (Gen. XII, 10) . Ille in Aegyptum descendit: Joseph autem in Aegyptum fugit; ille ut evaderet famem: hic autem, Herodem. Ecce de mysteriis ad mysteria transimus, de sensibus ad sensus: prout placet et inquantum placet Spiritui, qui praecedit et illustrat nos. Gratias illi. Sed quid? Nunquid ad investigandum nobis non erit necessarium, cum ei ad proponendum id nobis non fuerit pigrum? Tetendit, ut ait Scriptura, tabernaculum ab occidente habens Bethel, et ab oriente Hai (ibid 8) . Quis est hic Abram, qui interpretatus dicitur excelsus, nisi devotus et religiosus quilibet, quem et in proferendo ex se actionem bonam, quasi in generando prolem sanctam, fervor boni desiderii [Col. 0329A] fecundum; in studendo soli Deo placere rectitudo intentionis reddit excelsum? Nam tandiu Patris nomine cares, tandiu etiam in infimis es; quandiu in cessando ab operibus bonis sterilis, et in quaerendo favorem humanum in imo versaris. Iste suum inter Bethel et Hai tabernaculum tetendit: quia quisquis devotus et religiosus praesentis militiae et peregrinationis suae statum (quia militantium et peregrinantium tabernaculum est) inter illam, quam de consideratione divinae misericordiae concipit spem, et quam in intuitu propriae miseriae incurrit confusionem, habet. Dicunt namque Hai sonare confusionem, Bethel autem domus Dei interpretatur; et si ita est, quid est Abraham inter Bethel et Hai tabernaculum tendere, nisi virum religiosum sic in [Col. 0329B] praesenti militia et peregrinatione vitam degere, ut sciat quidem modo in contemplatione illius domus non manufactae, quae aeterna in coelis est, sperare (II Cor. V, 1) ; modo vero in intuitu propriae confusionis trepidare. Qui etiam altare ibi Domino aedificat, pro eo quod in hoc statu suo cor apud se mundum et spiritum rectum in visceribus suis (Psal. L, 12) praeparat: in quo holocausta illa, quae Psalmista medullata nuncupat (Psal. LXV, 15) , omnipotenti Deo offerre queat.
II. Sed magna discretione indigemus, ut fructuose geminam hanc apud nos considerationem habeamus, ne forte indiscreta nos vel trepidatio nimis pavidos ad desperationem, vel spes nimis laetos reddat ad dissolutionem. Quam nimirum tunc te scias fructuose [Col. 0329C] habere, cum sic studes sentire de Domino in bonitate, ut in te ipso non omittas confundi in propriae consideratione fragilitatis. Sic autem in intuitu propriae nequitiae trepidare, ut in contemplatione divinae clementiae studeas sperare. Sic dum non solam Domino cantas misericordiam ne insolescas, nec solum judicium ne desperes; sed utroque eum cantico (Psal. C, 1) , per timorem prostratus, et per spem erectus, exsultando ei cum tremore et tremendo in conspectu ejus cum exsultatione, collaudas: ad perfectam plagas tuas pertingere salutem laeteris, dum eis vinum simul et oleum infundis. Unde et hic Abraham sic tabernaculum suum tetendit, ut ab occidente quidem Bethel, et ab [Col. 0329D] oriente haberet Hai: ut tu quoque cum interna tua cogitatione vides te debere 151 vergere ad occasum pondere proprio, speres te tamen ad beatorum pertinere Ecclesiam. Haec est enim Bethel, ut cum ex munere divino venustari te ortu solis justitiae consideras, ne forte gratiae destitutus auxilio in confusionem proruas vitiorum, pertimescas. Magna autem discretionis cautela opus habemus, ne vel cum bonitatem divinam intueri studemus, quatenus ne nimis reddamur perturbati, cum ad nostram oculos mentis calamitatem reflectimus, statim ad divinam eos pietatem erigamus: et ne rursum nimis exhilarati, cum divinae clementiae serenitatem aspicimus, in propriae confestim confusionis horrorem mentis intuitum figamus, ut fixo tabernaculo [Col. 0330A] nostro ibi ab occidente habeat Bethel, hic autem ab oriente Hai.
III. Quod cum sollicite agimus, ad magnum sanctitatis profectum pertingimus, quia sic suo tabernaculo tenso, sic etiam altari Domino aedificato, perrexit Abraham vadens et ultra progrediens ad meridiem (Gen. XII, 10) . Quid enim est Abraham pertingere et ultra progredi ad meridiem, nisi devotum quemlibet, quem iste designat Abram, magis semper in sanctitate proficere, et affatu sancti Spiritus attactum ad religiosam tendere conversationem? Sed dum sic paratur suscitare Leviathan (Job III, 8) , spiritualis nonnunquam, urgente tentatione, in aliquo minuitur profectus, sanctitatis quoque arreptae incurritur defectus: quia dum sic pergit et progreditur [Col. 0330B] Abram ad meridiem, facta est fames in terra. Fames in terra defectus est internae refectionis in anima. Sed dum hanc imminere sibi famem Abram sentiret, quod sibi consilium invenit, ne fame eadem periret? quid dicit Scriptura? Descendit, inquit, Abraham in Aegyptum, ut peregrinaretur ibi (Gen. XII, 10) . Quare descendit in Aegyptum, qui paulo ante perrexit vadens et ultra progrediens ad meridiem? Praevaluerat enim fames in terra. Non habetis necesse inquirere quid significet descensio in Aegyptum: si retinetis memoriter quid mysterii in se salutaris contineat fuga Joseph in Aegyptum. Causa quoque descensionis illius inopia famis, et fugae istius saevitia erat Herodis. Verum si fames internae defectus est gratiae, per quid idem incurritur [Col. 0330C] defectus, nisi per tumorem superbiae? Qui enim humilibus dat gratiam, ille superbis et non datam non confert, et habitam aufert (Jacob. IV, 6) . Nam qui dixit: Omnis vallis implebitur, idem et subintulit: Et omnis mons et collis humiliabitur (Luc. III, 17) . Sane quia parvulus esse desiit in oculis suis Saul, recessit ab eo Spiritus Domini (I Reg. XV, 17) ; et datus est Paulo stimulus carnis suae, angelus Satanae qui eum colaphizet (II Cor. XII, 7) ; non quidem quia magnitudo revelationum eum extulit, sed ne extolleret.
IV. Instante itaque famis hujus tempore, Abram in Aegyptum descendit, ne videlicet gratiae internae refectio tumore quodam devotum quemlibet extollat, [Col. 0330D] in triplicis, quam superius expressimus obscuritatis consideratione se humiliet: illoque Joseph fugiat, ne Herodes puerum perdat. Videtis ergo quam necessarium est Joseph, ut in somno eum instruat angelus, quomodo puerum Jesum ab Herodis custodiat persecutione. Quia in tanta puritatis perfectione indiget ab interna erudiri inspiratione, qualiter salutis, quem exercet, fructum a superbiae protegere possit corruptione, quia quo majori mens tua puritati insistit, eo graviores a superbia impetus sustinet. Et erat, inquit, ibi usque ad obitum Herodis (Matth. II, 15) . Videte quia quandiu vivit Herodes non audet exire de Aegypto Joseph. Nihil enim invenio vivacius, quo superbia vel praecavetur, vel vincitur, quam cum supradicta triplex consideratio sollicite habetur. Sed [Col. 0331A] defuncto isto, de quo loquimur, Herode, apparet in somnis Joseph huic angelus dicens: Surge et accipe puerum et matrem ejus, et vade in terram Israel; subdidit et causam: defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri (ibid., 20) . Defuncto Herode, exstincta videlicet elatione, terram potest Israel adire, ut mente Deum videat, quod Israel sonat, cui, ut tantae rei intendat, jam vacat, pro eo quod contra motum superbiae pugnare necesse non habet.
V. Sed occulta bona sua incauta confessione detegere non praesumat, ne id vitium superbiae quod ex jactantia gignitur, corrumpat. Quod ad hoc mihi videtur posse referri, quod iste, de quo multa jam diximus, Joseph, cum audisset quod Archelaus regnaret in Judaea pro Herode patre suo, timuit illo [Col. 0331B] ire (ibid, 22) . Archelaus namque agnoscens leo dicitur, per quem jactantia exprimitur. Quae, dum arcana nostra per occultam scientiam dignoscit, per apertam ex more leonis arrogantiam devorare satagit. Quod ergo in hoc somno de Deo videt Joseph temere in publico confiteri refugit; sciens Archelaum regnare in Judaea pro Herode patre suo, quia exstincto superbiae tumore, qui vult 152 timeri, dominatur in arroganti confessione, quod sonat Judaea, proles ejus, jactantia, quae cupit amari. Magis autem secedens in Galilaeam habitet in Nazareth, dicens Deo: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. CXVIII, 18) ; et se non arbitrans comprehendisse, etiam cum consummavit, deputet se incipere (Eccli. XVIII, 6) . Siquidem Galilaea revelatio, [Col. 0331C] et Nazareth teneritudo floris dicitur. Petat Deum obnixe, ut revelet quid velit, implens eum agnitione voluntatis suae; et quidquid agit, se magis incipere credat, quam unquam consummasse, et floris potius teneritudinem, quam fructus deputet maturitatem. Videtis itaque quod nequaquam mors Herodis plenam conferat securitatem Joseph, timente eo Archelaum filium ejus.
VI. Sed nec abs re, de quo superius diximus (Gen. XII, 12) , descensio ejus in Aegyptum, timente eo, ne cum viderent Aegyptii Sarai tam pulchram esse, eam ejus uxorem esse asserant, ipsumque occidant. Et ideo persuasit ei, ut se diceret ejus esse sororem. Et Joseph secessit in partes Galilaeae. Obsecro [Col. 0331D] non sit onerosum vobis, si brevi haec expositione in fine sermonis hujus attingamus. Quid de his verax dicit historia? Cum prope esset ut ingrederetur, haud dubium, quin Abraham in Aegyptum, dixit Sarai uxori suae: Novi quod pulchra sis, mulier, et quod, cum viderint te Aegyptii, dicent: uxor illius est; et occident me, teque reservabunt. Dic ergo obsecro, quod soror mea sis: ut bene sit mihi, vivamque ob gratiam tui (ibid.) . Ut breviter percurramus, quae est haec pulchra uxor Abrae, nisi prudentia, quam vir sapiens vocat amicam suam (Prov. VII, 4) , quae in interna illa domo principatur? quia principes mea Sarai dicitur, quae etiam decore spirituali nitet. De hac timendum est viro justo: ipse enim est, ut jam saepe diximus, Abram; ne eam videntes pulchram, [Col. 0332A] et ejus esse uxorem asserant, ipsumque occidant. Quod tunc fit cum tenebricosi cordis motus [ipsos quoque exprimunt Aegyptii] persuadent, ut putemus, quam habemus prudentiam, nostram esse propriam: et non ab ipso Patre luminum, qui voluntarie genuit nos verbo veritatis suae (Jac. I, 18) , neque nobis commendatam [ al. commodatam] et accommodatam, ut nos spiritualiter perimant. Quasi Aegyptios videre mulierem pulchram esse eamque uxorem esse Abrae, dicere est, occultos cordis motus vanitate caliginosos sibi adblandiri super subtilitate sapientiae, et prudentiae acumine. Hoc est enim pulchram Sarai admirari, eamque ad appetitum vanitatis trahere, ut putetur quod subtilitatis est in animo, magis ex acumine esse proprio, [Col. 0332B] quam ex munere divino.
VII. Verum, quidquid vanum illud sit et frivolum, in quo deceptae cogitationes blandiuntur, ipsa, necesse est, ut in cunctis prudentia humilietur, a quo hominem spiritualiter scit generatum, ยท ab eodem se homini infusam esse fateri non dedignetur. Quod est Egyptiis Sarai pulchritudinem laudantibus, eamque uxorem esse Abrahae asserentibus, ipsam magis se ejus esse sororem affirmare. Totus, fratres, hic prudentiae homini insitus fructus est, ut in veritate ipsa se videat. In omnibus, in quibus subtiliter callet, veraciter se humiliet, et a solo Deo se esse recognoscat. Licet in homine sit, ab homine tamen se esse abnuat, ut quo magis a solo Deo se esse confidit, eo majus ab eo in discernendo augmentum [Col. 0332C] recipiat. Nonne bene tibi videtur esse soror Abrae ipsa Sarai; et quia sic apud eum vivitur, et in talibus vita spiritus ejus (Isai. XXXVIII, 16) , etiam animam vivere ob hanc gratiam sui, cum hoc modo se ejus dicat esse sororem? Quid est, quod dicit: Et occident me, et te reservabunt? Ego puto vanos cordis motus vani appetitus mucrone hominem spiritualiter necare, sibique sapientiam vindicare, id est quod audis, et Aegyptios Abram occidere et Sarai reservare; quod ne fiat uxorem se Abrahae deneget, sororem affirmet, ut humiliter se intuens prudentia munus se fateatur divinum, acumen se diffiteatur esse humanum.
VIII. Viderunt, inquit, Aegyptii mulierem, quod [Col. 0332D] esset pulchra nimis, et annuntiaverunt Pharaoni, et laudaverunt illam apud eum (Gen. XII, 14) . Discooperientem sive dissipantem Pharao sonat, et appetitum vanae gloriae designat, qui dum inaniter occulta nostra bona detegit, ea nimirum dissipando destruit: juxta prophetam, qui vineam suam in desertum asserit poni, dum ejus contigit ficum decorticari (Joel. I, 7) . Et Aegyptios quodam modo apud Pharaonem mulierem laudare, est caliginosos mentis cogitatus, prudentiam ostendendo laudabilem, ut vanae gloriae commisceatur, appetitui persuadere conari. Quae profecto prudentia dum vehementer insistentibus cogitationibus vanis auscultat, in potestatem nonnunquam, humanum appetendo favorem, redigitur elationis. Verumtamen licet ita per [Col. 0333A] violentiam cenodoxia 153 vincat: ipse quoque in electis suis Dominus elationis tyrannidem humiliat, qua humiliata subtractum ad tempus gratiae in eis donum reparat: quia flagellavit Dominus domum Pharaonis plagis maximis propter Sarai uxorem Abrae (Gen. XII, 17) . Sicque ei reddita est. Quid enim flagellata domo Pharaonis uxorem sublatam amissam Abrahae redonari est, nisi humiliato a Domino elationis dominio, viro justo gratiam amissam restitui?
IX. Simile aliquid in Regum quarto libro (IV Reg. VI, 5 et seqq.) legimus: ubi invenimus quod cum caedentibus in Jordane ligna, una cum Elisaeo, filiis prophetarum, uni eorum de manubrio ferrum prosiliens, et in aquis demersum non appareret: idem ei Elisaeus, praeciso ligno dilapsum restituit ferrum, [Col. 0333B] quod didicisset ipso exclamante, mutuo se illud accepisse, et in quo loco id contigit cecidisse. Ferrum quippe de manubrio in succisione lignorum fortuito prosiliens, donum est gratiae a corde, in exercitio virtutum, interveniente elationis motu, evanescens. Sed cum tibi tale quid contigerit, voce cordis valida clama ad illum, qui in loco pro te Calvariae est occisus, magis asserens te ex mutuo illud accepisse, quam ex te id, vel tuum esse. Tunc autem ille, a quo omnes discipuli ejus, relicto ipso diffugerunt (Matth. XXVI, 56) : qui etiam capilli (Luc. VII, 38) ejus sunt, qui omnes quoque numerati sunt: ille, inquam, sic calvus propheta potens in opere et sermone (Luc. XXIV, 19) , cum veritate confessionis [Col. 0333C] tuae locum ei ostenderis ruinae, praeciso per poenitentiam cordis ligno, donum tibi restituet amissum. Et haec quidem omnia ad id pertinent, quod praecipitur Joseph, ut fugiat in Aegyptum: quia Herodes quaerit puerum ad perdendum eum. Sed ecce in longum protraximus, dum mysticos in sacra Scriptura sensus scrutari dulce habemus. Jam debitum exposcit tanta prolixitas finem.
X. Igitur, quae vobis de triplici somno Joseph, et de triplici angeli apparitione dicta sunt, in memoriam conservate conferentes cum cordibus vestris. Imitamini istorum innocentiam parvulorum, quorum devotione hodie celebri et celebritate devota agitis memoriam. Malitia parvuli estote, scientes et pio semper animo recolentes, quia parvulos jubet [Col. 0333D] Dominus, ut sinantur ad eum venire, asserens talium esse regnum coelorum (Marc. X, 14) : nihil apud vos resideat, quod noceat: sicut nec quidquam apud se revolvere novit parvulus, unde per malitiam feriat. Nihil circumferatis in vultu vel in affatu, nihil habeatis in gestu vel actu, quod aliquod intuentibus inferat offendiculum. Et ut vos Pater vester, beatus Augustinus hortatur: ยซin incessu, in statu, in omnibus motibus vestris, nihil fiat quod cujusquam offendat aspectum, sed quod vestram deceat sanctitatem.ยป Ita vos habere, talesque exhibere, qualium est regnum coelorum parvulos imitari est. Intuemini altissimum illum Dominum majestatis mortalium se conformasse infantiae; non ergo vos conformari ipsius pigeat [Col. 0334A] parvitati, si in gloria coelesti ejus desideratis configurari altitudini: ad quam donet vobis pertingere magnus ille et parvus, sublimis et humilis, aeternus et temporalis, fortis et debilis, Verbum et caro, Deus et homo, Dominus Jesus, qui est cum Deo Patre et Spiritu sancto benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Joseph et Maria mirati leguntur super his quae dicebantur de puero. โ 2. Per matrem Domini congregatio spiritualis, per Joseph ejus praelatus intelligitur. โ 3. Opera virtutis et perfectionis exercitia sunt quasi puer [Col. 0334B] Jesus. โ 4. Praerogativa singularis status religiosi in libertate, et quiete: super quibus Maria et Joseph merito mirantur. โ 5. Obligatio mutua praesidis et subditi. โ 6. Saecularium quorumdam in statum religiosum dicax malevolentia. โ 7. Similes Balaam maledicentis populo Dei et sua optantis novissima hujus similia. โ 8. Frequens confluxus ad statum religiosum ex omni aetate et gradu. โ 9. Status religiosus confertur cum regno Salomonis; โ 10. Cum lapide de monte abscisso sine manibus, evertente statuam mundanae pravitatis. โ 11. Quid sit lapidem istum excrescere in altitudinem montis. โ 12. Quis gladius pertranseat Mariae animam. Varia ejus in Scripturis acceptio. โ 13. Ex usu prodest, vel obest tribulatio, Dei vindicta, malitia diaboli, mortis angustia. Et vocantur gladii indifferentes. โ 14. Quinam sint gladii malae partis, et declinandi. โ 154 15. Gladii bonae partis, [Col. 0334C] et desiderandi. โ 16. Gladiorum facienda discretio.
I. Refert nobis, in hodierna sancti Evangelii lectione, beatus Lucas miratos fuisse Joseph et Mariam matrem Jesu super his quae dicebantur de illo (Luc. II, 33 et seqq.) . Et quid mirum? quid, inquam, mirum si cor Joseph et Mariae in admirationem erexerunt [ al. surrexerunt] super his, quae dici audiebant de Jesu? Gloriam in excelsis Deo angeli decantaverunt, in terra pacem hominibus bonae voluntatis evangelizaverunt. Pastores festinanter venerunt; magi accurrerunt, intraverunt, prociderunt, adoraverunt, obtulerunt. Prophetizavit Simeon, et Anna confessa est: et fortassis aliquid aliud non nullius ponderis contigit, quod admirationis [Col. 0334D] causa et occasio esse potuit. Sed inter haec omnia beata et benedicta est mater illa, quae nobis peperit Jesum, de quo tanta ac talia dicebantur, ut mirari compelleretur, compelleretur et Joseph. Et hoc num aliquid novi? nequaquam. Nisi quia quod ardenter diligimus, quod frequenter dicere solemus, id nimirum etiam ex improviso dat nobis nonnunquam proferre usus ipse affectuosus et affectus usualis.
II. Caeterum si aliquid ad moralitatem pertinens audire delectat, sicut scitis, quod incomparabiliter beata est mater illa et benedicta, sic scire debetis, quamdam aliam esse matrem, etsi longe inferiori modo hanc sanctam congregationem loquor, quam coram positam intueor. Ipsa namque Maria est luminare quoddam magnum et praefulgidum, quod in [Col. 0335A] se continere videtur sacramentum nominis hujus. Ipsa nihilominus parit Jesum, dum in bona conversatione salubre profert exemplum. Quid enim sanctae religionis est fructus, quem haec exercet congregatio sancta, nisi puer Jesus, quem portat Maria? hujus matris et pueri servus est Joseph non dominus, adjutor est autem et custos. Hoc esse puto quod vas electionis Paulus ait: Non quia dominamur fidei vestrae, sed coadjutores sumus gaudii vestri (II Cor. I, 23) . Et item inquit, servos vestros per Jesum (II Cor. IV, 5) . Videtis itaque quia Maria mater est Jesu, qui natus est de ea, natus et in ea. An natum fateris de ea et diffiteris in ea? Audi angelum loquentem ad Joseph: quod, dicit, in ea natum est (Matth. I, 20) , ac si diceret in ea conceptum [Col. 0335B] est. Mater ergo est Maria Jesu: mater in conceptu, mater in partu. Utpote quem concepit incorrupta, quem et peperit illaesa. Joseph autem quid? a longe aspicit puerum istum, qui datus est ei ad serviendum, ad adjuvandum. Ad serviendum ut Domino, ad adjuvandum ut parvulum. Videte si non ad hoc pertinet, quod in tabernaculo Domini cortinas tegebant saga (Exod. XXVI, 7) , et protegebant crebris exposita ventis et pluviis, ne fuscatumsuum in aliquo cortinae sentirent decorem.
III. Et quidem puer magnificus iste Jesus, de quo tanta ac talia dicuntur: ut non possint non mirari super his Joseph et Maria mater ejus. Quod nimirum, fratres charissimi, tunc fit, cum tam ordinatus et tam irreprehensibilis per omnia est status vester, [Col. 0335C] ut juxta quod vos beatus admonet Augustinus (in incessu, statu, et in omnibus motibus vestris nihil sit quod cujusquam offendat aspectum, sed quod vestram deceat sanctitatem); quod, inquam, tunc fit, cum digne ambulatis vocatione vestra, cum omni humilitate, et mansuetudine; cum patientia supportantes invicem in charitate, sollicite servare unitatem Spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 2) . Et sicut alibi qui hoc loquitur dicit: Superiores sibi invicem arbitrantes, non quae sua sunt singuli considerantes, sed ea quae aliorum (Phil. II, 3) . Providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus. Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus pacem habentes (Rom. XII, 17) . Cum [Col. 0335D] haec ergo et alia in hunc modum innumera dicuntur de vestro Jesu, perfectionis namque status, quem fructuose exercet congregatio vestra, puer est Jesus, natus ex matre Maria: cum, inquam, talis de eo fama dispergitur, necesse habent Joseph et Maria mirari super his. Nec me poenitet, quantumcunque mussitaverit quis, quod fructuosum sanctae congregationis statum per Filium Mariae dixi exprimendum, considerans admirabilem praerogativam ejus.
IV. Quis enim in hac vita status liberior est statu illorum, qui in claustro sincere degunt, vel quietior? nec regum, nec pontificum, nec aliquorum principum, nec aliquorumlibet omnino sublimium status in hac vita istorum, ne dicam, statum excedere: [Col. 0336A] sed nec comparari ei in aliquo potest. Est fortasse sublimior in potestate, sed non liberior in quiete: O liber et quietus claustralium status! qui nec sperantes aliquid, nec pertimescentes tanto moderamine contenti sunt, ut copiosa quadam inopia aporiati, et inopi copia ditati, nihil 155 possint amittere antiquum, quos constat esse tanquam nihil habentes: nihil acquirere novum, quos constat esse omnia possidentes (II Cor. VI, 10) . Haec et alia in hunc modum sunt, quae de Jesu dicuntur; super quibus Joseph et Maria mater ejus mirantur. Nonne Maria miratur super his, quae dicebantur de Jesu, dum communis et sancta congregatio ista in unoquoque vestrum super magnis multisque bonis, quae de alto in aure mentis Spiritus susurrat humilitatis, [Col. 0336B] obstupescit, longe plura et majora de unoquoque sociorum audiens quam in se videt? miratur simili modo et Joseph, dum singulorum statum perpendit ipse, qui eis adest in cura custodiae, securiorem, quam suus ipsius est, qui eos custodit. Quod ut breviter dicam aliud non est, quam illud, quod superius de Apostolo proposuimus: Superiores sibi invicem arbitrantes.
V. Et benedixit, inquit, illis, Simeon (Luc. II, 34) . Quibus illis? haud dubium quin Mariae et Joseph. Putatis quod Simeonem benedicere Mariam et Joseph, obedientiae sit virtutem confirmare conventum et custodem ejus? obedientiam quippe sonat Simeon: sed sciens sine ullo dubio conventum debere obedire custodi suo: ignorans forte, quod obedientia [Col. 0336C] pertinere debeat ad ipsum custodem; si ignorasti usque nunc, scito vel modo, custodem suo, juxta quemdam modum debere obedire conventui. Quod si dicis eum non semper debere illi obedire ad voluntatem: non contendo, dummodo assentias nunquam debere non obedire [ al. nonnunquam debere obedire] ad necessitatem. Magno quidem et valde forti, conventus et ejus custos invicem tenentur vinculo colligati: quo alterno quodam sibi fortiter sunt debito constricti. Iste ut semper et ubique inveniatur, quantum prudentia scire, et facultas monstravit posse, praeesse sine superbia, ille subesse sine miseria; iste regere sine tumore elationis, ille regi sine querela murmurationis. Iste providere [Col. 0336D] sollicite ad utilitatem, ille parere prompte ad humilitatem. Iste denique ut in omni sanctitate agendo et loquendo praecedat, ille vero ut vias ejus bonas excogitet, vadens post illum tanquam investigator, et in viis illius consistens (Eccli. XIV, 23) . Hanc puto esse benedictionem qua benedixit Simeon Mariae et Joseph: quorum significata, conventus videlicet et custos sic ad invicem connectuntur: ut si eas separes, non secus sit, quam si ab invicem caput et corpus disjungas.
VI. Sunt post haec verba quaedam, quae non ipsi quidem Joseph, sed soli invenitur dixisse Mariae matri: Ecce, inquit, positus est hic in ruinam, et in resurrectionem multorum in Israel (Luc. II, 24) . Dicunt, qui genera norunt linguarum, quibus et datur [Col. 0337A] interpretatio sermonum, quod visionem Dei sonet Israel. Qui autem videt Deum videt et Jesum. Jesus namque Deus. Quis sit autem moralis, de quo loquimur, Jesus, dixi vobis jam et audistis. Quod si iterum vultis audire, ipse est opus salutis vestrae fructuosum, quod juxta tenorem professionis vestrae infatigabiliter exercetis. Cum autem hoc ita sit, qui sunt isti multi videntes Jesum, quibus ipse in ruinam ponitur, et in signum cui contradicitur? fortassis illi sunt, qui fructuosum statum nostrum, ipse est enim Jesus, videndo quidem agnoscunt: sed dum eum non solum non diligunt, verum etiam per odium reprehendunt ibi ruunt: non solum eum non assequentes imitando, sed et derogando persequentes. Salutis esse signum deprehendunt, [Col. 0337B] quod apud vos conspiciunt; sed dum illud non modo humiliter non apprehendunt, sed et superbe reprehendunt, ei omnino contradicunt. Et certe hodie multi sunt in Israel, inter videntes Deum, scilicet de his malevolis et superbis saecularibus loquor, quibus hic positus est Jesus in ruinam, et in signum cui contradicitur: dum bonum quod apud vos intuentur, vel reprehendendo vel despiciendo persequuntur. Vel si id forte saltem superficie tenus, laudando venerantur, nullatenus tamen per imitationem assequuntur. Sive etiam quod multoties evenire videmus, cujus modo famam ad tempus credentes magnificant, jam in tempore tentationis, imminuere non cessant.
[Col. 0337C] VII. Ad horum videtur numerum pertinere, qui ductus et conductus, ut populo malediceret, in tantum eum populum laudavit: ut mori optaret animam suam morte eorum, et fieri novissima sua horum similia (Num. XXIII, 10) . Sed transacto tempore compunctionis docere non puduit eum Balach ponere scandalum coram eis edere et fornicari (Apoc. II, 14) . Proinde attendite a falsis fratribus, si subintroeunt explorare libertatem vestram, quam habetis in Christo Jesu, ut vos in servitutem redigant (Gal. II, 4) , scientes multos esse in Israel, quibus noster in ruinam ponitur Jesus, et in signum cui contradicitur. Sed reliquit sibi multos Dominus in Israel, et qui reliqui sunt auferantur ex his, quos modo commemoravimus: qui et ipsi quidem sunt in 156 [Col. 0337D] Israel, Deum videlicet videntes, sed ruentes et contradicentes. Reliquit, inquam, sibi Dominus multos in Israel, quibus iste Jesus ponitur in resurrectionem. Hi sunt multi illi de quibus Dominus: Multi, inquit, venient ab oriente et occidente, et recumbent cum Abraham et Isaac, et Jacob in regno coelorum (Matth. VIII, 11) .
VIII. Quod profecto quotidie evenire videmus, properare videlicet ad hunc statum vestrum (ipse est enim quasi quoddam regnum coelorum, in quo inveniuntur Maria et Joseph), et veniunt ut in eo spiritualiter reficiantur. Multi a prima aetate, haec est oriens: quasi illud primum mane, quo conducuntur operarii, et ducuntur ad vineam. Multi in aetate ultima, haec est occidens: quasi hora undecima, [Col. 0338A] qua mittuntur in vineam, qui steterunt tota die otiosi (Matth. XX, 1 et seqq.) . Et habent praeeuntes in hoc convivio, et comites multos obedientes quos exprimit Abraham, sperantes nonnullos quos Isaac innuit, vitiorum quoque supplantationi insistentes, et hos Jacob designat. Istis mihi videtur poni non in ruinam, sed in resurrectionem, non in signum cui contradicitur, sed cui obeditur. Magnus quidem et vere magnus hic videtur Jesus, de quo tanta ac talia dicuntur, ut non modo compellantur intrare Maria et Joseph, qui propiores sunt, sed ab oriente invitantur multi et occidente, tanquam mulier illa quae, audita fama Salomonis, relicta patria et gente sua, non est pigritata venire ad eum, etiam a finibus terrae (III Reg. X, 1) .
[Col. 0338B] IX. Et ecce sacramentum magnum: magnum quidem et admodum nobilem, postquam venit, deprehendit Salomonem, cujus majorem asseruit esse sapientiam propter intellectum, et opera propter effectum, quam erat rumor quem audierat. Quid? nonne status vester quietissimus, quidam est rex pacificus? Nam et hoc sonare videtur Salomon, cujus fama in tantum crebrescit, ut properet ad eum mulier praefata, quatenus dum magna fuerit admiratio super his quae dicuntur de Jesu, curratur a multis ad eum ab oriente et occidente, utpote qui multis ponitur in resurrectionem. Aquilo quoque det, et Auster non prohibeat (Isa. XLIII, 6) . Veniant undique ad eum, qui contra Aquilonem fortiter dimicant [Col. 0338C] juvenes: et quae candent in Austri munditie virgines, senes quoque occidentes cum junioribus orientes. Ecce videtur Jesus, quem exprimit Salomon odore magnitudinis suae praedictam ad se reginam invitans. Ecce et Jesus, quem ille designat lapis statuam terribilem et proceram destruens; qui in tam magnum postea crevit montem, ut impleret omnem terram (Dan. II, 35) .
X. Nonne lapis firmus vester est fortis status? quandoquidem status ille, cum sit per veram sapientiam maturus, per nitidam praedicationem sonorus per fortem actionem robustus, per stabilem perseverantiam radicatus, per cognitionem propriae fragilitatis humiliatus; per has quinque virtutes, quinque mala status mundialis destruit. [Col. 0338D] Nam fulgorem annihilat per primam inanis et fallacis sapientiae, quae stultitia est apud Deum (I Cor. III, 19) , hoc est aurum. Per secundam nitorem pomposae eloquentiae, hoc est argentum. Per tertiam robur elatae fortitudinis, et hanc per aes accipe. Per quartam pertinaciam rebellis obstinationis, hoc est ferrum. Per quintam lutum libidinis, et hoc est testa. Hac autem peracta victoria fit lapis iste mons magnus replens omnem terram, ut jam civitas abscondi non possit, cum super eum posita fuerit (Matth. V, 14) : et mirari vehementer compellantur Joseph et Maria mater Jesu super his quae dicuntur de illo, cum hic positus fuerit in resurrectionem multorum in Israel.
XI. Sed hic lapis, qui mons magnus apud Danielem [Col. 0339A] effectus universam terram implet, et civitatem supra se positam in Evangelio continet, sicut qui credidit in eum, juxta Petri sententiam, non confundetur (I Petr. II, 6) , pro eo quod positus est Jesus in resurrectionem multorum in Israel: ita non credentibus erit lapis offensionis, et petra scandali his qui offendunt verbo, propterea quod positus est idem Jesus in resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicitur (Luc. II, 34) . Et tuam, inquit, ipsius animam pertransibit gladius (ibid., 35) . Quis est gladius iste? quidquid autem illud sit quod per eum accipiendum est, ego puto in bonam hic partem debere accipi, pro eo quod gladius est Jesu. Nam bonus plane Jesus, et ideo necesse est ut bonus sit gladius ejus. Tuam, inquit, ipsius animam pertransibit [Col. 0339B] gladius. Quis ergo est gladius Jesu? quis, inquam, gladius Jesu, qui animam pertransit Mariae? Nam quis sit Jesus, quaeve Maria, mater ejus, dictum est superius non semel quidem, sed nec bis, imo pluries; nec puto jam necesse est ut repetatur.
XII. Sed de isto gladio Jesu quaeramus quid sit. Invenio in Scriptura sacra, ad quam semper recognoscendi causa 157 veritatem recurrere debemus, sicut pro aqua ad fontem: gladium esse bonum, et per hoc dignum, qui pertranseat animam Mariae, quia ad Jesum pertinet. Invenio et malum, ac proinde ad Jesum non pertinet, et ideo consequens esse ut animam Mariae non attingat. Invenio etiam gladium [Col. 0339C] qui indifferenter potest accipi, quia nunc boni, nunc mali occasio esse potest, pro merito utentium eo. Est enim gladius quidam indifferenter accipiendus, tribulatio videlicet temporalis. De quo Dominus in Evangelio: Vendat, inquit, tunicam suam, et emat sibi gladium (Luc. XXII, 36) . Ac si praeciperet, ut qui Deo placere desiderat, mundiales exuvias abjiciat, et eorum loco mutuatam temporalem pro ejus amore tribulationem non recuset. Est et alius vindicta Dei, de quo in cantico Deuteronomii: Et gladius, inquit, meus devorabit carnes (Deut. XXXII, 42) . Id est, vindicta mea destruet carnales. Accipe adhuc alium: Qui fecit eum, ait Dominus ad Job de diabolo, applicuit gladium ejus (Job XL, 44) . Quia Deus qui eum condidit, ejus malitiam compescit. Hoc ergo loco [Col. 0339D] gladius Beemoth, malitia ejus. Ostendam tibi, adhuc gladium quartum. Nomen hujus gladii mors est, qua omnes sine ulla exceptione ferimur: omnes enim morimur (II Reg. XIV, 14) . Ipse est, de quo habemus in Genesi de patre nostro Abraham; quia ipse portavit in manibus ignem et gladium (Gen. XXII, 6) , quia ardor passionis Christi, et acumen mortis ejus in potestate erat Patris. Et fortassis adhuc aliquis alius, sed hi modo occurrerunt.
XIII. Unumquemque istorum puto nos indifferenter posse accipere, quia qui eis percutitur aliquando ad bonitatem proficit; aliquando vero in malum deficit. Nam per gladium quidam in furorem vesaniae cadunt, quidam vero ad patientiae fortitudinem ascendunt. Sic et divinae vindictae gladius quosdam [Col. 0340A] fecit, et castigat: quosdam vero percutit, et induratos non emendat. Quales arbitror fuisse, de quibus alloquens propheta Dominum: Percussisti, inquit, eos, et non doluerunt; attrivisti eos et renuerunt accipere disciplinam (Jerem. V, 3) . Malitia nihilominus diaboli quosdam exercet ad felicitatis coronam, quosdam vero magis et magis ad iniquitatis instigat culpam, ut socios secum postmodum et post modicum ad damnationis pertrahat poenam. Et habetis prae manibus ad utrumque exemplum. Nam diaboli fuit malitia, qua commovit [ al. quae commovit] Dominum adversus Job, ut eum affligeret frustra (Job II, 3) , et qua intravit in cor Judae ut traderet Christum (Joan. XXII, 3) . Quis autem utriusque finis, nemo qui ignorat. Et de mortis gladio quid dicemus? [Col. 0340B] Nonne cum omnes feriat, quosdam succidit, ut plantet in vita, quosdam vero ut in morte sepeliat? Factum est, inquit, ut moreretur mendicus et portaretur ab angelis in sinum Abrahae: mortuus est autem et dives, et sepultus est in inferno (Luc. XVI, 22) : quo vos nunquam veniatis. Uno ergo eodemque uterque succisus gladio, diversum tamen post succisionem est locum sortitus. Hos itaque gladios indifferenter dixerim accipiendos, nec aliquem eorum esse censuerim, qui proprie ac spiritualiter animam debeat nostrae, de qua loquimur, Mariae pertransire: quia non minus mali quam boni singuli occasio sunt.
XIV. Sed ostendam vobis gladios malos, non duos [Col. 0340C] quidem aut tres, sed etiam plures, quorum nullus est gladius Jesu, ac per hoc nullus dignus qui animam pertranseat Mariae. Dicit de quodam gladio sanctus David: qui Domini quidem est, ei tamen in eo non feriat animam meam, nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit (Psal. VII, 13) . Id est, nisi a peccatis cessaveritis, suam vobis iram ostendet. Dicit idem de repugnantia malorum, quae gladius est: gladium, inquit, evaginaverunt peccatores (Psal. XXXVI, 14) , id est repugnantiam exercuerunt peccatores. Videte et alium apud eumdem David gladium malum, sermonem videlicet detractorum: quia de filiis hominum dicit quod lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI, 5) : pro eo quod sermo eorum, qui imitatores sunt carnalium, mordaci est detractione plenus. [Col. 0340D] Loquitur etiam idem ipse de quodam alio; qui isto in malo inferior non est, et eum dicimus pravam persuasionem: de gladio, inquit, maligno eripe me (Psal. CXLIII, 10) . Ac si oraret Deum ut de mortifera eum erueret persuasione. Invenitur quoque et apud Ezechielem quidam gladius malus, et hic peccatum est, de quo ita legitur: Si viderit gladium et non insonuerit buccina (Ezech. XXXIII, 6) . De speculatore loquebatur. Quod sequitur avertat Deus a nobis, qui ejus esse speculatores videmur. Damnatione namque se dignum praedicator noverit, si cum peccatum regnare viderit, a doctrina cessaverit. Ipsum quoque damnatum hominem, quem Paulus vocat hominem peccati, et filium perditionis (II Thess. II, 3) , servum suum sanctum Job Dominus alloquens, [Col. 0341A] gladium appellat: Cum apprehenderit, inquiens, eum gladius (Job XLI, 17) . Haud dubium quin Beemoth expressit; quia cum in se diabolum Antichristus susceperit, gravis erit tribulatio in mundo. Sed et ultimum quod in fine mundi erit judicium quidam est gladius, et quidem valde acutus, ut in cantico Deuteronomii Dominus ait: Si acuero ut fulgur gladium meum (Deut. XXXII, 41) , id est, si in ira manifesta vero judicium 158 meum. Aeterna vero damnatio gladius est, ut ait sanctus Job: Si multiplicati fuerint filii ejus, haud dubium quin impii, in gladio erunt (Job XXVII, 14) . Quia quotquot habuerit impius imitatores, omnes damnabuntur.
XV. Quem ex istis gladiis asseritis bonum? utique nullum, ac per hoc non pertinent ad Jesum. Primum [Col. 0341B] posuimus iram divinam, ultimum damnationem aeternam. Sed dicit mihi aliquis vestrum, quousque nos suspendis? cur tot ad nos gladios profers, et nullum ad Jesum ex his pertinere fateris? Da nobis aliquem qui ad Jesum pertineat, qui et dignus sit animam pertransire Mariae. Quaeram aliquem in Scriptura sacra, et cum invenero proferam ad vos. Attamen non inutiliter, ut arbitror, hanc gladiorum diversitatem attulimus, ut sciatis videlicet qui boni quive sint gladii mali, qui et indifferenter accipiendi. Sed, dicitis, jam ostendisti quosdam indifferenter accipiendos, ostendisti et malos: restat ut aliquos ad nos proferas bonos. Et hoc modo faciemus, si quidem permisit Deus. Si vultis habere gladium bonum, [Col. 0341C] perquirite a Paulo, qui dicit, gladium Spiritus accipite (Ephes. VI, 17) : hoc est praedicationem spiritualem exercete. Nam quid ibi accipere voluit per gladium subdendo innotuit, quod est verbum Dei (ibid.) , inquiens. Sed qui hoc dixit de gladio verbi, alibi nihilominus loquitur de gladio ingenii, ubi asserit, quod sermo Dei penetrabilior est omni gladio ancipiti (Hebr. IV, 12) , perspicacior videlicet omni ingenio acuto. Ipse quoque Dominus in Evangelio mentionem facere videtur de quodam gladio bono: qui, ni fallor, separatio est, ubi ait: Non veni pacem mittere, sed gladium (Matth. X, 34) , id est separationem. Nam ut ostenderet id se velle innuere adjunxit: Veni enim separare filium adversus patrem suum (ibid., 35) . Quidam etiam gladius, et quidem [Col. 0341D] valde salubris, verbum correptionis est; quo percutit intus in misericordia. De quo Isaias: gladius, inquit, devorabit vos (Isa. I, 20) , id est, correptio increpabit vos. Hic est gladius ille, de quo tam frequenter in Veteri legimus Testamento in praeliis sanctorum: quia percusserunt adversarios suos in ore gladii (Isa. XXI, 7) , id est, tetigerunt eos voce sermonis increpatorii.
XVI. Ecce extraximus ad vos gladios malos, extraximus et bonos, ut cognoscatis quos cavere, et quibus desiderare debeatis ut percutiamini. Mali, quos superius habuistis, gladii ad illos pertinent de quibus Isaias: Et conflabunt, inquit, gladios suos in vomeres (Isa. II, 4) , mutabunt videlicet mala sua in fructuosas commoditates. Hi vero boni, ad illos mihi [Col. 0342A] pertinere videntur, de quibus Psalmista: Et gladii ancipites in manibus eorum (Psal. CXLIX, 6) , quia verba adimplentur in operibus sanctorum. Quomodo vero gladius Jesu transeat animam Mariae, non vacat nobis ad praesens monstrare, quia aliquandiu in educendo gladios istos jam demorati sumus. Proposui autem id aggredi in sermone subsequenti, prout Dominus dignabitur nobis revelare, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Triplex gladiorum spiritualium diversitas inter se composita. โ 2. Animam [Col. 0342B] Mariae quadripartitus gladius pertransiisse mystice dicitur. โ 3. Salubris est valde gladiorum horum per animam transitus. โ 4. Quantae cogitationes revelatae ex percussione gladii, quod est verbum Dei. โ 5. Octuplex fructus verbi praedicati educitur. โ 6. Gladius ingenii animam pertransit per comprehensionem longitudinis, latitudinis, profunditatis, et sublimitatis Dei. โ 7. Ut gladius separationis et correptionis pertransit animam. โ 8. In monasteriis multi sua quaerunt, non quae Jesu Christi: dyscolorum et proborum religiosorum discrimen. โ 9. Maria illuminationis, ratio, Joseph humilis conscientia tropologice accipitur. โ 10. Augendae virtuti necessaria custodia humilitatis. โ 11. Humilitas animi est acquisitrix, et conservatrix gratiae spiritualis. โ 12. Homo in fiduciam erigitur obtinendae mercedis aeternae. โ 13. Sic remunerabit Deus quod per hominem boni facit, ac si ex se haberet quidquid facit. โ 14. Interna gratiae [Col. 0342C] visitatio per Simeon benedicentem adumbrata. Quanta sit virtus, et praesentis efficacia. โ 15. Nullus est sanctitatis fructus, quem non stipat custodia humilitatis. โ 16. Totius spiritualis aedificii ruina est superbia: rectitudo intentionis est index boni operis. โ 17. Fervor boni desiderii est gladius Jesu bis acutus, cavens noxia et bona exercens. โ 18. Gratia Dei intellectum nostrum perficit et voluntatem.
I. Et tuam, ait sanctus Simeon ad Mariam, ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II, 35) . Plures in sermone praecedenti, dilectissimi in Domino fratres, produximus gladios ad vos, ut sciretis qui sint boni et qui sint mali, qui etiam indifferenter accipiendi. Ut autem eorum arctius in memoria 159 diversitatem retineatis, ecce sicut sigillatim, sic et festinanter proferimus eos ad vos. Est gladius [Col. 0342D] indifferenter accipiendus: primus quidem tribulationis temporalis: secundus persecutionis mundialis, de quo nihil tetigimus, quando de aliis tractavimus, quia tunc non occurrit memoriae nostrae. Est itaque secundus gladius, qui indifferenter accipitur, persecutor, de quo sanctus David ait: Scutum, gladium, et bellum (Psal. LXXV, 4) : subaudi confregit, quia Dominus in Ecclesia sua et vitium aufert excusationis, et acumen persecutionis, et infestationem hostis. Hunc itaque gladium inter eos ponimus, qui indifferenter accipiuntur; quia de persecutione incertum est an probet an trucidet. Est tertius vindicta Dei: quartus malitia diaboli: quintus ipsa mors. Est autem gladius malus, primus quidem ira Dei, secundus repugnantia rebellium, [Col. 0343A] tertius morsus detrahentium, quartus persuasio decipientium, quintus peccatum, sextus Antichristus, septimus ultimum judicium, octavus damnatio aeterna: hi omnes gladii mali. Sed est gladius bonus: et primus est verbum, secundus acumen ingenii, tertius separatio, quartus correptio. Unusquisque istorum gladiorum gladius est Jesu.
II. Unde non abs re mihi videtur esse, si dicatis unumquemque eorum Mariae animam pertransire. Nam ut singulos breviter extrahamus, nonne ipsius animam pertransivit gladius verbi, quae ait: Anima mea liquefacta est ut dilectus locutus est? (Cant. V, 6.) Nonne et ille ingenii gladium debere pertransire animam sensit, qui dixit: [Col. 0343B] Punge cor et profer sensum? (Eccle. XXII, 24.) Et de separationis gladio quid dicemus? Nonne in illis animam ipse pertransit: Qui dicunt patri suo aut matri suae: Nescio vos, et fratribus suis Ignoro vos: et nescierunt filios suos (Deut. XXXIII, 9) ? obsequium quidem sepulturae nec paternae exhibentes, ut festinent annuntiare verbum Dei. De gladio vero correptionis, scimus quod omnino bonum et salubre est ut animam pertranseat. Cum desideret sanctus David, ut corripiat eum Justus in misericordia et increpet, oleum autem peccatoris non impinguet caput ejus (Psal. CXL, 5) . Pertranseat ergo quadripartitus hic gladius filii tui animam tuam, o Maria! ut te, o congregatio sancta (tu es enim Maria), et verbum erudiat, et ingenium acuat, et separatio [Col. 0343C] perfectam efficiat, et correptio humiliet. Vere singuli hi gladii pertinent, o Maria, ad tuum Jesum: ut de unoquoque eorum dicatur tibi: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius. Vere, inquam, pertinent ad Jesum, ad hunc salubrem statum tuum, de quibus tanta tibi utilitas provenit.
III. Nam quod utile tibi sit ut animam tuam pertranseat gladius verbi, certam te fecit ille, qui cum summa Veritas sit, nec falli potest omnia sciens, nec fallere vult, omne quod bonum est amans, qui asserit beatos esse qui audiunt verbum Dei et custodiunt illud (Luc. XI, 48) . Ita dicendum et de ingenio. De separatione quoque nihilominus sentias, quia accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus [Col. 0343D] (Psal. XXXVI, 7) . Et omnis qui reliquerit domum suam, aut patrem, aut matrem, aut fratres, aut sorores, aut uxorem, aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 29) . Magnum etiam quid et vere magnum nobis correptio confert: quia, ut ait Salomon, quem diligit Dominus, corripit (Prov. III, 12) : et dicit alius quidem: Beatus homo qui corripitur a Domino (Job V, 17) . Unde et admonendo subjunxit: Increpationem ergo Domini ne reprobes, quia ipse vulnerat et medetur, percutit et manus ejus sanabunt (ibid., 18) . Sed esto, concedamus jam, quod nimirum concedendum est: quod utile sit animam Mariae pertransire gladium Jesu; sed quid post haec Simeon adjunxit, et ad quid pertransiturum [Col. 0344A] gladium Jesu Mariae animam asseruit? Ut revelentur ex multis cordibus cogitationes (Luc. II, 35) . Et videte si non hoc verum est. Videte, inquam, sed nunquam id melius videbitis quam in experientia propria.
IV. Nam cum animam pertransit gladius verbi, quis non solum enarrare, sed comprehendere sufficit, quot vel quales revelentur cogitationes? Multae profecto, et multis modis revelantur cogitationes, pertranseunte verbi gladio animam, juxta quod idem gladius suam vel multiplicat vel variat percussionem. Nam frequenter et diverso modo animam feriendo pertransit. Primo etenim exempla sanctorum in ejus percussione narrantur, et pertransit animam historia. Secundo veritas fidei revelatur [Col. 0344B] et tangit eam allegoria. Tertio mores instruuntur, et percutit eam tropologia. Quarto superna gaudia revelantur, et suaviter vulnerat eam anagogia. Perpendite nunc quales, hoc modo, pertranseunte gladio verbi animam, revelentur cogitationes. Videte si non in tactu historiae revelantur cogitationes excitatae ad imitationem sanctitatis, in allegoria illustratae ad agnitionem veritatis, in tropologia succensae ad amorem virtutis, in anagogia liquefactae ad desiderium 160 supernae felicitatis. Quod si considerare diligenter studueris quot sunt illa, quae nobis in exhortatione sua proponit verbum Dei: puto quod tunc non dubitabis quin revelentur cogitationes, cum pertransierit animam gladius ejus. Et ecce octo nobis occurrunt; [Col. 0344C] vos autem si volueritis quaerite plura, cum vacaverit vobis. Sunt vero ista: prohibitio, praeceptio, concessio, persuasio, correptio, consolatio, comminatio, promissio.
V. Verbum, inquam, Dei cum ejus gladius animam pertransit, vel prohibet, vel praecipit, vel concedit, vel persuadet, vel corripit, vel consolatur, vel comminatur, vel promittit. Prohibet mala, praecipit bona, concedit media, persuadet perfecta, corripit inquietos, consolatur pusillanimes, comminatur poenas inferni, pollicetur gaudia regni. Prohibitiones ejus in imo sunt, praeceptiones in clivo, concessiones in plano, persuasiones in summo. In imo vitiorum, in clivo mandatorum, in plano licitorum, [Col. 0344D] in summo consiliorum. Et correptiones pertinent ad vinum, consolationes ad oleum, comminationes ad vetera, promissiones ad nova. Prima duo vindicat sibi misericors Samaritanus ille (Luc. X, 33) : secunda duo, scriba doctus in regno coelorum (Matth. XIII, 52) . Nonne, cum istis aliisque multis modis hic gladius animam pertransit, revelantur ex multis cordibus cogitationes? nam ex prohibitione revelantur cogitationes ad odium pravitatis; ex praeceptione ad effectum probitatis; ex concessione ad libertatem propriae, sed licite tamen voluntatis; ex persuasione ad desiderium perfectionis; ex correptione ad virtutem humilitatis; ex consolatione ad suavitatem gratulationis; ex comminatione ad terrorem timoris: ex promissione [Col. 0345A] ad ardorem amoris. Ecce gladius Jesu, gladius biceps: quia de ore ejus, qui in Apocalypsi vocatur Verbum Dei (sedebat super equum album [Apocal. XIX, 11] , pro eo quod Verbum caro factum est), de ore, inquit, ejus gladius utraque parte acutus procedit, ut in ipso percutiat gentes (ibid., 15) . Terribiliter propter vitia feriens malos, et suaviter, propter virtutes, vulnerans bonos. Qui bis acutus gladius et in eadem Apocalypsi, et apud Ezechielem liber vocatur scriptus intus et foris (Ezech. II, 9) . Et ibi quidem in ore devorantis factus est dulcis tanquam mel, sed facit amaricari ventrem ejus (Apoc. X, 9) . Hic autem et ad dulcedinem carmen, et ad amaritudinem continet et lamentationes et vae (Ezech. II, 9) . Potestis, ni fallor, conjicere ex his, potestis quoque [Col. 0345B] longe melius in propria quotidie addiscere experientia quod, pertranseunte hoc primo gladio animam, revelentur cogitationes.
VI. Quid de gladio ingenii dicam? nonne et de ipso frequenter sentimus, quod quo profundius pertransit animam, et vehementius cogitationes, ut ait quidam, varie succedunt sibi, et mens in diversa rapitur? Nam saepissime cum in eo radicati, et fundati comprehendimus cum omnibus sanctis, quae sit longitudo, latitudo, sublimitas et profundum (Ephes. III, 18) , revelantur nimirum ex cordibus nostris cogitationes. Nonne ex comprehensione longitudinis, quae aeternitas est, revelantur in nobis cogitationes perseverantiae propter promissa: ex comprehensione latitudinis, quae charitas est [Col. 0345C] cogitationes amoris in nobis revelantur, propter beneficia? Ex comprehensione profundi, quod est sapientia, in nobis revelantur cogitationes timoris propter judicia? Verum quia universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) ; quia duo haec audivimus, potestatem scilicet et misericordiam (Psal. LXI, 12, 13) , quia denique Psalmista asserit se cantare Domino misericordiam et judicium (Psal. C, 1) : revelantur cogitationes amoris scilicet suaviter consolantis, dum pertransit hic gladius animam, comprehendens longitudinem aeternitatis quae nunquam deficit, et latitudinem charitatis quae nihil eorum odit quae fecit; revelantur et cogitationes timoris, dum pertransit idem gladius [Col. 0345D] animam, comprehendens sublimitatem majestatis, quae est super omnia, cui adest manus omnia potens: et profundum sapientiae, quae infra omnia est, cui non deest oculus omnia videns. Videtis ergo quod cogitationes revelari contigit, cum et iste gladius animam pertransit.
VII. Sunt et alii quamplures modi, quibus pertranseunte animam gladio hoc, revelantur cogitationes, quos modo non vacat nobis demonstrare. Si autem scire volueritis, ut breviter percurramus, quia aliquandiu in his jam demorati sumus, quae revelantur cogitationes, pertranseunte animam gladio separationis et correptionis, accipite perfectam humilitatem mentis, et virtutem verae charitatis. Nam plenus et perfectus in anima omnium visibilium [Col. 0346A] contemptus, plena etiam separatio ab ipsis propinquis affectus, magna est occasio et causa ad acquirendam et retinendam charitatem internae quietis. Salubris nihilominus correptio fossa circa arborem est; ad 161 cujus radicem cum stercora mittuntur, mox sterilitate depulsa, ad fructum foecundatur (Luc. XIII, 8) . Sic autem et exprobrationem ignominiosam illam, ut quid terram occupet, evadit: et terribilem illam sententiam: succide illam (ibid., 7) , non incurrit. Videtis jam, ut arbitror, unde contingit ut revelentur cogitationes, cum gladius Jesu Mariae animam pertransit.
VIII. Ut revelentur, inquit, ex multis cordibus cogitationes (Luc. II, 35) . Quare non ex omnibus, sed ex multis? quia ut ait Apostolus, non omnium est [Col. 0346B] fides (II Thess. III, 2) . Et hoc est quod gemere solemus: quia pertranseunte gladio Jesu animam Mariae, non ex omnibus cordibus revelantur cogitationes. Nam cum perfectos et intimos coenobialis congregationis viros ornet et venustet susceptum obedienter praedicationis verbum, subtile acuat ingenium supereminens virtus charitatis Christi (Ephes. III, 19) : despectio omnium visibilium et ipsorum etiam propinquorum, sublimiter apud eos inveniatur, correptio nihilominus salubris humiliter admittatur, et horum bonorum fructibus non quidem omnes qui ad eam pertinent congregationem, sed multi ditantur, quia non sola quae sunt Christi quaerunt omnes, qui in ea conversantur. Et sic [Col. 0346C] quasi quadripartitus hic, de quo jam multa diximus, gladius Jesu Mariae quidem animam pertransit; sed non ex multis cordibus revelantur cogitationes. Non enim omnes in monasteriis suscipiunt insitum verbum, quod potest salvare animas suas (Jac. I, 21) . Sed sunt multi apud quos crescit, et fructificat, multi vero in quibus sermo Dei non capit: sic et multi sunt, qui accedunt ad cor altum ut exaltetur Deus (Psal. LXIII, 8) , multi vero qui marcent ignavia: ita ut dormiente prae taedio anima eorum, videntes eos hostes, derideant sabbata eorum (Thren. I, 7) . Sic et multi quos a via arrepti propositi nullus rerum visibilium, nullus etiam propinquorum affectus retrahit: et si aliquando in eis arcam portantes in plaustro vaccae mugiant, semper tamen [Col. 0346D] pergunt, nec unquam ad dextram per superbiam in prosperis: nec ad sinistram per impatientiam in adversis declinant, quousque Bethsames perveniant (I Reg. VI, 12) , et in agro illo Josue Bethsamitis pleno, cui benedicere non cessat Dominus, consistant (ibid., 18) . Multi vero sunt, qui, ut breviter dicam, modo huic omnino contrario affecti sunt. Hi sunt qui semper revertuntur ambulantes, non quidem ad instar coelestium illorum animalium, quae ibant et revertebantur (Ezech. I, 14) ; sed ad similitudinem carnalium et incredulorum illorum, qui reversi sunt cordibus in Aegyptum (Num. XIV, 4) . Sunt item multi habentes aures, quae libenter audiunt increpationes vitae; molesti sunt nihilominus nobis non pauci, quorum cordi pessimo cum carmina [Col. 0347A] cantamus, acetum esse in nitro agnoscimus (Prov. XXV, 20)
IX. Videte ergo et perpendite, quod non sine causa asseruit Simeon, non quidem ex omnibus, sed ex multis cordibus revelari cogitationes, cum gladius Jesu transit animam Mariae. Quia et Dominus ipse duodecim elegit, et unus ex eis diabolus fuit (Joan. VI, 7) , et septem electi sunt diacones ab apostolis (Act. VI, V) , et unus foedi et fetidi auctor et inventor exstitit erroris. Et hunc in his verbis sancti Evangelii ad praesens accipite sensum. Potest quidem et alius intelligi in eis, etiam isto aliquanto subtilior et profundior, quo nullatenus vos fraudare volo, et ecce accipite eum. Maria ratio perita: Joseph vero humilis conscientia est. Illa [Col. 0347B] Maria stella est, quia rationis est navigantibus occultis cogitationum motibus in profunditate illius interni cordis nostri, ne consensus illiciti scopulis collisae naufragium nefarii infectus incurrant, providere. Hic vero augmentum dicitur, quia quo magis conscientia humiliatur, eo et uberiore internae gratiae munere augetur, juxta illud: Omnis vallis implebitur (Luc. III, 5) . Dicit quoque et sanctus David, quia valles abundabunt frumento (Psal. LXIV, 14) . Per prophetam nihilominus Isaiam: Super quem, inquit Dominus, requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem verba mea? (Isai. LXVI, 2.) Maria mater est Jesu, ratio vero genitrix propositi boni. Concipit ratio propositum sanctitatis; [Col. 0347C] ipsum, inquam, Jesum concipit et parit: affectum concipit in voluntate, per effectum parit in conversatione. Nutritius est Joseph hujus Jesu: est et custos, ut bonum et fructuosum sanctitatis propositum, quod perita rationis subtilitas, et prius a bonorum omnium largitore Deo requirit, et deinde expandente sinus suos voluntate accipit, et novissime exhibens membra corporis arma justitiae Deo, in actione ostendit (Rom. VI, 19) : humilitas simplicis conscientiae usque ad perfectum nutriat, et provehat, et ab omni detrimento diminutionis, quod vitium inferre solet elationis, custodiat, protegat, et defendat.
X. Sic ergo sanctitatis propositum requirit quidem intellectus, accipit affectus, ad publicum perducit [Col. 0347D] effectus. Sed 162 statim detrimentum incurrit defectionis, nisi cum omni diligentia sollicitudo illud custodiat verae humilitatis. Videtis non esse sine causa, quod voluit Jesus sicut matrem habere de qua nasceretur, sic et nutritium a quo custodiretur? ut et tu scias tibi nihil prodesse, quae bona in te spiritualia congregas, nisi diligenti ea et sollicita circumspectione custodias. Ad hoc pertinere videtur, quod legis Deum hominem in paradisum posuisse, ut operaretur et custodiret illum (Gen. II, 15) . Et te quidem Deus in paradiso ponit, quando delectabilem tibi spiritualium gratiarum copiam gratuito largiens, in secura tranquillitate, et tranquilla securitate pausare te facit; sed vide ut hunc paradisum tuum et opereris et custodias. Opereris [Col. 0348A] per robur fortitudinis: custodias per munimen circumspectionis. Opereris denique impigre, custodias caute. Porro tutela custodiae humilitas conscientiae. Operare ergo ut virtutes spirituales fortiter custodias, caveas ne acquisitas negligenter amittas.
XI. Dico vobis, amicis meis, experto credite: nihil tam efficax habere potest homo ad gratiam spiritualem, non solum antequam data sit acquirendam, sed et postquam data ei fuerit ad retentandam et augendam, quam ut semper sit humilis in oculis suis, semper pavidus, et circumspectus: semper timidus et sollicitus, semper conscius sibi, quod non altum sapiat, sed timeat (Rom. XI, 20) : semper et in omnibus semetipsum accuset. Est itaque humilis conscientia Joseph, qui augmentum dicitur: [Col. 0348B] quia quo major in mente humilitas habetur, eo magis in ea et gratia augetur; et habenti dabitur, et abundabit. O quanta apud Mariam et Joseph copia spiritualium munerum! quanta superabundans plenitudo spiritualium gratiarum! cum et illa intemeratam se gaudet Jesu esse matrem, et iste sollicitum custodem: fructuosum sanctitatis propositum pariter, et pia rationis inquisitione concipiente et pariente, et vera conscientiae humilitate nutriente, et custodiente hujus Jesu praerogativam, spiritualis videlicet propositi elegantiam.
XII. Beata certe spei fiducia in immensum attollit magnam ejus in futuro mercedem: et promittit, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quod dandum esse asserit. Auditur [Col. 0348C] quodam clamore silentii, et silentio clamoso vox spiritus clamantis: Abba Pater (Rom. VIII, 15) : audiuntur quaedam, quibus vix et ratio oculum, et conscientia audet praebere consensum: ita ut supra modum Joseph et Maria mirentur super his, quae dicuntur de eo. Nonne valde mirum est, quod cum omnes gentes sint, quasi non sint coram eo, et quasi nihilum et inane reputatae sint ei (Dan. IV, 32) , computandum esse hominem inter filios Dei, et inter sanctos sortem illius esse (Sap. V, 5) cor audet affirmare, conscientia et fides, charitas et spes? mirum quidem, sed tamen non mirum quoddam. Nam quid non audet cor si fuerit purum, conscientia si bona, fides si non ficta, charitas si perfecta, [Col. 0348D] spes si certa? Dicitur ergo quod pro tantillo, tantum proferetur, quantum nec ab aliis aestimetur; quod tam magnum, tamque multum est per omnem modum, pro eo quod pene est nihil; futura pro praesentibus, coelestia pro terrenis, pro transitoriis aeterna.
XIII. Haec sunt quae dicuntur de Jesu: ut immerito non possint non mirari Joseph, et Maria mater ejus super his. Nam fit magnae admirationis stupor in ratione, haec est Maria. Fit et magnae trepidationis timor in conscientia, hic est Joseph. Ipsa ratio stupet super his quae cernit, conscientia contremiscit super his quae sentit. Tanta sunt, quae fama illa interna et verax dispergit de Jesu, ut sint Joseph et Maria mater ejus mirantes super his. Non est [Col. 0349A] sufficiens cogitare aliquid homo ex se, quasi ex se (II Cor. III, 5) , quanto minus quidquam facere? Et tamen fama dispergit, certitudo spei in foro mentis proclamat, quod ita remunerabit Deus, quod per hominem facit, ac si ex se ipso haberet homo, quidquid boni facit. Promittit et pollicetur spes, quod regnum coelorum paupertas habebit; mansuetudo terram possidebit; luctus temporalis consolationem accipiet perennem; esuries et sitis saturitatem; misericordia misericordiam consequetur; munditia cordis visionem Conditoris; pacifici honorabuntur nomine filiorum Dei; persecutionis perpessio regnum coelorum haereditabit. Haec autem et in hunc modum multa alia, tanta ac talia sunt ut in eis cum et spes [ al. quae cum in eis et spes] praesumat, et ratio caliget, [Col. 0349B] et conscientia contremiscat, admirentur Joseph et Maria mater Jesu super his, quae dicuntur de eo.
XIV. Sed oportet summopere, ut frequens internae gratiae visitatio ineffabilem felicitatis hujus magnitudinem perficiat atque confirmet, qua ditantur 163 Maria mater Jesu et Joseph: non modo in eo quod apud se eumdem habent Jesum, sed in eo quod admirantur super his, quae dicuntur de eo. Sic enim in suis Deus omnipotens electis agere solet, ut non solum spiritualia eis bona conferat, sed et frequenti gratiae suae visitatione collata conservet. Nonne ita secum agi sensit, qui ait: Vitam et misericordiam tribuisti mihi, et visitatio tua custodivit Spiritum meum? (Job X, 12.) Et quidem in talibus, [Col. 0349C] in vita scilicet et misericordia, vita est spiritus viri justi. Sed nisi datam vitam et misericordiam visitatio custodiat, neutra valet, quia neutra manet. Et hoc est quod hic habetur: et Benedixit illis Simeon (Luc. II, 34) . Simeon interna visitatio est, qui obediens dicitur; obediens nimirum interna visitatio dicitur, pro eo quod quibus se infundit, obedientes facit, juxta id quod Spiritus asseritur postulare pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII, 26) ; quia quos replet consequenter et postulantes facit. Nam quid boni homo non modo facere, sed et velle potest, si incentivum deest? quid item est quod ejus mens concipere non praesumit per affectum, sed et corpus aggredi formidat per effectum, qui internae gratiae [Col. 0349D] visitationem, et incitantem habet ad velle, et auxiliantem ad perficere? Quod si dubitas de quovis istorum, quaere apud Paulum, et invenies utrumque apud eum. Nam ipse est qui se asserit non sufficientem cogitare aliquid ex se (II Cor. III, 5) ; et omnia posse in eo qui se confortat (Phil. IV, 13) . Vides ergo Paulum in se vermiculum repentem, in Deo autem athletam fortem: dum dicit se, non dicam facere non posse, sed nec cogitare aliquid ex se quasi ex se: et posse se, non solum quaedam, sed et omnia in eo qui eum confortat. Jure itaque internae gratiae dicitur visitatio Simeon, quae operatur in homine, ad quem, et in quem operari dignatur, et velle et perficere pro bona sua voluntate (Phil. II, 13) , ita ut ipsa praesente, confidenter dicat: Paratus sum, et non [Col. 0350A] sum turbatus, ut custodiam mandata tua (Psal. CXVIII 60) . Et illud: Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum: cantabo et psalmum dicam (Psal. CVII, 2) . Hic est qui rationem lucentem, et conscientiam humilem, in magna certe spei beatitudine, in qua et hic exsultat cum tremore, et illa cum stupore: in stabili ac firmo sanctitatis proposito confirmat. Et hoc esse intellige, quod admirantibus Joseph et Maria matre Jesu super his quae dicebantur de eo, benedixit illis Simeon. Illius siquidem benedictio internae gratiae eruditio est. Et quidem valde necessarium ut admirantibus Joseph et Maria matre Jesu super his, quae dicuntur de illo, adsit cum benedictione sua Simeon, quatenus multa et magna, quae in hac admiratione habentur, bona, interna visitatio renovet [Col. 0350B] et foveat, atque a diminutione defendens in augmentum spirituale promoveat. Non solum autem, sed et renovando et fovendo atque adaugendo perficiat ea, confirmet, solidetque.
XV. Quod nimirum tunc facit, cum rationem erudit quam caute se debeat habere in sanctitatis proposito, quod et in affectu quidem concipit, et parit in effectu. Sanctitatem namque quam in agendo aggredi proponis, si humiliter exsequeris, in fructum tibi vertes spiritualem: si vero arroganter, in usum peccati. Fitque modo miserabili, ut unde ad culmen poteras erigi virtutis, inde in foveam cadas criminis. Et ideo necesse est, ut super hoc interna gratia rationem conveniat, et quatenus haec mala praecaveat, [Col. 0350C] saepissime sic evenire, eam edoceat. Ad quod pertinere videtur, quod dicit Simeon ad matrem Jesu Mariam: Eum positum esse in ruinam, et resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicitur (Luc. II, 34) . Si enim vir videns Deum dicitur Israel, nonne virilis animus, qui Deum per speculum in aenigmate videt (I Cor. XIII, 12) , potest Israel appellari? Et multis in hoc Israel ponitur Jesus in resurrectionem et ruinam, quia multis in animo motibus occultis occasio est sanctitatis exercitium, et ut de bono ad deterius per elationem ruant, et ut de bono ad melius, et ut de meliore ad optimum. Non quasi quidem de valle ad planum, sed potius quasi de plano campi ad clivum collis, et de clivo collis ad summum montis per humilitatem surgant. [Col. 0350D] Quapropter cavete vobis, fratres, a peste superbiae, a jactantiae corruptione. Quam multos novimus, quibus plus nocuit quod virtutes habuerint quam si eis caruissent; nam illi quorum haec vox est: Manus nostra excelsa, et non Dominus fecit haec omnia (Deut. XXXII, 27) , dum putant quod habent non accepisse, et ideo quasi non acceperint gloriari, expediret eis magis eo, quod habent, caruisse (I Cor. IV, 7) ; scirent enim quid tunc saltem deesset sibi. Nunc autem cum se putant aliquid esse, cum nihil sint, ipsi se seducunt (Gal. VI, 3) .
XVI. Cavete ergo vobis, qui praecipue habere videmini Jesum apud vos, ne eum habeatis ad ruinam. Quomodo, 164 dicitis, habetur Jesus ad ruinam? Quomodo bonum opus exercetur ad superbiam? nam [Col. 0351A] superbiam intellige ruinam: inanem vero exaltationem, occasionem et causam praecipitationis. Sic enim legitis: Ante ruinam exaltatur cor (Prov. XVI, 18) . Nonne Jesum habuit, qui jejunavit bis in sabbato, decimas dedit omnium quae possedit? Sed habuit ad ruinam, dum dixit quod non erat sicut caeteri hominum, velut etiam qui praesens aderat publicanus (Luc. XVIII, 11, 12, 13) . Salubris proinde illa admonitio sapientis: Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Eccle. III, 10) : exhortantis nimirum in his verbis paucis, ut teneretur Jesus; non in ruinam sed in resurrectionem. Dicat itaque in vobis, Mariae matri Jesu sanctus Simeon, quod ponitur in resurrectionem multorum in Israel. Hoc est, rationem vestram, quae sanctitatis in vobis propositum et volendo [Col. 0351B] concipit, et operando parturit, internae gratiae visitatio instruat, quod per eamdem sanctitatem, cum exercetur interni in animo motus quidam, de bono ad melius, per humilitatem consurgunt: quidam vero ad deterius per superbiam corruunt. Ponitur et in signum Jesu cui contradicitur: sed absit ut et vobis. Non enim de illis estis, qui omnia opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus (Matth. XXIII, 5) . Rectitudo itaque internae intentionis signum est, in quod ponitur Jesus, quia hoc habemus signum quod fructuosum et salubre nobis est, bonum quod exercemus, si id ea intentione agimus, ut solius interni inspectoris oculis placeamus. Sicut enim qui opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus, [Col. 0351C] mercedem non habebunt apud Patrem suum in coelis, ita nimirum solis illis visio Dei erit in retributionem, quibus amor ejus solius causa est in actione. Sed huic signo contradicitur a multis, qui gloriam et laudem expetunt ab hominibus, et gloriam quae a solo Deo est non quaerunt.
XVII. Subjungit post haec idem Simeon: Et tuam, inquiens, animam pertransibit gladius (Luc. II, 35) . Quia boni desiderii fervor, qui in sancto proposito habetur, ipsa perforat interiora rationis; nam gladius Jesu sancti desiderii acumen est, quod in sanctitatis proposito, per Jesum designato, habetur. Qui nimirum gladius bis acutus est, tam in cavendo scilicet quod malum est, quam in exercendo quod bonum est. Hic boni desiderii fervor qui in proposito [Col. 0351D] sanctitatis inest, ad mala devitanda, et bona complenda, excitat: quod est gladium Jesu animam Mariae pertransire. Quod cum sollicite fit, varii in intimis aestus renovantur, quod est ex multis cordibus revelari cogitationes. Sic autem quam saepe nobiscum agi sentimus, ut videlicet cum aliquid ad sanctitatem pertinens aggredi proponimus; cum id quoque effectui mancipare ardenter desideramus, ipse in nobis rationis interiora penetret, ad quam spectat dona concipere, haec et parturire; disponere et moderari acumen fervidi desiderii, motusque internos qui modis pluribus variari solent, et inde aestus et curae, sollicitudines et providentiae producuntur, ut quod audenter desideratur, devote perficiatur, et devote perfectum perseveranter teneatur. [Col. 0352A] Maxime autem ut non intuitu humani favoris, sed causa solius internae retributionis exerceatur.
XVIII. Et hoc totum quid aliud tibi esse videtur, quam gladium Jesu pertransire animam Mariae: et ipso ejus animam pertranseunte, revelari ex multis cordibus cogitationes? Quod autem haec eidem Mariae manifestat Simeon, scilicet quod positus est Jesus in ruinam et resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicitur, quodque ipsius animam pertransibit gladius, ut revelentur ex multis cordibus cogitationes; quod, inquam, haec omnia Mariae annuntiat Simeon, quid esse putamus, nisi ut breviter dicam, quod super his bonis internae gratiae visitatio, quam exprimit Simeon, rationem convenit, conveniens instruit, instruens certam facit? Ipsa [Col. 0352B] namque menti, quam sua praesentia judicat dignam, illam solet infundere actionem, quae docet, juxta beati Joannis apostoli sententiam, de omnibus (I Joan. II, 27) ; mentem, cui infunditur illustrat ad cognitionem veritatis per intellectum. Quia vero unctio est (ibid.) , illam emollit ad amorem virtutis per affectum. Et si quid de ea plenius et perfectius vultis agnoscere, ipsa est charitas Dei, quae diffunditur in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis: qui est cum Patre et Filio Deus benedictus in saecula. Amen.
1. Justus in principio sermonis accusator est sui. โ 2. Solus justus Dominus Deus noster, a quo omnis justitia nostra. โ 3. Ordo conveniens, primum facere, deinde docere. Submissio auctoris. โ 4. Ejus praedicatio contemnitur, cujus vita despicitur. โ 5. Anna, typus animae devotae; gratiam sonat: quae primum sibi, deinde proximo prosit. โ 6. Corporis naturalis et mystici analogia. Ut unus alteri in divisione gratiarum praepositus et suppositus. โ 7. Quod solus quis accepit per donum, in commune referat per fructum. โ 8. Nullum opus Deo placet, nisi quod propter se factum videt. Sollicitudo acceptae gratiae. โ 9. Anima religiosa sit sibi provida, utilis proximo, pia Deo. Instar prophetes habeat oculos ante, et retro: ibi cernens praesentem infirmitatem, hic praeteritam iniquitatem. โ 10. [Col. 0352D] Consideranda dignitas nostrae creationis, et pietas redemptionis. โ 11. Poenae aeternales inferni, et praemia coelestis regni. In septem fortitudo providae mentis. โ 12. Phanuel, id est, facies Dei: quae facies in Scripturis septupliciter accepta. โ 13. Tribus Aser notat sortem electorum, quorum aetas est profectus virtutum. โ 14. Spiritualis animae torus, et viduitas. โ 15. Numeri septenarii, denarii, binarii mysterium. โ 16. Interioris gratiae dispensatoria subtractio.
I. Et erat Anna prophetissa filia Phanuel, de tribu Aser (Luc. II, 36) . Scriptura dicit, quod justus in principio accusator est sui (Prov. XVIII, 17) . Volui et ego in principio sermonis hujus accusare meipsum. Quia si id facit justus, quanto magis id me decet facere, qui non justus sed peccator sum? et cujus [Col. 0353A] momenti alicujus justitia esse valet, nisi eam vera propriae accusationis humilitas commendet? Quis nostrum non modo justior, sed comparari ei in justitia potest, qui ait: Quasi pannus menstruatae omnes justitiae nostrae (Isa. LXXIV, 6) ? in quibus verbis ejus humillimis, et ideo sanctissimis evidenter, fratres mei, perpendit prudentia vestra, quanti erant pretii in oculis propriis justitiae suae (Isa. LXIV, 6) : dum eas ei voluit rei comparare, quam non solum cernere oculus, sed et cogitare de ea abhorret animus. Accipite et alium propriae justitiae fiduciam non habentem. Non, inquit, in justificationibus nostris, quas fecimus nos, prosternimus preces nostras ante faciem tuam, sed in miserationibus tuis multis (Dan. IX, 18) . Sanctus Daniel hic erat. [Col. 0353B] Discipulus quoque ille, quem diligebat Jesus: Si dixerimus, inquit, quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) . Sed stet jam in ore horum trium testium verbum hoc: cum sint alii innumeri, imo omnes, qui Deo in sanctitate placuerunt, qui singuli de meritorum qualitate diffidentes, fugerunt a facie gladii, scientes esse judicium, et fugerunt ad pietatem. Unde et uniuscujusque haec vox est: Non intres in judicium cum servo tuo, Domine; quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII, 2) .
II. Ille solus justus est, qui solus est inter mortuos liber (Psal. LXXXVII, 5) ; quem alloquens sanctus David: Justus es, inquit, Domine, et rectum judicium [Col. 0353C] tuum (Psal. CXVIII, 137) . Et item: Memorabor justitiae tuae solius (Psal. LXX, 16) . Quare justitiae ejus solius, nisi quia veraciter ille solus est justus? De quo sanctus Jeremias: Hoc est, ait, nomen quod vocabunt eum: Dominus justus noster (Jerem. XXIII, 6) . Sed in justitia sua justificat ipse plurimos, et de plenitudine ejus nos omnes accepimus (Joan. I, 16) , ut unguentum capitis media barba descendat in oram vestimenti (Psal. CXXXII, 2) . Quia nemo potest facere mundum de immundo conceptum semine, nisi ipse qui solus est (Job XIV, 4) . Non ergo te putes nihil habere quod accuses, si quaeras esse justus; sed tunc spera te posse justificari, cum diligens observator, et sollicitus perscrutator fueris [Col. 0353D] scrupulose et curiose investigans, quid in te accusandum sit; et cum, quod tibi accusandum est apparuerit, accusare non dissimules. Scito, charissime, quod nulla potest major esse justitia tua, quam accusatio tua. Bene ergo dicitur quod justus accusator est sui. Quia hoc ipsum est justum esse, se ipsum accusare, qui nec justus esse valet, nisi se ipsum accuset.
III. Quem et ego, ut jam dixi, non quidem justus, sed peccator, imitari volo, quia et verba Evangelii, quae modo tractanda suscepi, nonnullam mihi ad meipsum afferunt causam. Volens enim evangelista Lucas de hac muliere in subsequentibus dicere: quod superveniens confitebatur Domino, et loquebatur de illo, omnibus, qui exspectabant redemptionem [Col. 0354A] Israel (Luc. II, 36, 37, 38) : in praecedentibus ostendere curavit dignam fuisse, quae Domino confiteretur, et ut loquenti de eo ab auditoribus non discrederetur: ait namque, et erat prophetissa 166 filia Phanuel. Et caetera usque ad eum locum, qui exspectabant redemptionem Israel. Videtis ergo quod primum eam magnis, multisque praeconiis extollit, et deinde ad confitendum Domino, aliisque de eo loquendum, inducit. Primum namque virginem eam asserit viro nupsisse, annis quoque multis in viduitate permansisse, de templo non discessisse, Deo semper in oratione et jejunio servisse et tunc demum ad confitendum Domino, et loquendum de eo omnibus, qui exspectabant redemptionem Israel, supervenisse. Ad hoc autem illud arbitror pertinere, [Col. 0354B] quod de Jesu dicitur; quia coepit Jesus facere et docere (Act. I, 1) . Et quod propheta dictus est potens in opere et sermone (Luc. XXIV, 19) . Illud quoque quod ait Psalmista: A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104) ; sed et illud nihilominus quod de Esdra legimus, quia praeparavit cor suum, ut faceret et doceret in Israel praecepta et judicia (I Esdrae 7, 10) . Quae omnia in accusatione et reprehensione mei dico, qui docere quidem videor, facere non invenior; sermonem proferre, non opus habere; intelligere autem, sed non a mandatis tuis, et cum per me alii videantur epulari, ego fame pereo. Et ad quid de singulis modo ad vos vitiis, et virtutibus loquor, asserens me nec illa vitare, nec has exercere? [Col. 0354C] loquor, breviter dicam, de vitiis devitandis, vitiosus ego; de virtutibus exercendis, virtutibus vacuus: et ad instar hujus sanctae mulieris loqui videor de Domino vobis, qui exspectatis redemptionem Israel. Sed nequaquam dici potest de me, quod non discedam de templo, jejuniis et orationibus vacans, die ac nocte, quaecunque illa sunt, quae per haec spiritualiter accipienda sunt.
IV. Hoc autem illis considerandum esset, qui me tam saepe loqui compellunt, cum juxta viri sancti sententiam (cujus vita despicitur, dignum sit ut ejus praedicatio contemnatur, ipse etiam Dominus super hoc peccatorem verbo increpatorio apud Psalmistam legitur convenire (Psal. XLIX, 6) : Cur videlicet ausus sit enarrare justitiam suam, et [Col. 0354D] assumere testamentum ejus per os suum: cum eum constet illis reatibus implicari de quibus in sequentibus agit. Non ergo tantum in me foliorum (si vel hic tamen mihi inesset) venerari deberent decorem cum fructus videant non inesse saporem. Nam quid aliud est homo vacuus et inanis, verba quidem proferens, sed opera non exercens, nisi arbor sterilis folia habens, et fructu carens? (Matth. XXI, 19.) Et scimus profecto quod Dominus ariditatis maledictione ficum percussit, apud quam esuriens fructum non invenit: cum tamen foliis non careret. Et quod exemplum quidem loquentibus, sed non facientibus magis formidolosum? prius ergo apud me opera quaerere quam verba expetere deberent, juxta id quod sponsus alloquens sponsam, in Canticis [Col. 0355A] dicit: Ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in auribus meis (Cant. II, 4) . Prius ostendi sibi faciem, et sonare deinde in auribus suis voluit vocem, ut suavius postmodum locutio sua impleret auditum, cum prius actionis facies laetificasset aspectum. Videtis itaque prius sponsum a sponsa conversationem quaerere ad exemplum, ut gratior postmodum apud eum praedicatio habeatur ad documentum? Sed jam morali istorum, quae de hac muliere dicunctur, expositioni intendamus, et quae in ejus laudem dicuntur, in meam vituperationem assumantur: cujus mihi temere vindico, quam de Domino habuit, ad eos qui exspectabant redemptionem Israel, locutionem, dum ejus laudabilem non habeo conversationem.
[Col. 0355B] V. Erat, inquit evangelista, Anna prophetissa filia Phanuel. Salvo quocunque sensu allegorico, juxta quem haec mulier ad sanctam electorum Ecclesiam non dubitatur pertinere, mihi videtur quod anima devota, quae in vacuum gratiam Dei non recipit (II Cor. VI, 1) , et quae vacua in ea non est; et quae videt juxta admonitionem Pauli, quomodo caute ambulet (Ephes. V, 15) , non quasi insipiens, sed ut sapiens, tempus redimens, pro eo quod dies mali sint: talis, inquam, anima videtur mihi quod Anna prophetissa sit. Et sic quidem dant mihi sentire nomina haec, quia et Anna ut dicunt, gratiam sonat, et qui hodie dicitur propheta, olim vocabatur videns (I Reg. IX, 9) . Porro triplici tibi sollicitudine opus est, ne in vacuum gratiam Dei recipias. Ut cures [Col. 0355C] videlicet sollicite donum gratiae, quod accepisti; et ad propriam utilitatem retorquere, et in proximo, cum indiguerit, communicare: et in utroque Largitoris tui laudem et gloriam quaeritare. Nam si gratiae donum habes, et tibi non habes, luminare es lucens quidem, sed non tibi. Et quid tenebris prodest si lux lucet in eis: et tenebrae eam non comprehendant? (Joan. I, 5.) Tales profecto sunt, qui sapientes sunt, ut faciant mala, bene autem facere nescierunt (Jerem. IV, 22) . Sunt et illi qui seminant multum, et inferunt parum: comedunt, et non sunt satiati; bibunt, et non inebriati; operiunt se, et non sunt 167 calefacti: mercedes congregant, et mittunt eas in sacculum pertusum [Col. 0355D] (Agg. I, 6) . Ideo curavit Apostolus dilectum admonere discipulum, ut gratiam, quae in eo erat, resuscitaret: ne datam negligeret: dicens et de se ipso, nolle se abjicere eam (Gal. II, 21) .
VI. Videtis ergo quod magis expediret gratia carere, quam eam inutiliter habere. Et quid de eo dices, qui quod solus accepisse videtur, solus avare habere conatur: quod suum est quaerens, non quod alterius? nescio quo pacto, qui hujusmodi est, communionem sibi vindicare praesumit sub capite Christo in corpore ejus, quod est Ecclesia cum singula illius corporis pro invicem, sollicita sint membra: ut si quid patitur unum, compatiantur et reliqua. Num in corpore nostro soli, qui vident, oculi, ibi soli vident? aures, quae solae audiunt, audiuntne [Col. 0356A] sibi solis? et sibi solis ambulant pedes, qui soli quidem ambulant? nequaquam, sed toti corpori. Singula namque corporis nostri membra, quod proprium habent, ad utilitatem referunt communem: et quod habent, sic proprium habent, ut sit et commune. Proprium quidem ad officium, commune autem ad commodum. Dictante una eademque insolubili charitate, qua invicem pro invicem sollicita sint singula. Nonne singuli vos, quod est sacer conventus iste, corporis Christi singula membra estis? Pauli sententia haec est: Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent, ita et multi unum corpus sumus in Christo (Rom. XII, 5) . Et adjunxit: Singuli autem alter alterius membra. Sicut [Col. 0356B] ergo videtis in corpore nostro, quia non unius ejusdem singula esse membra possunt vel officii vel actionis, ita nec vos singuli, qui hujus corporis (quod est canonica congregatio ista) estis membra: unius ejusdemque valetis esse exercitii vel perfectionis. Nam alius fortassis inter vos est alio corporis viribus valentior, alius in cautela prudentiae callidior, alius sensus sagacitate perspicacior, alius virtute animi fortior, alius in deprehendendis saeculi hujus versutiis astutior, alius in cognitione exteriorum peritior, alius in sententiis Scripturarum eruditior, alius in cantando gratier, alius in legendo aptior, alius in sentiendo profundior, alius proferendo nitidior, alius in abstinendo rigidior, alius in vigilando sollicitior, alius in orando devotior, [Col. 0356C] alius in contemplando purior, alius in opere manuum robustior. Nullusque inter vos, quem non in aliquo alteri ille idem Spiritus, cujus sunt divisiones gratiarum, praeponit (I Cor. XII, 11) quem item in aliquo alteri non supponit, operante haec omnia uno eodemque Spiritu et dividente singulis vestrum prout vult. Ut quid, fratres, bonorum ille omnium largitor cum tanta reverentia disponit vos, alterum in vobis ditans, quo alterum egere permittit: istum adimplens, quo alterum esse vacuum sinit? nisi ut unusquisque, quid sibi desit agnoscens, altero se indigere sciat, et offerendo charitative quod habet, et imitando humiliter quod non habet, sumat psalmum et det tympanum (Psal. LXXX, 3) : pennas, inter vos, animalibus percutientibus altera ad alteram (Ezech. III, 13) .
VII. Quae cum ita sint, absit semel, et iterum absit, ut sit aliquis inter vos, qui solus habere conetur, etiam quod solus habere videtur; sed magis quidquid solus accipit per donum, in commune referat per fructum. His, qui eo abundantius forte habent, non invideat; eos etiam qui minus habent, non contemnat. Dictante tam humili charitate, quam charitativa humilitate, quod habet, non habentibus pie impendat: quod non habet, ab habentibus sollicite expetat, ut dum tanta, talisque singulos vestrum sollicitudo ad invicem fecerit attentos, et in una pace concorditer ambuletis, et ad unam requiem feliciter pertingatis. Habentes ergo [Col. 0357A] donationes, secundum gratiam, quae data est vobis, differentes (Rom. XII, 5) : sive has videlicet, sive illas, quibus inter vos alter sublimiter pollet, alter vero humiliter caret: Per charitatem Spiritus servite invicem, superiores vos invicem arbitrantes: non quae sua sunt singuli considerantes, sed ea quae aliorum (Phil. II, 3) . Unusquisque autem, sicut apostolorum ille primus hortatur: Sicut accepit gratiam in alterutrum administrantes illam, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei. Si quis ministrat, tanquam ex virtute quam administrat Deus, ut in omnibus honorificetur Deus (I Petr. IV, 10, 11) . Haec autem tunc facitis, si charitas fraternitatis manet in vobis; si beneficentiae et communionis non obliviscimini (Hebr. XIII, 16) ; si nemo vestrum quod [Col. 0357B] suum est quaerit, sed quod alterius; si firmiores inter vos parati sint imbecillitates infirmorum sustinere, et non sibi placere (Rom. XV, 1) , si denique unusquisque vestrum sine offensione se exhibet omni Ecclesiae Dei: per omnia omnibus placens, non quaerens quod sibi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X, 32, 33) . Et haec omnia ad id pertinent, quod diximus, debere nos, 168 quod accepimus proximis, prout indiguerit, communicare: ne in vacuum nos gratiam recipere contingat; sed oportet summopere, ut his omnibus gloriam quaeramus, et honorem illius Patris luminum: A quo (teste apostolo Jacobo) omne datum optimum, et omne donum perfectum procedit (Jac. I, 17) . Nam [Col. 0357C] gratiam perdit, qui eam ad dantis gloriam non expendit, et se indignum penitus ostendit, qui in ejus exsecutione quidquam aliud quaerit, quam ipsum solum, qui eam concedit.
VIII. Cavete ergo vobis, charissimi, nesciat sinistra vestra quid faciat dextra (Matth. VI, 3) ; quia, ut breviter et veraciter dicam: nihil aliud Deus renumerare habet, quam quod propter se factum videt. O raptor occultus, o latrunculus latens, appetitus humani favoris! videtis jam quam necessarium est ut fiat sicut legitis in Ezechiele, fossa in altari (Ezech. XLIII, 13) . Humilitas videlicet bono adsit operi, ne forte quod per exercitium sanctitatis in ara offertur devotionis, auferat atque omnino dispergat et annihilet ventus elationis. Habete itaque [Col. 0357D] oculum apud vos simplicem, ut et corpus sit lucidum (Matth. VI, 22) , rectam scilicet intentionem, ut et Deo sit opus acceptum. Teneat ergo animam devotam in acceptione gratiae haec sollicitudo triplex: ut ejus quod accepit donum, et ad utilitatem suam retorqueat, et proximo si indiguerit, communicet, et in utroque largitoris sui laudem et gloriam quaerat. Ideo ad propriam illud utilitatem retorqueat: quia maledictus qui partem suam facit deteriorem (Prov. III, 7) . Ideo id proximo communicet, quia si sapiens fueris, non tibi soli eris, sed et proximo tuo. Ideo datoris gloriam quaerat, quoniam dissipat Deus ossa eorum, qui hominibus placent. Confusi sunt quoniam Deus sprevit eos (Psal. LII, 9) .
[Col. 0358A] IX. Jam huic animae nomen, quod est Anna, quo et gratiam sonat, poterit non incongrue adaptari cum in dispensando, quam accepit, multiformem gratiam Dei, cum metu et tremore, suam ipsius salutem operatur (Phil. II, 12) , necessitati proximi et ubique hilariter prompta occurrit, et in omnibus pro posse efficaciter succurrit, ipsum etiam gratiae, quam exercet, largitorem, in omnibus motibus suis tam occultis quam apertis, et expedit testem, et exspectat remuneratorem. Haec, inquam, anima Anna vocari potest. Haec in vacuum gratiam Dei non recipit, cauta sibi: utilis proximo, pia Deo. Cauta sibi per sanctitatem religiosae conversationis, utilis proximo per operationem fraternae charitatis, pia Deo, per rectitudinem internae intentionis. [Col. 0358B] Sit etiam prophetissa anima haec; videat scilicet transacta, videat et ventura, habens oculos ante et retro. Conspiciat mala sua praeterita, quae a se olim commissa erant, ut cumpungatur ad dolorem: conspiciat et futura, quae tentando instant, ut concutiatur ad timorem. Sicque duplex ei in hac gemina visione proveniet utilitas: ut ablata omni securitate noxia, quae mater est et nutrix vitiorum, noverca autem et evacuatrix virtutum, concussa et humiliata, et ibi districtum suum formidet Judicem, et hic sollicitum suum revereatur custodem, ne forte videlicet, vel ipse iniquam, et peccatricem morti addicat, vel iste infirmam, debilemque labi permittat. Retorqueat oculos retro ad [Col. 0358C] statum illum miserabilem, in quo prostrata quondam jacuit, eumque damnatione dignissimum esse agnoscat: convertat eos ad hunc in quo utcunque stare videtur, et evidenter sciat, quia prope est casus si se continens, vel ad momentum subtraxerit manus. Ibi videat iniquitatem pro qua doleat, hic autem pro qua timeat, infirmitatem. Hic itaque geminus prophetissae nostrae status ei consideranti occurrit, illisque oculis, quos retro habet, eum videt statum, qui transactus est, illis vero, quos ante eum, qui modo praesens est.
X. Sunt adhuc quaedam alia, quae videt retro: alia etiam quae videt ante: sed longe tam haec, quam illa sunt. Si autem scire desideratis quae sunt illa, quae retro sunt, ipsa sunt dignitas nostrae [Col. 0358D] redemptionis [ al. creationis et pietas]. Illa consideratio admirationem excitat propter sublimitatem: haec vero ad dilectionem, propter pietatem. Plenum namque omni stupore videre hominem ad imaginem creatum, et similitudinem Dei; nec minus plenum dilectione Deum aspicere in homine, apparere pro homine, tantaque ac alia pro homine perferre ab homine. Videt haec prophetissa nostra, ut de facilitate suae creationis ad praesens taceamus, Deum pro se incarnatum, natum, pannis involutum, in praesepio positum, lacte humano pastum, circumcisum, oblatum, parentibus suis subditum, baptizatum, esurientem, tentatum, a pravis hominibus dehonestatum: in factis sustinentem observatores, in dictis contradictores; ad lapidandum quaesitum, [Col. 0359A] ad praecipitandum adductum, dicentem salubria, tacentem ad opprobria, facientem mira, perferentem 169 dura, nec modo dura, sed indigna, videt eum pedes discipulorum lavantem, in agonia prolixius orantem, sudorem sanguineum emittentem, cum gladiis et fustibus captum, ligatum, judicatum, damnatum, velatum, colaphizatum, alapas passum, plagis lividum, sputis illitum, chlamyde coccinea indutum, spinis coronatum, in derisum adoratum, crucifixum, aceto potatum, lancea vulneratum, pro crucifixoribus suis orantem, spiritum emittentem. Videt eum mortuum, sepultum, resurgentem, ascendentem, ad dextram Dei Patris sedentem, in novissimo die venturum, vivos ac mortuos judicaturum, et in aeternum in electis suis [Col. 0359B] regnaturum. Haec autem, aliaque in hunc modum, tam ad sublimitatem creationis, quam pietatem redemptionis pertinentia; illis, quos retro habet, oculis prophetissa nostra intuetur quae quidem transacta sunt, quantum ad actum, in aeternum vero permansura, quantum ad fructum.
XI. Si vero ea vis cognoscere, quae ante sunt, accipe calamitatem poenae infernalis, et felicitatem patriae coelestis: illa videntem deterret: haec autem demulcet; horrori namque aspicienti est illam videre terram tenebrosam, et opertam mortis caligine, terram miseriae et tenebrarum, ubi umbra mortis et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat (Job X, 21, 22) . Timor quoque et tremor veniunt super te, cum egrederis per cognitionem videre cadavera [Col. 0359C] qui in Dominum praevaricati sunt, vides namque quod eos et vermis corrodit, et ignis exurit, et uterque etiam aeternus existit: quia et iste inexstinguibilis, et ille dicitur immortalis (Isa. LXVI, 24) . Sed sicut haec aspicere horribile est, sic et ei dulce admodum videre civitatem illam Jerusalem descendentem de coelo a Deo novam . . . habentem claritatem Dei, cujus lumen simile lapidi pretioso (Apoc. XXI, 2) , cujus plateae sternuntur auro mundo, per cujus vicos alleluia cantatur (Tob. XIII, 21, 22) . Utrumque ergo hoc, tam supplicium videlicet infernale, quam gaudium coeleste, ante est: et sicut illud videre, terroris seminarium, sic et hoc amoris est incentivum. Videt itaque prophetissa [Col. 0359D] haec retro quaedam, dignitatem creationis, pietatem redemptionis, acerbitatem passionis. Primum videnti ei ingerit stuporem: secundum amorem, tertium vero pudorem. Videt longe ante se aeternum supplicium, et supernum gaudium; illud consideratum terrorem, hoc autem desiderium format. His quinque junge sextum illud, quod apud se in praesenti habet, considerationem videlicet propriae infirmitatis, quam quo plenius mens intuetur, eo et magis timere compellitur. Sed cum his omnibus necesse est, ut quoddam septimum habeatur, ipsum autem est praesumptio sanctae spei, cujus oportet ut laeta certitudo, et certa laetitia horum omnium considerationem in mente comitetur, sine qua et tristia haec praedicta in mente revolvere, nimis ponderosum: [Col. 0360A] et laeta nihilominus non satis laetum est (Judic. XVI, 19) . Et videte, ne forte hi sint septem crines fortissimi Samson, quos nimirum quandiu habuit, vinci ab hostibus non potuit, quos quidem statim ubi amisit, ipsis jam ludibrio fuit, quibus antea fuerat terrori. Ecce Anna nostra, prophetissa nostra, quae et filia Phanuel ea de causa, ut arbitror, quia illum Patrem habet, qui teste Apostolo, voluntarie genuit nos verbo veritatis suae, ut simus initium aliquod creaturae ejus (Jac. I, 18) .
XII. Dicunt enim, qui interpretationes norunt nominum Hebraicorum, quod Phanuel sonat faciem Dei. Et quidem si curiositate diligenti et diligentia curiosa, per Scripturae sacrae latitudinem discurritis, invenietis in ea faciem Dei, diversas habere [Col. 0360B] significationes. Nam faciem Dei, ipsum Patrem, Dominus in Evangelio appellat, ubi dicit quod angeli eorum, haud dubium pusillorum, semper vident faciem Patris qui in coelis est (Matth. XVIII, 10) . Neque enim hoc loco aliud Pater, aliud facies ejus. Quid vero aliud facies Dei designet, non multo longius quaeras quam apud Psalmistam; ipse enim faciem Dei modo ipsum Filium appellat, modo praesentiam ejus, modo notitiam, modo benevolentiam, modo scientiam ejus vocat. Dicit quoque de prima significatione ejus sic: Usquequo avertis faciem tuam a me? (Psal. XII, 2.) id est, quandiu differs mittere Christum tuum quem missurus es? dicit et de secunda: Ne avertas faciem tuam a me (Ibid. XXVI, 9) ; id est, non deneges mihi in [Col. 0360C] futuro praesentiam tuam. Dicit nihilominus et de tertia, quaerite faciem ejus semper (Ibid. CIV, 4) ; hoc est: desiderate omni tempore pertingere ad ejus notitiam. De quarta quoque: Ne projicias me a facie tua (Psal. L, 13) ; id est, ne sinas me ejici a tua benevolentia. Sed et de quinta. Avertit, inquit, faciem suam, ne videat in finem (Psal. X, 11) : pro eo quod solent dicere impii, Deum non habere scientiam qua possit scire mala eorum. Sanctus quoque Habacuc, protectionem Dei, faciem vocat ejus; ubi dicit, quod ante faciem ejus ibit mors (Habac. III, 5) . Quia ubi Deus protegit, ibi diabolus praevalere non potest. Job vero animadversionem 170 Dei faciem ejus accipit dicens: Tum a facie [Col. 0360D] tua non abscondar (Job XIII, 20) . Hoc est dicere: si talis fuero, Dei animadversionem non timebo. Has itaque, et nonnullas alias fortassis in hunc modum invenietis, in Scriptura sacra, faciem Dei habere significationes, si studiose volueritis perscrutari. His ergo diligenter consideratis, puto quod me et jam tacente, aperte jam intelligitis qua de causa, filia faciei Dei, haec, de qua agimus, mulier dicatur; quod absque dubio sonat Phanuel.
XIII. Quae et asseritur esse de tribu Aser, pro eo quod per electionem gratiae, salvata ad sortem electorum, et ad coelestem pertinet felicitatem: quod dicunt exprimere hoc nomen quod est Aser. Ad illorum namque collegium pertinet, quos elegit Deus in Christo, ante mundi constitutionem, ut essent [Col. 0361A] sancti et immaculati, in conspectu Dei, in charitate (Ephes. I, 4) , praesciens eos et praedestinans, vocans et justificans, et in fine magnificans. Vocans, dico, per fidem rectam, justificans per conversationem sanctam, magnificans per beatitudinem sempiternam Sed qui jam de mulieris hujus nomine et officio audistis, de patre quoque et stirpe: tempus est ut de ejus aetate requiratis. Subjungit post haec evangelista: Haec processerat in diebus multis (Luc. II, 6) : dies multi virtutes multae. In tot enim diebus profecisti, in quot te virtutibus exercuisti [ al. excrevisti vel te exercuisti]. Hi erant dies sancti David, in quibus asserit se velle orare Deum, ubi dicit: Et in diebus meis invocabo (Psal. CXIV, 2) . Sciebat enim, quod qui avertit aurem [Col. 0361B] suam, ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis. Hi dies, quibus quondam pleni patres nostri leguntur, de quibus habemus quod mortui sunt senes, et pleni dierum (Prov. XXVIII, 9) . Quod recte intelligis, si eos agnoscis de hac vita cum maturitate morum, et plenitudine virtutum discessisse (Gen. XXXV, 29) . In multis itaque diebus haec mulier processit; quia in conversatione sancta multimodam sibi virtutum spiritualium charitatem aggregavit.
XIV. Et vixerat cum viro suo annis septem a virginitate sua. Et haec vidua usque ad annos octoginta quatuor (Luc. II, 37) . Plura, quae dicenda erant, praeterimus, quia ad alia tendimus, in quibus aliquandiu proponimus immorari. Non enim poterimus tam festinanter transcurrere, cum eo loci venerimus, [Col. 0361C] ubi invenitur haec mulier non discessisse de templo, jejuniis et obsecrationibus vacans die ac nocte. Hoc autem in isto loco videtis, quia breve admodum fuit tempus, quo cum viro suo deguit, respectu illius quo in viduitate permansit. Et quid hoc esse putamus nisi quod modicum spirituali ac internae illi Annae, animam devotam et piam loquor, modicum, inquam, ei videtur, quando in praesentia viri sui legitimi more amantis sponsae et sponsum amplexantis, et in ejus vicissim amplexibus suavissimis jucundantis gratulabunda tripudiat: et nequaquam modicum, quando, eo subtracto, ad instar viduae castae amantis, in ejus absentia gemit? Praesentia namque illius dulcedinem [Col. 0361D] conferens, taedium tollit; absentia vero amaritudinem ingerens, fastidium immittit. Unde fit ut modicum videatur huic Annae nostrae, quod cum viro suo vivit; multum vero, quia ejus viduata praesentia, ipso absente, suspirat, et gemit. Vos, qui spirituales estis, in sancto collegio isto, frequenter experimini, quod dico.
XV. Septem annorum spatio legitur vixisse cum viro suo, octoginta vero quatuor in viduitate permansisse (ibid.) . Et, ni fallor, nihil istorum vacat, sed nobis ad ea introspicienda non vacat. Attamen, ut ea magis superficie tenus attingamus, quam medullitus perscrutemur, possumus ex annorum istorum numero conjicere quod internae jucunditatis gaudium, quo nostra in praesentia viri sui Anna [Col. 0362A] perfruitur, virtuosam ei spiritualis unitatis confert stabilitatem; quam pius apud se totis solet viribus animus retentare, si eum tamen ex toto Dominus possidet: sicut de Elcana patre Samuelis, legimus, quia fuit vir unus, cujus nomen Dei sonat possessionem. Quae nimirum unitas nullatenus in mente habetur, nisi eam septiformis ei gratia Spiritus conferre dignetur: quia et monas septies ducitur. Et si hunc sensum acceptatis, intelligite ad eum pertinere, quem apud Isaiam legitis: apprehensuras septem mulieres virum unum (Isai. IV, 1) , quia nimirum virilis haec unitas a septem mulieribus apprehenditur, ut a Spiritu septiformi nostrae Annae ipsa tribuatur, quae anno uno septies multiplicato cum viro suo fuisse narratur. Quae etiam octoginta [Col. 0362B] quatuor in viduitate sua permanet annis; quia pudicum et fervens, quo in absentia viri sui succenditur desiderium, tam Decalogi, quam geminae dilectionis ei confert, in sancta conversatione observationem; per ejus tamen Spiritus septiformis infusionem. Si enim denarium septies ducis, ad septuaginta pertingis; si binarium septies similiter multiplicatum superaddis, ad octoginta quatuor transcendis; quem numerum viduitatis ejus annos 171 continere legis. Sicut ergo septenarius Spiritum septiformem, sic et denarius exprimere in Scriptura sacra solet Decalogum; sic nihilominus binarius, duplex charitatis praeceptum.
XVI. Bene itaque et congrue haec vidua usque ad annos octoginta quatuor in viduitate permansisse [Col. 0362C] legitur: quia et si subtrahere se videatur ipse Spiritus ad tempus, quantum ad jucunditatem, non se tamen omnino subtrahit, quantum ad utilitatem: tenens et exercens apud Annam, etiam cum vidua est, per gratiam suam, juxta nominis hujus expressionem, septiformem, et denarium legis, et binarium charitatis. Nonne viro suo Anna viduatur, cum anima fidelis, virtute, qua nitebatur, subracta, ad tempus destituitur? quod quidem magis dispensatorie, sicut proprio saepe addiscimus experimento, quam demeritorie fit. Unde sanctus David se nequaquam petit a Domino non derelinqui; sed non me, inquit, derelinquas usquequaque (Psal. CXVIII, 8) : sciens nimirum in infirmitate perfici virtutem [Col. 0362D] (II Cor. XII, 9) . Manet itaque Spiritus cum anima, in observatione legis et dilectionis ad sanctam actionem ejus, cum ad tempus se virtus subtrahit, cui innititur, et ad fortitudinem tantum non ea fruitur ad jucunditatem. Est enim unus idemque Spiritus stabilis, et mobilis, deserens et tenens, recedens et manens: dicente Scriptura veraci de eisdem sanctis animalibus, quod ibant et revertebantur: et quod non revertebantur cum ambularent (Ezech. I, 14, 17) . Videtis ergo quid sibi vult, quod haec mulier, et annis septem vixit cum viro suo, et usque ad octoginta quatuor vidua permansit. Quid autem sit, quod a virginitate sua septem cum viro suo deguit annis, et quod de templo non discessit, in sermone vobis declarabimus subsequenti; prout inspirare nobis [Col. 0363A] dignabitur, sine quo nihil possumus, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Ordo et enarratio materiae. โ 2. Per virginitatem sterilitas animae mysticae designatur, Annae viduae ex Evangelio virtutes. โ 3. Quodnam templum, a quo non discedatur. Octuplex templi in Scripturis acceptio. โ 4. Primum templum est Christi Domini corpus, cui jugi cogitatione et fiducia immorandum. Incruenti sacrificii missae efficacia et commendatio. โ 5. In Christo possidemus, quod non habemus ex nobis. Cujus salubris est incruenta oblatio. โ 6. Concupiscentiae carnalis praesentissimum remedium [Col. 0363B] est corpus Christi; cujus respectu exaudimur a Deo Patre. โ 7. Secundum templum est virgo Maria, cujus est singulare encomium et patrocinium. โ 8. Tertium templum est unitas Ecclesiae extra quam non est salus. โ 9. Quartum, est vivorum sanctorum coetus, a quorum imitatione non discedas. โ 10. Quintum, est corpus nostrum, quod sanctificandum est. โ 11. Sextum, est anima nostra: cui sanctificandae facit desiderium veniae, gratiae, gloriae, et virtutum exercitium. โ 12. Septimum, capacitas est intellectus creati; Octavum, patria coelestis. โ 13. Ut haec octo templa animae devotae inhabitandae sunt. โ 14. Prolixior alibi confessionis tractatio. โ 15. Confessio alia laudis divinae, alia in sui ipsius accusatione. โ 16. Lex Domini, antonomastice est ipsa charitas. โ 17. Qualem se Christus manifestabit nobis.
I. Sancta haec mulier, de qua multa jam, in sermone [Col. 0363C] praecedenti, diximus, vixisse asseritur cum viro suo annis septem a virginitate sua (Luc. II, 36) . Quid autem ipsa designet, quidve sit ipsam Annam vocari, quidve prophetissam esse, quid etiam annis septem cum viro suo vixisse: quid autem usque ad annos octoginta quatuor in viduitate mansisse; quid denique, quod pene modo omiseram filiam dici Phanuel, et esse de tribu Aser, et in diebus multis processisse; in eo, qui hunc proxime praecessit, sermone, prout tunc occurrere potuit, ostendimus vobis. Quid vero visum sit nobis debere accipi, quod a virginitate sua tot annis cum viro suo vixerit, quid etiam quod de templo non discesserit, jejunando et orando serviens nocte et die, in istum [Col. 0363D] distulimus, quem modo in manibus habemus. Et jam quidem tempus est, ut quod tunc promisimus, pro posse, modo solvere aggrediamur. Quid ergo per hoc putamus nobis posse innui, quod annis septem vixit cum viro suo a virginitate sua, nisi hoc quod quotidie videmus; quia priusquam huic internae virtuti in stabili puritate, vocante Spiritu septiformi, anima conjungatur, otiositate sterili, et sterilitate 172 otiosa marcet? Virginitas namque sicut magna munditia et puritas est, in hac mortali carne, sic et sterilitatem animae potest designare.
II. Nonne huic adaptari sensui potest, quod in veraci illa historia legimus, in qua invenimus quod, cum esset immolanda filia Jephte, virginitatem suam deflevit? (Ephe. VI, 17.) Quod quid est aliud [Col. 0364A] nisi quod anima cum gladio spiritus, quod est verbum Dei, mortificanda et offerenda est, de antehabita debet sterilitate poenitere: pro eo quod juxta hunc sensum, nonnihil quod probabile non est, habet virginitas innuere, ipsa quodammodo lex mulierem sub jugo maledictionis sterilem pressit. Quia duo manent pericula arborem infructuosam, securis incidens, et ignis exurens: sententia videlicet mortis vitam auferens, et damnatio in aeternum affligens. Sed quae ab hac virginitate sua septem annis vixit cum viro suo, quae et vidua erat usque ad annos octoginta quatuor, tam devote fructui, deposita sterilitate, intendit spirituali; tam sollicite actioni abjecta otiositate, insistit probabili, ut dicat de ea Scriptura, quod erat orationibus et jejuniis serviens [Col. 0364B] die ac nocte (Luc. II, 37) . In quibus nimirum verbis, paucis quidem numero, sensu autem profundis, vestra deprehendere diligentia valet, quod perseveranter puritati tam mentis, quam corporis intendebat: siquidem per jejunia mortificatio accipitur carnis, per obsecrationes vero devotio mentis. Per hoc autem, quod his tam die quam nocte intendit, jugis intelligitur perseverantia, quam in bono opere exercuit. Nocte ac die obsecrationibus ac jejuniis vacabat: ut Annam, mi frater, tuam, ab his, quae ad sanctificationem mentis tuae et corporis pertinent, nec prosperitas retrahat dissolutam, nec adversitas turbatam. Retrahitur autem ab his, non solum cum appetit malum, sed et cum deserit bonum; cum tentatur videlicet a concupiscentia abstracta et illecta [Col. 0364C] (Jac. I, 14) : abstracta a bono, et illecta ad malum: ab illo abstrahit illam claritas prosperitatis, ad hoc vero eam illicit obscuritas adversitatis.
III. Sed quid est quod asseritur non discessisse a templo? Sic enim se habet ipsa series verborum praecedentium. Quae non discedebat, ait Scriptura, de templo jejuniis et obsecrationibus serviens die ac nocte. Quod est hoc templum, de quo non discedebat? Ego puto multipliciter nos accipere posse templum. Nam curramus ad Scripturam sacram sicut solemus, quoties necesse habemus, et inveniemus modo corpus Christi appellare templum, modo virginem Mariam, modo sanctam Ecclesiam, modo etiam, qui in ea sunt, viros sanctos, modo corpus nostrum, modo [Col. 0364D] mentem nostram, modo quoque capacitatem angelici et humani intellectus, modo denique ipsam, ad quam suspiramus, patriam coelestem et puto quod congrua prae manibus erunt exempla. De primo namque habemus Dominum in Evangelio dicentem: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud, id (Joan. II, 19) est, occidite corpus meum, et in die tertia resuscitabo illud. De secundo sanctus David in psalmis: Dominus in templo sancto suo (Psal. X, 5) : Christus videlicet conceptus in virginis utero. Sed et idem de tertio ait: Et in templo ejus omnes dicent gloriam (Psal. XXVIII, 9) : quia electi in ecclesia confitentur fidem veram. De quarto Apostolus Paulus: Templum, inquit, Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) : ipsos nimirum sanctos, qui in [Col. 0365A] Ecclesia erant, alloquebatur. De quinto idem Paulus: Nescitis, inquit, quia corpora vestra templum sunt Spiritus sancti? (I Cor. VI, 19.) Quia nimirum in cordibus mundis habitat Spiritus sanctus. Idem etiam dicit de sexto: Si quis templum Dei violaverit: quod sequitur, avertat Deus a vobis, sequitur enim: disperdet illum Deus (I Cor. III, 17) : hoc est, si quis mentem suam, in qua Deus habitare debet, inquinaverit. Habetis de septimo loquentem Isaiam, ubi dicit: quod ea quae sub ipso erant, replebant templum (Isa. VIII) . Haud dubium quin sub ipso, quem vidit sedentem super solium excelsum, et elevatum. Quae sunt, quae sub ipso erant, nisi omnes creaturae, quae in eo quod creaturae sunt, ejus respectu longe in imo, et eo longe inferiores sunt? de quibus dicit [Col. 0365B] propheta, quod replebant templum: quia ipsa etiam admirabilia creaturarum Dei, sensus angelicus et humanus admiratur. Templum autem octavum, quaere apud psalmistam, qui ait (Psal. LXIV, 5) , quod replebuntur in bonis domus tuae, ipsum Deum alloquens. Et adjunxit: Sanctum est templum tuum, mirabile in aequitate. Ac si diceret, implebimur gaudiis coeli, ubi habitatio tua omni sanctitate splendet; nec in ea pravitatis alicujus tortitudo apparet.
IV. En octo modis templum vobis ostendi: nec dubito, quin concedatis bonum esse vobis, ut in unoquoque mente 173 immoremini, et a nullo cogitatione et desiderio discedatis. Nam in templo illo, quod Christi esse corpus diximus, mente immorari [Col. 0365C] sicut pium ad devotionem, sic et fructuosum quantum ad utilitatem: plenum siquidem omni pietate est, humanum in verbo cernere corpus: et in divinitate carnem, hominem in Deo. Sed nec minore id pietate plenum. Quid enim in tantum corporis nostri peccata, vel ne committantur obsistit, vel jam commissa diluit, quantum assidua et pura meditatio corporis Christi? Nam, sicut culpat caro sic et purgat caro: et corpus nostrum pollutum emundat et sanctificat natum de Virgine corpus: non quidem jam sanctificatum quasi aliquando esset non sanctum, vel sanctificandum, quasi necdum sanctum; sed semper sanctum ex aequo fuit, ut unum idemque ei fuerit, et corpus esse, et sanctum esse. Dico vobis amicis meis, solida mihi est spes, et fiducia [Col. 0365D] firma; quod peccatorum quae in corpore gessi, et per corpus contraxi, consequor veniam per oblationem immaculati corporis Agni, qui tollit peccata mundi. Quam nimirum mihi spem et confidentiam illa beati Joannis sententia confert, quae talis est: Advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum justum: et ipse est propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II, 1) . Sed et illa nihilominus coapostoli ejus Pauli, quae similis est huic: qui est ad dextram Dei, qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) : nam quid est eum pro nobis interpellare, nisi nostram in se naturam assumptam habere? Non potest nisi misereri nostri Pater, quibus Unigenitum suum etsi dissimilem in culpa, similem tamen adspicit in natura. [Col. 0366A] Clamat sanguis ejus de terra melius quam Abel (Hebr. XII, 24) : et pro eis clamat, pro quibus se effundi permisit. Audit Pater sanguinem filii clamantem, audit et interpellantem Filium: audit, inquam, et exaudit.
V. Quid enim si immundum et pollutum est corpus quod gesto? sed est sanctum per omnia et purum, quod in Christo possideo. In omni quod in me vel minus boni, vel magis reperio mali, recurro ad vivificum corpus Jesu mei: inter Patris aequitatem, et meam iniquitatem, clypeum faciens illius sanctitatem. Quid enim si in corpore meo et visum polluit curiositas, et auditum inanitas, et olfactum voluptas, et gustum edacitas, et tactum impuritas: non nimis turbatus ero, non pusillanimis nimis: scio [Col. 0366B] enim quid faciam. Ibo mihi ad purissimum corpus Domini mei, in quo nullum malorum horum est: Illud in ejus judicio tenens pro clypeo, quod in meo est malum per illud diluens, quod in illo est bonum mihi vindicans. Sic etiam non eum jam timebo ut judicem, sed amabo ut fratrem; frater enim et caro mea est: nec coram judicante pavidus, sed coram Advocato ero securus: qui mihi apud Patrem advocatus est, et propitiatio pro peccatis meis. Et quare non tam propitiator quam propitiatio dictus est, nisi ideo, ut non diffidam illarum me culparum consequi remissionem, pro quibus sanctum ejus corpus intueor esse oblationem? ut quid enim nec baptismum, nec manuum impositionem, nec caetera pene omnia sacramenta, in quibus sanctificatio nostra [Col. 0366C] consistit, cum iterari ecclesiastica non permittit consuetudo: oblationem hostiae salutaris saepe celebrare praeceptis salutaribus moniti, et divina institutione formati solemus; nisi ut qui saepe peccando morimur; revocata ad memoriam in sacramento sancta Redemptoris nostri morte, vivificemur; et eum frequentatione mysterii crescat nostrae salutis effectus? Quia ergo saepe in corpore labimur, necesse est, ut per illud saepe corpus vivificemur et resurgamus: et sordem, quam frequenter contrahit caro, diluat, et abstergat omni sorde carens illa caro. Itaque, si te vides sordibus intinctum, et abominari te vestimenta tua, vade ad sacerdotem magnum Jesum sordidis vestibus indutum (Zach. III, 3) , et agnosce ipsum esse, de quo Apostolus dicit: eum, qui non novit peccatum, pro nobis se peccatum fecit, ut efficeremur justitia Dei in ipso (II Cor. V, 21) . Peccatum pro nobis factus fuit, pro eo quod oblatus est, quia ipse voluit, et peccata nostra ipse portavit (Isa. LIII, 7, 4) . Peccatum tamen non novit, quia peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petri. II, 22) .
VI. Sic ergo curro ad corpus, quod non fecit peccatum: ut et mihi remittatur, quod per corpus feci, peccatum. Quod si in me caro concupiscit adversus Spiritum (Gal. V, 17) ; si me carnis vitia tentant; si stimuli ejus titillantes infestant: nonne et tunc mihi magis recurrendum est, ad solum et solidum refugium meum, Jesu mei corpus, ut corporis mei concupiscentia [Col. 0367A] exstinguatur, superentur tentationes, stimuli hebetentur? quod enim tam efficax auxilium ad obtinendum hujusmodi triumphum, quam pura et defaecata meditatio corporis ejus? ipse enim 174 est, qui compati scit infirmitatibus nostris: pro eo quod tentatus est per omnia pro similitudine absque peccato (Hebr. IV, 15) . Ipse enim est, qui in eo quod est tentatus, potens est et nobis, qui tentamur auxiliari. Quod bene intellexit Apostolus: qui cum videret aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis suae, et captivum eum trahentem in lege peccati, quae erat in membris suis, unde exclamare coactus est: Infelix ego homo, quis me liberabit a corpore mortis hujus (Rom. VII, 23) ? invento consilio salubri statim subjunxit: gratia Dei per Jesum [Col. 0367B] Christum Dominum nostrum (ibid. 24) : quam, quidem gratiam profundius atque profusius in subsequentibus applicavit, dicens: Deus Filium suum mittens, in similitudinem carnis peccati, de peccato damnavit peccatum in carne: ut justitia legis in nobis impleretur (Rom. VIII, 3, 4) . Itaque si scis non habitare in te, hoc est in carne tua bonum: si vides in ea etsi non regnare peccatum, esse tamen: scito quia ipse illud damnat in carne, qui non in veritate, sed in carnis peccati apparuit similitudine. Videns ergo Pater Filium suum in homine, Verbum suum in carne, non vult deesse prostratis in carne per pietatem, ut resurgant; non potest non adesse tentatis in carne, per fortitudinem, ut triumphent. Merito [Col. 0367C] etiam naturam nostram veneratur et pertimescit eam sibi videre prostratam angelus: quam super se in Conditore suo adorat exaltatam. Merito et ei miseretur atque succurrit Pater omnipotens Deus, quam Unigenito suo conspicit unitam. Vides ergo, quam tibi necessum est, charissime, ut de hoc templo cogitatione et spe non discedas, quod et judaica impietas in mortem solvit, et divina post triduum ad vitam potentia resuscitavit.
VII. Secundum templum virgo Maria est; nec ambigo quemquam velle dicere, quam bonum sit, ut de eo non discedatur. Ipsa domina nostra, et advocata nostra; dulcedo et vita nostra: spes et mediatrix nostra. Ipsa Dei genitrix, regina angelorum, amatrix hominum, superatrix daemonum, refugium [Col. 0367D] miserorum, solamen pupillorum, auxilium infirmorum, robur debilium, confirmatio justorum, erectio lapsorum, absolutio peccatorum, laetitia beatorum. Ipsa patris tabernaculum, filii cubiculum, Spiritus sancti umbraculum, Trinitatis reclinatorium, coeleste habitaculum, incarnati Verbi domicilium, Dei templum. Sed verba sunt haec quae nimirum ante deficient, quam ejus plene praerogativa exponatur, tanta est, quae in ea redundat plenitudo gratiae. Veneremur, dilectissimi, templum hoc; gaudeamus et exsultemus, et demus gloriam ei, exoremus in eo, et speremus de eo: et laudando atque precando, et confidendo non discedamus ab eo. Sanctum admodum templum, et Sanctum sanctorum humanitas Christo; utpote in quo habitat omnis plenitudo divinitatis [Col. 0368A] corporaliter (Colos. II, 9) . Sanctum et hoc de quo loquimur, beata et gloriosa genitrix ejus, in quo de Spiritu sancto conceptus novem mensibus demoratur. O gloriosissimum, et speciosissimum Dei Unigeniti templum! pande nobis ostium misericordiae tuae, et clementiae: concede nobis introire in te, admitte preces nostras coram te. Voce nostra, in te, ad Dominum clamamus: ut exaudiat de templo sancto suo vocem nostram, et clamor noster in conspectu ejus, introeat in aures ejus. Nolite, fratres, discedere de templo hoc, effundite in eo orationem vestram, et tribulationem vestram in eo pronuntiate: Mater namque Christi est, et quam per eam transmittitis orationem, exaudiet Deus, vestramque per eam sumet precem, qui pro nobis natus [Col. 0368B] tulit esse suus.
VIII. Tertium templum sancta electorum Ecclesia est, a quo, ut breviter dicam, non discedatis: oportet enim nos festinanter per haec templa discurrere; quia ad finem istum urgemur perducere sermonem, et quaedam de hac materia adhuc restant, quae necesse est ut audiatis. Ab hoc, inquam, templo non disceditis, si ab unitate matris Ecclesiae per sectarum scandala vos non separatis. Vae illis, qui tunicam Christi inconsutilem scindere student (Joan. XIX, 23) : qui ab unitate se fraterna per divisiones et dissensiones separant. Sciant qui hujusmodi sunt, quia diluvii aquis submerguntur, qui extra arcam inveniuntur (Gen. VII, 23) : et quos intra se domus Rahab non occultat, gladius Josue trucidat (Jos. VI, 1) . Et ut aliquid de gestis evangelicis attingam, non curat aqua turbata nisi unum, cum in porticibus quorumcunque multitudo jaceat languentium (Joan. V, 7) . Sed nos non habemus necesse super his multum commonere vos. Experimento namque et quidem assiduo didicistis, quam bonum, quamque jucundum est habitare in unum (Psal. CXXIII, 2) . Audistis nihilominus, dicente ipso Domino quia quamvis, necesse est ut veniant scandala, vae homini per quem scandalum venit (Matth. XVIII, 7) .
IX. Unanimis virorum Ecclesiasticorum conventus, quartum templum est. 175 A quo nimirum templo non discedere, est ab eorum imitatione, per sanctam conversationem, non recedere. Discurre [Col. 0368D] itaque per templum istud, et pulcherrimas, quae in eo sunt, picturas conspice, et caelaturas; et quo plenius, quae in eo speciosa et gloriosa sunt intueris, eo magis interno illo captus decore exire abhorrebis. Vide innocentem Abel, cum Deo ambulantem Enoch, obedientem Noe, verecundum Sem et Japhet, fidelem Abraham, sanctum Isaac, simplicem Jacob, pudicum Joseph, mansuetum Moysem, zelantem Phinees, constantem Josue, benignum Samuelem, humilem David, et caeteros innumeros virtutis viros, qui per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones: qui et testimonio fidei probati inventi sunt (Hebr. II, 33) : et scietis quam bonum, quamque jucundum sit habitare et morari in templo hoc. Hoc templum paradisus [Col. 0369A] alibi dicitur: in quo dicuntur ligna fuisse pulchra visu, et ad vescendum suavia: pulchra ad aspectum, suavia ad gustum (Gen. II, 9) . Pro eo quod in hoc sancto collegio viri sunt sancti, sic ad experiendum sapidi, sicut ad intuendum decori. Cumque ex his viris sanctis multa bona sumis exempla, nimirum et multa et sapida, ex lignis pulchris et suavibus carpis poma.
X. Quintum templum assignavimus corpori tuo. Noli et de hoc templo discedere, id est noli ea, quae ad sanctificationem corporis tui pertinent, negligere. Cura cibare esurientem, potare sitientem, nudum vestire, hospitem colligere, venire ad incarceratum, visitare infirmum. En sex opera misericordiae, quibus indigentiae debemus proximorum juxta vires [Col. 0369B] occurrere, sed prodesse etiam juxta vires velle (Matth. XXV, 35) . Sunt et octo alia, in quibus corporalis nostra sanctitas consistit, quam profecto quandiu sollicite custodis, de hoc quinto templo non discedis: et si ea audire desideras, primum est rigor jejuniorum: secundum instantia vigiliarum; tertium in manuum labore exercitium; quartum munditia in carnis castitate: quintum gravitas in vultu: sextum utilis parcitas in affatu: septimum vilitas in habitu; octavum maturitas in incessu.
XI. Sed et de sexto templo, quod anima nostra est, non discedemus, si his quae ad ejus spectant sanctificationem, tota sollicitudine intendimus. Conemur, ut sit anima nostra succensa, integra et [Col. 0369C] perfecta; et in hoc templo commoremur; succensa vero est, si eam desiderium inflammat, et ipsum triplex: desiderium veniae, desiderium gratiae, desiderium gloriae. Desideret itaque toto affectu veniam, gratiam, gloriam. Veniam peccatorum, gratiam meritorum, gloriam praemiorum. Peccatorum, ut ab iniquitate mundetur; meritorum, ut in sanctitate ornetur; praemiorum, ut in felicitate consummetur. Primum perfecte desiderium habuit mulier illa peccatrix, sed poenitens, de qua dicitur: Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII, 47) . Secundum habuit ille, qui ait: concupivit anima mea desiderare justificationes tuas in omni tempore (Psal. CXVIII, 2) . Tertio quoque ardenter flagrabat egregius praedicator, desiderium habens [Col. 0369D] dissolvi et esse cum Christo (Phil. I, 23) . Integra anima est, cum ejus memoria munda est, cum ratio perita, cum voluntas devota. Roboret memoriam rectitudo stabilitatis: illuminet rationem cognitio veritatis: exornet voluntatem puritas devotionis. Sed ut haec acquirantur, oportet primum ut infirmitas depellatur, quae memoriae solet robur debilitare: deinde ut ignorantia, quae rationis lumen obscurare: novissime vero ut iniquitas, quae voluntatis munditiam commaculare. Sic succensa anima, sic etiam integra effecta, conetur esse et perfecta. Perfectio ejus in quatuor illis famosis virtutibus, quas principales, seu cardinales appellant, consistit. Perfectam siquidem dixerim, quae scit, quae scienda sunt et in cognitione veri non caligat; [Col. 0370A] si quae agenda sunt, facere potest, et in eorum exercitio non debilitatur: si justa est, ita ut non offendat; si temperans, ita ut non excedat. Primum ei bonum conferet prudentia, secundum fortitudo, tertium justitia, quartum temperantia. Prudentia, quae eum illuminet; fortitudo, quae corroboret; justitia, quae exornet; temperantia, quae modificet: haec itaque et quae in hunc modum sunt, si sollicite exerceremus, nimirum de templo sexto, quod animae nostrae adaptavimus, nequaquam discedimus.
XII. Capacitas humani et angelici sensus templum septimum est. Si jugi autem mentis inspectione, quanta sublimitate uterque, tam homo, quam angelus praeminet, perpenderis, ut breviter dicam, in hoc quoque templo demoraris. Curemus jam [Col. 0370B] properare ad finem loquendi de templis istis. Si singulas illas beatorum spirituum mansiones perlustrare pia curiositate satagis; si a superna illa patria cogitatione et aviditate non recedis; profecto dici jam poterit de te 176 quod de octavo templo, per quod eadem coelestis patria exprimitur, non discedis. Nonne videtur tibi in hoc habitare templo, qui dicit: Nostra conversatio in coelis est? (Phil. III, 20.) Paulus hic est, mente excedens Deo, et sobrius existens nobis (II. Cor. V, 13) : quem conresuscitavit Dominus, et consedere fecit in coelestibus (Ephes. II, 6) . Audistis itaque, et jam ut arbitror intellexistis, quomodo spiritualis Anna nostra debeat in templo morari: quomodo etiam jejuniis et obsecrationibus servire debeat die ac nocte,
[Col. 0370C] XIII. In primo templo habitat per venerationem et spem; in secundo per laudem et precem; in tertio per ecclesiasticam unitatem et catholicam pacem; in quarto per sollicitam imitationem, et sollicitam conversationem; in quinto per egregias actiones: in sexto per internam puritatem; in septimo per admirationem et stuporem; in octavo per aviditatem et amorem. Si autem singula quae aliquantulum profuse in his duobus sermonibus dicta sunt de muliere hac subtiliter pensatis; si videlicet diligenter apud vos perpenditis, quid sit Annam vocari eam, et esse prophetissam: quid filiam Phanuel, et de tribu Aser; quid in diebus multis processisse, et a virginitate sua annis septem cum viro suo [Col. 0370D] mansisse: quid denique de templo non discessisse jejuniis et obsecrationibus serviendo die ac nocte: Si, inquam, haec omnia studiose consideratis: non dubitatis, ni fallor, quod digna sit, quae talis est, supervenire ad confitendum Domino, et loquendum de illo omnibus qui exspectant redemptionem Israel. Sic enim post haec omnia, quae usque ad hunc locum exposuimus, de ea subjunctum est:
XIV. Et haec ipsa hora superveniens confitebatur Domino, et loquebatur de illo omnibus, qui exspectabant redemptionem Israel (Luc. II, 38) . Prius confitebatur Domino; et post haec loquebatur de illo. Nolumus modo diu de hac ejus loqui confessione: tum quia in sermonibus, quos in Adventu habuimus, satis, ut nobis tunc visum fuit, prolixe, de confessione [Col. 0371A] disputavimus: tum quia hunc quem in manibus habemus, sermonem, ad debitum, pro eo quod multa jam diximus, terminum perducere festinemus.
XV. Hoc tamen breviter dicimus: quod si fructuosam atque perfectam Domino volueris offerre confessionem, oportet ut eam ad illum afferas modum duplicem: laudando videlicet eum, et accusando teipsum: illum justum et beneficum: te autem peccatorem, et ad ejus semper beneficia ingratum. Et quidem utraque ei confessio acceptabilis est: cum et accusas teipsum, qui commisisti peccatum, et laudas illum, qui nullum habet peccatum. Differunt tamen in hoc, quia illa poenitentium est, et incipientium; haec vero justorum, atque [Col. 0371B] perfectorum. De illa legis, quod sacrificium Deo Spiritus contribulatas (Psal. L, 19) . De ista vero, Sacrificium laudis honorificabit me (Psal. XLIX, 23) . Placat itaque illa offensum; haec vero honorat placatum. Hanc laetitia et jubilus format; illam vero tristitia, et vox commotionis magnae; quia illa ex timore, haec autem ex amore procedit; habet utraque aquam, sed illa irriguum inferius (Jos. XV, 19) ; cujus est fons consideratio supplicii infernalis; haec autem irriguum superius (ibid.) , quod ex contemplatione ebullit regni coelestis. Hoc itaque gemino modo Anna nostra confitetur Domino. Loquatur jam de illo non quibusdam, sed omnibus, qui exspectant redemptionem Israel. Et quid est loqui de Domino omnibus, qui exspectant redemptionem [Col. 0371C] Israel, nisi ea quae ad Dominum pertinent, universis nuntiare, qui primitias habentes Spiritus intra se gemunt, adoptionem filiorum exspectantes, redemptionem corporis sui? (Rom. VIII, 23) tales estis vos, qui spe salvi facti, et quod non videtis sperantes, per patientiam exspectatis habitationem vestram, quae de coelo est, superindui cupitis (II. Cor. V, 2) , et ideo contenditis sive absentes, sive praesentes placere illi.
XVI. Post haec ita conclusit evangelium: Et ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reversi sunt in Galilaeam in civitatem suam Nazareth. Puer autem crescebat, et confortabatur plenus sapientia, et gratia Dei erat in illo (Luc. II, 39, 40) . Et ut perfecerunt, [Col. 0371D] inquit, et qui perfecerunt? nimirum Joseph et Maria, audiat haec congregatio sancta et canonica; ipsa est enim, ut jam saepe diximus, Maria. Audiat haec et custodum ejus auctoritas, nam ad ipsos pertinet Joseph: audiant, inquam, simul haec Joseph et Maria; quia ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, tunc revertentur in Galilaeam, in civitatem suam Nazareth. Quae est lex Domini, nisi charitas? quae apud Psalmistam vocatur Lex Domini immaculata convertens animas (Psal. XVIII, 8) . Apud quemdam amicorum beati Job, lex Domini dicitur multiplex (Job II, 6) : ideo, ni fallor, quia mentem, quam adimplet, ad innumera mox sanctarum virtutum incrementa extendit. Concinit autem huic 177 expositioni nostrae Paulus, qui dicit: quod [Col. 0372A] qui diligit proximum, legem implevit (Rom. XIII, 8) : et quod plenitudo legis est dilectio (ibid. 10) . Igitur vos, qui praeestis in sollicitudine (Rom. XII, 8) ; et vos quos oportet esse subjectos communi subjectione, si non quidem solummodo feceritis, sed perfeceritis; nec jam quaedam sed omnia, secundum hanc legem Domini: sine dubio revertimini ad revelationem floridam, et florem revelatum, quia et hoc continere videntur duo haec nomina Galilaea et Nazareth, ut videlicet et quod decorum est videatis, et hoc est flos; et quod occultum est agnoscatis; et ad hoc spectat Galilaea: quando revelabit nobis Dominus condensa (Psal. XXVIII, 9) .
XVII. Pulcherrimus nimirum flos Christus, in sua gloria, electis suis: qualis unus cum Patre est [Col. 0372B] Deus manifestatus. Et clarissima nihilominus manifestatio, in qua videbimus Patrem, et videbimus eum sicuti est. Et habetis firmam ejus de utraque felicitate promissionem: dicente eo, qui sicut falli non potest, ita nec fallere vult, quia palam de Patre annuntiabit vobis (Joan. XVI, 25) , o Joseph et Maria, in Galilaea; et manifestabit seipsum vobis, in civitate vestra Nazareth: tunc puer vester, qui quis sit satis audistis, quando Joseph et Mariam matrem ejus mirantes fuisse super his, quae dicebantur de illo, intellexistis: tunc, inquam, puer vester crescet et confortabitur plenus sapientia, et gratia Dei erit in illo: quando videlicet occurretis in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV, 13) . Idem vero et secundum alium [Col. 0372C] intellectum intelligere potestis, quem in sermonibus praecedentibus huic Joseph et Mariae assignavimus: quod videlicet, ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, revertantur et ipsi in Galilaeam, in civitatem suam Nazareth: ubi et puer Jesus crescet et confortabitur plenus sapientia, et habens secum gratiam Dei: qui nobis et hic bene vivendi gratiam conferat, et ibi suae gloriae praesentia perfrui concedat in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Illicita damna concupiscentiae circumcidendae in nobis. โ 2. Spiritualis [Col. 0372D] circumcisionis cultri duo; compunctio et disciplina; tempus putationis. โ 3. Disciplina primo habita conservat, compunctio amissa recuperat. โ 4. Usus et necessitas compunctionis vel poenitentiae in statu lapso. โ 5. Non fallax electionis indicium: fervor bonae voluntatis, et assiduitas propriae accusationis. โ 6. Tollendum Aegypti opprobrium: ad Religiosos inordinate se habentes. โ 7. Ut nomen Dei per discolos Religiosos, vel sacerdotes blasphematur. โ 8. Religiosorum probe viventium commendatio in medio nationis pravae. โ 9. Compunctio animae, disciplina corporis superflua resecat, cujus utilitas prorogatur. โ 10. Disciplina quadruplex: prima paupertas voluntaria et honesta: secunda infirmitas corporalis. โ 11. Tertia, est adversitas a convitiis, damnis, flagellis. In quibus dant robur inspecta sanctorum exempla. โ 12. Sanctus Job triplici adversitatis genere probatus. โ 13. Quarta, est [Col. 0373A] tentationum molestia, quae nutrix est humilitatis. โ 14. Quorumnam vitiorum per quadruplicem disciplinam superfluitas truncetur. โ 15. Malae securitatis et superbae vanitatis ex hac disciplina emanat remedium.
I. Gloria et laus Filio Virginis, Deo et Domino nostro Christo Jesu: qui in hac nativitate sua sacrosancta, decora quadam varietate, et vario decore laetificare nos dignatur, digna cum memoria celebrantes infantiae suae sacramenta, ut in eorumdem sacramentorum varietate celebri, et decor conferat oblectamentum, et varietas auferat fastidium. Ecce, qui nuper pro nobis dignatus est nasci, hodie dignatus est circumcidi. Scitote, charissimi, quod magna haec in salutari nostro humilitas dispensationis [Col. 0373B] fuit, non necessitatis. Quid enim in se summa illa puritas habuit pollutum, quod circumcisione purgaretur? sed nobis circumcisus est, qui nobis natus est. Parvulus, ait sanctus Isaias, natus est nobis (Isa. IX, 6) ; sic quoque et circumcisus est nobis; et quibus nobis circumcisus est? nobis utique superfluitate nimiis, impietate pollutis. Est itaque circumcisus nobis, qui in nobis non nihil habemus, et quod mundetur impurum, et quod abscindatur superfluum. In his duobus consistit illud magnum malum, quod animae humanae et pulchritudinem faedat, et fortitudinem debilitat, et honestatem deturpat, et plenitudinem evacuat, et integritatem dissipat, et venustatem decolorat, et aufert denique ab ea, quidquid bonum est in ea et infert [Col. 0373C] ei quidquid malum est. Nomen 178 hujus horribilis et detestabilis mali, si audire desideras, ipsa est concupiscentia illicita: quae nimirum dum ordinem deserit, id appetens, quod nullatenus appetere debet, subjectum, cui inest, sive corpus, sive animam, sive utrumque, impuritate pollutionis commaculat; et dum mensuram excedit, aliter in appetendo se movens, quam ei licet, idem subjectum suum superfluitatis nimietate inflat. Quidquid ergo in nobis malum hoc, concupiscentia videlicet illicita, vel per impuritatem pollutum, vel per nimietatem dat esse superfluum, per remedium nos decet abstergere spiritualis circumcisionis.
II. Cultri vero, quibus spiritualis ista facienda [Col. 0373D] circumcisio est, compunctio est et disciplina; illa quod impurum est, abluit, haec vero, quod superfluum abscidit. Et fortassis illi sunt cultri, quibus adhuc hodie noster circumcidit Josue filios Israel (Jos. V, 2) . Qui nimirum lapidei sunt propter fortitudinem, ut puto, perseverantiae; et filii sunt Israel, et tamen a Josue circumcidendi, quia et ipse, qui specialiter a Domino claves acceperat regni coelorum, audivit: si non lavero te, non habebis partem mecum (Joan. XIII, 8) , et omnem palmitem, qui in vite Christo, fert fructum, purgabit agricola Pater, ut fructum plus afferat (Joan. XV, 2) . Quod et in amoris Cantico videtur exprimere sponsus, qui postquam asseruit hyemem transiisse, imbrem abiisse et recessisse, flores etiam in sua et sponsae terra apparuisse: [Col. 0374A] tunc dicit tempus putationis advenisse; nam quando hyems transit (Cant. II, 12) , nisi quando perfecta charitas foras timorem mittit? (I Joan. IV, 18) et ideo ardor aestatis hyemem ejiciens amor est charitatis: timorem expellens. Abit quoque imber et recedit, cum adveniente austro, et hortum sponsae perflante, irriguum ex toto inferius exsiccatur, et amarus atque anxius, quem peccatorum recordatio format, fletus jam discedit, flores apparent [ al. apparentes]; sinceri et defaecati sunt piorum atque sanctorum desideriorum affectus, in ipsis cordis intimis erumpentes. Devota itaque et religiosa anima, quando tempore non premitur, quia timore non urgetur: quando imbre doloris non perfunditur, quia gaudio securitatis repletur: quando sterilitate [Col. 0374B] pusillanimitatis non arescit, quia desideriorum floribus nitet: tempus quoque putationis advenisse intelligat: sancto et salubri huic, in hoc tempore accepto, operi insistat: amputare et abscindere in vinea sua, carne sua videlicet, vel mente sua, quod sterile viderit, aut noxium, sollicite non omittat. Sic sponsae tempus putationis advenit, et jam cum hyems transierit, cum nimbus abierit, cum florum decor enituerit. Sic Petrum Dominus lavat, cum ipse quidquid ligat, aut solvit in terra, coelum ratum habeat (Matth. XVI, 19) : sic quoque agricola palmitem purgat, cum fructum ipse in vite ferat: sic denique, propter quod haec omnia prosecutus sum, et Josue eos circumcidit, qui filii sunt Israel. Et circumcidit eos, ut legimus, lapideis cultris (Josue V, 2) .
III. Seca quaesumus, et abscide in nobis cultris tuis lapideis omnia superflua, et noxia nostra, o bone et benigne noster Jesu! qui succedens Moysi populum tuum filios Israel in terram ducis melle et lacte manantem; in quam ipse eos introducere non potuit: quia quod impossibile erat legi, quae neminem ad perfectum adduxit, in quo et infirmabatur per carnem: Deus te Filium suum mittens, in similitudinem carnis peccati, de peccato damnavit peccatum in carne (Rom. VIII, 3) . Effice nos per disciplinam rigidos, effice et per compunctionem concussos: ut illa bona in nobis conservet jam habita, haec vero recuperet amissa. Hoc opus tuum sit, hoc studium tuum. O anima mea, haec cura et sollicitudo tua, [Col. 0374D] primum quidem ut mortifices membra tua, quae sunt super terram (Colos. III, 5) , carnemque tuam crucifigas, cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24) : et spiritu facta ejusdem carnis mortifices, abstinens te a carnalibus desideriis, quae militant adversum te, conversationem tuam inter gentes habens bonam (I Petri. II, 11) : emundans etiam te ab omni inquinamento carnis ac spiritus, perficiens sanctificationem in timore Dei (II Cor. VII, 1) . Quod si praeventa et superata, abstracta et illecta, minus his intenta, vel minus in his fueris studiosa, redi praevaricatrix ad cor, et arguens te, statue te contra faciem tuam. Dole et plora, geme et suspira (Job III, 24) : et quasi inundantes aquae, sic rugitus tuus super [Col. 0375A] otiositate et sterilitate, super mollitie et negligentia tua. Accusa teipsam, ut a negligentiae fovea, in quam proruisti, erecta, pio ac utili labori, de quo paulo ante egimus, insistas. Nonne videtis, fratres mei, pernecessarium vobis cultrum disciplinae, quo abscidente quae in vobis superflua, ita temperati inceditis, ita honeste ambulatis, ut in incessu, statu, habitu, et in omnibus motibus vestris, nihil fiat quod cujusquam 179 offendat aspectum, sed quod vestram deceat sanctitatem?
IV. Sed nec minus necessarium in genere suo, alium, ni fallor, cultrum afferetis, quem vocabimus compunctionem: et maxime in hoc tempore periculoso, in quo repletus multis miseriis, et natus de muliere homo, quasi flos egreditur, et conteritur, [Col. 0375B] et fugiens velut umbra nunquam in eodem statu permanet (Job XIV, 2) . Cujus sensus et cogitatio prona sunt ad malum (Gen. VIII, 21) , cum sit caro spiritus vadens, et non rediens. Exercete haec duo solliciti, disciplinam dico et compunctionem, illam in vestro statu, hanc vero in lapsu, et habetis lapideos Josue cultros, quibus circumcidendi estis, quicunque ex Israel estis. Sic autem agentes, et hoc vos modo habentes, ostenditis vos non habitu solum, sed opere et virtute segregatos esse a reprobis, et in proprios a Domino assumptos: quia illorum est, facinoribus et flagitiis, tam in corpore quam in anima involvi, et attritam frontem, atque cor indomabile circumferentes in nequitiis suis vitam finire; ad instar illorum jumentorum, quae asserit [Col. 0375C] propheta Joel in stercore computruisse (Joel. I, 17) . Vos autem non sic; nam vel in bono viriliter statis, gravitate sapientiae maturi: vel a malo fortiter resurgitis, rigore poenitentiae contra vos ipsos erecti: ista siquidem peccatum, cum consummatum fuerit, solet abolere: illa vero, ne omnino consummetur, praecavere: illa ad acutum nostri Josue pertinet cultrum, quo semper, cum excrescere nituntur, absciduntur superflua; haec vero in se non minus necessarium habet exercitium, quo purgantur, quae hominem inquinant, immunda.
V. Mihi credite, fratres, magnum et utique non fallax in homine electionis suae indicium est, fervor bonae voluntatis, et assiduitas propriae accusationis. [Col. 0375D] Quidni ipsum habeas Spiritum testimonium perhibentem spiritui tuo, quod sis filius Dei (Rom. VIII, 16) , cum testimonium tibi perhibente conscientia tua, in eodem Spiritu sancto, vides quod declinans a malo, et faciens bonum, vitia damnas, virtutem exerces, carnem subigis, spiritum erigis, perfecte et mundum odis, et Deum diligis, omne malum nolens et bona cuncta volens: noxia quaeque pro posse, omittens et necessaria omnia pro viribus admittens? Nonne et simili modo ei, qui cinerem tanquam panem manducans (Psal. CI, 10) , sic sibi peccatores per poenitentiam incorporat, sicut justos per continentiam, certa debes spe praesumere, et in praesenti per poenitentiae fervorem te inviscerandum, [Col. 0376A] et in futuro per gloriae perceptionem uniendum: qui quoties ab illo, vel ad modicum deviare te vides, insistentem eum dorso, et post te clamantem habes; vocem quoque emittentem in mente tua magnae commotionis ut audiant aures tuae vocem post tergum monentis? (Isai. XXX, 21) . Sentis quia repellit sine omni mora, cum ab eo vel paululum recedis, et destruit te, commovens terram conscientiae tuae, et conturbans eam (Psal. LIX, 44) : ostendens illi inferiori cogitationum tuarum populo dura, et potans eum vino compunctionis, metu easdem cogitationes validissimo faciens, eisque metuentibus dans significationem, ut fugiant a facie arcus. Sic rixam magnam in animo excitat, quae veram secum pacem faciat: accendente lucernam [Col. 0376B] muliere illa evangelica, et everrente domum, et praedictam diligenter quaerente drachmam, donec inveniat (Luc. XV, 8) .
VI. Ecce lapidei cultri Josue, duae istae vobis virtutes a Christo Jesu cum forti perseverantia et perseveranti fortitudine collatae. Disciplina videlicet rigida, bona, cum habentur, custodiens: et accusatio propria bona, cum amittuntur, restituens. Quibus cum circumcisi fueritis, confestim a Domino audietis: hodie abstuli opprobrium Aegypti a vobis (Josue V, 9) . Quid est hoc? non aufertur a filiis Israel opprobrium Aegypti, nisi prius lapideis Josue cultris fuerint circumcisi? Et quidem ita est, quod nimirum jam videbitis, cum quid sit Aegyptus, quidve sit opprobrium ejus, patuerit vobis. Et breviter [Col. 0376C] percurramus: Aegyptus est hic mundus: nam tenebras sonat Aegyptus, et cum totus in maligno positus sit hic mundus (I Joan. V, 19) , solis justitiae claritate non fulgescit. Si ergo Aegyptus mundus, quod est opprobrium Aegypti, nisi exprobratio eorum, qui imitatores sunt mundi: a quo nullatenus opprobrio liberi eritis, nisi lapideis Josue cultris circumcisi fueritis. Et quanta confusio, ut incircumcisis filiis Israel exprobrent Aegyptii, juxta propheticum illud: Erubesce Sion, ait mare (Isai. XXIII, 4) ; cum itaque videris eos, qui habitu induti sunt saeculari, cum illis qui ambulant in vestitu ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII, 15) , irrisione justissima exprobrare, et improperare, eo [Col. 0376D] quod vident eos, in conversatione indisciplinatos, et quod pejus est, de sua emendatione, 180 prae nimia, qua indurati sunt, obstinatione, non sollicitos, opprobrium esse intellige Aegypti, quo tanguntur hi filii Israel, si tamen filii Israel, cum lapideis non sint Josue cultris circumcisi. Vae talibus filiis Israel, in vanum hoc gloriosissimum nomen portantibus! quos jure dixerim Babyloniis non dissimiles, cum ipsis sint quoque Aegyptiis per omnia deteriores. Vae, inquam, eis tollentibus clavem scientiae! quia et ipsi non introeunt, et eos qui introeunt, prohibent (Matth. XXIII, 13) . Nonne multos ita se habere hodie cernis, qui cum notitiam et professionem sanctae habeant religionis, nec ipsi, quae verae religionis [Col. 0377A] sunt faciunt, nec alios, quantum in se, religiose vivere permittunt, dum pravis eos suis et monitis et exemplis pervertunt?
VII. Quid vel qualiter cum fumigantibus his titionibus agendum? Nonne his qui scandalizant credentes in Christo pusillos expediret, ut suspenderetur mola asinaria in collo eorum et demergerentur in profundum maris? (Matth. XVIII, 6.) hi autem solo habitu et nomine filii Israel requiescunt quidem in lege, et gloriari se dicunt in Deo, et agnoscere voluntatem Dei, et probare utiliora instructos per legem (Rom. II, 18, 19) : confidentes super semetipsos, duces caecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditores insipientium, magistros infantium, habentes formam scientiae, et veritatis [Col. 0377B] in lege: sed qui alios docent, seipsos non docent. Qui dicunt non moechandum, moechantur: qui dicunt non furandum, furantur. Qui in lege gloriantur, et per praevaricationem legis, Deum inhonorant. Nomen enim Dei, per hos dictos filios, blasphematur inter gentes (Rom. II, 20-24) . Nonne nomini Domini per hos dictos filios Israel blasphemia irrogatur, cum non modo sicut populus sic sacerdos: imo sicut populus non sic sacerdos? (Osee. IV, 9) non tantummodo sicut saecularis sic religiosus, quia sicut saecularis non sic religiosus: cum iste per omnia, ille vel in malo est inferior, vel in bono superior. Jam animam suam justificat Sodoma et Judaea: dum qui male vivendo mutus esse solebat a laude conditoris saecularis, solo habitu religiosis, [Col. 0377C] et nomine tenus Christum confitentibus, vel injustitia minor, vel justitia proponit esse major. Nonne dignos asseris istos vocari, et opprobrio notari Aegypti, cum in Aegypto reperiri possunt multi, quos venustat circumcisio cordis in Spiritu, non in littera (Rom. II, 29) , quorum laus non ex hominibus, sed ex Deo est? Hi autem mente, et conversatione sunt incircumcisi, superfluitate videlicet nimii, impuritate polluti, et exterius denique indisciplinati, interius vero indurati. Sed haec de illis.
VIII. Vos autem estis, fratres, a quibus ablatum est a Domino opprobrium Aegypti, qui honeste ambulatis ad eos, qui foris sunt (I Thess. IV, 11) : [Col. 0377D] in medio nationis pravae et perversae, lucentes quasi luminaria in mundo, verbum vitae continentes ad gloriam Christi (Phil. II, 15) ; sic exhibentes lucem vestram coram eis, ut visis bonis operibus vestris, non possint non glorificare Patrem vestrum, qui in coelis est (Matth. V, 16) : โ unde fit ut is qui ex adverso est, si tamen aliquis est, revereatur, nihil habens mali dicere de vobis (Tit. II, 8) , confringit namque sanctitas conversationis vestrae molas leonum, et ora obstruit detractorum Deo odibilium (Rom. XII, 17) , incedentibus vobis in omnibus mandatis, et justificationibus Domini sine querela: et providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus pacem habentibus [ al. quod ex vobis est cum hominibus pacem habentes]. [Col. 0378A] Quod si forte ad augmentum gloriae vestrae insidiati vobis fuerint aemuli vestri, veneno invidiae infecti, pro eo quod Abel esse non valet, quem Cain malitia non exercet, juxta illud proverbium: Summa petit livor: si, inquam, tale aliquid vobis evenerit, nolite nimis turbari, nolite nimis pusillanimes fieri. Mementote, quia non nisi parvulum occidit invidia (Job V, 11) , ut ait sapiens quidam: et nisi Joseph pater cunctis filiis plus amaret, fraterna eum invidia non contingeret (Gen. XXXVII, 4) . Accipite et aliud quiddam ad solamen vestrum, cum tale aliquid advenerit, et quidem non parum efficax, quia non invenirent videlicet Babylonii isti Danieli huic aliquam occasionem, nisi in lege sua, et in Deo suo (Dan. VI, 5) . Qui itaque hujusmodi sunt, ipso Domino pravum eorum dissipante consilium, [Col. 0378B] per diem apud vos incurrent tenebras, et quasi in nocte sic palpabunt in meridie (Job V, 14) , introducentibus illis sanctis hospitibus ad se Loth, et claudentibus ostium, sicque hostes foris saevientes caecitate percutientibus, ut ostium invenire non possint (Gen. XIX, 10) . Jam intelligitis, ut arbitror, quanta ex istis Josue cultris utilitas proveniat spiritualibus Israelitis, quia cum ipse eos Josue circumciderit, auferetur opprobrium Aegypti, cum eis, a vobis.
IX. Dixi vobis jam, et audistis, qui sunt cultri illi; unum vocans disciplinam, alterum compunctionem. Et cum ex corpore constet homo et anima, illam 181 corporis, hanc vero animae deputavimus purgationi: illam etiam diximus bona custodire habita: [Col. 0378C] hanc autem recuperare perdita: resecante illa superflua, ne excrescant: emundante ista sordida ne foedent. Scire vero debetis, quia disciplina non simplex et una, sed multiplex et varia est: unde et multam salutem operatur. Et quidem omnis volente vel permittente Deo infligitur, et quocumque loco etiam vel tempore, mensura etiam vel modo inferatur, prodest utique illata, si libenti fuerit et perseveranti patientia suscepta [ al. Si patienti fuerit perseverantia, et perseveranti patientia]. Hinc Salomonis admonitio haec est: Fili, noli negligere disciplinam Domini: neque fatigeris cum ab eo corriperis: addidit et causam: quem enim diligit Dominus, corripit (Prov. III, 11, 12) , flagellat autem filium [Col. 0378D] quem recipit (Hebr. XII, 6) . Unus autem amicorum beati Job: Beatus, inquit, homo, qui corripitur a Domino (Job. V, 17) . Unde et admonendo subjungit: increpationes ergo Domini ne repellas, quia ipse vulnerat et medetur: percutit et manus ejus sanabunt: in sex tribulationibus liberabit te, et in septima non tanget te malum (ibid. 18, 19) . Ostendens nimirum in verbis istis, quia tribulationem illi evadent aeternam, qui patienter sustinent temporalem. Econtra autem, qui timent pruinam cadet super eos nix (Job VI, 16) . Hinc salubris illa admonitio magistri nostri: In disciplina perseverate (Hebr. XII, 7) , et post pauca: Quis enim filius quem non corripit Pater? quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes, ergo adulteri et non filii estis (ibid. 8) . Videtis quia filii [Col. 0379A] esse non possunt, qui disciplinae participes non sunt.
X. Videtis autem quadripartitum esse genus disciplinae; et primum diximum cultrum, quo nos oportet circumcidi, si Aegypti a nobis opprobrium desideramus auferri. Quod primum, quidem nobis adest, cum in his rebus mundialibus, inopia nos angustat. Et bonus utique spirituali nostrae circumcisioni deserviens cultellus hic, voluntaria et honesta paupertas. Haec enim duo necesse est adesse paupertati, voluntatem et honestatem: nam cum voluntaria est affert hilaritatem: cum vero honesta, confert venustatem. Econtra vero paupertas cum voluntaria non est, in murmure est: cum vero honestate caret, nimis rusticana est, ac per hoc a servis Dei non multum appetenda est. Hoc itaque primum est disciplinae [Col. 0379B] genus, voluntaria paupertas et honesta; quae in habitu, in victu, et in caeteris vitae hujus necessariis continetur. Secundum autem simile est huic, debilitas videlicet corporeae infirmitatis, cui firma opponenda patientia est. Per hanc omnipotens Deus, et perpetrata delicta curat, et ne perpetrentur resistit et obviat. Et habetis Scripturam sacram de utroque attestantem vobis: nam de primo quod dixi, curato a se in Evangelio paralytico Dominus ait: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat (Joan. V, 14) . Secundum autem, quod posui, verum esse in seipso expertus est, qui ait: Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, qui me colaphizet (II Cor. XII, 7) . Et hunc cultellum quis neget [Col. 0379C] esse bonum, cujus acumen, et si quae forte admissa sunt, superflua abscidit, et ne admittantur, quae nunquam admissa sunt, obviat et resistit. Cum enim homo infirmitate corporea tangitur, ad seipsum sollicitius intuendum convertitur: et timore concussus, et dolore illisus, non modo, quia vulneratus est, dolet; sed ne amplius vulneretur cavet.
XI. Tertium disciplinae genus agonia est adversitatis, qua Deus electos suos angustiari permittit, et non ad insipientiam sibi. Haec non uno modo, sed pluribus irruit, et aliquando convicia jaculatur: aliquando damna infert, aliquando etiam flagella infligit. Et convicia quidem in contumelia verborum: damna vero in amissione rerum, [Col. 0379D] et in afflictione corporis accipimus flagella. Singula vero cum vobis forte acciderint, tunc plene superatis, cum tranquillo ea, et quieto animo toleratis. Ad exercendam vero tam sublimem patientiae virtutem robur vobis et fortitudinem conferent considerata exempla praecedentium sanctorum, qui usque ad sanguinem restiterunt, adversus peccatum repugnantes, et pro justitia decertantes: sancta et justa in pia conversatione operati sunt, et dura atque indigna in gravi certamine perpessi sunt. Itaque si te convicia, et verborum contumeliae contingunt, revoca in memoriam sanctum David, cui aliquando conviciatus est servus, saeviens in eum verbis contumeliosis: denique verbis garriens in eum, vocavit virum sanguinum, vocavit etiam virum Belial (II Reg. XVI, 17) , de quo testatus est occultorum ille cognitor, et internorum inspector, quod invenerat virum secundum cor suum. 182 Verumtamen accepta tanta injuria, sancti prophetae animus ad iram commotus non est, praesentem filii intuens persecutionem, sicque tolerabilem sibi faciens servi maledictionem. Non solum autem; sed et gratia se sperans accumulandum a Domino, qui tanta se vidit injuria affectum a servo. Sciebat enim quod, qui derisores deludit, ipse et mansuetis atque humilibus gratiam impendit. Accipite et alium, cum verba forte in vos jaculatur aliquis contumeliosa: alium, inquam, dico autem Dominum nostrum Jesum Christum, qui talem sustinuit adversus semetipsum a peccatoribus contradictionem (Hebr. XII, 3) , ut non fatigemini [Col. 0380B] animis vestris deficientes: ipse enim et in factis observatores, et in dictis sustinuit contradictores. Ipse ad lapidandum quaesitus est, ipse ad praecipitandum adductus est (Joan. X, 31) ; ipse homo dictus est vorax, et potator vini: amicus publicanorum et peccatorum (Matth. II, 19) , dictus est daemonium habens; et ad magnum quoque improperium appellatus est Samaritanus (Joan. VIII, 48) . Ipse utique, ut princeps apostolorum ait, cum malediceretur, non maledicebat, cum pateretur non comminabatur; tradebat autem judicanti se injuste, quoniam peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignum: ut peccatis mortui justitiae vivamus (I Petri II, 23 et seqq.) , omnino sicut longe ante de ipso praecinuit Isaias: Sicut ovis ad occisionem ductus est, et sicut [Col. 0380C] agnus coram tondente se obmutuit, et non aperuit os suum (Isa. LIII, 7) . Nam, ut de eo in Evangelio legitur, cum accusaretur in multis, nihil respondit (Matth. XXVII, 12) .
XII. Si quem vero quaeritis rerum amissione mulctatum, et poena in corpore afflictum, praesto est sanctus Job. Ipse enim tot ac tantarum rerum possessione nudatus, prole tam generosa orbatus, in carne etiam est pessimo ulcere, a planta pedis usque ad verticem, percussus. Qui in tantum ad ipsa vilitatis extrema perductus est, ut testa saniem raderet, sedens in sterquilinio (Job II, 8) . Sed post haec omnia, quid de ejus aequanimitate, quid de longanimitate patientiae ejus, vera refert historia? In omnibus, [Col. 0380D] inquit, his non peccavit Job labiis suis, neque stultum quid contra Deum locutus est (Job I, 22) . Peccare vitavit ne tristis sive turbulentus per internum esset dolorem in corde; stulte loqui omisit, ne contenderet vel clamaret per exteriorem immutationem in ore. Sed nec a verborum contumeliis liber fuit, conviciantibus eum amicis suis. Nam lege verba singulorum, et invenies eos, sicut ad consolandum venisse, sic et ad convicia proruisse: quantum quidem ad pietatis devotionem [ al. exhibitionem] devotos, quantum vero ad temeritatem correptionis indiscretos. Habetis ergo in uno homine, sancto Job, virum tripartita hac adversitate percussum: quem videtis conviciis et contumeliis verborum affectum, et damnis in rerum amissione angustatum, [Col. 0381A] et poenis in ipsa corporis afflictione mulctatum.
XIII. Quartum vero disciplinae genus ad tentationes pertinet, quae nobis indesinenter molestae sunt. Et bene dico indesinenter molestas nobis tentationes: quia tentatio est vita hominis super terram (Job VII, 1) . Hanc itaque tentationum instantiam, quemdam non minus bonum quam acutum dixerim cultrum: quo mala et reproba in nobis superfluitas circumcidenda est. Ipsa namque, de instantia loquor tentationum, nutrix est humilitatis: humilitas vero, ut scitis, vitia perimit et annihilat; virtutes vero fundat et fundatas conservat: dum enim fortis humilitatem nostram tentatio concutit, ad propriam quoque mentem, nostram cognitionem reducit. Quae [Col. 0381B] cum se sibi non posse sufficere intelligit, sui prorsus fiduciam amittit, et solius se Conditoris sui gratiae committit. Sicque fit, ut dum de proprio robore diffidit, et de superno solummodo adjutorio confidit, sit ei dispensatorius iste tentationis tactus, acutus quidam cultellus, quo omne quod in ea superfluum est resecetur, et universa, quae in ea erumpere et excrescere nititur, carnalis inhonestas abscidatur.
XIV. Habetis itaque quadripartitum disciplinae genus: virtutem voluntariae et honestae paupertatis; debilitatem corporeae infirmitatis; agoniam irruentis adversitatis; molestiam fatigantis tentationis. Quod nimirum disciplinae genus quadripartitum, quemdam dixerim quadrifarium cultrum, quo resecare [Col. 0381C] et abscindere debemus quidquid in nobis deprehendimus nimium, et superfluum. Est nimietas, et superfluitas voluptatis, murmurationis, turpitudinis, et haec triplex superfluitas primo cultro abscinditur, abscissa vero destruitur: paupertatis namque cultro jugulatur voluptas: quae nimirum 183 paupertas et murmurationem expellit, dum voluntaria est, et turpitudinem diminuit dum honesta est. Est etiam superfluitas quaedam deceptio malae securitatis, et elatio superbae vanitatis. Et primam nimietatem secundus et quartus cultellus abscidit: secundam vero tertius in nihilum destruendo redigit. Quid periculosius animam solet seducere humanam, quam secura vanitas, et vana [Col. 0381D] securitas? nam fallacem quamdam securitas audaciam infundit, quae dum sibi sollicitam circumspectionem sui adimit, contingit miserabiliter, ut tanta eam caecitas caligine obscuret, ut quo pergere, quove itinere incedere debeat, prorsus ignoret: unde fit, ut in tantam nonnunquam miseriam proruat, quatenus dum sibi ipsi absens, in nullo sibi adesse procurat, etiam in quantis delinquat, jam non depredendat.
XV. Ecce quod quantumque malum hujusmodi securitas operatur. Quid de vanitate dicemus? nonne ipsa mentem quam suo veneno corrumpit, in elationem mox superbiae erigit; quae dum eam virtute verae humilitatis evacuat, sua statim eam defensione ac custodia privat? universae namque [Col. 0382A] sanctitatis, quae in anima est, custodia et defensio humilitas est: et idcirco non aliud mihi videtur esse, auferre ab anima humilitatem, quam a civitate murum, a vinea maceriam, ab horto sepem. Videte quanta mali causa, haec de qua loquimur, superbiae vanitas est. Nam ut breviter dicamus, sicut humilitatis dissipatrix est, sic et universae, quae in anima est, vel esse potest, sanctitatis annihilatrix est. Ut autem scias quod remedium geminae pesti huic, videlicet superfluae vanitati et vanae superfluitati opponendum est, debilitatem corporeae, cum evenit, infirmitatis patienter sustine; molestiam nihilominus pulsantis tentationis prudenter suscipe, nec dicam jam de te, quin cultrum valde acutum et ipsum geminum habeas, quo periculosae hujus securitatis [Col. 0382B] superfluitatem abscidas. Nam cum aegritudinis molestia fatigaris, cum tentationis impetu pulsaris, timoris in te anxietas procreatur; et malae hujus securitatis praesumptio procul fugatur; sicque hoc gemino disciplinae cultro superfluitas ista resecatur. Sed et agoniam adversitatis, cum irruerit, libenter amplectere: sive videlicet cum quis per verborum te contumelias injuriavit, vel per ablationem rerum aporiavit: aut denique per angustiam poenae corporeae afflixerit. Et habes in manu cultrum bonum, quo vanitatis abscidas superfluum. Siquidem triplex haec adversitas irruens cum patienter atque humiliter suscipitur, lenitatem infundit menti humilitatis, et inflationem perimit vanitatis. En quantam in anima humana superfluitatem quadripartitus iste [Col. 0382C] disciplinae cultellus abscidit. Jam nobis de cultro illo loquendum esset, quem compunctionem appellavimus, nisi prolixitas obsisteret sermonis hujus. In hoc itaque sermone sequenti, de eo loquemur, in quo etiam de nominibus pueri hujus Emmanuel, videlicet et Jesu, aliquid quod ipse dederit, tractare proponimus: ad ejusdem laudem et gloriam, qui est cum Patre et Spiritu sancto Deus benedictus in saecula. Amen.
[Col. 0382D] SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Compunctionis usus et utilitas. โ 2. Graphica peccatoris lapsi et surgentis demonstratio ab experientia. โ 3. Praeteriti sceleris dulcedo in praesentaneam vertitur amaritudinem. โ 4. Ex peccati foeditate oritur non moriturus vermis conscientiae. โ 5. Remordet conscientia ex sancta complurium attenta conversatione. โ 6. Ex gradus vel ordinis professi sanctitate, aut obligatione. โ 7. Deinde ex iteratorum lapsuum frequentia. โ 8. Post haec ex personae offensae qualitate: puta Dei, ut amici. โ 9. Postremo ex considerata districtione Dei, ut severi judicis. โ 10. Recapitulatio circumcisionis mysticae per effectus conglobatos. โ 11. Appellatio nominis Jesu non fortuita, sed divino consilio revelas. โ 12. David de Goliath triumphans praelusit typice Salvatori Jesu Christo. โ 13. Jesus ex re nomen habet, in corde jubilus, in ore favus. โ 14. Quae sit synonymia nominum Jesu et Emmanuel. โ 15. Jesus salvationem, Emmanuel modum [Col. 0383A] designat salvationis: a quo nobiscum nascente, vivente, moriente profluxit medela nostrae calamitatis. โ 184 16. Nobiscum nascens vitium abstulit originis, vivens pravi operis, moriens aeternae damnationis. โ 17. Tota ratio fiduciae nostrae est in vita et morte Domini Jesu.
I. Duos, si meministis, ab ilio, quem proxime ad charitatem vestram habuimus sermone, produximus cultellos: quibus non tam ille Josue filius Nun, quam noster Jesus Filius Dei, veros et spirituales circumcidit Israelitas. Unum autem disciplinam, alium autem appellavimus spiritualem compunctionem. Sed de cultello disciplinae, quantum tunc nobis videbatur posse sufficere in sermone illo disputavimus: et jam tempus est, ut de illo alio cultello, de quo loqui usque in istum distulimus, modo juxta [Col. 0383B] promissum nostrum loquamur. Igitur cultellum alium, quo salubrem in anima, quicunque Israelita verus est, facere debet circumcisionem, spiritualem diximus esse compunctionem. Quem nimirum semper nos oportet habere paratum, ut ejus acumine abscindamus, quidquid illicite agendo, superfluum contrahimus. Et quidem inter caetera, quibus mihi adesse solet misericors Dominus largitatis suae dona impertiendo, magnum reputo signum dilectionis ejus cum post culpam pravae actionis, salutaris visitare me dignatur remedio compunctionis. Cum enim rectitudinem deserens justitiae, ad tortitudinem proruo culpae, non solum dignus non sum ut me erigat; sed etiam, ut ad deterius corruere permittat. Nam, sicut ipse per prophetam comminatur, [Col. 0383C] faciente justo injustitiam ponet offendiculum coram eo (Ezech. III, 20) ; sed non sic facit cum electis suis, pius et misericors Pater, et Dominus noster, dat enim gratuita gratia sua contra filios suos peccata sua et plene cognoscere, et cognita digne deflere.
II. Si autem scire delectat qualiter hoc cum eis faciat, accipite paucis. Tractabo una vobiscum propter hoc, ex propria experientia, quod in hac parte accepi. Peccavi ego peccatum grande; non quidem semel aut bis, sed pluries: unde et ad me jure potest illa exprobratio prophetica dici: quam vilis factus es, nimis iterans vias tuas (Jer. II, 36) . Et ecce post modicum inficit mentem meam amaritudo [Col. 0383D] quaedam amarissima, et hoc quidem non ad insipientiam mihi; infunditur namque a summo illo medico antidotum illud salutiferum, quo noviter potatum a visceribus animae evellatur, et evulsum ejiciatur venenum: afficit itaque mentem salubris amaritudo, quam prius lethalis affecerat dulcedo. Hoc enim proprium solet esse culpae, ut dulcedinem maximam, proximam proferat per tentationem, pullulans, et pulsans, et nondum perpetrata: et amaritudinem non minorem inferat per consensum admissa, et effectui mancipata. Unde et ait sapiens quidam [Col. 0383D] Sev. Boetius pros. 7, l. 3. : voluptatum corporearum appetentiam plenam esse anxietatis, satietatem vero plenam poenitentiae; nam dolet se infelix anima fecisse, quae, [Col. 0384A] ante factum, magnam subiit anxietatem ut faceret: et post pauca subjunxit:
III. Transit enim quod peccato servientem animam delectabat et demulcebat; manet vero quod miseram conscientiam mordeat et rodat. In ingenti habetur odio quod in ardenti prius erat assumptum amore. Vertitur dulcedo in amaritudinem, delectatio in afflictionem. Nonne sic misero [Col. 0384B] et miserabili quondam accidit Ammon? Scitis enim quod illiciti amoris sagitta transfossus, cum quanto labore et astutia ad diu concupitam desiderii sui expletionem pervenerit: quod non minus quidem exhorruit expletum, quam prius desideraverat explendum. Expleto namque jam desiderio, ipsam, quam ex sorore fecerat uxorem, nec oculis videre sustinuit quam necdum expleto, supra modum amavit: maximo in eo amori maximo succedente odio (II Reg. XIII, 10) . De qua bene legitur, quod fuit et speciosa, et Thamar appellata, intimante per ista fortassis Spiritu sancto, qui ea ad utilitatem legentium suae inseri voluit Scripturae, quod cujus peccati speciositas abstrahit animam et allicit, illius quoque consequenter, post peccati ejusdem [Col. 0384C] perpetrationem, amaritudo punit et affligit. Amaritudo namque, ut scitis, dicitur Thamar. Scito ergo, o anima mea, quod quando illicitum quid aspectu concupiscentiae cernis speciosum, post gustum quoque experientiae senties amarum. Et heu! quod non tam sapiens tibi est adhuc recta per statum, quantum jam es prostrata per lapsum. Nam etsi bona poenitentis haec vox est: Heu! Heu! quia feci! sed longe melior ista praecaventis: absit ut faciam! Cur sola vexatio intellectum dat 185 auditui tuo? cur non fugiendam tibi aegritudinem consulis? Quid enim? etsi non semper eam sequitur mors; rarus tamen qui dormit in morte, nisi prius dormitet in aegritudine: nec crebro succedit illa, [Col. 0384D] nisi praecedat ista.
IV. Peccatum ergo grande peccavi et frequenter; invadit quoque infelicem conscientiam meam amaritudo magna, tangit eam et concutit, vulnerat et cruciat, movet deinde eam et anxie perturbat. Vox quaedam in ea, non quidem susurrat, sed magis clamat; vox, inquam, licet fortassis salutis, non tamen exsultationis, vox non epulantis, sed arguentis: non denique consolationis tranquillae, sed commotionis magnae. Clamat autem sic: Adam ubi es? et quid dicam, aut quid respondebo mihi cum ipse fecerim? (Gen. III, 9.) Nam si dicere voluero absconsionis meae causam esse timorem in me tumidum, et timidum tumorem, et per eam nuditatis meae velle [Col. 0385A] me consulere dedecori, audiam, licet invitus: Quis enim indicavit tibi quod nudus esses, nisi quod ex ligno, de quo praeceperam tibi ne comederes, comedisti? (Gen. III, 11.) Nonne comestio interdicta, consensio est prohibita? illa perdit nuditatem; quia et haec ingerit confusionem. O quanta audacia puritas conscientiae! O quanta trepidatio foeditas ejus? saevit itaque vox haec increpatoria in interioribus domus meae, tonans et fulgurans cum strepitu magno, arguens et corripiens cum omni imperio sic: Cur tanta est iniquitas in te? quem fructum tunc habuisti in illis, in quibus nunc erubescis? nam finis illorum mors est. Si in carne seminasti, quid metes nisi corruptionem? (Gal. VI, 8.) cur menti tuae excidit sententia haec apostolica? cur et [Col. 0385B] illa: Si secundum carnem vixeritis, moriemini? (Rom. VIII, 13.) Si mundum dilexisti, quid tibi ad aeternitatem duntaxat pertinens emolumentum ejus conferet dilectio, cum ipse transeat et concupiscentia ejus? (I Joan. II, 17.) cur adulterium voluisti? quia ipsum diligere, Deum odio habere est, legis namque etsi frustra: Si quis diligit mundum, non est charitas Patris in eo (II Joan, II, 15) . Sic arguit me, et statuit me contra faciem meam haec vox signans quasi in sacculo delicta mea (Job XIV, 17) ; de propriis stercoribus lapidans me, et luto meo perliniens faciem meam.
V. Ponit etiam coram me sanctam aliorum conversationem: ut magis ex eo intelligam propriam [Col. 0385C] damnandam esse foeditatem. Instaurat testes suos contra me, ut pene militent in me. Nam ad hoc mihi cum propheta ostendit templum ut metiar illud et confundar ex omnibus quae feci (Ezech. XLIII, 10) . Jubet mihi respicere homines, ut consequenter dicam: peccavi (Job XXXIII, 27) : et ad cumulum confusionis meae tales mihi coram oculis proponit, qui, cum me et debiliores esse videantur, et imperitiores, longe supra me, et ad praecavenda sunt inquinamenta callidiores, et ad vincenda tentamenta valentiores. Sapiens itaque es: sed ut facias mala, bene autem facere nescis (Jerem. IV, 22) . Nam quo pacto, quove fructu sapiens es, si tibi non es: et fortis, si fortitudo tua quasi favilla stuppae? (Isa. I, 31) quam enim stuppa in igne, talem tu habes fortitudinem [Col. 0385D] in tentatione.
VI. Sed et gradus mihi et ordines meos opponit: sublimitatem quoque professionis, et tempus conversionis. Diaconus, inquit, vel sacerdos, canonicus et religionis habitu indutus tale aliquid committere debuit? servum Dei, servum decuit esse peccati? Ergone decens fuit, ut amicus et familiaris Domini, paranymphus et praeco Christi aliquid in se admitteret, quod tanto talique Domino tam graviter displiceret? En quoties violasti professionis tuae vota, quae distinxerunt labia tua? (Psal. LXV, 14.) Quam melius tibi fuerat votum non vovisse, quam votum non solvisse? Quidni multa voventi, et non solummodo votum non solventi, imo contra votum multa praesumenti ipsa sublimitas professionis major cumulus [Col. 0386A] sit damnationis? Et quid tantopere profecisti ex quo ad conversionem venisti? mane visus es iter aggredit et ecce incumbente jam vespera, vix ostium egressus es. Quot longo tempore post te istud coeperunt carpere iter, et non solum quoque usque ad te pervenientes: sed et viriliter praecurrentes; consummati in brevi expleverunt tempora multa, placita enim Deo erat anima illorum? (Sap. IV, 13.)
VII. Adhuc post haec omnia, quod magis me movet, magis me turbat, inculcat mihi frequentiam lapsuum meorum: alloquitur namque me hoc modo, et dicit: pessima est plaga tua, et pene insanabilis: toties colligata est, toties Curata medicamine, toties fota oleo, toties ei cicatrix obducta est (Isa. I, 6) . Innumerae sunt vices, quibus sanatus es. Porro [Col. 0386B] scias hoc dictum 186 non ad laudem, sed ad sugillationem tuam, nam saepe curatus, saepe te vulneratum ostendis. Idem quoque sentio, et de vicibus emendationis tuae; nam saepe mundatus, saepe et inquinatus. Et usquequo ista apud te? quousque, inquam, tu instar canis reversi ad vomitum suum, et ut sus lota in volutabro luti? (II Pet II, 22.) Quamdiu tam hebes, in tantum sensus expers, ut tam saepe vulneratus jam vulnerari non perhorrescas? Numquid putas et aliquando non taedere medicum aegroti sui, videntem ipsum licet sanitatem quaerere, tamen acquisitam nolle retinere; et mundatorem inquinati sui, intuentem illum etsi ablutionem suam, cum deest, desiderantem, cum tamen adest, de ea conservanda [Col. 0386C] non curantem.
VIII. His itaque et similibus inculcat mihi haec vox magna immanitatem et frequentiam peccati mei. Ponit quoque ante oculos meos, et illum cui peccavi; et modo mihi eum exhibet quasi amicum et dilectorem: modo vero quasi districtum et severum Judicem. Illum ante quem erubescebam, istum vero, coram quo contremiscebam. Dicit mihi de illo sic: Cur sic agere voluisti ut redderes mala pro bonis? cui peccasti, et quem per peccatum offendisti? ipse est amicus et dilector tuus: ipse quoque Pater et Benefactor tuus. Quid fecit tibi, aut quid molestus fuit tibi, quod ad iracundiam eum provocasti? creavit te ad imaginem et similitudinem suam, cum non eras, redemit te larga effusione pii et innocentis [Col. 0386D] cruoris sui cum perditus eras: vocavit te de saeculo, cum peccato venumdatus eras: dedit tibi memoriam tenacem, linguam eruditam, acumen in ingenio, nitorem in eloquio; et quia longum est ire per singula, quae tibi contulit munera gratiae suae, de externo te in proximum, de servo te provexit in filium. Ut autem his aliisque largitatis suae donis condigne respondisti, tu videris. Vide quid non ab eo praeceptum bonum omisisti; quid vero prohibitum malum non commisisti; Sermone brevi te tibi ostendi. Et quid amplius dicam? pejus egisti filius in Patrem, et in talem Patrem quam alius ageret in hostem suum.
IX. De isto videlicet severo et districto judice sic me alloquitur vox haec: quae in me omnia interiora [Col. 0387A] mea maximo quodam adimplet dolore. Quomodo, inquit, tu pulvis levis, tu cinis vilis: contra tantam talemque ausus es te erigere Majestatem? Quomodo tanta insipientia desipuisti, tanta insensibilitate obduruisti, ut tam districtum, tamque severum praesumeres Judicem ad iracundiam provocare? nescis, quod tangit montes et fumigant (Psal. CIII, 32) ; quod adorent eum dominationes, timent potestates: in cujus conspectu omnes conscientiae contremiscunt, cujus tolerare iram nulla prorsus creatura sufficit. In ipsum praevaricatus es, ipsumque ad iram tuis provocare praevaricationibus ausus es. Et legisti apud Isaiam: quia virorum, qui praevaricati sunt in eum, vermis non morietur, et ignis non exstinguetur (Isa. LXVI, 24) . Quomodo tu stipula sicca poteris [Col. 0387B] sustinere, cum suarum immensus ignis iste et consumens flammarum exeret ardorem? cum exarserit in hujusmodi ira ejus? cum ignis denique succensus fuerit in furore ejus, et exarserit usque ad inferni novissima, devorans terram cum germine suo, et montium fundamenta comburens? (Deut. XXXII, 22.) Perpende modo apud te, quid tunc poteris habere animi, cum de singulis tuis non solum factis, sed et verbis, imo non de solis verbis et factis, verum et de ipsis minutissimis cogitationum, et intentionum cordis motibus reddere compelleris rationem. Plange, plange; non quidem paululum, sed diu et multum dolorem tuum. Plange, inquam, quod vadas et non revertaris ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine, terram miseriae et tenebrarum, ubi umbra [Col. 0387C] mortis, et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat (Job. X, 21) .
X. Istis modis in me haec vox alloquitur. Primo ponens ante faciem meam, et ostendens mihi, quanta mala commisi: secundo quam frequenter peccavi: tertio quam benignum Patrem, et largum benefactorem offendi: quarto vero in quam districtum et severum Judicem irrui. In prima manifestatione validissimo me horrore afficit: in secunda immenso dolore concutit: in tertia maximo pudore confundit: in quarta, anxio timore deterret. Hic est quadripartitus compunctionis effectus, quem esse secundum cultrum diximus, quo circumcidi debemus. Et quidem acutus valde cultellus iste, non modo contracta [Col. 0387D] jam superflua resecans, sed et ne contrahantur, resistens. Quam enim superfluitatem illicitam in se mens admittet, cum eam considerantem magnitudinem malorum suorum plene afficit dolor; intuentem vero quoties deliquit, percutit horror, videntem etiam quantum, qualemque 187 dilectorem suum offendit, confundit pudor: aspicientem denique quam tremendum Judicem provocavit ad iram, perturbat timor? Habetis itaque duos cultros lapideos: nomen uni disciplina, alteri vero compunctio est. Illa circumcidit stantes, ne superfluitatem enormem et enormitatem superfluam incurrant: haec vero purgat lapsos, ut eam, quam incurrerunt, evadant: et utraque quadripartitum, in emundationis remedio, habet effectum: [Col. 0388A] quia illa commissa jam immunda amputat per voluntariam et honestam paupertatem, hominem temperatum faciens: per debilitatem corporeae infirmitatis pavidum exhibens: per molestiam irruentis adversitatis, humilitatem ei infundens: per infestationem pulsantium tentationum de sua eum salute sollicitum reddens. Haec vero interna videlicet compunctio mentis, ei cui se plene infundit, ne alicujus superfluitas impuritatem contrahat, custodit: per dolorem afficiens, per horrorem concutiens, per pudorem confundens, per timorem deterrens.
XI. Sed jam satis diu cultellos istos in manibus habuimus: loquamur modo de nomine Pueri hujus: sicut enim hac die circumcisus est: ita et hac die [Col. 0388B] vocatum est nomen ejus Jesus. Nec fortuito quidem, hoc nomine appellatur, sed angelo praenuntiante. Unde et sanctus Lucas: Vocatum est, inquit, nomen ejus Jesus: quod vocatum est ab angelo priusquam in utero conciperetur (Luc. II, 21) . Non in vacuum portat hoc nomen sanctum Sanctus ipse sanctorum: sed opere et veritate. Nam quod vocatur, id et operatur; salutem videlicet in medio terrae (Psal. LXXIII, 12) . Pariet tibi filium, ait angelus, ad sanctum Joseph, et vocabis nomen ejus Jesum (Matth. I, 21) . Nec tacuit causam: ipse enim, inquit, salvum faciet populum a peccatis eorum (ibid.) . Videtis ergo quod sit sacramentum hujus beati, et beatificantis nominis Jesu, quia ideo videlicet vocatur Jesus, quia salvum faciet populum [Col. 0388C] suum a peccatis eorum. Ipse namque verus est David, in cujus manu liberat Dominus populum suum de manu Philistinorum (II Reg. XIX, 9) : ad quod puto pertinere quod Paulus ait: Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) , sed et illud nihilominus, quod coapostolus ejus Petrus: Qui pertransivit, inquit, benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo (Act. X, 38) . O sancte noster David, non modo in omnibus, sed et prae omnibus fidelis! Quoniam quis in nubibus aequabitur Domino, similis erit Deo in filiis Dei? (Psal. LXXXVIII, 7) . O! inquam, quem invenit Deus Pater secundum cor suum, juxta illud verax testimonium: Hic est Filius [Col. 0388D] meus dilectus in quo bene mihi complacui (Matth. XVII, 5) . Inveni virum secundum cor meum, ait Deus de nostro David (Act. XIII, 22) . Et bene virum quem apprehenderunt septem mulieres (Isai. IV, 1) ; quia non ad mensuram dat Deus Spiritum, cujus gloriam vidimus, gloriam quasi Unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis (Joan. I, 14) . De cujus plenitudine nos omnes accepimus (ibid., 16) .
XII. Virum utique, quem vidit Ezechiel vestitum lineis inter viros sex (Ezech. IX, 2) , qui veniebant a porta quae respicit ad aquilonem, et uniuscujusque vas interitus in manu ejus, insinuans, ut scitis, fortem hunc et potentem David, utpote Dominum virtutum, mundissima ex Virgine matre, assumpta carne vestitum, inter homines apparuisse, qui omnes per sex [Col. 0389A] aetates mundi, et a peccato per nativitatem corruptibilem procedebant, et in proprio opere nonnihil ad peccatum pertinens mortiferum habebant: quod fortassis tunc erat, quando commendato grege custodi, missus a Patre abiit onustus ad fratres suos (I Reg. XVII, 20 et seqq.) : relictis videlicet illis nonaginta novem in deserto, nihil funditus periculi metuens eis, utpote quos in tuto dimiserat loco, missus ad ovem, quae perierat, descendit plenus gratia et veritate visitare, et consolari omnes, qui eum de toto corde desiderabant (Matth. XVIII, 2) ; nec rediit ad Patrem suum, priusquam superbum illum Gethaeum, qui procedebat mane et vespere, stans quadraginta diebus, proprio gladio peremisset, quia ipse nullum habuit, et detulisset caput [Col. 0389B] in Jerusalem. Quae omnia ad nostrum David, puerum hunc hodie circumcisum, necesse est ut studeas referre: cujus et nomen vocatum est Jesus. Ipse enim sicut exivit a Patre, et venit in mundum (Joan. XVI, 28) ; ita nec reliquit mundum, et ivit ad Patrem, donec de principe mundi hujus, qui electos suos premebat (hoc enim nomen sonare dicunt, quod est Geth) triumphasset: Qui toto hujus vitae tempore usque ad ejus adventum tam in prosperis, quam in adversis infestus, atque molestus erat. Fugiebant omnes a facie ejus, nec est inventus aliquis, qui singulare cum eo auderet certamen inire, nisi humilis puer David. Ille solus de eo triumphavit, percutiens eum, et auferens opprobrium ex Israel. Et quomodo de illo triumphavit? [Col. 0389C] qui in manu propriae actionis malignum non habuit gladium iniquitatis, dispensatorium ab ipsis membris diaboli 188 suscepit gladium mortis: ut occisus occideret, veraciter mortuus pro gente, et non tantum pro gente; sed ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum (Joan. XI, 51, 52) . Ipsos etiam qui in corpore diaboli summi et eminentes erant, unitati et paci sanctae Ecclesiae associans. Nunquid hoc esse tibi videtur, et proprio superbum illum gigantem a David gladio peremptum; et suum ab ejus corpore praecisum in Jerusalem caput allatum?
XIII. O sanctum et salubre nomen, quod est Jesus! quia sanctum etiam et salubre opus ejus. [Col. 0389D] Solum, ut mihi videtur, ac singulare salutis nostrae indicium est nomen istud. Quis apprehendere, ne dicam, exprimere sufficit, quam salubre sit vel nomen vel nominis opus? Nonne hoc aestimandus est sapuisse, qui ait: aliud nequaquam nomen praeter illud datum esse hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri? (Act. IV, 12.) Pulcherrimum et sanctissimum nomen hoc: exsultationis nomen et salutis, nomen laetitiae et suavitatis, nomen denique dulcedinis et jucunditatis. Quod bene sensit, qui ait: Ego autem in Domino gaudebo, et exsultabo in Deo Jesu meo (Hab. III, 18) . Quam dulce faucibus suis nomen hoc: super mel et favum ori ejus (Psal. XVIII, 11) . Quis mihi tribuat ut in hoc nomine indesinenter occupetur, non modo mens mea, sed et lingua mea? [Col. 0390A] illa in cogitando, haec vero in loquendo? Jesus namque sicut in corde laetus jubilus, sic et sapidus in ore cibus. Nimirum non est jam quod contristari faciat cor; in quo sonat vox haec exsultationis et gaudii, non est etiam quod amaricari faciat palatum, quod cibum hunc ruminat dulcissimum et sapidissimum. Vocatum, inquit Evangelista, est nomen ejus Jesus: quod vocatum est ab angelo, priusquam in utero conciperetur (Luc. II, 11) : priusquam conceptus fuit, vocatus fuit. Quid est hoc? hunc Jesum Ecclesia in utero concepit; dum ipsum salutis suae auctorem, per fidem, quae per dilectionem operatur, ad interiora sua admisit (Gal. V, 6) . Sed priusquam eum hoc modo in utero concepit, nomen ejus Jesum angelus vocavit. [Col. 0390B] Si angelus vocavit, si angelus nuntius, quid Moyses et Isaias; quid denique omnis tam patriarcha quam propheta, qui nostram in isto Jesu, et per istum Jesum, salutem conferendam, et consummandam vel signo vel verbo praenuntiabat, nisi angelus erat? et dum unusquisque non modo antequam in eum Ecclesia crederet, sed etiam longe antequam in carne appareret, venturum ipsum ad salvandum nos prophetavit; nimirum vocatum est nomen ejus Jesus, priusquam in utero conciperetur.
XIV. Sed loquendum nobis de causa hujus sanctissimi et dulcissimi nominis, quod est Jesus. Occurrit quaestio: quid est, quod ab angelo vocatur Jesus, ab Isaia vero appellatur Emmanuel? [Col. 0390C] Virgo, ait, concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isai. VII, 14) . Quod et sanctus Matthaeus ad memoriam revocare curavit: ubi inducit angelum causam ostendentem hujus saluberrimi atque beatissimi nominis, quod est Jesus. Nam asserens dixisse angelum ad Joseph, vocabis nomen ejus Jesum: ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I, 21) , statim adjunxit: Hoc autem totum factum est at adimpleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem: Ecce virgo in utero habebit, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod interpretatur NOBISCUM DEUS (ibid. 22, 23) . Nomen ejus vocat angelus Jesum, et quid hoc sit, dicit; [Col. 0390D] ipse, inquiens, salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Vocat ejusdem nomen propheta Emmanuel, et quid hoc sit exponit, quod interpretatur, inquit, NOBISCUM DEUS. Si hic est Jesus qui Emmanuel, hoc idem possumus accipere ipsum nos salvare, et ipsum Deum nobiscum esse. Quod quidem ita esse, certissime inveniemus, si investigare vel quomodo nos salvat, vel quomodo nobiscum est Deus, studemus. Nam si quis quaerit, Quis est iste Deus? Ipse est noster Jesus. Quomodo ergo nobiscum? Nunquid eo modo, quo rex est saeculorum, immortalis, invisibilis (I Tim. I, 17) , quo Unigenitus in sinu est Patris, quo ex splendoribus sanctorum ex utero ante luciferum genitus (Psal. CIX, 3) : quo lucem denique inhabitans [Col. 0391A] inaccessibilem, aequalis est Patri: Quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest? (I Tim. VI, 16) . Nequaquam: non eo modo ipse nobiscum Deus: sed eo, ni fallor, modo quo minoratus est ab angelis (Psal. VIII, 6) : quo primogenitus est ex multis fratribus (Rom. VIII, 19) , qui etiam primogenitus est mortuorum (Apoc. I, 5) : quo nobiscum habuit, quod ex nobis pro nobis suscepit, quod videlicet apud nos abundat nasci et mori. Ecce hoc modo nobiscum Deus. Plena omni suavitate et dulcedine in ore humano haec vox, quae est Emmanuel. Nam quomodo ad proferendum dulce non debet esse homini, quod prae universis aliis creaturis soli competit homini? non enim, juxta hunc sensum, proferre eam possunt angeli, non aliqua alia, ut breviter dicam, [Col. 0391B] creatura; ut eadem 189 illi cum ea insit, cum qua est creatura. Sic autem cum homine est, ut sit cum eo, et homo accipiens in se, quod ipse est, et id existens quod ipse est.
XV. O nomen sanctum et salubre Jesus! O jucundum et laetum nomen Emmanuel! Illud nostram indicat salvationem; hoc autem modum ejusdem salvationis. Ipse salvos nos fecit, et ideo, quia nobiscum Deus fuit. Cum quibus nobis ipse Deus fuit? cum nobis hominibus, nobiscum utique qui nascimur, qui vivimus, qui morimur: nascimur, et in immunditia; vivimus, et in nequitia; morimur, et in tristitia. Ecce homo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletus multis miseriis (Job XIV, 1) . Vox justi est triplicem hominis [Col. 0391C] deflentis calamitatem, in nativitate inquinati, in vita depravati, in morte damnati. Unde et adjunxit: qui quasi flos egreditur nascens de muliere in fragilitate: et brevi vivens tempore conteritur, et tamen in pravitate: et fugiens velut umbra, currens ad mortem, cum omni festinatione. Sed est consolatio magna, quod nascitur Jesus: et vivit, et ad extremum moritur. Sicque est nobiscum Deus in ortu: est in vita, et in morte. Sed sine impuritate nascens, sine pravitate vivens, purgavit immunde nascentes, et justificavit inique agentes: voluntarie demum atque indebite moriens, et in brevi resurrecturus et in aeternum victurus beatificavit damnabiliter morientes. Recenter quoque [Col. 0391D] post nativitatem suam, hodie videlicet circumcisionem in carne sua sanctissima suscipere dignatus est, ad carnem mundandam per legem decretam.
XVI. Anno etiam aetatis trigesimo suscepit a servo Dominus baptismum, instituens illud ad plenam remissionem peccatorum (Matth. III, 13) . Sicque in his duobus sacramentis remedium instituit morbo peccati originalis his qui sunt de stirpe Abrahae: hoc tempore revelatae gratiae purgationem instituens in baptismatis ablutione. Deinde in conversatione sua omnem exhibuit sanctitatem: in ore proterens veritatem, in opere ostendens puritatem. Peccatum enim sicut non contraxit ex Virgine conceptus, sic nec commisit omni tempore [Col. 0392A] quo est in mundo conversatus; sicque viam fecit nobis conversationem suam, per quam ad patriam pertingeremus coelestem: quia dum omittendo, quod malum, et admittendo, quod esset bonum ostendit, nimirum quid effugere, quidve appetere debeamus, edocuit. Novissime vero dum peccati omnino nescius, ac per hoc peccato in nullo obnoxius, mortem indebitam pro nobis sustinuit, nos quidem a debita liberavit: aeternam quam simul in anima et corpore merebamur, a nobis propellens damnationem: dum temporalem, quam non merebatur, in sola carne sua mortis admisit passionem. Innocens quippe Agni incontaminati et immaculati, pii et mansueti Jesu sanguis, in ara est crucis effusus: per cujus effusionem clamantis de terra melius [Col. 0392B] quam Abel (Hebr. XI, 24) , et placatur Deus offensus, et reconciliatur homo reus. Unde miro et misericordi modo fit, ut jam sine damnationis metu possit mori homo: quia sine aliquo damnationis debito, pro eo mortuus est Deus homo. Sic noster Emmanuel, et nobiscum nascens vitiatae nos originis emundavit corruptione; et nobiscum vivens a pravi operis justificavit conversatione; et nobiscum et pro nobis moriens, ab aeternae mortis liberavit damnatione.
XVII. Quid jam timeo, vel cur trepidabo? quid enim, si pollutionem ex primo parente, in quo omnes peccavimus, contraxi originalem? sed emundabit, et emundando delebit eum institutum a summo medico nostro baptismi sacramentum: qui sanat [Col. 0392C] omnes infirmitates nostras (Psal. CII, 3) , idem illud purificationis remedium sicut nobis instituens, sic et pro nobis in semetipso suscipiens, non solum nihil in se, quod lavaret impurum habens, sed et de immundo conceptum semine mundum facere potens qui solus est (Job XIV, 4) . Quod si forte in via injustitiae, non recte incedo, ibo mihi ad illum, qui factus est nobis a Deo, non solum sanctificatio, sed et justitia (I Cor. I, 30) : et in libro illo vitae coram me expanso legam non modo quid ad ruinam pertinens vitiorum debeam praecavere; verum etiam quid ad ascensum spectans virtutis oporteat me exercere. Cum autem hinc me oportuerit egredi, opponam mortem contra mortem: mortem corporis [Col. 0392D] Christi contra mortem animae meae; sperabo tunc in morte ejus, sperabo et in resurrectione ejus: in illa ne morte aeterna peream, in ista, ut ad vitam resurgam: qui enim, ne moriar, pro me mortuus est, ipse nihilominus, ut resurgam, resuscitatus est. Gratias itaque tibi, o bone et benigne Jesu, qui et ex nobis dignatus es nasci, et in nobis conversari, et pro nobis mori, ostendens te in his sanctum portare nomen, quod est Emmanuel, quod interpretatur nobiscum 190 Deus. Tibi, tibi, inquam, Domine, qui natus, a vetustate nos emundasti originalis immunditiae; qui vivens ab iniquitate justificasti nequitiae; qui moriens a calamitate liberasti gehennae, tibi ex totis cordis medullis, o Jesu, o Emmanuel: o Emmanuel et Jesu! honor [Col. 0393A] sit et gloria, decus et magnificentia, majestas, laus in saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Deum laudare et praedicare, geminum linguae laudabile officium. โ 2. Tria uno die facta miracula memorat Ecclesia: quorum ordo discussus breviter. โ 3. Per tria haec miracula, expressa est vocatio nostra, justificatio, glorificatio. โ 4. Convenientia vocationis per magos, justificationis per baptismum, glorificationis per nuptias in Cana Galilaeae. โ 5. Elucidatur amplius trium horum beneficiorum magnitudo, et ordo a similitudine domus manufactae, ac aetate Christi. โ 6. Christus puer in Bethlehem cognoscitur, id est, domo panis: in Jordane baptizatur, id est, descensione. โ 7. Manifestat [Col. 0393B] gloriam suam in Cana Galilaeae: id est, zelo revelationis. Omni contemplatione, et operatione potior est dilectio. โ 8. Herodis nunc regnum est, id est, superbiae et luxuriae. โ 9. Bethlehem Judae mystice congregationem designat religiosorum. โ 10. Stella religiosae conversationis est velut stella praefulgens. โ 11. Famam bonam negligere est reprehensibile, nedum crudele. โ 12. Peccatum viri religiosi gravioris noxae ob tria notatur.
I. Laetitia mihi magna est, fratres charissimi, et ingens gaudium cordi meo: multasque pro vobis ago gratias Deo, videns vos his sacris diebus tanta alacritate ad audiendum verbum Dei convenire. Et quidem cum omni nos deceat tempore intendere divinis, ipsa quoque exposcit ratio, ut majorem erga ea, quae specialiter Dei sunt, in diebus festis devotionem [Col. 0393C] impendamus; nam quo magis opera in eis cessant exteriora, eo studiosius necesse est, ut divino insistat operi lingua, et holocausta Deo labiorum nostrorum offeramus, et in eorum apertione laudem ejus annuntiemus. Quod nimirum sanctum ac salubre linguae opus tunc digne exercemus, cum in oratione pura Dei laudibus vacamus: et in praedicatione sana circa proximi exhortationem laboramus. Huic officio gemino sanctam decet linguam insistere, dignis videlicet Deo praeconiis orando jubilare: et sanctis piarum exhortationum sermonibus, mentes proximorum instruere. Et quia uni horum salubrium operum, instantiae videlicet devotarum orationum curam nonnullam pro modulo nostro, [Col. 0393D] tam nocte hac praecedenti, quam die ista praesenti impendimus, superest ut et alterum, quod est instructio proximorum, quia se modo temporis obtulit opportunitas, aggrediamur, exhibentes nos sicut in illo Deo devotos, sic et in isto proximo necessarios. Locuturi ergo aliquid ad utilitatem audientium, unde potius loquendi materiam sumemus, quam de ipsa die, in qua loquimur? Sicut enim praesentis excellentia diei, ut aliquid ad laudem Dei, et vestram aedificationem loquamur in ea expostulat, ita nihilominus exigit ut et loquamur de ea: maxime cum tanta talisque sanctitas ejus sit, ut uberem nobis et sufficientem materiam loquendi ministrare possit.
[Col. 0394A] II. Nam ut cantamus: Hodie tribus miraculis ornatum diem sanctum, colimus; hodie stella magos duxit ad praesepium; hodie vinum ex aqua factum est ad nuptias; hodie Christus in Jordane baptizari voluit, ut salvaret nos universos [Col. 0393D] Antiph. ad Magnif. in secundis vesp. . De quibus profecto miraculis multa, ut scitis, Patres orthodoxi dixerunt: Nec a nobis exspectetis audire aliquid novi, qui non solum quidquam invenire novi nequaquam idonei sumus, sed nec adeo, ut eorum dicta plene intelligere possimus, in ingenio sumus perspicaces, nec ut intellecta retinere in memoria tenaces. Hoc autem volo vestra agnoscat dilectio, quia non solum eorumdem miraculorum profunditas et altitudo, sed et series me reddit sollicitum, et ordo; intuentem subtiliter, non modo quia quaedam [Col. 0394B] magna Dominus fecit, verum etiam scrutantem diligenter quid eorum prius, quidve posterius gessit, illud utique ad omnipotentem operantis voluntatem; hoc autem ad ejusdem pertinere mihi videtur dispensationem; utrumque vero spirituali deservire significationi, ac per neutrum nostrae deest aedificationi. Sed antequam de profunditate tractemus, prius aliquid vel breviter, de eorum ordine dicamus. Ordo, ni fallor, iste est: prius gentibus stella duce se revelavit, et revelatum pie ac fideliter 191 adorandum, ac mysticis muneribus honorandum exhibuit. Deinde baptizandum se humiliter beati Joannis manibus inclinavit: et intinctus aquis ad spiritualem nostram emundationem aquis sanctificationem contulit. Novissime vero aquam in vinum [Col. 0394C] ad nuptias potenter mutavit, et convivas laetificans etiam discipulorum credulitatem adauxit. In singulis istis nos sanctam et sanctificantem ejus manifestationem veneramur ejusque admirabilem dignationem implectimur. Et primam quidem manifestationem suam exhibuit magis; secundam vero concessit populis; tertiam autem indulsit discipulis. Nam de prima legitis quod cum natus esset, ab oriente magi venerunt (Matth. II, 1) , venientes quaesierunt, quaerentes invenerunt, invenientes adoraverunt. Haec est, ut scitis, summa Evangelii loquentis de adventu magorum ad puerum Jesum. De secunda habetis, quod cum baptizaretur omnis populus, et Jesu baptizato et orante, apertum est coelum, et [Col. 0394D] descendit Spiritus sanctus, corporali specie, sicut columba in ipsum: et caetera, quae in subsequentibus sanctus Evangelista de ipso commemorat (Luc. III, 22 et seqq.) . Hunc esse populum putamus, coram quo astante, videns Dominum beatus Joannes ad suum properare baptismum, in hanc statim vocem prorupit dicens: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . De manifestatione vero tertia, ita se veritas rei habet: Hoc fecit initium signorum Jesus (Joan. II, 11) : haud dubium quin hoc, quod aquam mutavit in vinum: Et manifestavit gloriam suam, et crediderunt in eum discipuli ejus (ibid.) .
III. Porro si ipsa aliquid putantur innuere loca [Col. 0395A] in quibus eaedem apparitiones indultae sunt: prima Bethlehem fuit, secunda in Jordane, tertia in Cana Galilaeae. Et fortassis ad rem pertinet, quod prima fuit in domo panis; secunda in descensione; tertia in zelo transmigrationis, seu perpetratae revelationis. Quia istae, ut scitis, horum nominum sunt interpretationes. Absit enim ut absque significatione esse putemus, quod apparere voluit Dominus in mansione aeternae refectionis, quod in virtute humilitatis, quod in fervore spiritualis cognitionis. Apparebit jam cum de horum locorum significatione coeperimus tractare utrum aliquid in se contineant spirituale. Ut autem breviter ostendam quid in ordine hujus tertiae apparitionis Dominicae intelligam, ego accipio in prima nostram expressam esse vocationem, [Col. 0395B] in secunda emundationem, in tertia vero glorificationem. Magi enim nullatenus ex tam longinquis et remotis terrae finibus ad adorandum puerum noviter natum accessissent, nisi non solum signi exterioris novitate, sed et quadam instructionis interioris voce accersiti fuissent. Sic enim nocte hac, in dictis beati Leonis papae audistis [ dedit, inquit, aspicientibus intellectum, qui praestitit signum, et quod fecit intelligi, fecit inquiri: et se inveniendum obtulit requisitus [Col. 0395D] S. Leo serm. 1 Epiph. ]. Qui ita signum praestitit, ut intellectum aspicientibus dederit, quid nisi quaedam, qua invitaret eos, ad se vocatio fuit? In Christi vero baptismate, quis nostram non modo exprimi, sed et esse mundationem dubitat? Nam qui [Col. 0395C] baptizatus est, non sibi, sed nobis baptizatus est. Denique baptizatur non ut mundetur, sed potius ut mundet sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum (Tit. II, 14) ; pollutionem penitus non habens, et purificationem gratis conferens. In nuptiis vero, ut ait evangelista, manifestavit gloriam suam (Joan. II, 11) . Fuitque virtutis et gloriae ingens opus illud, quod in eis miraculum fecit.
IV. Ordo certe bonus, et congruentissimus, ut trina, die ista, manifestatione innotescat: in prima [ al. innotescens in prima, etc.] nos ostendat vocatos, in secunda justificatos, in tertia vero glorificatos. Hoc est quod secreti hujus conscius Paulus sensit, asserens, prout potestis legentes intelligere: Deum quos praedestinavit, vocasse: et quos vocavit [Col. 0395D] justificasse: et quos justificavit, illos et magnificasse (Rom. VIII, 30) . Itaque vocamur, cum ad fidem accersimur: justificamur cum a delictis pristinis emundati, operibus justitiae exornamur: magnificamur vero, non solum cum in futuro per supernae gloriae perceptionem remuneramur, verum etiam cum in praesenti per internae gloriae perceptionem, quae in veraci, non deceptae conscientiae testimonio consistit, in Domino gloriamur. Prius ergo longe sumus per ignorantiam in tenebris caecitatis, vocat nos ut prope simus per fidem in agnitione veritatis; secundo emundans nos ab operibus mortuis, servire nos facit Deo viventi, ut sicut exhibuimus quondam membra nostra servire iniquitati ad iniquitatem, [Col. 0396A] ita nunc versa vice visitati mutatione dexterae Excelsi, exhibeamus eadem membra nostra servire justificationi in justificationem (Rom. VI, 19) ; tertio vero perfecta in nobis charitate, foras mittente timorem, quasi aqua in vinum conversa; cum vetus prius 192 defecerit vinum, hauritur ex hydriis, (I Joan. IV, 18) ut non deficiat novum: quae cum nihil nisi aquam, qua et adimplentur usque ad summum, contineant, nihil tamen nisi vinum, et ipsum bonum, utpote usque adhuc servatum, effundunt. Itaque tertio Dominus noster Jesus spiritualem hanc aquam in vinum aeque spirituale convertens, internos illos mentis convivas, cogitationes dico mundas, eo plene securas, quo sibi bene conscias ( secura quippe mens, ut ait Salomon, juge convivium [Col. 0396B] [Prov. XV, 15] ), illos, inquam, convivas in manifestatione gloriae suae quadam admirabili et exhilaratos reddit exsultatione, et glorificatis exhibet revelatione. Hoc, quod modo diximus, confertur in nuptiis, quando sponsa sponso, anima conjungitur verbo. Quae quidem nuptiae cum quibusdam fortassis ad eas pertinentibus, quid sibi velint: cum in eum locum venerimus: demonstrare pro posse curabimus. Praecedit ergo vocatio, succedit justificatio, ad extremum vero subsequitur glorificatio. Ut qui caecati fuimus longe, illuminati simus prope; qui sanctitatis insignibus eramus vacui, justitiae operibus simus repleti qui cauteriatam habentes conscientiam per appetitum impurae voluptatis, aliquando exstitimus ignominiosi: bene nobis per [Col. 0396C] omnia conscii, per stabile ac perseverans sanctitatis propositum indefaecata internae contemplationis puritate simus gloriosi. Frustra glorificaret, qui prius non mundaret; sed nec quos glorificaret sive mundaret, haberet, nisi prius mundandos, qui solus est mundus; et glorificandos vocaret, qui vere est gloriosus
V. Fidelis itaque anima sic et justificata et glorificata, quaedam quodammodo est domus, in qua ejus habitare dignatur conditor Deus, in qua profecto domo fides, quae est in vocatione fundamentum, supponitur; spes vero quae in justificatione, parietes erigit; charitas quoque, quae in glorificatione et tectum exterius superponit, et ipsam intrinsecus [Col. 0396D] domum speciosa quadam diversorum colorum aptitudine depingit. Videte ergo, quia quod in domo tectum sine pariete, hoc in anima glorificatio sine justificatione, quod vero paries sine fundamento, hoc justificatio sine vocatione. Agnosce post haec quod sicut tectum et paries subsistere non possunt sine fundamento, nec valet ad perfectionem domus fundamentum sufficere absque pariete et tecto: sic in anima glorificationem et justificationem vocatione carentem, subsistentia prorsus carere, et nisi utramque hanc habeat, ad salutem sufficientia non habet vocatio. Ipsa etiam anima, ut paulo ante diximus, nullatenus pertingere valet ad glorificationem, nisi prius consecuta fuerit justificationem: nec poterit [Col. 0397A] jam justificari, nisi eam prius contigerit vocari; causa enim glorificationis justificatio est, et necesse est ut vocatio praecedat, quatenus justificatio succedat. Aperta ergo ratione prius, hac sacra die, a vocatis magis puer est Jesus adoratus, deinde non puer quidem, sed vir jam perfectus a Joanne est baptizatus; novissime vero miraculum insigne et sublime faciens manifestata gloria sua, et ipse est glorificatus, innuens nobis, ut jam dictum est, prius nos pueriles et teneros esse, utpote nondum quidquam ad salutem, nisi solam veritatis agnitionem habentes, per rectae fidei credulitatem ad se accersiendos esse: dehinc ab omni pravae conversationis sorde, quam peccando contraximus, majorem jam virtutem in spirituali robore nactos a se [Col. 0397B] purificandos, ad extremum vero per internam munditiam, quam cor purum, et conscientia solet habere bona, in se glorificandos.
VI. Quod autem praefatos magos, ut se cognoscerent, ad domum panis (hoc enim sonat Bethlehem) vocando incitavit; quid aliud sentire debetis, quod [ al. quam quod] non est alibi cognitio veritatis, nisi in mansione internae refectionis? Verus enim panis, ut scitis, verbum Dei est, per verbum itaque agnoscitur verbum: et illa mens evidenter veritatem, quae Christus est, apprehendit, quam sana et catholica sermonis ejus intelligentia suaviter pascit. Ut ergo invenire possint puerum Jesum, magi vocantur ad Bethlehem: quia si pane verbi Dei in domo tua cares, panem illum verum, qui de coelo [Col. 0397C] descendit, et dat vitam mundo (Joan. VI, 33) , apud te non habes. In Jordane vero, cujus nomen descensionem sonat, baptizatus est, quia nisi humiliaris, non justificaris. Nonne hoc sensit sanctus David, qui ait: Bonum sibi esse, quia Deus eum humiliavit, ut discat justificationes suas? (Psal. CXVIII, 17.) Super quem, inquit, requiescit Spiritus meus, nisi super humilem, et trementem verba mea? (Isa. LXVI, 2.) In Evangelio quoque ait: Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus 193 vestris (Matth. II, 29) . Sit itaque in descensione, qui justificari desiderat, quoniam in Jordane Christum Joannes baptizat: Et qui humiliat se exaltabitur [Col. 0397D] (Luc. XIV, 11) : quia nemo ascendit, nisi qui descendit (Joan. III, 13) . Descensio ergo humilitas est: et non alias quam in ipsa quis justificatur, sicut nec alibi, quam in Jordane Christus baptizatur. De qua humilitatis virtute, plura quae dicenda essent praeterimus, quia ad alia festinamus, eaque alia vice dicenda differimus.
VII. In zelo vero transmigrationis seu revelationis (haec enim in se continere dicuntur haec duo nomina, Cana et Galilaea) sancta haec, de qua superius tractavimus, glorificatio confertur. Si enim cum zelo bonae devotionis, de vitiis bene operando ad virtutes, de praesentibus ad superna pie desiderando passibus amoris transmigras; si ardenter amas per affectum, quidquid tibi evidenter revelatum est per intellectum: [Col. 0398A] internam hanc a Jesu consecutus es glorificationem, qui in Cana Galilaeae manifestavit gloriam suam. Itaque glorificationem istam consequeris, si pure contemplaris, si strenue operaris, si denique ardenter diligis, et quod contemplando apprehendis, et quod operando perficis. Haec exprimere videntur revelatio, transmigratio, dilectio. Tria haec, major autem horum est dilectio. Nam cum revelatio nonnunquam per falsitatis errorem seducat, transmigratio vero per appetitum vanitatis extollat. Haec autem semper in lumine est si quid [ al. et si quia] falsum suggeritur in revelatione sagaciter deprehendit, et quia non inflatur, si qua in transmigratione erumpere inflatio nititur, potenter eam prosternit. Igitur revelatio ad claritatem pertinet, quae est in intellectu; [Col. 0398B] transmigratio ad utilitatem, quae est in effectu; dilectio vero ad puritatem, quae est in affectu. Ita hoc triplici gratiae dono sancta ista confertur glorificatio, quia quem revelatio per sanctam contemplationem illuminat, transmigratio per bonam actionem exornat. Zelus per puram dilectionem inflammat, eumdem consensum et interna suavitas glorificat. Videtis jam et patenter, ni fallor, agnoscitis quod nequaquam sine aliqua causa Dominus Jesus, in Bethlehem vocatis magis voluit manifestari; in Jordane baptizandis nobis voluit baptizari et glorificandis nobis voluit in Cana Galilaeae glorificari.
VIII. Sed his de ordine, atque de locis manifestationum ejus breviter dictis, loquamur aliquid profusius sigillatim de eis, et primum de prima, in qua [Col. 0398C] vocationem nostram diximus esse expressam. Audistis, sacro referente eloquio, quod cum natus esset Jesus in Bethlehem Judae in diebus Herodis regis, ecce magi ab Oriente venerunt (Matth. II, 1) . Fratres, quod sine moerore gravi dicere non possumus, modo Herodis regis sunt dies. Regnat in his diebus malis, in his temporibus periculosis pelliceus, sive pellis gloria, utramque enim interpretationem in se habet Herodes: Beemoth loquor quem in Evangelio Dominus fortem armatum appellat (Matth. XI, 21) : cujus fortitudo in lumbis ejus, et virtus illius in umbilico ventris ejus (Job XL, 11) , omne sublime videns, rex est super omnes filios superbiae (Job XLI, 25) . Imperat hodie super terram, et suam potenter [Col. 0398D] tyrannidem exercet, princeps ille mundi, serpens antiquus, qui vocatur diabolus et Satanas; qui seducit universum orbem serpens, inquam, pectore superbiae, et ventre luxuriae repens. Et ex re portat illud nomen elatum et immundum, quod est Herodes, qui pelliceas in his, qui secundum carnem vivunt: pellis vero gloria in eis, qui in carne gloriantur, laetantes cum male fecerint, et exsultantes in rebus pessimis (Prov. II, 14) . Est enim idem serpens peste gemini veneni plenus, utpote qui rigidus et lubricus: quem vocat Isaias Leviathan, serpentem tortuosum et vectem (Isa. XXVII, 1) : qui in viis inanis gloriae cupidos sibi subjugat, pellis gloria elatus. In utero vero carnis concupiscentiis deditos conculcat fetore pelliceo correptus. Videte, si non [Col. 0399A] potissimum sunt dies Herodis, dum tanta in filiis perditionis, hoc maxime tempore, et elatio in mente, et corruptio regnat in carne.
IX. Verumtamen in hisce pessimis diebus nascitur Jesus in Bethlehem Judae. Quid putamus Jesum nasci in Bethlehem Judae in diebus Herodis regis, nisi ipsum Jesum nonnullos habere in medio nationis pravae atque perversae, lucentes quasi luminaria in mundo verbum vitae continentes? (Phil. II, 15.) Si etiam vultis recipere, Bethlehem Judae, est sanctus et religiosus conventus iste, quem et interna in mente refectio impinguat, et 194 confessio sancta, tam in ore quam in opere exornat. Est enim confessio non modo in lingua, sed et in opere: alioquin non diceret Paulus, quosdam factis negare Deum, nisi sciret [Col. 0399B] esse quosdam, qui et factis confitentur (Tit. I, 16) . Si ergo domus David Bethlehem, quomodo non quamdam Bethlehem sanctam quam exercetis, dixerim conversationem quos regit Dominus, ut nihil vobis desit, in loco vos pascuae collocans (Psal. XXII, 2) ; ut comedentibus vobis medullam terrae lacte et melle manantis, delectetur in crassitudine anima vestra, sicut adipe et pinguedine repleta? Cibat siquidem vos in mente ex adipe frumenti, et de petra, melle satiat vos (Psal. LXXX, 17) , suavissimo vos divinitatis sapore, et sapidissima vos reficiens suavitate, per internam contemplationem: et dulcissimis nihilominus vos humanitatis exemplis impinguans per exteriorem mutationem. Sic autem cibati, et in intimis refecti penetralibus cordis, dum non solum [Col. 0399C] Deo confitemini in verbis, sed et Deum confitemini in factis. Nescio qua ratione culpare me poterit aliquis, si Bethlehem vos Judae appellavero; quos scio et in mente cibatos saluti insistere propriae, et piam in ore confessionem emittentes laudi vacare divinae, et Deum in opere sancto confitentes, necessitati succurrere fraternae. Satis prolixe ut arbitror de hac domo panis, et de generibus hujus confessionis disputavimus in sermonibus quos in adventu habuimus. Quando videlicet ostendimus, quid hoc sit, quod asseritur Dominus venire in Bethleem ambulans super aquas redemptionis Judae, quae omnia necesse non est, ut nos repetamus. In hac Bethlehem Judae natus est Jesus et in diebus Herodis: habens [Col. 0399D] servos multos virtute spirituali fortes (utpote quorum nimis confortatus est principatus) septiformi spiritu plenos, qui sua non habent opera ad peccata inclinata; relinquens sibi septem millia virorum, qui non curvaverunt genu ante Baal (III Reg. IX, 18) . Cum tamen abundent in his temporibus periculosis, quae jam non instant, sed exstant: Homines seipsos amantes, cupidi, elati, blasphemi, parentibus non obedientes, et alii in hunc modum homines monstruosi, quos in subsequentibus amplius describit.
X. Non potest jam civitas haec sancta abscondi, quae nequaquam minima est in principibus Juda: ex qua exit dux qui regat populum Israel; nec se patitur [Col. 0400A] lucerna haec accensa sub modio, sed super candelabrum (Matth. V, 15) ; ut ingressuri domum videant lumen. Hinc est quod nato in Bethlehem Judae (Matth. II, 5) Jesu, stella apparet praefulgens; stella, inquam, sicut flamma coruscans, et Regem regum Deum demonstrans. Tanto namque talique lumine splendet; tanta fulgoris novitate praefulget, ut videntes eam magi dicant ad invicem: [Hoc signum magni Regis est, eamus et inquiramus eum, et offeramus ei munera, aurum, thus, et myrrham [Col. 0399D] Ex officio Epiph. ant. ad Nunc dimittis. ]. Fratres, quid vobis videtur nos posse dicere de stella ista? micat ab Oriente usque ad Bethlehem. Magis apparet in Oriente, eorum in se animos sui novitate concutit, ipsos in itinere protegit, et ducem se eis exhibens usque ad Bethlehem, ubi est puer Jesus [Col. 0400B] perducit [Col. 0400D] Antiph. ad Magn. in primis vesp. . Dicamus, consulo, si vobis aliquid ad praesens melius non patet, quod stella praeclara homines istos, qui tam longe erant, perducens in Bethlehem, ut adorent Jesum, fama est lucida saeculares (quia longe a peccatoribus salus [Psal. CXVIII, 55] ) ad religiosam et sanctam pertrahens conversationem, ut salubrem apprehendant et exerceant statum, usque ad Bethlehem eos perducit; sed prius eis in Oriente apparet; nam quomodo famam, quam sanctitas ex se religionis emittit, sequi possent, nisi vel aliquantam veritatis notitiam haberent? Vidimus, inquiunt, stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum (Matth. II, 2) . Nequaquam ad adorandum eum de tam remotis finibus concurrissent nisi ejus prius stellam vidissent.
[Col. 0400C] XI. Merito dixit vir sanctus crudelem esse, qui famam suam negligit. Quia sicut neglecta ruina audientibus ad malum est, ita in integritate veritatis, sive illaesa servata, materia et occasio ad bonum est, et hanc esse arbitror causam, ob quam nos hortatur Apostolus, ut provideamus bona, non tantum coram Deo, sed et coram non quibusdam, sed omnibus hominibus (Rom. XII, 17) , qui etiam rursus monet nos, ut honeste ambulemus ad eos, qui foris sunt (I Thess. IV, 11) . Irreprehensibiles vos exhibete coram saecularibus, nihil in vestro verbo vel opere, nihil in habitu et gestu sit, quod eis offendiculum esse possit. Unde et idem, de quo loquitur Paulus: sine offensione, inquit, estote Judaeis et gentibus et [Col. 0400D] omni Ecclesiae Dei, 195 sicut et ego per omnia in omnibus placeo: non quaerens quod mihi utile; sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X, 32) . Vae illis, qui sub habitu religionis coram non religiosis ad subversionem eorum, irreligiose se habent: tam inordinate, tam inhoneste se coram eis habentes, ut nomen Dei blasphemetur per ipsos inter gentes. Nimirum expediret eis ut suspensa mola asinaria in collo eorum demergerentur in profundum maris, quam sic scandalo esse pusillis (Matth. XVIII, 6) . Quid enim sub saeculari agerent velamine? et sicut fortassis minoris esset culpae, sic etiam minoris forte et poenae. Quod vero sub humilitatis habitu [Col. 0401A] faciunt, ideo gravius merentur supplicium: quia gravius judicatur id esse delictum. Illud enim simplex quod malum est, hoc vero duplex, certe et triplex est.
XII. Primum namque est, quod malum facis, quod nulli licitum prorsus est, sub quacunque professione sit. Secundum vero quod sub habitu sanctitatis, opus committis iniquitatis, effectus jam quasi sepulcrum dealbatum. Tertium vero quod illis occasio es ad subversionem, quibus esse debueras ad erectionem: pravo tuo exemplo prostituens ad ima, quos bono elevare debebas ad summa. Cur non jam majore securitate et audacia committat saecularis malum, quod a religioso videt frontose commissum, quamvis etiam id noverit plene esse malum? [Col. 0401B] Nam velamen quoddam sibi assumit excusationis hoc quod agit: dum id ab eo videt committi, qui habitu indutus est religionis. Vae igitur ei, per quem contingit hoc modo nomen Domini blasphemari inter gentes (Rom. II, 24) : et ei maxime, per quem idem nomen potissimum debuit inter eas honorari. Quod a vobis vae, longe magis semper et magis faciat, Dominus noster Jesus Christus, qui est cum Patre et Spiritu sancto Deus benedictus in saecula. Amen.
[Col. 0401C] SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Ut nomen Dei a nobis honoratur, et benedicitur. โ 2. Famae bonae conciliandae modus. โ 3. Stabilitas famae oritur ex stabili sanctae vitae conversatione. โ 4. In coenobiis necessaria est sancta puritas ac internae gratiae adminicula: indisciplinata monasteria carpuntur. โ 5. Querimonia saecularium de inordinato statu quorumdam monasteriorum. โ 6. Tria magorum munera commendant viris religiosis studium lectionis, puritatem orationis, utilitatem bonae actionis. โ 7. Quam necessaria et utilis triplicis exercitii praxis. โ 8. Humilitas virtutum acquisitrix, custos, et restauratrix. Omne quasi mutuo acceptum reputat. โ 9. Insignis Christi humilitas in ejus relucet baptismo. โ 10. Tres humilitatis gradus totius habent mensuram justitiae. โ 11. Supereminens humilitatis actus exemplo Christi exercendus. โ 12. Alia humilitas cordis, alia oris, alia operis. โ 13. Humilitas [Col. 0401D] alienos defectus extenuat, suos incusat: instar arboris radice, flore, fructu decora. โ 14. Modi humilitatis sex recensentur, ac explicantur. โ 15. Intentionis necessaria puritas, virtuti mercedem debitam expetit, atque exspectat.
I. In fine sermonis illius, qui hunc proxime praecessit, diximus quod vae illi homini est, per quem nomen, Domini blasphematur (Rom. II, 24) . Dicimus autem in exordio istius, quod econtra pax homini illi, per quem nomen benedicitur Salvatoris. Quis est hic et laudabimus eum? fecit enim non minus salubria, quam laudabilia in vita sua. Hic enim est, qui ita se intuentibus circumspectum et aptum, ita religiosum et sanctum exhibet: ut nihil [Col. 0402A] in eo videri, nihil de eo audiri queat, quod cujusquam aspectum, vel auditum offendat; effectus sancta, qua pollet, conversatione agente; et malis timori, et bonis amori, utrisque autem venerationi. Fama vero hujus, quae late crescens circumquaque volitat, quid nisi praeclara et lucida quaedam stella est, quae dum nihil in se habet, nisi quod ad Deum pertinet, et quod eum aliis ad exemplum intuentibus placet, jure de ea dici solet: [stella ista sicut flamma coruscat, et regum Regem Deum demonstrat. Magi eam viderunt, et magno Regi munera obtulerunt] [Col. 0401D] Ex officio Ecclesiae Antiph. ad Nunc dimittis. sicut flamma coruscare dicitur propter copiosum sanctitatis et sanctae 196 lucis exemplum, quod intuentibus ad imitationem spargere non ignoratur, et Regem regum Deum demonstrat.
[Col. 0402B] II. Quam plenum et sufficiens testimonium! Felix qui toto conamine studet ut talis sit, quatenus quidquid in eo videtur, quidquid in eo auditur, totum sine ulla exceptione summi Regis demonstratio sit; regnum Dei in se advenisse, regnum Dei etiam intra se esse, verbis et operibus, moribus et cunctis suis motibus ostendit; nihil non maturum praeferens in vultu, nihil non disertum in affatu, nihil non humile in habitu, nihil non parcum in victu, nihil non irreprehensibile in gestu, nihil denique non grave in incessu. Nihil ad se admittit curiosum per aspectum, nihil vanum per auditum, nihil voluptuosum per olfactum, nihil gulosum per gustum: utque de quinque sensibus praeteriisse videar nullum, [Col. 0402C] nihil impurum per tactum. Cum itaque talis est in veritate fama de ipso volitans, nonne ipsa stella quaedam est, sicut flamma coruscans, et Regem regum Deum demonstrans? Quidni jam festinent magi Christo Regi munera deferre, cum illis contingit eam videre? currunt namque cum muneribus suis saeculares devotionis suae ad novitatem sanctae conversationis, quam audiunt de eis. Videtis ergo quia stella in causa fuit, quod magi venerunt ad Jesum, Simili modo intelligitur quia his, qui in saeculo sunt, hominibus veritas bonae et veracis famae occasio est, ut ad salubrem accedant conversationem.
III. Sed necesse est ut veracis famae bonitas et bonae famae veritas perseverans sit. Sit itaque stabilis [Col. 0402D] sanctitas vitae, ut sit consequenter stabilis et integritas famae. Nimis enim gravis hominem confusio involvit, cum mala de eo exigente reproba conversatione publicantur, de quo prius bona, clamante conversatione religiosa, divulgabantur. Hanc autem, de qua modo loquimur, bonae et veracis famae perseverantiam hoc innuere videtur, quod de hac stella legitur: quia antecedebat eos, haud dubium quin magos, usque dum veniens staret supra, ubi erat puer (Matth. II, 9) . Nam quid est magos antecedere, donec eos ad puerum Jesum perducat: nisi bonam et veracem sanctitatis famam perseverare? Hoc enim est stellam a sua integritate non minui, quousque eos, quos ad novae conversationis [Col. 0403A] amorem invitat, ad salubrem quam mentis affectu conceperunt, puritatem (ipsam enim designat puer Jesus), etiam per effectum boni trahat.
IV. Et intrantes domum, ait sanctus Matthaeus, invenerunt puerum cum Maria matre ejus. O dilectissimi et desideratissimi fratres mei, non ambigo quin plures perductura sit stella nostra, qui adhuc longe sunt, ad hanc sanctam, in qua vos commoramini, Bethlehem. Studete, quaeso, sollicite, ut intrantes domum inveniant puerum, cum Maria matre ejus; hoc est, ut puritatem inveniant sanctam, et gratiam internam apud vos. Quid enim aliud est cum Maria matre ejus puer Jesus in domo, nisi salubris puritas, cum interna gratia, quae puritatis ejusdem auctrix et donatrix est in coenobio? Quae [Col. 0403B] duo bona dum a noviter conversis reperiuntur in coenobiis, quasi puer Jesus et mater ejus ab intrantibus magis invenitur in domo. Sed longe aliter in multis hodie locis contingit, quae etsi veraciter dicere possumus, ob quorumdam tamen opprobrium, dicere pertimescimus; quia videlicet dum apud eos domum magi introeunt, nec puerum, nec Mariam matrem ejus inveniunt. Nunquid enim tu ibi puerum asseres Jesum, ubi nihil est purum pertinens ad salutem, sed magis quidquid impurum spectans ad damnationem? Ita profecto, ita penitus ibi est: ubi sunt inflationes et invidiae, contentiones et irae, dissensiones et discordiae, perturbationes et rixae, lites et contumeliae, detractiones et blasphemiae, simulationes [Col. 0403C] et scandala, susurrationes et odia; ubi etiam filii comedunt patres, patres carnes comedunt filiorum, provocantibus eis invicem, et comedentibus eis invicem; sed et invicem mordentibus, et dilaniantibus, ac per hoc ab invicem consumendis (Gal. V, 15) . Itaque et ibi non est Jesus, ubi tam praelati quam subjecti pleni sunt dolo et malignitate, susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosi, superbi, elati, parentibus inobedientes (Rom. I, 30 et seqq.) : filios ad iracundiam provocantes (illud de rebellibus subjectis, hoc de procacibus dico praelatis) insipientes, incompositi, sine affectione, absque fide sine misericordia; hoc de sociis dico inordinatis. Ubi, inquam 197, talia in monasteriis sunt, inveniri non potest puer Jesus. Nam quid in istis puritatis, quid [Col. 0403D] salutis? Sed nec mater ibi ejus invenitur Maria, cum nihil sit ibi internam et spiritualem gratiam repraesentans, quae ejusdem salubris puritatis est auctrix.
V. Hoc est quod graviter solent conqueri nonnulli, circa salutem propriam scrupulosi et avidi, qui bona quidem intentione saeculum despicientes, et ad conversionem pro animarum suarum salute venientes; sed eamdem, quam se reperturos sperabant salutem non invenientes, aliquando in hanc vocem prorupisse comperti sunt. Hiccine, inquiunt, status ille ad salutem animae pertinens, quem sub religionis et sanctitatis habitu latere putavimus? nunquid ob animarum nostrarum salutem huc nobis persuasimus veniendum? Et ecce vel nulla, vel admodum [Col. 0404A] parva hic salus animae habetur. Tanta abundat iniquitas, refrigescente charitate: non jam quidem multorum, sed pene cunctorum. Quid enim si habitum circumferant religionis? nam irreligiosi sunt, quantum ad conversationem: latet quippe apud eos sub indumento humilitatis elatio, sub puritatis immunditia, sub quietis perturbatio, sub pacis dissensio, sub lenitatis, inflatio; odium, sub charitatis; corruptio sub honestatis; sub benignitate, aemulatio: sub tegumento denique magnae sanctitatis malitia non exiguae pravitatis: omnes pene a professionis sublimitate declinaverunt, frangunt quotidie vota sua, quae distinxerunt labia sua (Psal. LXV, 13) : vix invenitur aliquis qui faciat bonum, tantus est numerus eorum, qui abominabiles [Col. 0404B] facti sunt in studiis suis (Psal. XIII, 1) ; pene quisque quod libet facit, et quod non licet id audaciter committit. Et quod magis deflendum est, dum unum in malum universi habent consensum, quidquid agunt illicitum, transit impunitum. Non sic ad memoriam istorum revoco querelam, ut horribilia et detestabilia haec apud vos existimem monstra regnare. Vos enim non ita didicistis Christum, si tamen ipsum audistis, et in ipso edocti estis, sicut est veritas in Christo Jesu (Ephes. IV, 20) . Sed sicut mala haec usque modo longe fuerunt a vobis: ita magis ac magis semper longe sint. Non inveniantur, inquam, haec mala apud vos, sed magis quaecunque sancta, quaecunque bona, quaecunque salubria, [Col. 0404C] quaecunque utilia, quaecunque pia, quaecunque honesta, quaecunque religiosa, quaecunque pudica, quaecunque pacis, quaecunque aedificationis, quaecunque amabilia et bonae famae sunt (Phil. IV, 8) : ut quicunque ex his qui adhuc foris sunt, intrare voluerint domum vestram, confestim invenire possint in ea puerum Jesum cum Maria matre ejus.
VI. Hoc autem una cum matre sua invento, dicit evangelista, quod procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis obtulerunt munera (Matth. II, 11) . Quod eos audis procidentes adorasse, humilitatem devotionis, seu devotionem humilitatis intellige. Quod vero apertis thesauris suis munera obtulerunt, agnosce bonum in eis propositum eatenus occultum, in pia conversatione et sancta, ostensum. [Col. 0404D] Nam procidentes adoraverunt, ut semetipsos in cunctis humiliantes nonnullam sibi devotionem inesse demonstrent. Apertis vero thesauris munera offerunt, dum prout primitus apud se conceperunt, in aperto bona opera ostendunt, eaque Deo deputant. Si quis quaerit de illis muneribus quae et quod sint, accipiat aurum, thus, et myrrham; tria haec, salvo autem illo sensu communi tam allegorico, quam morali, qui eo magis notus, quo saepius inter orthodoxos repetitus est; ego per haec munera triplex quoddam puto posse accipi exercitium, quod necesse est studiose frequentet, qui in communi, quam elegit [ al. elegerit] vita fructuose stare desiderat. Est autem triplex exercitium istud, studium lectionis, puritas orationis, utilitas bonae actionis. [Col. 0405A] Quicunque vitam communem professi sunt, semper prout opportunitas se praebuerit, vel in lectione, vel in oratione, vel in opere manuum reperiri debent. Et studium quidem lectionis per eruditionem illuminat, devotio vero orationis per puritatem sanctificat, labor utique bonae actionis per utilitatem fructum praestat. Primum itaque exercitium accipe per aurum; secundum per thus; tertium per myrrham. Nam quod nitet metallum auro pretiosius? quid inter charismata spiritus sapientia sublimius? et ipsa quando apprehendetur, nisi sacra studiose lectio frequentetur? Suaviter thus redolet, et suavem coram Deo odorem devotio, et pura oratio praebet. Myrrha quoque, ut aiunt, a putredine corpus mortuum custodit: et tam animam ob otiositate, quae ei [Col. 0405B] inimica est, quam carnem a voluptate, 198 quae ad libidinem ei provocatrix est, assiduitas bonae actionis, et labor rigidae mortificationis alienam reddit.
VI. Magi ergo isti, qui domum, in qua Jesum inveniunt, et matrem ejus Mariam, introeunt, aurum, thus et myrrham offerunt Christo, ut nos, fratres charissimi, suo instruerent exemplo, quatenus qui hunc jam locum intravimus, et intrantes inhabitamus; ubi et status animae salubris, et interna gratia est, studiose et diligenter insistamus lectioni, et purae ardenter incumbamus orationi, et necessariae non negligenter, carnem mortificando cum vitiis et concupiscentiis, insistamus actioni. Et de studio sacrae lectionis, dicimus quod mentem [Col. 0405C] illuminet, contra ignorantiae obscuritatem; de puritate devotae orationis, quod sanctificat contra illicitam seu carnalis seu spiritualis appetitus voluptatem; de assiduitate bonae actionis, quod exornat contra eam, quae animae est inimica, otiositatem (Eccli. XXXIII, 29) ; de mortificatione vero carnis, quod ipsa vera myrrha est, quia dum corporis vitia premit, animam quoque ad spiritualia levem reddit. Haec de adventu magorum ad Christum, in quo diximus vocationem esse expressam, in quo et primam exhibemus mundo manifestationem concessam. Secundum vero habemus in baptismo ejus, quia nos primitus vocamur, et vocati emundamur. Primum namque vocat nos de tenebris in admirabile lumen [Col. 0405D] suum (I Petr. I, 9) ; deinde vero emundat conscientiam nostram ab operibus mortuis ad serviendum Deo viventi (Hebr. IX, 14) , et ipse quidem in Jordane baptizatus est: quia et spiritualis nostra emundatio in humilitate est. Descensionem etenim Jordanes sonat, et descendere humiliari est.
VIII. Descendamus itaque ut humiliemur; humiliemur ut emundemur: quia cum humiliaris tunc solum emundaris. Sicut enim juxta sententiam sapientis: immundus est omnis, qui exaltat cor suum; sic nimirum, qui veraciter se humiliat, pronuntiatur sine dubio mundus. O sancta, et inter virtutes caeteras veraciter sanctificans animam humilitas! cujus est in nobis et virtutes, et cum desunt, acquirere, et cum adsunt, custodire, et cum forte subtractae [Col. 0406A] sunt, restaurare. Hoc enim proprium esse humilitatis officium, etiam proprio jugiter experimento sentimus. Legimus etiam tam indictis quam factis sanctorum ita esse. Quid enim in se beata Maria Dominum asserit respexisse, quo eam beatam dicerent omnes generationes, nisi humilitatem? Respexit, inquam, humilitatem ancittae suae (Luc. I, 48) . Quod autem humilitas virtutum omnium non modo acquisitrix, sed et custodia sit, quid lucidius eo quod Dominus per servum suum ait, super quem requiescit Spiritus meus, nisi super humilem? (Isa. LXVI, 2.) Ut vero ipsam esse agnoscas, quae virtutem reparat, cum forte fuerit amissa, reduc in memoriam illud Elizaei miraculum insigne: qui praeciso ligno ferrum elapsum, et de profundo evocavit, et ei, qui [Col. 0406B] amiserat restituit (IV Reg. VI, 7) . Hoc autem quotidie noster calvus, illum loquor qui in loco Calvariae est crucifixus: cujus quoque capilli defluxerunt, dum discipuli relicto eo fugerunt (Matth. XXVI, 56) ; ille, inquam, noster Elizaeus hoc nobiscum benigne agere non omittit, dum mentem per humilitatem quidem confringit, et amissum forte, per elationem occultam, gratiae donum restituit. Quod quidem apud eum meretur impetrare humilis illa confessio ejus, quae tali resonabat clamore Elizaei: Heu, heu, Domine mi! et hoc ipsum mutuo acceperam (IV Reg. VI, 5) . Quid enim habemus quod non accepimus? Sed parum est, debueram enim dicere: Quid habemus quod non mutuo accepimus? Quidquid autem mutuo accipitur, reddendum est; reddere utique debemus [Col. 0406C] quod accepimus, et reddere cum usura. Omnis itaque gratiae, quam sic accepimus, humilitas est in nobis et acquisitrix absentis, et conservatrix collatae et restauratrix subtractae. Ibo mihi ad eam, et assumam eam mihi sociam individuam, ut veniant mihi omnia bona per illam; cum gratiam sentio praesentem, ipsa custodiet eam ne perdam: absentem, et forte subtractam ipsa restaurabit, ut mihi restituatur.
IX. Hanc autem nobis diligenter acquirendam, et jugiter retentandam humilis Jesus edocuit: quam cum in omnibus factis suis excellenter, specialiter tamen in baptismo suo eam ostendit: inclinans se baptizandum manibus Joannis, cum omnis [Col. 0406D] prorsus esset contagii, quod ablueretur immunis. Quis non obstupescat, dilectissimi, videns summam puritatem venire ad ablutionem, Deum properare ut abluatur ab homine, Dominum a servo, innocentem a peccatore, Christum a Joanne? Venit enim, ut ait evangelista, Jesus ad Joannem, ut baptizaretur ab eo (Matth. III, 13) , super qua causa adventus ipsius 199 obstupuit idem vehementer Joannes: sicque ad prohibitionem statim humiliter se convertit, ego, inquiens, a te debeo baptizari, et tu venis ad me (Matth. I, 14) ? cui respondet Jesus: Sine modo, et adjunxit: sic enim decet nos adimplere omnem justitiam (ibid.) . Quid, quaeso, est hoc, o bone, o benigne, o mitis et humilis Jesu? Quid est quod dicis, sic implendam esse omnem justitiam? [Col. 0407A] tu, qui non solum omnem justitiam imples, sed ipsa vera summaque justitia es, instrue me, cur in hoc omnem imples justitiam, quod cum veneris, ut baptizeris ab eo, qui a te debet baptizari? Et audio te, mi Jesu, aure cordis respondentem ad haec. Ideo in hoc omnem implebo justitiam, quia in hoc summum et supremum humilitatis impleo gradum.
X. Est enim primus ejus gradus, quem ostendit ille, qui se subdit majori, non se praeferens aequali. Est autem altior illo, cum per amorem fraternitatis, quae nunquam superbire novit, aliquis se subjicit aequali: sed nec minori se judicat praeferendum. Si autem tantae humilitatis sublimitati intuleris vim, ut etiam usque ad summum ipsius [Col. 0407B] evadas, prosternens te etiam minori tuo, efficeris proinde subjectus omni humanae creaturae propter Deum, profecto jam nescio, quid tibi desit ad omnem justitiam, cum nullum pateris esse minorem; nec illum quidem, quo te constat longe esse superiorem. De qua nimirum humilitatis perfectione videtur mihi fecisse mentionem, quando dixit in hoc se omnem justitiam impleturum [ al. esse se, vel impletum]: quando venit ut ab eo baptizaretur, qui debuit a se baptizari. Vade et tu, fac similiter, id per humilitatem tuo offerens et impendens minori, quod illi debitum est offerre, et impendere tibi: et implesti omnem justitiam.
XI. Quod nimirum tunc sublimiter facis, cum per humilitatem tuam illum ad lenitatem studes [Col. 0407C] adducere, quem constat in te deliquisse: vere opus bonum et sanctum, opus grande et sublime hoc, in quo non solum te non defendis, ut des locum irae, sed et accusas, ut auferas locum irae non victus a malo, sed vincens in bono malum (Rom. XII, 21) . Sed ad haec superbus forte aliquis dicet: absit, non fiat hoc; quia fieri non decet: nam supra Evangelium, ac per hoc contra Evangelium est. Praeceptum quidem Evangelii accepi, ut peccanti in me fratri meo, et veniam petenti remittam (Matth. XVIII, 15) ; sed ubi mihi praecepit ut ad hoc me ei humiliem, qui in me offendit, ut eum ad mansuetudinem traham? Evangelium appellasti? ad Evangelium ibis. Praedicationem Pauli quis esse Evangelium [Col. 0407D] neget; qui dicit ab homine se non accepisse, vel didicisse, sed per revelationem Jesu Christi? Et ipse evangelizat Deum fuisse in Christo, mundum reconciliantem sibi (Gal. I, 12) . Habes itaque exemplum in ipso Deo, ut etiam illum, qui in te peccavit, per humilitatem tuam ad mansuetudinem trahere procures; dum ipsum audis, Deum per Christum reum sibi reconciliasse mundum (II Cor. V, 19) . Et quomodo sibi per Christum reconciliavit mundum? subjunxit idem Paulus: Eum, qui non novit peccatum, pro nobis, peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso (Ibid., 21) . Pro nobis, qui nihil novimus nisi peccatum, eum, qui non novit peccatum, fecit peccatum. Quatenus et tu non te excuses, quasi non commiseris peccatum, [Col. 0408A] etiam in eo, quod non commisisti peccatum: ut et illum ad humilitatem pertrahas poenitentiae, qui te offendendo commisit peccatum. Nonne hoc est quodammodo te mundum venire ad eum, ut quasi purificeris ab eo, qui ad te venire debet, ut sordidus mundetur a te? et sic agere omnem justitiam implere est.
XII. Videtis jam, ut arbitror, quod humilitate baptismus Christi totus plenus redundat; spiritualis namque emundatio nostra in humilitate consistit. Sed haec, de qua loquimur, humilitas ut plena sit: in corde, in ore, atque in opere sit: et in corde quidem dupliciter, quatenus et humiliter de teipso, et sublimiter sentias de proximo tuo. Primo itaque bona tua, si quae sunt tibi, abscondens [Col. 0408B] ab oculis tuis, subjice, et tam mala, quae adsunt, quam quae bona tibi desunt, mentis tuae jugiter aspectui repraesenta. Unde quibus et qualibus, quot et quantis peccatorum molibus oneratus es; quam proclivis et velox ad ima vitiorum, quam invalidus et piger ad ardua virtutum attente recogita, circumfer oculos ad viros virtutum, a quibus te vides in omni sanctitate superari; et considera quam longe te sint in humilitate superiores, in charitate benigniores, in patientia fortiores, constantiores in longanimitate, quietiores in tribulatione, in abstinentia rigidiores, in castitate nitidiores, in moribus suaviores, in virtutibus ditiores, devotiores in orando, puriores in speculando, mundiores in meditando, magis in contemplando [Col. 0408C] suspensi, in lectione studiosi, in gravitate vultus 200 maturi, in parcitate victus moderati, in mediocritate habitus honesti, in loquendo discreti, in agendo strenui: et qui sunt denique longe magis quam tu, semper et ubique et erga unumquemque circumspecti, omnis et temporis et loci, et personae et modi observantes sollicite.
XIII. Quod si forte quid apud eos, quod digne in aliquo reprehendi possit, intueris, cogita statim quod id in eis fortassis reddit excusabile, vel infirmitas, vel ignorantia, aut magna sanctitas eorum, qui in aliis excellentius praepollent, seu aliquid aliud, quod si in te esset, excusationem penitus nullam haberet, et si est, gravi ultione plectendum [Col. 0408D] est. His omnibus, et quae in hunc modum sunt, diligenter inspectis, conscende tribunal mentis tuae, et concionante ratione et rectitudine judicii ipsius, intellige in quantum apud te et ipse jaceas in imo: ut proximi tui opera consistant in summo. Et cogitationes istas, quasi quasdam dixerim esse hujus arboris salubris, quae humilitas est, radices. Quibus, quo profundius figitur in interioribus mentis, eo et excelsius crescere poterit in exterioribus corporis. Excrescit namque confestim in immensum, magnum quemdam et admirabilem ex se praeferens et in foliis decorem, et in pomis saporem illum, quo prospicientes delectati gaudeant; hunc autem, quo edentes refecti pinguescant. Nec jam timendum ei, vel a ventis verborum, quantumcunque detrahendo, [Col. 0409A] sive comminando tumultuent; vel a fluminibus tribulationum, quantumcunque tribulando saeviant, planta est enim profunde in horto mentis infixa [ al. plantata ex puncto lii infixa], et innititur fortiter radicibus multis et magnis. Hujus folia arboris, verba sunt verae humilitatis, quae et ipsa prout radices illae ab intimis mentis crescunt, et gemino modo erumpunt, dum propria semper mala reprobans, laceras carnes tuas dentibus tuis, animam portans in manibus tuis, et bona proximi approbans, humilibus ea praeconiis extollis, ita tamen, si omni in plene caruerit et tua accusatio simulatione, et illorum laudatio adulatione. Alioquin diminuetur veritas in te, dum sic labia tua dolosa in corde et corde loquuntur (Psal. XI, 3) : [Col. 0409B] et tu sic ore quod verum est profers, ut quod falsum est corde retineas. Absit longe impuritas haec a vobis, turpissima utique et detestanda. Quod enim magis detestandum impuritatis genus, quam istud, quo turpiter infectus ideo te accusas ut laudes: ideo alium laudas, ut accuses; ore tuo benedicens et corde tuo maledicens? Convertite semper gladium vestrum in carnem vestram, confitemini adversum vos injustitiam vestram, et proximorum vestrorum bona extollite, ut semper in ore vestro sonet verbum et alios laudans, et vosipsos vituperans et reprehendens. Post folia verborum sequitur fructus operum, quos tunc suaviter carpitis, cum juxta exhortationem apostolicam, honore invicem praevenitis (Rom. XII, 10) .
[Col. 0409C] XIV. Et sicut de corde et ore diximus, sic et de corpore nostro dicimus, quia dupliciter in ejus motibus humilitatem ostendere debemus: primo nos ipsos semper et ubique dejiciamus, deinde ut proximis nostris deferamus, et innitatur quidem hic geminus humilitatis modus, illi, quem tam in cogitatione, quam locutione habendum esse diximus. Primum itaque stude omnem semper in vultu gravitatem circumferre cum dulcedine, et dulcedinem cum gravitate; et in habitu vilitatem cum honestate, curans, ut breviter dicam nihil non humile in incessu, in statu, in gestu, vel in aliquo motu ostendere; novissimum ubique quantum in te est, locum elige: et cum forte ad aliquid quod sublime esse [Col. 0409D] videtur, te vocari contingit, sic non improbe insistas, ut tamen humiliter recuses: sic non frontose recuses, ut tamen verecunde excuses. Et si ita res exegerit, tolerandum invitus suscipias, et nequaquam amandum tibi resolutus putes; nunquam tamen appetas, multo minus certe te ingeras. Deinde sicut in humilitate spiritus alios superiores arbitraris, in humilitate sermonis etiam alios superiores confiteris; ita necesse est, ut eos nihilominus, in humilitate officii, superiores quoque exhibeas: ubique propter eos officiosus, et devotus discurrens: superiorem eis in omni sermone, et negotio locum tribuens, honore semper eos, et ubique praeveniens, sudare cum eis appatens, sublimari refugiens, velox et promptus ad laborem, tardus et [Col. 0410A] piger ad honorem: non modo tua, si quae tamen sunt, sed etiam te tibi parce concedens, illis autem tam te, quam tua largiter impendens. En sex vobis ostendimus modos, quibus verae humilitatis virtutem exercere debetis: duobus quidem in corde, de nobis ipsis humilia, et de proximis nostris sentientes sublimia. Duobus 201 et in ore: nos ipsos sine dissimulatione accusantes, proximos vero nostros sine adulatione extollentes. Sed et duobus in corpore: nos semper et ubique postponentes et dejicientes, illos autem praeponentes et honore praevenientes.
XV. Est et septimus quidam, qui horum omnium causa et fructus, initium et finis est. Ipse est qui veram intentioni nostrae confert puritatem, quam [Col. 0410B] Dominus in Evangelio oculi nostri appellat simplicitatem: quam si habueris in corpore tuo, luce non carebis (Matth. VI, 22) . Hanc autem intentionis puritatem omnium nostrarum humilium tam cogitationum, quam locutionum, et actionum ideo dixi causam esse et fructum; quia ad habendas eas ipsa nos excitare, et ut fructuose habeamus, ipsa nihi lominus debet nos erigere. Nihil enim tibi prodest, quod humilia de te, et sublimia de proximo tuo sentis: quod te reprehendis, et illum erigis: quod te dejicis, et illum extollis, nisi tam humili hoc intentione exercens, ut et in virtute, virtuose quod virtutis est agas et peragas; et pro virtute mercedem, quae virtuti debetur, expetas et exspectes. In virtute siquidem quod virtutis est virtuose et agis, et peragis, [Col. 0410C] si in his humilitatis, caeterisque sanctitatis exercitiis, quae ad eamdem humilitatem, sive sanctitatem aliam quamlibet, cujus sunt exercitia, pertinent, facere utiliter et perseveranter non omittis. Mercedem utique virtuti debitam expetis et exspectas si excluso omni, tam favoris humani, quam terreni, alicujus hujusmodi appetitu, solam supernam retributionem et voluntate devota adipisci desideras, et spe certa te adepturum speras. Jam de tertia Christi manifestatione, quae ad praesentem pertinet diem, in qua aquam mutando in vinum ad nuptias manifestavit gloriam suam, tractare nobis incumbit, sed id aggredi modo non valemus; sed cum die suo Evangelium de manifestatione illa lectum fuerit, tunc [Col. 0410D] quod ipse nobis de ea manifestare dignabitur, et nos manifestabimus vobis, ostensuri etiam charitati vestrae quaedam, quae de hac ablutione spirituali mente revolvimus, ad aedificationem vestram, et laudem, et gloriam suam, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Naaman Syrus et leprosus in typo homini superbo et luxurioso praelusit. Luxuria est poena superbiae. โ 2. Inhonestas leprae luxuriam, principatus militiae superbiam notat. โ 3. Ex dictamine rationis post peccatum convertitur [Col. 0411A] voluntarie homo ad animae suae medicum. โ 4. Virtus humilitatis nos a triplici sorde emundat. โ 5. Perioche evangelica nuptiarum in Cana Galilaeae, quibus Jesu cum matre, et discipulis interfuit. โ 6. Nuptiae sunt veri amoris symbolum, quo Deus sponsus, et anima sponsa copulatur. โ 7. Circa animam sponsam, quatuor operatur Dominus. Primo lavat immundam per sui agnitionem. โ 8. Vox poenitentis animae, et Deum sibi conciliantis offensum. โ 9. Secundo, reparat discissam per opera justitiae; subministrando gratiae suae praesidium. โ 10. Quaenam sint novae conversationis insignia. โ 11. Tertio, coaptat ad decorem. โ 12. Sollicitudo servandi decoris in anima. โ 13. Quarto, consummat ad perfectionem. Perfectae animae, et amplexum Sponsi desiderantis emblemata.
I. Tenuit nos diutius quam putavimus, in sermone [Col. 0411B] praecedenti, verbum quod ad vos habuimus de humilitate, in qua ablutionem nostram diximus consistere spiritualem: cujus genera cum plura sint, septem nos descripsimus. Primum et secundum diximus habendum in corde; tertium et quartum in ore; quintum et sextum in corpore; septimum vero in interna intentione. Et videte, ne forte istae sint septem vices, quibus ex praecepto Elisaei in Jordane se lavat Naaman, ut recipiat in sanitatem caro ejus, atque mundetur (IV Reg. V, 10) . Naaman decorem sonat, et designat hominem qui, quantum ad naturam quidem decorus est, pro eo quod ad imaginem et similitudinem Dei conditus est, qui dum superbiam exercet, quae principatum gerit inter vitia quae ad militiam pertinent regis 202 pessimi, qui omne sublime [Col. 0411C] videt, pro eo quod Rex est super omnes filios superbiae (Job XLI, 25) , quasi hic Naaman princeps est militiae regis Syriae; quia Syria sublimis interpretatur. Et dum ei, qui sibi in peccato dominatur, tam in magnitudine tumoris, quam in appetitu illiciti favoris, placet: quasi magnus est apud dominum suum, et honoratus; dumque de spirituali robore, quo valet, et de copia, qua abundat, stuperbit, in impuritatem nonnunquam luxuriae cadit: ad quod pertinere videtur, quod de ipso dicitur, quod vir fuit fortis, et dives, sed leprosus (IV Reg. V, 1) . Solet enim justo Dei judicio, qui se in tumorem erigit elationis, in voraginem nonnunquam cadere corruptionis: ut evidenter agnoscat prostratus, per luxuriam, in carne, quam immundus erat coram Deo, [Col. 0411D] erectus per superbiam in mente. Unde Propheta orat, ut non veniat ei pes superbiae, nec manus peccatoris moveat eum (Psal. XXXV, 12) , pro eo quod ibi cadant, qui operantur iniquitatem, expelluntur, nec possunt stare: ostendens, ni fallor, in verbis istis non se multum approbare in Naaman, vel robur fortitudinis, vel divitiarum abundantiam, quem foedatum esse conspicit per lepram.
II. Nam quid est inhonestas leprae, nisi peccatum luxuriae? Ideo a castris Israelitarum Moyses ejecit leprosos (Num. V, 2) , quia a consortio sanctorum lex eliminat luxuriosos. Est itaque homo per naturam decorus Naaman, et per sublimitatem superbiae princeps militiae regis Syriae, et per tumorem [Col. 0412A] et xenodoxiam, in quibus pessimo, cui servit, domino placet, magnus est apud dominum et honoratus. Qui etiam in eo quod de virtute et copia spirituali elatus est, sed luxuriosus, vir utique fortis est, et dives, sed leprosus. Procedunt autem ab hac praedicta sublimitate, occulti tentationum motus ad animam et rationem, qua Deum videre solebat, dum eam delicatam conspiciunt, sed negligentem inveniunt; sub peccati captivitatem redigunt, et immundae voluntati servire compellunt. Hoc est quod hic habetur, quia de Syria, egressi erant latrunculi, et captivam duxerunt puellam parvulam de terra Israel, quae erat in obsequio uxoris Naaman (IV Reg. V, 2) . Nam uxor Naaman, immunda est voluntas hominis, per naturam quidem decori, sed per superbiam elati, [Col. 0412B] et per immunditiam leprosi. Cui obsequitur puella de terra Israel captiva, adducta a latrunculis egredientibus de Syria: quia immundae servit voluntati ratio misera translata a statu luminosae contemplationis ab occultis motibus procedentibus de superbia.
III. Hujus tamen puellae aliquando instinctu super munditia leprosi ipsa voluntas convenitur, asserente ea ipsum debere ire ad Prophetam illum magnum, potentem in opere et sermone (Luc. XXIV, 19) , qui est in custodia electorum suorum (quia custodiam Samaria interpretatur) ut eum curet a lepra, quam habet. Nam quid est puellam hanc dicere: Utinam fuisset dominus meus ad prophetam, qui est in Samaria: profecto curasset eum a lepra sua (IV Reg. V, 3 et seqq.) , nisi rationem affirmare luxurioso peroptimum esse, ut per mutationem, ad Christum accedat, qui suos semper custodit; quia ipse eum faceret mundum de immundo conceptum semine, qui solus est (Job XIV, 4) ? A qua quidem lepra ut curetur, ipse etiam iniquus rex Syriae se intromittit; non quod castitatis in homine munditiam ipse antiquus hostis diligat; sed ad hoc vult eum, vel ad tempus, mundari a contagiis carnis, ut pejus et damnabilius sordidetur per elationes mentis. Solet enim seductor ille versipellis hominem non bona intentione ad virtutem aliquam vel ad abstinentiam verbi gratia, excitare, vel ad castitatem; ut perniciosius eum sibi subdat, de virtute gloriantem. Sed verus noster Elisaeus leprosum de sua mundatione sollicitum benigne [Col. 0412D] suscipit, et sic eum sanitati restituit, ut ipsa gratia sanitatis augmentum sit humilitatis. Mandat namque ei, ut septies se lavet in Jordane, et sic recipiat sanitatem caro ejus, atque mundetur. Quia nimirum tunc a morbo, quem in carne, per carnem contraximus plene sanamus, et sanati emundamur, cum in descensione verae humilitatis, his septem modis, quos superius expressimus, abluimur. Descendit, ait Scriptura, et lavit septies in Jordane, juxta verbum viri Dei: et restituta est caro ejus, sicut caro parvuli pueri, et curatus est (IV Reg. V, 14) . Descendit et lavit, quia nisi descendisset per humilitatem, ad spiritualem nunquam pertigisset ablutionem.
IV. Considerate, quaeso, quae ad commendationem [Col. 0413A] hujus ablutionis nostrae diximus, et perpendite ex eis, quanta humilitatis virtus sit. Cum enim perfecte in ejus aquis lavaris, a tribus sordibus emundaris; una in carne duabus in mente. Emundaris namque a carnali corruptione, ab impuritate quam contraxisti, in interna intentione, ab elatione, quam in cogitatione: ut jam dici possit 203 et de te, quod descendente te in Jordane, et loto in eo septies, restituta sit caro tua, sicut caro pueri parvuli, et mundatus sis. Caro quippe restituitur quando a suis contagiis mundatur. In puero autem puritatem, in parvulo vero intelligere potes humilitatem. Habetis itaque spiritualem vestram in baptismo Christi ablutionem, in adventu nihilominus magorum vestram ad ipsum Christum expressam vocationem. In prima [Col. 0413B] ejus manifestatione vestra exprimitur vocatio, in secunda vero ablutio. Usque ad hunc quoque diem, distulimus, ut scitis, loqui de tertia manifestatione ejus, in qua manifestavit gloriam suam in nuptiis coram discipulis suis, ad quas vocatus, aquam mutavit in vinum.
V. Hodie vero patefaciente nobis lectione evangelica, qua occasione, quove ordine, ab eo, illud miraculum non minus profundum quam sanctum factum est, compellit nos promissio nostra, ut aliquid inde, pro posse nostro, tractemus. Loquemur ergo de miraculo hoc quod Deus dederit, et si ea dicimus, quae magis nobiscum recognoscatis, quam agnoscatis, scitote quod Apostolus dicit eadem scribere, sibi non quidem pigrum, auditoribus autem suis [Col. 0413C] necessarium (Phil. III, 1) : et juxta comicum, nihil esse dictum, quod antea non sit dictum. Hoc ideo dicimus, quia satis superque, ut nobis videtur, ad manum habetis, quid inde sentire debeatis, non solum in antiquorum tractatibus doctorum, sed et in sententiis modernorum. Audivimus ergo hodie in magno magni Joannis evangelio, quod nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae, et quod erat mater Jesu ibi (Joan. II, 1) . In ejus, inquam, Evangelio invenimus hoc, quia solus ille, inter evangelistas caeteros de his invenitur tractare, qui non solum matrem ibi fuisse Jesu asserit, quem cum Virgo fuerit, secundum legem nuptiarum non procreavit, sed et ipsum cum discipulis suis. Et cum non taceat, matrem [Col. 0413D] ibi fuisse Virginem, et filium Salvatorem, et discipulos ejus, quod vocata fuerit ad easdem nuptias mater, non dicit: Jesum autem, et discipulos ejus vocatos esse, non silet. Erat, inquit, Mater Jesu ibi (ibid.) . Et adjunxit: Vocatus est autem Jesus, et discipuli ejus ad nuptias (ibid., 2) . Deinde cum deficeret potus, quisque fuerit non taceat, dicit eum fuisse vinum. Cum, inquam, vinum deficeret, inducit matrem erga filium super defectu poculi conquerentem: illum autem respondentem aliquid durius, quam videtur decere, ut talis responderet tali matri filius. Verumtamen quia in his qui se invicem sincere diligunt, nihil amor ad rem duntaxat pertinens, quantumlibet magnum et arduum, non audet petere timidus, nihil negare valet avarus, [Col. 0414A] spei, quam in obtinendo quod petiit, habuit, certitudine roborata, et idcirco responsionis, quam audierat, duritia nequaquam consternata, inducitur ab evangelista dixisse ministris, et jussisse ut ejus (haud dubium quin Jesu) quaecunque illa essent, dictis obtemperarent: sciens eum, ni fallor, nolle negare, quod ipsa praesumpsit postulare. Lapideae itaque hydriae sex ad Judaeorum purificationem ibi positae, quae etiam metretas binas vel ternas capiebant singulae aqua, ipso jubente, a ministris impletae sunt. Et hausto de eis ad praeceptum ejus, atque ad architriclinum deportato, vinum ipsius decernit aspectus, indicat et gustus, quod aquam ministrorum implentium et perceperat oculus, et attrectaverant manus. Qui novitatem quidem miraculi [Col. 0414B] necdum agnoscens, de praerogativa vero poculi vehementius obstupescens, ipsum super hoc alloquitur sponsum, qui in principio juxta morem apponendum, usque ad ultimum, ut putabat, vinum servaverit bonum.
VI. Haec evangelicae, ut scitis, lectionis est summa, quae hoc modo vobis miraculi magnitudinem patefecit. De quo miraculo, ut ipsi legentes, satis scitis, multi multa dixerunt; multa et in suis scriptis reliquerunt, in quibus plane pleneque ostenderunt se habuisse ingenii acumen in sentiendo, et nitore non caruisse eloquii in proferendo. Qua de causa si quid ego coram vobis, inde studeo tractare, nonne ad pretiosas sedentibus epulas vile praesumo [Col. 0414C] olus apponere? Audite itaque hominem insipientem, qui cum loqui nesciat, tacere non sinitur: et cum a me nihil audieritis quod antea non audistis, alia vice esurientes panem ab illo ne coeperitis mendicare, quo vos constat sufficienter, in domo vestra abundare. Salvo ergo intellectu illo vario atque veraci, quem semper miraculi hujus profunditate, a magistris et Patribus nostris percepimus; ad solum sensum moralem linguae nostrae ministerium hic applicemus, et in nuptiis istis, internam, jucundam, et mundam, qua invicem in unitate veri amoris, copulantur Deus sponsus, et anima sponsa, conjunctionem requiramus. De qua conjunctione loqui 204 non parum fortitudo, quia de ea digne loqui non potest, qui eam in semetipso adhuc expertus non [Col. 0414D] est. Quam vellem lubenter, ut expertus in his, tractaret modo inde aliquis vestrum: et intingens calamum, in atramento propriae experientiae, dirigeretur, depingens coram nobis quid est spiritum hominis defaecatum, et purificatum Spiritui illi summo, et increato, omnium tam spirituum, quam corporum conditori, in sancta veri amoris jucunditate, et jucunda (quantum in hoc exsilio possibile est) sanctitate uniri; in tantum hoc bono undique coaptato, et perfecte consummato, ut nec laetitia mutui hujus amoris immunda, nec munditia in aliquo sit turbulenta. Sed substomachans fortassis ad hoc respondet aliquis vestrum, et dicit: Ut quid haec excusatio tua? quousque nos suspendis? dic nobis in directum sine adjectione aliorum, quae sunt [Col. 0415A] praeter rem: quid tibi videatur super his, quae proposuisti. Ita fiat. Diximus ergo Deum sponsum, et animam sponsam. O quanta dignitas animae esse sponsam Dei! Non autem omnis anima ad hanc potest pertingere dignitatem, nam illa, quae divaricat pedes omni transeunti, fornicans post amatores suos (Ezech. XVI, 25) , magis meretrix quam sponsa dicenda est. Attamen de meretrice facit Deus sponsam suam, talem faciens eam, quae aliquando meretrix fuit, ut jam sponsa esse possit. Lavat namque eam et reparat, coaptat et consummat, ut jam, ex re, sponsa appellari queat. Lavat immundam, reparat discissam, coaptat ineptam, consummat destructam. Denique lavat ad emundationem, reparat ad restitutionem, coaptat ad decorem, consummat [Col. 0415B] vero ad perfectionem.
VII. Ecce quadripartitum opus Domini, quod cum sponsa agit, quam dignam suis nuptiis exhibere proponit. Et primum quidem opus aggreditur hoc modo: Venire dignatur consiliarius ad erroneum, spiritus ad hominem. Emittit siquidem Dominus eloquium suum terrae (Psal. CXLVII, 15) , internum suum susurrium infundens animae. Et quia velociter currit sermo ejus (ibid.) , cito quo pervenit, potenter suae virtutis effectum ostendit: eamdem, cui se infundit, animam illuminans, illuminatam stimulans, stimulatam reserans, reseratam etiam acuens. Illuminat namque caecam; stimulat rigidam; reserat quam aspicit clausam; acuit et tepidam. Primo siquidem in anima, quam visitare dignatur [Col. 0415C] Deus, quam et in sponsam sibi assumere proponit: sapientiae suae luce tenebras depellit ignorantiae, quibus obscuratur, splendore eam claritatis suae illustrans, ut clare jam videre valeat, quod prius vel non videbat, vel dubie caligabat. Luce vero hac illustrata interna, quid ei necessarium magis et prius videre, quam seipsam? Nam nimis obscuram illam dixerim lucem, ac per hoc quodammodo nec lucem, in qua sic alia videt anima, ut non videat seipsam: lucerna longe positas tenebras illuminans, ipsa autem tenebrosa manens. Videat proinde anima primitus seipsam, et semetipsam videre, semetipsam agnoscere est. Nam visio ejus, agnitio ejus. Sciat itaque quid desit [Col. 0415D] sibi (Psal. XXXVIII, 5) ; intuens quam longe a puritate verae munditiae sit; quamque polluta et immunda, et quantis spurcitiis plena sit. Aspiciat quam marcida et languida, quam foeda et foetida turpissimis et inhonestissimis prostitutionibus suis intenderit, ambulans per plateas civitatis Babylonicae, in carne seminans delectationem, de carne metens corruptionem (Gal. VI, 8) . Deum post tergum suum projiciens, et illicite sibi ipsi obediens. Quid jam superest, nisi ut talem se videns, talem se esse exhorreat? doleat itaque et gemat, super hac tanta impuritate sua: accipiensque capiti suo aquam, et oculis suis fontem lacrymarum, ploret nocte ac die (Jerem. IX, 1) , tot tantisque sordibus se circumseptam, talibus se fetoribus scaturientem, talibus [Col. 0416A] quoque foeditatibus circumvallatam. Laboret in gemitu suo, lavet per singulas noctes lectum suum, lacrymis stratum suum rigare non cesset (Psal. VI, 7) , et in vocem hanc suspiriis ac singultibus plenam prorumpat ac dicat.
VIII. Heu mihi! quae tanto tempore coeno immersa et luto infixa, universis pene contagiis sordebam; nihil impuritatis omittens; nihil quod puritatis est, admittens. Jam mihi horrori sum, propriumque non sustineo ferre fetorem. Quid jam necesse est, nisi ut talem se intuens anima, abluendas et detegendas suas foeditates exponat? Quandiu enim eas apud se absconditas tenet, ab eis emundari nullatenus valet. Detectas vero et ostensas magna oportet ut confricatio tangat, quia molliter palpans inveteratam [Col. 0416B] facile rubiginem delere non vales. Magna itaque hominem, qui magnam, in perpetratione peccati dulcedinem habere solebat, occupet amaritudo; nec minor jam poenitentem afflictio pungat; quam peccantem delectatio mulcebat. 205 Jam mentem dolor, et amaritudo, carnem vero labor invadat et afflictio: semetipsam tam interius, quam exterius offerat Deo, quidquid ex se extrinsecus et intrinsecus ei auferre solebat, ut totum se jam Deus accipiat per poenitentiam, qui totum si amiserat per culpam. Sic ergo immundam Deus animam purificat, illuminans eam et stimulans, reserans et acuens. Illuminans siquidem caecam, ut semetipsam videat, stimulans ut se talem esse abhorreat; reserans, ut foeditates suas ei ostendat; acuens, ut emundationem [Col. 0416C] suam totis viribus quaerat. Et oportet quidem ut evidenter se conspiciat, vehementer ingemiscat, plene se aperiat; et ut purgetur sollicite insistat.
IX. His itaque modis postquam fuerit emundata, aggrediatur Dominus opus suum, ut qui jam abluit immundam, nunc reparare dignetur et discissam. In operibus vero sanctitatis consistit reparatio illius. Nam sicut immunda est, dum agendo nefaria admittit quod malum est, ita et discissa, dum dimittendo utilia omittit quod bonum est. Si itaque reparatio ejus in operibus justitiae est, quae debet hujus esse sollicitudo prima, ut divertat a malo; secunda ut faciat bonum. Quiescat primum, ut admonet propheta, agere perverse (Isa. I, 16) ; discat dehinc et [Col. 0416D] benefacere (ibid., 17) : Prius evellens et destruens, et sic aedificans et plantans (Jerem. I, 10) . Sed multum hic indiget Reparatoris sui auxilio, ut videlicet se et a vitiis contineat, et virtutes exerceat: incipiens jam et odio habere, quod prius amabat, et amare quod antea odio habebat. Ne enim primum hunc reparationis suae conscendere gradum possit, obsistit consuetudo vetus, reluctatur infirmitas carnis, dissuadet pusillanimitas spiritus, grave id esse asserit ad suscipiendum, gravius vero ad sustinendum; laborem quidem fore multum, sed fructum nullum; quia illud devota subit, quod usque ad finem nullatenus perducere valet. Non enim sine magna gravedine dimittere solemus quod cum magna diu dulcedine exercere solebamus. Sic quoque et iter novum [Col. 0417A] virtutis et arduum viriliter aggredi, laboriosum videtur, quia novitas nimirum tenerae abhorret conversionis, quod longo dudum tempore, in magno habuit odio pravitas inveteratae conversationis. Sed cum utrumque istud, a malo se avertenti, se ad bonum convertenti, non modicum grave et laboriosum sit, utrumque ei non modo tolerabile, sed et leve divina gratia facit: in tantum, ut quod prius tangere non volebat, jam prae amoris, cujus suavi cruciatu vexatur, angustia cibus ejus fit. Nonne vos haec omnia sentitis in vobis? Quis vestrum est, qui hanc in se non sentit mutationem dexterae Excelsi? (Psal. LXXVI, 11.) Ex ejus utique solius munere est, quo jam non uno die, vel duobus, sed omni tempore vitae vestrae eo carere penitus, non modo non [Col. 0417B] multum grave, sed et levissimum vobis est, quod vel pauco dudum tempore intermittere non tam grave, quam impossibile fuit. Cujus putatur esse fortitudinis, quod asperae huic conversationi et durae, tam jugi inhaeretis exercitio, cujus quondam vel particulam modicam uno die, vel etiam contingere horrori fuit: nisi illius, qui Dominus dicitur in Psalmis, fortis et potens (Psal. XXIII, 8) , in quo et vos facitis virtutem, ipsos ad nihilum ducentem inimicos vestros? (Psal. CVII, 14.)
X. His itaque modis discissam Dominus animam reparat: praestans ei, ut et a vitiis se contineat, robur virtutis; et ut in virtutibus se exerceat, hilaritatem devotionis. Oportet jam, post haec, ut et proximis benevolam se exhibeat, et in pia se verae dilectionis [Col. 0417C] compassione ad alios extendat, sine offensione se praebeat, etiam his, qui foris sunt, et his, qui intus: sine offendiculo quoque sit omni Ecclesiae Dei. Per omnia ad exemplum Pauli omnibus placeat: Non quaerens quod sibi utile est, sed quod multis, ut salvi sint (I Cor. X, 33) . Non quod suum, sed quod alterius est, quaerat; effecta sibi tanquam vas perditum, ut vas omnibus gratum et utile fiat. Et bonus quidem iste, quo anima reparanda est, modus. Cum enim eum, in sui reparatione accipit, fit mira in ea, et in hac parte mutatio dexterae Excelsi. Jam enim se postponit, ut alios praeponat, qui se antea et illicite diligebat, et de aliis non curabat. Jam vero quantum ad se, in tantum moderata, quantum vero [Col. 0417D] ad alios, in tantum intenta est: ut in his, quae ad se pertinent, admodum parca, et nulli penitus importuna: in his vero, quae ad alios, non modicum larga et sollicita sit. Quid etiam jam de sui reparatione superest, nisi ut firmam de venia 206 fiduciam bene sibi conscia concipiat, speique certitudine subnixa, postremos ab eo errores suos plene sibi indultos non discredat, a quo tam in ablutione, quam in reparatione sua, tot taliaque dona sibi prorogata non ignorat? Jam quodammodo cum Domino, et in hac luce septima, quam benevolentiam vocamus erga proximos, a labore suo pie requiescat; et in hac septima, quae certa vocatur de venia fiducia, a sepulcro tristitiae resurgat.
XI. Sic lota anima, et sic reparata, necesse est [Col. 0418A] ut coaptetur; et ab illo coaptetur ut decora sit, a quo lota est, ut munda sit; et reparata, ut integra sit. Concepta itaque firma spe veniae, instet et insistat pro acquisitione gratiae, oret sine intermissione, puras levet manus sine ira et disceptatione, et incumbat observationibus die ac nocte (I Tim. II, 8) . Nec verendum jam tali animae vultus suos ad oculos attollere majestatis illius: cum maculas jam omnes, quibus obscuratos aliquando circumferre solebat vultus, deterserit magnitudo pietatis illius. Nam qui ei spem veniae inspirat, ipse etiam eam ad deprecandum excitat, asserens se largum esse ad conferendum multum, qui se pium exhibuit ad remittendum peccatum. Ut autem digna sit accipere, quod petit, necesse est ut in opere sanctitatis devota sit; audiat [Col. 0418B] Dominum praecipientem, ut et ipse eam consequenter audire dignetur deprecantem. Alioquin, sciat, quod si avertit aurem suam, ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis (Prov. XXVIII, 4) .
XII. Sed dicit fortassis aliquis vestrum: quid haec omnia ad expositionem miraculi quod exhibuit in tertia manifestatione sua Dominus Jesus? Imo multum haec ad eam. Nonne de nuptiis quae factae sunt in Cana Galilaeae, hunc, quem habemus in manibus, ingressi sumus sermonem? Ut autem qualiter anima humana sponsa possit fieri illius sponsi, qui Deus est, ostendamus, haec omnia praelibamus. Nam sine his duabus personis, ut scitis, Sponso videlicet et Sponsa, celebrari nullatenus nuptiae possunt. Igitur post haec animam capacem facit ad accipiendum [Col. 0418C] quod dedit, qui eam primitus, et ut petat, devotam, et ut percipere mereatur, efficit dignam. Dilatat sinus ejus ad largam benedictionem suam, ut eos plenos reportet: ipso dante colliget haec, aperiente eo manum suam, et haec implebitur bonitate (Psal. CIII, 28) . Sed oportet ut quod accepit, retineat, et non ea temere effundat, ne evacuata inanescat. Divitiae sunt salutis, quas ex larga manu illius praedivitis acceptas apud se congregavit: consulo, ut in tuto eas loco reponat: non eas immittat in sacculum pertusum (Agg. I, 6) , ne effundantur, et effusae in nihilum redigantur. Repraesentet eas quam saepe ante oculos suos, ut sciat si quid in eis vel fur imminuat, vel tinea sive rubigo corrumpat (Matth. VI, 20) . Fur, concepta per laudem humanam, nimia laetitia est: rubigo vero contracta, per detractationem [ al. detractionem] humanam, nimia tristitia est. Haec mala thesauris nostris insidiantur, agitque dissolutio laetitiae, ne bonum nostrum purum sit, et amaritudo tristitiae, ne voluntarium sit. Ideo videat quomodo apud se sint, quae accepit; et ut mundum se animal probet, cibum revocet in os, quem transmisit ad ventrem. Jam animam quam sic vides orantem, promerentem, capientem, retinentem, satis aptam esse pronuntiabis.
XIII. Superest jam ut consummetur, cujus, ut mihi videtur, consummatio in his tribus consistit: in contemptu praesentium, in desiderio supernorum, et in plena dilectione Conditoris. Arbitretur jam [Col. 0419A] anima haec omnia visibilia quasi detrimenta (Phil. III, 8) ; reputet ea ut stercora; marcescat apud eam decor eorum; amarescat et dulcedo. Importabile et omnino intolerabile videatur ei, quidquid in hoc mundo, de hoc mundo, videt, audit, gustat, offacit, et tangit, quem sic possideat [ al. possideat (per usum) deesse videtur ], ut ei nullatenus inhaereat per affectum. Moriatur cum Sara morte vitali, et in duplici actionis atque contemplationis spelunca sepeliatur (Gen. XXIII, 19) : vitam habens absconditam cum Christo in Domino. In virtute simplici et simplicitate virili domi permaneat cum Jacob: nequaquam ad capiendum carnale aliquid per silvas mundialium curarum discurrat cum Esau (Gen. XXV, 27) . Mortua et aromatibus condita cum Joseph [Col. 0419B] reponatur in loculo in Aegypto (Gen. L, 25) , ut amori mundi hujus plene exstincta, et diversis virtutum odoribus referta, in interno occultetur secreto, quandiu versari compellitur in statu praesentis vitae tenebroso. Deinde contemnens terrena haec, et infima, coelestia toto annisu desideret et superna: quantoque mortificatur ad appetenda transitoria, 207 tanto et vegetetur ad concupiscenda aeterna: desiderium habeat dissolvi, et esse cum Christo (Phil. III, 23) . Talis jam anima perfecte nubilis est; et venit jam tempus ejus ut cogitet de nuptiis: ita tamen si tertium bonum apprehenderit, quod ad ejus consummationem diximus pertinere. Quod si lubet audire, quod sit, ipsum est plenitudo dilectionis Dei, quem amat anima, quae talis est, non solum inter [Col. 0419C] omnia, sed et super omnia; ut una cum ipso, et in ipso, gaudeat per omnia saecula saeculorum. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Status amantis animae, et repetitio subjectae materiae. โ 2. Gradus quindecim tendendi ad Deum a sui cognitione exorsa, desinit vita spiritualis in fervorem dilectionis. โ 3. In exteriori ac interiori homine, ut Deus sponsam suam perficit. โ 4. Maria id est voluntas devota: Jesus id est gratia interna: discipuli sunt ejus charismata. โ 5. Ut Jesus vocandus est ad nuptias. โ 6. Tres ministri corporis advocantes Jesum: primus rigor jejunii; secundus instantia vigiliarum; tertius maturitas silentii, quod triplex. โ 7. [Col. 0419D] Quatuor ministri mentis: meditatio, desiderium, humilitas, perseverantia. โ 8. Deficiente vino, id est, spirituali gaudio, ad internam gratiam suspiret anima devota. โ 9. Humilitatis ad quodlibet impetrandum efficacia. โ 10. Desideria devotarum mentium saepe repercussa, vel dilata ex occulta dispensatione divina. โ 11. Bonae voluntatis officium, ac obediendi studium. โ 12. In inspirationibus vitanda fallacia: supernae inspirationis indicia. โ 13. Non prius venit hora, quam suos voluntas devota moneat ministros. โ 14. Sex hydriae, sunt totidem genera meditationum, id est, de statu ante primam conversionem. โ 15. Secunda est, de statu conversionis: tertia de occultis Dei judiciis: reliquae de novissimis. โ 16. Fructus meditationum ex gratia Dei aspirante.
[Col. 0420A] I. Quidni jam talis anima, qualem in superiore sermone descripsimus, in solo Sponsi sui amore feliciter requiescat; locata inter brachia sua, in ipsius tantummodo et amplexibus, et osculis delectetur? Siquidem cuncta, quae in imo sunt, plene despicit, nullum in eis vel saporem sentit, vel decorem videt; superna vero etsi jam per desiderium teneat, sed necdum in re habet. Quidni interim exerceat se ad pietatem, quae juxta Apostolum, ad omnia utilis est, promissionem habens hujus vitae et futurae? (I Tit. IV, 8.) Exsultet itaque, et tripudiet cum Sponso, celebret simul castas nuptias, sit commistio cum puritate, sit conceptio in fecunditate, sit partus sine laesione. Habetis itaque sermone praecedenti, quibus modis animam humanam Deus facit [Col. 0420B] sponsam suam. Primo ergo, ut in eo audistis, lavat eam, secundo reparat, tertio coaptat, quarto consummat. Lavat, ut jam diximus, immundam: reparat discissam, coaptat ineptam, consummat destructam. Fit autem ablutio ejus quatuor modis: primo illuminatur, secundo stimulatur, tertio reseratur, quarto vero acuitur. Illuminatur, ut seipsam videat; stimulatur, ut per se et de se doleat; reseratur ut pravitates suas detegat; acuitur ut qualiter emundari queat, totis conatibus quaerat. Reparatio autem ejus ita fit: primo percipit fortitudinem, secundo devotionem, tertio benevolentiam, quarto fiduciam. Fortitudinem, ut se a pristinis foeditatibus contineat; devotionem, ut in sanctis se operibus exerceat; benevolentiam, ut se promptam, erga proximum, in [Col. 0420C] omnibus exhibeat; fiduciam, ut de praeteritorum delictorum venia speret. Fortitudinem ergo percipit in continendo, devotionem in operando, benevolentiam in obsequendo, fiduciam in sperando. Modi vero, quibus coaptatur, hi sunt: primo confertur ei puritas, ut deprecetur; secundo sanctitas, ut mereatur; tertio capacitas, ut suscipiat; quarto sollicitudo, ut retineat. Consummatur utique, cum cuncta terrena spernit, sola superna concupiscit, in sui Creatoris solius dilectione et dulcedine requiescit.
II. Videte, ne forte hi modi, qui modo quindecim propositi sunt, sint illi quindecim gradus, quos illi cantare decet, qui eosdem studet, gradus ascendere. Nam quia anima in imo, Deus autem in summo est: hos ei gradus quindecim sternit, ut per eos pertingere [Col. 0420D] possit ad ipsum. In primum siquidem eam gradum elevat, dum illam illuminat; in secundum, dum stimulat; in tertium, dum reserat; in quartum, dum acuit; in quintum, dum roborat; in sextum, dum exornat; 208 in septimum, dum informat; in octavum, dum circumdat; in nonum, dum excitat; in decimum, dum justificat; [Col. 0419D] Undecimus duodecimusque desunt gradus. in decimum tertium, dum erudit; in decimum quartum, dum erigit; in decimum quintum, dum incendit. Illuminat ad agnitionem, stimulat ad compunctionem, referat ad confessionem, acuit ad satisfactionem: et in his ablutio animae consistit. Roborat ad continentiam, exornat ad justitiam, informat ad benevolentiam, circumdat [Col. 0421A] ad fiduciam, et in his reparatio ejus. Excitat ad petendum, sanctificat ad promerendum, dilatat ad capiendum, revocat ad remunerandum et in istis aptitudo ejus. Erudit ad contemptum terrenorum, erigit ad desiderium supernorum, incendit ad amorem Conditoris, et in his consummatio ejus. A lumine ergo incipit anima propriae cognitionis, et usque ad ardorem divinae pertingit dilectionis, quia exordium nostrae salutis est, quod per propriam cognitionem aggredimur bonum; finis vero quod in divina electione consequimur beatum. Itaque in primis quatuor modis, quae polluta fuit anima mundatur; in aliis quatuor, quae discissa fuerat, reparatur; in quatuor vero subsequentibus, inepta coaptatur; in tribus autem novissimis destructa consummatur. [Col. 0421B] Abluitur ad emundationem, reparatur ad restitutionem, coaptatur ad decorem, consummatur ad perfectionem.
III. Jam non ambigo quin talibus studiis occupata, hujusmodi exercitiis intenta, copulari in sanctis illis nuptiis internis videlicet gaudiis possit sponsa Sponso, anima Deo. Perficere namque zelat similem suam, tam in his, quae pertinent ad hominem exteriorem, dum in sancta conversatione de vitio ad virtutem, et de virtute vadit ad virtutem, quasi de malo transmigrans ad bonum, de bono autem ad melius: quam in his, quae spectant ad interiorem, dum revelata facie gloriam Dei speculans in eamdem imaginem transformatur a claritate in claritatem, tanquam a Domini spiritu (II Cor. III 18) . [Col. 0421C] Haec enim innuere videntur interpretationes nimirum istorum, quia Cana, ut dicunt, zelum sonat, Galilaea vero transmigrationem seu revelationem. Fiunt itaque nuptiae in Cana Galilaeae, dum in castis et sobriis spiritualis jucunditatis gaudiis exsultat, et tripudiat sponsa cum Sponso; idque in zelo, quem habet in affectu exterioris transmigrationis, et in intellectu revelationis interioris. Talem zelum devota voluntas format, quae est mater Jesu, de qua dicitur; quia fuit ibi (Joan. II, 1) , haud dubium, quin in nuptiis. Haec est, quae Jesum, gratiam videlicet internam, per quem salus et vita nobis datur, et data custoditur, concipit per affectum, parit vero per effectum. Per affectum, dico, concipit, dum [Col. 0421D] quod salubre est, occulte in mente proponit. Per effectum vero parit, dum propositum bonum usque ad opus in aperto producit. Apte ergo dicitur, quia mater Jesu erat ibi; oportet enim his nuptiis necessario adsit devotio devotae voluntatis, cujus quam necessaria sit praesentia, in subsequentibus apparebit.
IV. Interest autem his nuptiis gratia, de qua loquimur, interna: intersunt etiam ut convivium sit plenum ejusdem gratiae charismata spiritualia, quia ut legimus, vocatus est Jesus et discipuli ejus ad nuptias (ibid., 2) . Non adest Jesus sine discipulis suis, nec gratia sine muneribus suis; quia gratia, ut ait Paulus, in me vacua non fuit (I Cor. XV, 10) . Hoc est quod alibi interrogari praecipit, ubi sit refectio [Col. 0422A] sua, ubi pascha suum faciat cum discipulis suis (Marc. XIV, 14) , significans, ni fallor, se velle interesse nuptiis, non solum quidem, sed cum discipulis suis. Deinde habes in subsequentibus quod vespere venit cum duodecim (ibid., 17) . Quid est hoc, nisi quod occumbente in nobis fervore tentationis, et leni temperie quietis internae aspirante, visitare nos dignatur gratia, habens in suo comitatu spiritualia sua charismata? Nam qui sunt duodecim isti, cum quibus venit, nisi virtutes illae eximiae, quas Apostolus fructus spiritus appellat, quos et duodecim ponit? Sunt autem istae: Charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Gal. V, 22) . Sed vocatus est iste noster Jesus cum [Col. 0422B] discipulis suis ad nuptias has. Credo nonnullum vestrum, duce experientia, praevolare verba mea, et scire quid putem per hoc intelligendum esse, quod ad nuptias vocatus dicitur Jesus. Quomodo est consuetudo vestra ad nuptias vestras vocare Jesum? Aestimo autem eum, diverso modo, a diversis multoties vocari, secundum quod ipse, qui vocatur, vocantibus voluerit inspirare. Ipse enim facit ut vocemus eum. Quem putas meliorem esse modum, 209 quo ad nuptias vocare debemus Jesum? Absit a me praesumpstio ista, ut tantae rei dicam me habere scientiam: quam ab eo solo reor posse sciri, cui datur experiri.
V. Non ergo vilis homuncio ego, dico me scire meliorem, quo vocandus est modum. Illum tamen [Col. 0422C] puto meliorem, quicunque fuerit, quo vocatus festinantior et hilarior occurrit. Quis autem is sit, quaerite, quaeso, non a me, sed ab experto, qui internorum motuum tam ad se quam in se, de se erumpentium diligens observator, et cautus discretor, ex longo jam tempore didicit, et in praesentia internae gratiae cum Jesu respirare, et in absentia suspirare, nec posse ullatenus quiescere, dum absens est, nec laborare in aliquo, dum praesens est. Verumtamen compulsus et hic prodere insipientiam meam, sicut et in nonnullis aliis, quae indaganda sunt a perfectis; factus sum insipiens, quia vos me cogitis. Ostendam, prout mihi in praesenti datum fuit sentire, quibus mihi videatur modis advocandus esse [Col. 0422D] Jesus. Quis sit iste Jesus, jam non semel, sed saepius audistis. Ego autem arbitror, quod ministri corporis simul et mentis mittendi sunt ad vocandum hunc Jesum; quia corporis simul et mentis est reparator cum adest, et mens, prout et corpus aegrotant, cum abest.
VI. Mittat corpus primo ministrum, rigorem jejuniorum; deinde instantiam vigiliarum; postremo maturitatem silentii. Saepe enim gustare meremur quod dulce menti, dum ab eo abstinemus quod suave est ventri. Habetis exemplum super hoc in sancto Daniele: qui dum panem desiderii non comedit, et aquam concuspiscentiae non bibit, vir desideriorum ex re appellatus (Dan. IX, 23) , usque ad occultorum notitiam pervenit. Sed et vigilare praecipitur [Col. 0423A] nobis, dum Dominus venturus est (Matth. XIII, 35) ; et ad vigilandum diluculo justus cor suum tradidisse asseritur (Eccli. XXXIX, 6) . Quod, licet de interioribus vigiliis mentis congrue accipi possit, multum tamen ad acquirendam gratiam corporales etiam vigiliae prodesse solent. Quid de gravitate silentii dicam? Quomodo auribus audiendi percipere potest verbum absconditum, qui in ore labi et resolvi per verbum non abhorret superfluum? cum silentio quietem comprehendimus ab occupatione exteriore; comprehendimus et solitudinem loci. Perfectorum namque est non solum verbum in se cohibere superfluum, verum etiam occupationes multoties exteriores. Et ad acquirendos uberiores fructus spiritus, humanum nonnunquam declinare [Col. 0423B] consortium, nam et sapientia scribi praecipitur in tempore vacuitatis, et qui minoratur actu, percipiet eam (Eccli. XXXVIII, 25) . Sanctus quoque David ut requiescere possit, elegit, non modo elongare et fugere, sed et in solitudine manere (Psal. LV, 8) . Sed et beatus Job dissimulasse se asserit, siluisse, quievisse (Job III, 28) . Divinitus quoque jubetur, ut legimus de Arsenio, fugere, tacere, quiescere. Hi itaque ministri sunt, quos mittere debet corpus nostrum ad advocandum Jesum. Multa quidem et alia sunt exercitia corporalia, quibus et absens, ut nos visitet, invitanda est gratia: sed hoc triplex ad praesens occurrit. Ad hoc fortassis triplex corporale exercitium aptari non inconvenienter potest, quod Lia dixit, per quod actuale non dubitatur notari [Col. 0423C] exercitium: Dedisse videlicet ei Dominum mercedem, quia tradidit ancillam suam viro suo (Gen. XXX, 18) . Ancilla nostra, est caro nostra; ipsa enim sicut dominae ancilla, sic spiritui debet esse subjecta. Quam viro nostro tradi, est ad imitationem Domini, qui solus animae legitimus est vir, a vitiis cohiberi. Cohibeatur per jejunium a voluptate, per vigilias a torpore, per silentium a loquacitate: et viro nostro tradita est. Qua tradita, datur merces nobis pro his ministris, quia his invitantibus approximat ad nos Jesus. Nam per rigorem jejunii spiritus elevatur; per instantiam vigiliarum alleviatur; per gravitatem triplicis quod breviter supra tetigimus silentii, ad internam quietem componitur. Hoc [Col. 0423D] triplex gratiae bonum hoc triplici nobis exercitio confertur. Et triplex nihilominus vitium aufertur: nam per primum voluptas mortificatur; per secundum torpor excutitur; per tertium inquietudo excluditur. Sic dum ancilla viro traditur, merces datur, et dum in vitula Samsonis aratur, ejus problema invenitur (Jud. XIV, 18) . Et dum caro affligitur, internorum notitia indulgetur: et Jesus cum vocatur, venire non dedignatur.
VII. Mittit autem mens primum, ministrum, meditationis puritatem; secundum, desiderii fervorem; tertium, humilitatis virtutem; quartum, perseverantiae 210 stabilitatem. Nam per meditationem, ubi et quomodo quaerat mens, eruditur; per desiderium inventus, ut veniat, deprecatur; per humilitatem, [Col. 0424A] ut eum apprehendere digna sit, meretur per virtutem perseverantiae suaviter amplectitur, et fortiter sibi astringens tenet, et dicit: Teneo eum, nec dimittam (Cant. III, 4) . Vocas ergo Jesum et discipulos ejus ad nuptias, si pro adipiscenda gratia, pro acquirendis spiritualibus muneribus, ad augenda et ordinanda interiora gaudia tua, voluptatem in te mortificas, torporem excutis, omnem inquietudinem excludis, purae meditationi insistis, devotae orationi incumbis, per humilitatem te dejicis, et in omnibus his stabilitate perseverantiae te figis.
VIII. Ecce mater Jesu erat ibi. Et vocatus est ipse Jesus ad nuptias (Joan. II, 1, 2) . Sed quae utilitas in utriusque est? Deficiente, ut evangelista, vino, ait [Col. 0424B] mater ejus, haud dubium quin Jesu, ad eum: vinum non habent (ibid., 3 et seqq.) . Nuptiae sunt, et deficit in eis vinum. Quis enim in hac vita tantae valet esse puritatis, ut nullum unquam, in eo, spirituale gaudium incurrat defectum? Nunquam in eodem statu permanet homo: motui semper subjectus est suo. Nam modo eum, ad summa, divinum elevat munus, modo vero, ad ima proprium dejicit pondus, ut licet nuptiae sint, vinum deficiat in eis. Sed deficiente vino, conqueratur apud Jesum mater ejus, pia videlicet querela conveniat internam gratiam devota voluntas, super defectu poculi interioris gaudii spiritualis. Non diu moestos tenebit convivas vini defectus, si super eodem defectu materna fuerit querela pulsatus Jesus. Hoc est, non [Col. 0424C] longo necesse erit tempore bona desideria nostra, in absentia gemere spiritualis laetitiae, si pro ejusdem reparatione laetitiae, apud internam gratiam, sollicitis non destiterit precibus suspirare. Conqueri ergo non desistat mater Jesu, nec se putet pati repulsam, licet in primis increpatorium ab eo suscipiat responsum. Et quidem suavis admodum responsio ejus, etiam eum corripiendo respondet. Nam cum percutit, sanat, et cum occidit, vivere facit. (Job V, 18) Percussio autem sua, emendatio nostra, et ipsius correptio nostra instructio est.
IX. Et quidem non ambigo, multos esse inter vos, qui crebro auribus audiendi et matrem Jesu super defectu vini, ipsum convenisse Jesum, et ipsum [Col. 0424D] matri increpatorium dedisse responsum audierunt. Quid mihi et tibi est mulier? (Joan. II, 4.) Fratres, quid sit juxta hunc sensum, quem modo in manibus habemus moralem, matrem ipsum Jesum super defectu vini convenire, ex verbis nostris audistis; sed longe melius atque evidentius ex propria experientia didicistis. Et si adhuc a nobis breviter id desideratis audire, hoc est, deficiente in mente, ut nonnunquam fit, gaudio spirituali, devota apud internam gratiam voluntate, piis gemitibus suspirare, ut id dignetur denuo restitui. Sed responso aliquantulum duro, haec eadem voluntas repercutitur, non, ut quod petit, ei denegetur, sed ut de sua petitione humilietur; humiliata, ad obtinendum quod petit, digna reddatur. Est enim inter virtutes caeteras [Col. 0425A] efficacissima, ad obtinendum aliquid, humilitas, magnumque habet in oculis ejusdem gratiae familiaritatis locum: ac per hoc, in petendo ausum, et in obtinendo effectum. Quid ergo est Jesu matri conquerenti dicere: Quid mihi et tibi mulier, nisi internam gratiam devotae voluntati pulsanti, propriam infundere fragilitatem ad notitiam, ne de magna, qua fervet, devotione, se efferat in superbiam? Quid, inquit, mihi et tibi est, mulier, quae non ex te quidem, sed ex me fervorem habes in desiderando: solus autem ego, sine te, facultatem habeo conferendi? Spiritualis quidem vini conferre possum dulcedinem: quia plenitudo mihi inest potestatis, ut hoc queam; sed quid ex te est, ut hoc facere debeam? humiliare ergo sub potenti manu [Col. 0425B] mea, ut de bona, quam a me accepisti, in benevolendo, devotione, te non extollas, et ad accipiendum quod postulas, quod mihi quidem et non tibi conferre possibile est, quanto humilior fueris, eo et dignior sis. Haec itaque causa est quare convenientem bonam voluntatem internam gratiam, super reparatione doni subtracti, eadem gratia humiliare docuerit, quia nisi humilis petitio nostra fuerit, fructuosa omnino non erit. Et ideo quotiescunque gratiam, pro adipiscendo ejus dono, interpellatis, studete ut, sicut in bona voluntate habetis devotionem, ita et in intentione habeatis veram humilitatem. Sola enim ipsa virtus est, quae dona gratiae, et quae adsunt, ne amittantur, custodit; et [Col. 0425C] cum desunt, ut restituantur, acquirit.
X. Utilis ergo responsio haec: quid mihi et tibi, mulier, ut suspirans pro dono subtracto voluntas bona eo quod petit dignior sit accipere, quo profundius 211 agnoscit, nec ex se esse, quod jam accepit, nec in se aliquod habere meritum, quo digna sit obtinere quod adhuc petit. Sic in Canticis petentem sponsam, pro magno, quem erga sponsum habuit, familiaritatis ausu, ut ad ejus quaedam secreta admitteretur, duro quodam censet feriendam responso; ut quo humilius sentit de seipsa, eo dignius, amplius, atque perfectius ad ea, ad quae suspirat, admittatur arcana. Nam dilectum suum alloquens, et ingenti cum desiderio postulans ut indicet ei ubi pascat, ubi cubet in meridie (Cant. I, 6) , audit confestim ut, si se ignorat, egrediatur, et abeat (ibid., 7) . Vides ergo sine causa non esse, quod sponsa petente ut sponsus ei sua ostendat secreta, ipse magis eam super propria convenit ignorantia cavenda. Ut et tu scias consequenter sine ratione non esse, quod quoties ad sublimia intuenda propheta Ezechiel elevatur, filius hominis appelletur (Ezech. II, 1, et seq.) . Sicut ergo ibi sponsae ad ostensionem secretorum aspiranti, egredi et abire jubet sponsus, si se ignorat: ita et hic, pro restitutione doni subtracti, bonae voluntati suspiranti, propriae fragilitatis notitiam infundit ipsa, quam petit gratia. Quid mihi et tibi est, mulier? hoc est dicere: quod petis, non ex aliquo merito tuo provenit, ut accipias; quae non minus indigna es ad obtinendum, [Col. 0426A] quam ego potens sum ad conferendum. Idcirco scito teipsam, ut eo in merito sis ditior in oculis meis, quo magis egena fueris in tuis. Non solum autem, sed necdum venit hora mea: quia meum est visitare, non solum quem deputo dignum, sed et quando judico opportunum. Spiritus enim meus super mel dulcis (Eccli. XXIV, 27) , non modo ubi vult spirat, sed et quando vult. Omnia tempus habent, tempus amplexandi, et tempus longe fieri ab amplexibus (Eccli. III, 1-5) . Quod placet tibi, nondum expedit tibi. Tempus tuum jam advenit in desiderando, tempus autem meum necdum advenit in conferendo.
XI. Hoc est, fratres, quod crebro sentimus, quia multoties, magna cum voce mentis, ad gratiam [Col. 0426B] clamamus; moram facit ipsa venire: et qui bonae voluntati nostrae dicit horam suam nondum venisse, eam certam facit nondum ei placere, ac per hoc nondum ei expedire ut visitet nos. Et justum quidem ac pium debet esse nobis sentire de causa: quia hoc facit pro bono nostro, tardans venire, ut augeantur desideria nostra: ut quo pro desideriorum augmento hilarior fuerit, eo ad nos et fecundior accedat. Haec itaque causa quod clamantem ad se devotam voluntatem non exaudit, et non ad insipientiam sibi. Vel ideo fortassis, ut quo diutius desiderata fuerit absens, eo et strictius teneatur praesens. Vel aliquid aliud illi quidem dispensatorium, nobis autem necessarium: ipsa, cum magna reverentia, disponente circa nos; et nobis semper [Col. 0426C] de omnibus, quae in nobis actitare solet, quod utile est providente. Sed in hac visitationis mora, a sua devota voluntas affectione non cesset; internas cogitationes mentis, quae in his spiritualibus nuptiis ministri quodam modo sunt, ad bonum excitare procuret. Non enim hoc solum est bonae voluntatis officium, ut ad gratiam pro gratia suspiret; est autem ut cogitationes cordis ad id quod bonum est exhortando trahat. Discurrat ergo media inter illam, et istas: ad illam vero accedat exorans; has autem, ut ejus jussionibus internis obediant, exhortans. Quae itaque illi orando dicit, vinum non habent: istis exhortando dicat: quodcunque dixerit vobis facite. Et bene sine ulla dicit exceptione, quodcunque: quia [Col. 0426D] non potest salubre non esse quod dicit Jesus, quod divina inspirat gratia.
XII. Scitis utique quod frequentissimo usu edocti estis, quia non uno, sed pluribus modis, sua vobis gratia praecepta informat. Non enim uno eodemque modo omnes estis in devotione accensi; sed haec, de qua loquimur, gratia vivificatrix sic adest omnibus, ut intendat etiam uni. Non est aliquis, ut arbitror, vestrum, qui non aliquid ab ea percipiat proprium, ut unusquisque vestrum dicere possit: Secretum meum mihi, secretum meum mihi (Isa. XXIV, 16) . Non sit tibi curae, sed quodcunque illa in corde tuo silenter dixerit, fac. Hoc autem sollicitus vide; et cautus esto, ut sit in corde tuo loquens, gratia erudiens: non autem hostis seducens. Nam fiunt in [Col. 0427A] corde nonnunquam immissiones per angelos malos (Psal. LXXVII, 49) . Sicut habetis de proditore Juda: quia misit ei diabolus in cor ut traderet Dominum (Joan. XIII, 2) . Et est aliquando in mente locutio Domini; sicut legitis sanctum David dicentem auditurum se quid loquatur in eo Dominus Deus; qui videlicet loqui solet pacem in plebem suam (Psal. LXXXIV, 9) . Loquitur autem gratia tibi, quando ordinatum est quod inspirat tibi. Tunc autem quod inspiratur dixerim ordinatum, si quod mente concipis, sicut quantum ad Deum est mundum, sic et quantum ad proximos sit pacificum; et 212 quantum ad teipsum discretum. Quid enim si bonum tibi videtur esse quod agis, et singularitate quadam notabile, atque obstinatione adamantina obfirmatus pacem [Col. 0427B] perturbas eorum, cum quibus oportet te, si vis salvus esse, ut unanimis habites in domo Domini, cum eis ambulans cum consensu? (Psal. LIV, 15.) Nam sapientia quae desursum est, primum quidem pudica, deinde pacifica est (Jac. III, 17) . Tertio considera ut sit discretum quod facis: quia omne quod est nimium, vertitur in vitium. Testimonium hoc verum est. Igitur ut breviter tibi ista colligam: quodcunque tibi inspiratur, agendum et exercendum, quod Deo placet, ut purum; proximus vero acceptet, ut pacificum: ut autem usque ad debitum possis perducere finem, ut moderatum, ut salubre, hoc internae gratiae accipe verbum: et quodcunque dixerit tibi, fac.
[Col. 0427C] XIII. Jam post haec facit Jesus quod postulat mater ejus. Et fortasse ideo paulo ante dixit nondum advenisse horam suam: quia ministros, ut quodcunque eis diceret, facerent, noverat matrem suam nondum admonuisse. Nam statim ut vidit sicut voluntatem devotam esse ad petendum, sic et cogitatus mentis, eadem exhortante voluntate, paratos per omnia ad obediendum: et se paravit ad exaudiendum, conferens benigne quod voluntas devote petiit conferendum. Sic enim se habet series evangelicae lectionis. Nam cum induceret matrem Jesu alloquentem ministros, et dicentem ad eos, quodcunque dixerit vobis facite: statim adjunxit: erant ibi lapideae hydriae sex positae. Et ut ostenderet ad quid ibi positae essent, subjecit. secundum [Col. 0427D] purificationem Judaeorum. Nec tacet etiam, cujus capacitates fuerint: capientes, inquit, singulae metretas binas, vel ternas. His ad ejus praeceptum impletis aqua, et ipsa in vinum mutata, desiderium cordis ejus tribuit Jesus matri suae, et voluntate labiorum ejus non fraudavit eam (Psal. XX, 3) . Quid nobis innuitur per hydrias istas? accipiamus, si placet, per eas sex quaedam genera meditationum, secundum grossum, quem ego in hujusmodi habere soleo intellectum. Et videbitis jam, cum eas sigillatim inspicere coeperitis, ut Judaeorum in eis purificatio consistat.
XIV. Et prima meditatio sit de statu illo quem ante conversionem habuimus: in quo aliquandiu sub peccati jugo a vetusta servitute detenti sumus. [Col. 0428A] Meditatio haec prima hydria sit. Sed et status ille facinorosus atque flagitiosus quaedam quodam modo hydria fuit. Hanc putem hydriam esse quam abs se abjecit mulier illa, ut verba hominis audivit, qui dixit ei omnia quae fecit (Joan. IV, 28) . De qua scriptum habetis: reliquit hydriam suam mulier. Sedit autem super puteum, humilians se ille inter mortuos liber (Psal. LXXXVII, 6) , super pravitatis nostrae profundum: fatigatus ex itinere mortalitatis assumptae, quod sexta aetate aggressus fuerat. Ad quem puteum venit mulier haurire aquam, illicitam ad se trahens voluptatem: de qua omnis qui bibit, teste Domino, teste ipsa experientia, sitit iterum; quia carnis delectatio satietatem non praestat, cupiditatem autem irritat. Neque ipse in quo hauriret habuit: [Col. 0428B] et puteus altus est (Joan. IV, 11) . Peccatum etenim non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Pet. II, 22) . Et pravitas humana profundissima quaedam abyssus est. Auditis postmodum verbis ejus salubribus: reliquit hydriam suam mulier, et abiit in civitatem, admonens homines ut venirent ad ipsum. Et exierunt, ait Scriptura, et venerunt ad illum (Joan. IV, 50) . Quod et vos jam fecistis; auribus namque audiendi percipientes ejus verba, abjecta hydria pristini status vestri; aliis jam eum evangelizatis, juxta illud: Qui audit dicat: Veni (Apoc. XXII, 17) . Hanc itaque jam reliquistis, quantum ad conversationem; habetis autem eam, cum opus fuerit, quantum ad meditationem.
XV. Secunda vero meditatio sit de statu quem [Col. 0428C] nunc tenetis conversi: qui, etsi ab iniquitate mundus est, a tentatione tamen immunis non est: status ille praecedens, sub rege Aegypti et tenebrarum, luto libidinis sordidus, et palea xenodoxiae levis fuit. Hic autem in deserto est, quem quot, qualia quantaque pericula contingant, soli qui experiuntur, agnoscunt. Meditatio tertia de occulto ac districto Dei judicio est; qui terribilis est in consiliis super filios hominum (Psal. LXV, 6) . Et pro tertia hydria accipite eam. Quod quidem judicium, cum non possit esse non justum, semper tamen, quandiu hic vivimus, quid de nobis sentiat, est penitus occultum; quocirca quod justum est non debet reprehendi. Quarta meditatio sit de exitu ab hac vita: quando viam universae carnis ingressi, in perceptione [Col. 0428D] mercedis, cognoscemus quales a Deo sumus, ab aeterno, praevisi. Et hanc accipite pro hydria quarta. Quinta de aeternitate est poenae gehennalis, sicut sexta de aeternitate gloriae coelestis. Et de utraque meditari quintam et sextam hydriam habere est.
213 XVI. Has autem hydrias, ad praeceptum Domini Jesu, aqua ministri implent, cum inspirante gratia interna, in istis sex gradibus meditationum cogitationes nostrae demorantes, timore valido concutiuntur. Ecce breviter audistis, quid sit eas a ministris aqua adimpleri. Ad ostendendum vero qualiter adimpleri debeant, profusius aliquid dicendum. Sed hoc facere in sermone isto non valemus; [Col. 0429A] audietis ergo largiente Domino, in sermone hoc subsequenti, quomodo ego hydrias illas aestimem esse adimplendas, et quid putem accipiendum per metretas, quas singulae capiebant. Itaque quid de his sive de aliis, usque ad finem miraculi de quo loquimur, nobis fuerit revelatum, pro vestra in medium aedificatione, ad laudem et gloriam omnipotentis Dei, proferemus: qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Status ante propositum conversionis, isque in proposito considerandus. โ 2. [Col. 0429B] Quam districta, occulta atque incomprehensibilia Dei judicia. โ 3. Formidanda hora exitus ab hac mortali vita. โ 4. Poena infernalis, ne incurratur: gloria coelestis, ne amittatur. โ 5. Primus meditationis modus ex septem peccati circumstantiis compositus. โ 6. Secundus, ex sterilitate in operibus bonis: tertius ex intuitu personae offendentis et offensae. โ 7. In statu conversionis, I. attendenda instabilitas mentis: II. languor corporis ad opera virtutis. โ 8. III. Metuenda spiritualis ruina, nisi sustineat gratia divina. โ 9. Circa Dei judicium; I. meditandi modus: vereri ne ulla peccata dimiserit: II. ne ulla acceptet bona opera. โ 10. III. Ne tam prospera quam adversa accrescant in cumulum perditionis. โ 11. Circa horam mortis: I. quam tristis et invita sit animae et corporis separatio: II. dissolutio cadaveris in fetorem et vermes: III. tribunal Christi Domini. โ 12. Circa poenas inferni: [Col. 0429C] ignis, vermis, aeternitas; circa gloriam: beatitudo habenda in te, in concivibus, in Deo. โ 13. Hi sunt ministri timoris salutaris, moderandi a principe triclinii, id est virtute discretionis. โ 14. Primo bonum vinum ponit carnalis homo. โ 15. Anacephalaeosis spiritualium nuptiarum cum anima. โ 16. Hydriae sex sunt totidem meditationes emundandis internis sensibus. โ 17. Mos pravus hominum hujus saeculi in positione vini, alienus ab approbatione Dei. โ 18. Bonum vinum servat nobis Deus in patria.
I. Contingit nonnunquam et apud me hydrias istas impleri aqua. Ut enim modo ad eas per ordinem vadam, confero me, cum vacat, ad hydriam primam; et introspiciens video quam fetidus et foedus, quam turpis et indecorus fui: et pavore magno percussus, miror quomodo me talem sustinui [Col. 0429D] qualem me tunc fuisse modo deprehendo. In hoc autem statu, in quo nunc sum, quem ut emendatius viverem arripui, in modico a pristinis me video mutatum. In quo sicut non tantum forte, quantum in praecedenti fui, videar esse frigidus per culpam, sed nec calidus sum per justitiam; sed magis per negligentiam tepidus, ac per hoc ab ore Domini evomendus (Apoc. III, 16) . Et quidni et jam in hoc mihi formidandum, qui religionis quidem suscepi habitum, religiosum autem non habeo effectum? Quidni ille circumferatur ad testimonium, dum iste non exercetur ad beneficium? Hoccine est saeculum reliquisse? Quae enim ad saeculum pertinentia opera plene reliqui? Et si forte opera, quae verba? et si forte verba, sed quas cogitationes? Certe qui juste, [Col. 0430A] sobrie et pie vivere voluerint, prius necesse est ut non solum impietatem, sed et saecularia abnegent desideria (Tit. II, 12) . Ecce quomodo et haec, apud me, hydria impletur aqua: quae sine timore utique me esse non sinit haec, qua in statu isto marceo, ignavia.
II. Erigo post haec oculos ad judicium Dei, justum quidem, sed occultum; et invenio eos caecos: nihil enim hic video in caecitate mea. Nec est jam omnino nihil quod video, qui video non posse me hic aliquid videre. Elevo igitur caecum mentis aspectum ad irreprehensibile et incomprehensibile judicium Dei omnipotentis: et quid de me, in eo, sentio, penitus non deprehendo. Nam, si sanctus atque justus sum, sed opera mea in manu ejus sunt: [Col. 0430B] et nescio utrum amore an odio dignus sum: sed omnia mea in futurum reservantur incerta (Eccli. IX, 1) . Trepido, fateor, multum in densissima caligine hac: et ad me ipsum conturbata est anima mea, palpando incedens, et quo ponam miserum pedem non satis discernens: quia abscondita est via mea, et circumdat me Deus tenebris (Job III, 23) . Et dira necessitas, qua compellor quidem ire, sed nescio quo: sed et qua vix agnosco. Et utrum cogitet super me cogitationes 214 pacis, et non afflictionis nescio (Jer. XXIX, 11) : scio autem quia terribilis est in consiliis super filios hominum (Psal. LXV, 5) . Sed quam terribilis quis scit? vereor tamen, ne super me excitet furorem, et effundat iram suam: nihilque de me aut circa me, nisi [Col. 0430C] quod adversum me est, disponat. Nam si vas electionis apostolus Paulus, nihil sibi conscius, in hoc justificatus non est, pro eo quod qui judicat eum Dominus est (I Cor. IV, 49) : quomodo ego jam justus sum, qui mihi conscius sum? Et cum causam habeam longe dissimilem, eumdem quoque, et non alium judicem. Cautus proinde ac prudens sanctus David, qui tantam tanti Judicis districtionem conspiciens; sed, etsi vellet contendere cum eo, se non posse respondere unum pro mille praesentiens, de internorum prorsus qualitate diffidit, et ad precis humilitatem recurrit, et dicit: Non intres in judicium cum servo tuo, Domine (Psal. CXLII, 1) . Judicium trepidus exhorruit, et ideo ad misericordiam [Col. 0430D] providus confugit. Et quare refugit judicium? Quia non justificabitur, ait, in conspectu tuo omnis vivens (ibid.) . Neminem prorsus excepit, non patriarcham primum, non prophetam egregium, nec aliquem in hac mortalitate de immundo conceptum semine ante eum novit justificandum, si cum eo vellet intrare in judicium. Nam si sane sapuit Petrus: Vix justus salvabitur (I Pet. IV, 18) ; et quid subdidit? Impius et peccator, qualem me esse non diffiteor, ubi parebunt? (Ibid.) Talis meditatio hydria tertia est: quae et ipsa utique aqua plena est.
III. Praevenio etiam apud me frequenti meditatione exitum meum ab hac vita, et eamdem meditationem quartam mihi hydriam efficio; sed et [Col. 0431A] ipsam aqua plenam etiam usquo ad summum invenio. Scio etenim, et certus sum, quia oportebit me hinc exire; sed nescio tempus, nescio modum, nescio locum. Sed et recedens hinc, nescio quo vadam. O terribilis et ideo tremenda hora resolutionis meae! Ille etiam, qui tanti talisque desiderii erat vir, ut bene sibi conscius cuperet dissolvi, ingemiscit gravatus, nolens utique despoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est a vita (II Cor. V, 4) . Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) , ait Agnus incontaminatus et immaculatus, Christus Jesus, cum imminere sibi sentiret mortem: et ego mortis non expavescam horam? Ipso in agonia posito, factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII, 44) ; et ego non trepidabo praesciens resolutionem meam tam terribilem futuram? Quidquid hic est amittam, nesciens quid ibi quo pergo inveniam. Scio quod aeternum supplicium, si mihi juxta meritum condignum rependitur stipendium: Nam stipendium peccati mors (Rom. VI, 23) . Iniquitatem meam profecto ego cognosco. Et de judice meo legi: Ad iniquitatem respicere non vales (Habac. I, 13; Job XIII, 25) . Jure ergo ego expavesco, leve folium, quod vento rapitur, potentiam tuam tantam: et stipula ego sicca, tam severam persecutionem.
IV. Jam vero hydria quinta meditatio est poenae infernalis; et sexta contemplatio gloriae coelestis. Et utraque apud me aqua plena est: aequaliter me pertimescente, ne hanc perdam, et ne illam incurram. [Col. 0431C] Et cum hoc summi Regis palatium, illud autem ergastulum sit, in quovis mittimur, ulterius non exitur. Nam aeternaliter et illud ad damnationem detinet inclusos; et istud ad felicitatem detinet admissos. Ecce ostendi vobis qualiter apud me illae hydriae implentur: et potestis jam evidenter ex his quae dicta sunt perpendere quod in eis eorum continetur purificatio, qui non in manifesto, sed in occulto Dei sunt: quorum laus non ab hominibus, sed ex Deo est (Rom. II, 29) . Nam in his sex generibus purificationum purificatur, qui Deo vel peccata sua, vel dona confitetur. Sed quaeritis etiam de mensuris istis quas habebant hydriae, pro eo quod in Evangelio legitis, quia capiebant [Col. 0431D] singulae metretas binas vel ternas (Joan. II, 6) . Desiderio vobis est audire quae sunt harum hydriarum metretae: a quo non estis fraudandi.
V. Dicam quomodo ego non modo binas, sed et ternas soleam in eis invenire metretas: cum me contingit eas metiri. Vos fortassis meliori modo reperietis eas; non erit tamen omnino abs re audire modum nostrum, qui quidem talis est. Cum pravum et iniquum, quem ante conversionem ducere solebam, statum ad memoriam revoco, me ante me statuens, primum studeo considerare quae et qualia, quot et quanta mala commisi: sed et ubi, et quando, et cum quibus mortifera multa peregi. Haec enim septem ad mentem reducere debet, qui perpetrata a se flagitia et facinora plene [Col. 0432A] intueri, et agnoscere studet. Sed forti et rigida haec apud se cogitatione revolvat ad compunctionem, non autem molli et frigida ad delectationem. Nam idcirco et lapideae hydriae dictae sunt, ut constanti haec meditatione 215 ruminentur; non autem vaga et debili cogitentur. Qui enim, ut, verbi gratia, de prima loquamur, et de aliis intelligatur, sic mala quae egit ad memoriam revocat, ut in eadem recordatione molliter et turpiter, quasi in foedo et fetido delectationis lecto requiescat, luteam magis, ut mihi videtur, quam lapideam hydriam habet. Hic est qui, corde reversus in Aegyptum, revolvit apud se piscium curiositatem quam inviscerabat; revocans ad mentem tam illicitarum delectationum cucumeres et pepones, quam occupationum [Col. 0432B] et sollicitudinum anxietates amarissimas et acerrimas, quas porri innuunt et cepe, et allia; ac ideo dulcem et sapidam fastidiunt refectionem mentis, quam, ut scitis, innuit manna. Forti ergo, in quantum possum, cogitatione, ut compungar, non autem molli, ne illicite delecter, recogitans annos meos, non in dulcedine, sed in amaritudine animae meae, ut hydria mea lapidea sit, reduco mihi in memoriam septem ista opera, videlicet mala mea; mensuram eorum et numerum, modum et locum, tempus quoque et personas: et ad me reversus dolore magno, et timore valido percellor: dum tantam talemque in pariete meo depictam animalium et reptilium abominationem intueor (Ezech. VIII, 10) .
[Col. 0432C] VI. Deinde considerare studeo quod, multis adeo magnisque malis oneratus, vel omnino nulla, vel admodum pauca et parva sim bona operatus: sicut malis plenus, sic et bonis vacuus. Utrobique vero reum me aspicio, tam in omittendo videlicet praecepta, a bonis abstractum, quam in admittendo prohibita, ad mala illectum (Jac. I, 14) . Talem me fuisse in statu ante conversionem meam recolo: videlicet sicut sordidum in illicitis, sic et sterilem in necessariis. Et sunt haec duo genera cogitationum, quasi duae in prima mea hydria metretae. Adhuc autem quis ego sim, qui peccavi; quis ille sit, cui peccavi; et multis ex causis apud me colligens quanta homo devotione parere debeat Deo, conjicio [Col. 0432D] quanta debui vitare instantia, ne ipsum contemnerem in utrovis istorum, vel in admittendo quod prohibet, vel in omittendo quod jubet. Et hoc modo metretam in hac hydria mea superaddo tertiam: ut hoc sit primam metretam habere, considerare me sollicite mala quae feci: secundam, bona quae agere non solum neglexi, sed et contempsi; tertiam vero quanta debui praecavere sollicitudine ne admitterem illa, vel omitterem ista
VII. Jam in hoc statu, in quo nunc sum, sollicita me diligentia et frequenti sollicitudine circumspicio: et appareo mihi non mediocriter et mente instabilis, et corpore imbecillis. Non tamen de robore carnis meae loquor, sed de fortitudine verae virtutis. Ut autem silentio supprimam mala, quae tum in [Col. 0433A] mente cogitando quam in corpore operando committo, ecce quanta in me bona, et ipsa in mente instabilitas et in corpore fragilitas offuscat. Verba orationis quidem lingua loquitur, sed mens per diversa vagatur; non versatur in corde quod profertur in ore; sed perdentibus in me muscis suavitatem unguenti (Eccli. X, 2) , tot super cadavera volucres descendunt, ut abigere eas Abram nequeat (Gen. XV, 11) ; et quod pejus est, aliquando nec abigere curat. Simili modo cum lectioni insisto, cum os seris silentii claudo, misera mens quietis impatiens, utpote garrula et vaga (Prov. VII, 10) , nec ibi se totam ad intellectum colligit, nec hic ad plenam se quietem componit. Cum bona aliquando mens fluctuans vel tenuiter admittit; vel non, vel vix, in [Col. 0433B] se elationem reprimit: cum vero mala, sero et fortassis non satis gladio semetipsam compunctionis transfigit. Sed quid ire conor per singula? Innumerabiles sunt enim morbi ejus. Et o quantum imbecille ad opus virtutis corpus! nam velox ad somnolentiam, ad gastrimargiam, ad lasciviam, ad pigritiam; tardum autem ad vigilias, ad abstinentiam, ad continentiam, et ad necessarium manuum opus. Cum in hunc modum duplicem in miseriam investigo, in hoc, in quo nunc statu sum, et investigans deprehendo, nimirum binas et in hac hydria mea metretas invenio.
VIII. Post haec video quantae, qualive tam instabilis quam debilis pateam ruinae, si me manus non [Col. 0433C] sustineat clementiae divinae. Et metretam tertiam adjungo. Cum enim tot generibus aegritudinum tam in anima quam in corpore subjaceam, etsi quibusdam forte necdum subjaceam, cum ad ea tamen plene dispositus sum, quid mirum si me praevideam incursurum et morbum, nisi cura eum Medici praeveniat, et mortem, nisi ipsius eam operatio differat? Et meditationem istam metretam intellige tertiam Et bona quidem metreta haec, quae hominem admodum in propria continet mensura; non eum permittens elevari super se, sed humiliter instituens, ut solide 216 consistat in se. Nam quomodo jam ambulat in magnis et mirabilibus super se, qui propriam, qua circumdatus est, plene intuens infirmitatem, illud beati Job cogitur exclamare: Ecce non [Col. 0433D] est auxilium mihi in me (Job VI, 13) . Unde et Psalmista, ad orationis praesidium humiliter fugit, et dicit: Non avertas faciem tuam a me (Psal. CXLII, 7) . Addidit et causam quare oret, ne avertat faciem suam a me; et similis ero, inquit, descendentibus in lacum (ibid.) . Hoc est dicere: non subtrahas tuum a me auxilium, quia, ipso subtracto, illis in nullo dissimilis ero, qui concupiscentiae ictibus percussi proruunt in peccatum. Nam nisi tu, Domine, adjuves me, paulo minus cadet, et cadens et habitabit in inferno anima mea (Psal. XCIII, 17) . Tres ergo in hac hydria metretae, tres sunt in isto in quo nunc sum statu cogitationes istae. Prima est, cum apud me revolvo quanta nutem instabilitate in mente; secunda, quanta fragilitate aegrotem in corpore; [Col. 0434A] tertia vero cum plene scio me non posse subsistere, tanta pressum miseria, absque sustentante me manu divinae clementiae.
IX. Tertia illa hydria meditatio est, quam penes me habeo, cum de occulto, et de districto judicio Dei subtiliter penso, quae et ipsa non modo binas, sed et trinas metretas capit. Et prima est, cum a facie districtionis ejus formidans, et ne forte ipse reprobatus sim, varia hinc inde me suspicione feriens, anxie timeo, ne ulla velit mea mala misericordiae suae munditia abluere, sed ad suum ea magis judicium referre. Sciens utique et ultorem esse gladium, et esse judicium, cogitationes apud me habeo varias, in me, et mentem in diversa raptam. Timeo multum ne scriptum peccatum meum sit [Col. 0434B] stilo ferreo, in ungue adamantino, vigilante super reprobum suum severissima animadversione justi judicii Dei: et quibus adjuvetur ad condemnandum me, condita habentis apud se scelera mea, et signata in thesauris suis. Secunda etiam metreta est, ne bona, si quae agere videor, aeterno me persequens odio, non acceptet: sed modo quodam, quantum ad se quidem justo (quia aliud dicere non audeo) quantum ad me terribili et occulto, ipsum ad malum cooperari faciat. Nam, sicut diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. VIII, 28) : sic dicunt quidam, quod odientibus Deum omnia cooperantur in malum, his, prout immobiliter super justa eorum reprobatione fixum est, in aeternitate, [Col. 0434C] qui praevisi sunt damnandi. O opera Dei pavenda et tremenda, in quibus terribilis apparet super filios hominum! quia, ut ait Ecclesiastes, nemo potest corrigere quem ille despexerit (Eccle. VII, 14) . Et juxta sententiam beati Job: si destruxerit, nemo est qui aedificet (Job XII, 14) : si incluserit hominem, nemo est qui aperiat. Vae mihi! ut de duabus istis metretis adhuc loquar, si me reprobans, et ideo nec mala mea diluens, nec bona acceptans, ejicere proponit a facie clementiae suae, aeternae me quoque oblivioni tradens: utpote vas irae aptum in interitum (Rom. IX, 22) .
X. Metreta huic tertia est hydriae, cum de eodem adhuc judicio cogitans, timeo, ne forte quidquid [Col. 0434D] mihi facit, malo meo faciat: disponens adversa contra me tam in prosperis, in quibus favere, quam in adversis, in quibus furere videtur; nam cum arrident prospera, timeo ne, ipso occulte disponente, ideo arrideant, ut irrideant: quatenus videlicet illorum fallax, ut ita dixerim, arrisio, bonorum, si quae temporalis sit retributio; malorum autem, quae feci, aeterna damnatio. Cum autem furunt adversa, paveo ne tantum initia dolorum sint haec, nam finis eorum sine fine, aeternus, interminabilis, et indeficiens defectus, et mors vitalis. Itaque ut de beatis quidam ait: Si quando ridet mihi Deus, non credo ei: et si quando me feriat, scio quoniam, cum expleverit in me voluntatem suam et alia similia praesto sunt ei (Job XXIII, 14) . Idcirco, si venerit [Col. 0435A] ad me, non videbo eum, et si abierit, non intelligam. Si repente interroget, quis respondebit ei; vel quis dicere ei potest, cur ita facis? Deus cujus resistere irae nemo potest, sub quo curvantur, qui portant orbem. Quantus ergo ego sum, ut respondeam ei, qui, etiamsi habuero quidpiam justum, non respondeo ei, sed Judicem meum deprecor. Et cum invocantem me exaudierit, non credo, quod exaudierit vocem meam (Job IX, 11 et seqq.) . Lege expositionem beati Gregorii papae in Moralibus [Col. 0435D] Lib. IX Mor., cap. 10 et seqq. super haec: Et hae tres in hydria hac tertia erunt metretae.
XI. De exitu vero nostro ex hac vita cogitare, quartam hydriam habere est. Et ipsa, sicut istae per quas transivimus, tres metretas habet. Et primam habere me puto, cum apud me pertracto quam [Col. 0435B] dura et aspera, quam tristis et invita illa disjunctio ab invicem horum duorum cohabitantium, de corpore loquor et spiritu. Plane omnis caro fenum, ut ait Isaias; vere fenum est populus (Isa. XL, 6) . Sed et vapor est vita nostra, et deinceps exterminabitur (Jac. IV, 14) . Dissolvit domum hanc, terrestre corpus nostrum dico, et festinante 217 terra ad terram, exire compellitur spiritus. Addo hydriae huic metretam secundam: cogitans de corporis putredine post exitum animae. Considero modo in corporibus mortuorum, quid meum erit post mortem: quod profecto dissolutum per mortem, redigetur in pulverem, eritque post putredinem vermis: post vermem, pulvis. Et magna mihi apparet confusio in hac metreta secunda: sicut et trepidatio in prima, [Col. 0435C] et terror in tertia. Ipsa metreta tertia ad illam pertinet horam, in qua districti Judicis conspectibus praesentabitur anima, manifestanda, ut ait Apostolus, ante tribunal Christi, ut referat prout gessit in corpore suo sive bonum, sive malum (II Cor. V, 10) . Et hi tres in hac hora mihi apparent formidandi: hostis accusans, conscientia attestans, judex examinans. Miser ego, quid tunc faciam causam habens languidam; qui nec usque [ al., ultra vel ulterius] latere tunc potero, spectaculum factus inimico accusanti, mihi ipsi confitenti, Deo judicanti?
XII. Jam vero quia aliquandiu in metretis harum hydriarum demorati sumus, ut breviter percurramus quod adhuc restat dicendum in quinta hydria, [Col. 0435D] quae est meditatio calamitatis infernalis, metreta prima exustio est ignis; secunda corrosio vermis; tertia vero utriusque aeternitas: quia et ille inexstinguibilis, et hic dicitur immortalis. In sexta autem hydria, quae ultima est, quae est meditatio gloriae coelestis, primam metretam habes, si apud te pertractes quae erit beatitudo quam ibi habebis in teipso: secunda, si quam in civibus; tertia quoque, si quam possidebis in Deo. In teipso fortitudinem habebis verae potentiae: in civibus suavitatem amoris sinceri: in Deo autem plenitudinem summae sapientiae: plene roboratus, perfecte inflammatus, et ad omnia illuminatus.
XIII. En hae sunt in singulis sex hydriarum metretae [Col. 0436A] tres: quas, ut jam dictum est, hydrias aqua ministri impleverunt usque ad summum, cum plenum ac perfectum in his sex generibus meditationum, ad inspirationem internae gratiae, cogitationes mentis timorem concipiunt. Sed necesse est ut qui ministris jussit hydrias aqua impleri, faciat eos et inde vinum haurire, quia eadem gratia cogitationes nostras demulcet per amorem, quae eas terret per timorem. Ut enim aqua timor, sic et vinum est amor. Verum prius aqua et postea vinum: quia initium quidem sapientiae timor Domini (Psal. CX, 10) : sed perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV, 8) . Hanc autem commutationem discretio, quae mater est aliarum omnium virtutum, dijudicet; dijudicatam probet, quia ad eam pertinet, [Col. 0436B] suo approbare favore, quod amor ordinatus mentis cogitatus demulcet, ad consolationem: ne timor eos nimis deterreat, ad desperationem. Et hoc est quod ministri jubentur haurire nunc et ferre architriclino, ut cogitatus mentis, qui ad instinctum divinae gratiae in singulis his meditationum generibus nonnihil cogitando infunderent, unde dolendo timerent, et timendo dolerent, ad inspirationem ejusdem gratiae nunc, id est post longum cruciatum, aliquid pie praesumendo hauriatur, unde approbante discretionis prudentia et amando sperent, et sperando ament. Nam prudens et cauta discretio, princeps triclinii est, quod sonat architriclinus: ad cujus pertinet principatum providere, ut memoria stabilis sit, ratio perita, voluntas vero munda. Ad [Col. 0436C] haec quippe tria istud triclinium spectat in quo nimirum discretio principatum agens, ne memoria a se dispersa vagetur: ne ratio interno lumine privata per erroris tenebras obscuretur: ne voluntas per appetitum illicitum inquinata, verae munditiae puritate exspolietur. Sed cui hujus spiritualis commutationis bonum discretio attribuere debet, nisi ei quo omne bonum nostrum, sine quo nihil possumus facere? ipse est Dominus noster: a quo omne datum optimum et omne donum perfectum descendit (Jac. I, 17) .
XIV. Vocato ergo sponso, qui, quis sit, satis jam audistis; dicat ei architriclinus iste, quod bonum usque adhuc servaverit vinum; deputans ei, ut [Col. 0436D] post irriguum inferius, irriguum det superius (Jos. I, 15) , et post tempestatem, tranquillum faciat (Tob. III, 22) . Verum non ita agit omnis homo, sed primum bonum vinum ponit, et cum inebriati fuerint, tunc id quod deterius est. Placet vobis audire, qualiter hoc agat quisque carnalis? Ipse enim est, qui hoc loco appellatur homo. Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt (Job XXI, 13) . Ecce cum inebriati fuerint, ponitur quod deterius est. Audite et Salomonem, cujus et super eadem re haec verba sunt: Favus distillans labia meretricis, et nitidius oleo guttur ejus (Prov. V, 3) . Nonne et istud vinum bonum? sed primo positum est. Videte positum inebriatis id quod deterius est. Novissima [Col. 0437A] vero ejus amara quasi absynthium, et acuta quasi gladius biceps (Prov. V, 4) . Significans, ni 218 fallor, in concupiscentia mundi istius, cum quo fornicantur filii saeculi hujus, nonnihil dulce in verbis seductoriis praecedere et nitidum: sed subsequi, quod ad sorbendum amarum est, et ad sentiendum acutum. At vero Sponsus animae Deus, servat bonum vinum usque adhuc: quia metuenti eum, ut ait Scriptura, bene erit ei in extremis (Eccle. I, 13) . Et disciplina ejus primum non videtur esse gaudii, sed, moeroris: postea vero fructum pacatissimum exercitatis, per eam, reddit justitiae (Hebr. XII, 11) .
XV. Venimus jam ad finem miraculi, quod in tertia sua apparitione, seu manifestatione operatus est Dominus Jesus. Vultis ut quae dicta sunt prolixe, [Col. 0437B] in sermonibus istis de miraculo isto, compendiose repetantur: ut evidentius per intellectum capiantur, et arctius in memoria teneantur? Ecce facio quam compendiosius possum. Nuptiae factae in Cana Galilaeae, internae sunt deliciae mentis celebratae in anima, quae de bono ad melius, de meliore ad optimum proficit: et in transmigratione operum exteriorum, et in revelatione internorum mysteriorum. Has spirituales refectionis delicias insimul habent Sponsus et sponsa, Deus et anima. Existente ibi matre Jesu, vocatur et Jesus cum discipulis suis: quia praesente devota voluntate, quae internam gratiam et concipit per affectum purae dilectionis, et parit per effectum egregiae actionis; piis gemitibus, et piis operibus invitatur eadem [Col. 0437C] gratia interna, et charismata ejus spiritualia. Deficiente autem vino, matrem Jesu ad eum, vinum non habent, dicere, est, subtracto gaudio spirituali, devotam, apud internam gratiam, voluntatem pro ejus reparatione, pia querela suspirare. Eidem vero matri, quid mihi et tibi est, mulier? nondum venit hora mea, respondere, est gratiam internam devotae voluntati, et propriam fragilitatem ad notitiam infundere, et quod non ei expedit, ut adhuc accipiat, quod petit, intimare. Matrem quoque ejus, quodcunque dixerint vobis facite, dicere ministris, est voluntatem devotam, ut occultis internae gratiae motibus, per omnia, obedientes sint internae mentis cogitatus, exhortari.
[Col. 0437D] XVI. Lapideae hydriae sex positae, ad purificationem Judaeorum, sex genera sunt meditationum exercenda, ad emundationem, in fide et veritate, Deo confitentium sensuum internorum. Primum genus est de statu illo quem ante conversionem habuimus. Secundum de statu isto quem nunc conversi tenemus. Tertium de judicio Dei, cujus occultae dispositioni subjacemus. Quartum de exitu nostro ab hac vita, quem omnes indubii exspectamus. Quintum de calamitate poenae infernalis, quam exhorremus. Sextum de felicitate gloriae coelestis, ad quam suspiramus. Capiunt singulae quidem, in nobis metretas non modo binas, sed et ternas, cum singulas has meditationes tribus apud nos modis revolvimus. Cum in prima videmus, in quantum malis eramus [Col. 0438A] intenti, et quot mala videlicet admisimus operantes iniquitatem; bona omisimus, facientes delictum et in quantum utrumque debuimus evitasse. Cum in secunda agnoscimus in nobis instabilitatem mentis, imbecillitatem corporis: et quod nullatenus valemus, vel quod malum est evitare, vel quod bonum est exercere, nisi manus nos divinae misericordiae et retrahat ab illo, et roboret in isto. Cum etiam in tertia timemus, ne occultus ille Judex, et districtus nec bona nostra acceptet, placatus, nec mala diluat propitius; insuper cuncta, quae apud nos aguntur, ad cumulum perditionis nostrae disponat offensus. Cum in quarta praecogitamus duram et asperam animae nostrae, et corporis ab invicem disjunctionem, corporis sub terra foedam et fetidam [Col. 0438B] commorationem, animae pavendam atque tremendam ante Judicem repraesentationem. Cum in quinta horremus, apud nos, ignem ardentem, vermem rodentem, utrumque vero fine aliquo carentem: illum videlicet inexstinguibilem, hunc autem immortalem. Cum in sexta depingimus in charta cordis, quae sit illa beatitudo futura, quam tripliciter in futuro nos accepturos speramus, de qua legimus, quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9) . Quae sit, ut aliquid de ea vel superficietenus loquamur, potentia, quam habebimus in nobisipsis; quae sapientia, quam in Deo; quae benignitas, quam in concivibus nostris: primam a Patre, secundam a Filio, tertiam a Spiritu sancto: ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV, 28) . Has sex hydrias lapideas ministri usque ad summum implent aqua, cum his sex generibus fortium et stabilium meditationum plenum mentis cogitatus, aspirante divina gratia, timorem concipiunt.
XVII. Quibus etiam ministris, haustum de hydriis ferentibus; gustans ille: sponsum ait bonum vinum servasse adhuc, 219 : quia cogitationibus mentis, arbitrio discretionis, intimas suas revolutiones praesentantibus, approbans ipsa, quod jam respirant in amore, quae prius suspirabant timore, Deumque laudans super spirituali hac in eis mutatione, affirmat ipsum suam eis, in novissimo, suavitatem et dulcedinem indulsisse. Sed longe aliter [Col. 0438D] agere videmus universitatem carnalium, qui primum quod secundum carnem, et secundum hoc saeculum dulcescit, sibi sumendum contendunt: et postmodum insensibiles damnabiliter effecti, quod poenaliter amarum est, percipiunt, percussi in posteriora, et opprobrio deturpati sempiterno (Psal. LXXVII, 66) . Igitur omnis homo primum bonum vinum ponit: quia in reproborum stirpe, primus Enoch nascitur (Gen. IV, 17) , qui se in temporalibus dedicantes, quod sonare videtur Enoch, cordis intentionem in terrenis defigunt; et manentem hic quaerentes habere civitatem, futuram non inquirunt. Sed Sponsus animae Deus bonum vinum servat usque adhuc, quia in electorum progenie Enoch septimus procedit (Gen. V, 18) : pro eo quod ipsorum, [Col. 0439A] non modo, sed in fine dedicatio erit (Gen. V, 24) . Qui cum Deo ambulantes: ei scilicet, per omnia, in sua conversatione, consentientes, in carnalium non apparent impuritate; quia in sua eos Deus locat et ponit sanctitate.
XVIII. Et si vultis recipere, usque adhuc servat vinum bonum, quia, cum dederit dilectis suis somnum, ecce haereditas Domini (Psal. CXXVI, 3) . Hoc vinum potabunt, et inebriabuntur charissimi Sponsi in nuptiis patriae coelestis (Cant. V, 1) , quando cessantibus et istis quae nunc in Ecclesia celebrantur per fidem: et istis, de quibus jam multa diximus, quae in anima sunt, per internam puritatem, succedent illae, in quibus inebriabuntur illi beati convivae, [Col. 0439B] electos loquor angelos et homines, ab ubertate domus Dei, et torrente voluptatis suae potabit cos (Psal. XXXV, 9) , videntes eum facie ad faciem. Tunc similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicut est (I Joan. III, 2) . Tunc disponet Dominus Jesus his, qui permanserunt cum eo, in tentationibus suis, sicut disposuit ei Pater suus regnum, ut edant et bibant, in nuptiis istis regiis et nobilissimis, super mensam suam in regno suo (Luc. XXII, 29) . Tunc praecinget se, faciens servos suos, quos invenerit vigilantes, discumbere, et transiens ministrabit eis (Luc. XII, 37) . Tunc aqua mutabitur in vinum: quia [Col. 0440A] transibit homo in Deum. Ideo non minus verus quam pulcher ille cantus viri Dei, qui sic cecinit:
De ordine, habitu, et professione canonicorum ordinis Praemonstratensis
[Col. 0439C] 221 I. Reverendissimos dominos et Patres meos in Christi visceribus dilectissimos, vitae venerabilis viros, abbates ordinis Praemonstratensis, qui hunc lecturi sunt librum, in hac praefatione alloquens, super temeritate jure me redarguendum non diffiteor, quod ante tam claros solis justitiae radios, vel momento aliquo apparere praesumo, caeca talpa, et subfodiens ego. Non tamen absque ingenti formidine procedo, et humiliter ad eos petitionem dirigo, atque in hanc vocem exclamo: Sustinete modicum quid insipientiae meae, sed et supportate me (I Cor. XI, 1) . Vas electionis apostolus Paulus non modo sapientibus, sed et insipientibus se asserit debitorem (Rom. I, 14) . Quod quidem eis plene, ac perseveranter debitum reddidit magis in eo quod ipsos [Col. 0439D] importunos benigne et longanimiter, quam quia sustinuit eos imperitos, catholice, ac fideliter erudivit.
[Col. 0440C] II. Magnus ille Doctor gentium in fide et veritate, quem implicitum tenuit sollicitudo omnium Ecclesiarum, non modo quiddam quibusdam, sed omnia omnibus factus est, ut omnes faceret salvos (I Cor. IX, 22) . Non minoris in sanctitatis pondere fuit meriti perfectio illa, quam intentio ista. Sicut enim haec indefaecata puritate enituit, sic et illa in supereminenti magnitudine apparuit. Omnia itaque omnibus fieri, ipsum summae perfectionis culmen scandere est. Praecelsum et ille in ea obtinet locum, qui et erga alienam imperfectionem perseveranter se tenet perfectum. Hoc est ab ejus penitus stabilitate, quae vinculum est perfectionis non moveri. qualemcunque, vel quantamcunque in alio eum contigerit imperfectionem intueri. Tales infatigabiliter [Col. 0440D] ad implendam legem Christi, quicunque fuerint, sublevante cum eis, illa, quae non tam aliqua solummodo, quam omnia sustinet onera, aliorum [Col. 0441A] supportant persequentes quidem pro loco, et tempore, pro persona, et causa, culpam; sed foventes semper in omnibus naturam. Vos autem tales esse loci in quo estis positi, ut aliis sitis praepositi, sublimitas monet. Et quidem quod tales sitis, meae est humilitatis non discredere. An vero sitis, ad solam spectat interni judicii aequitatem ponderare. Sicut ad ejusdem censuram, judicare si tales non estis; et pietatem remunerare, si estis.
III. Sustinete igitur, o sapientes, insipientiam meam. Supportate, o fortes, debilitatem meam. Ea subit humilitatem meam destinare celsitudini vestrae, quod a me utcunque exaratum est. Sic, quaeso, indignemini, si quae est, praesumptioni, ut 222 quae sine dubio est, faveatis dilectioni. Esto quod imperitus [Col. 0441B] sermone, sed non vacuus dilectione. Certe dummodo ejus videat praesentiam, quae aedificat, temerariam non praecipitabit sententiam Sapiens in ejus absentia, quae inflat (I Cor. VIII, 1) . Illam, ut scitis, charitatem; hanc autem scientiam Paulus appellat. Invitat itaque, ut hoc aggrediar, amor, sed vetat aggredi timor. Et ille, ut vobis potissimum placeam, a quibus praemoneri semper bonum est mihi; et praemuniri, ne displiceam: et sane e contrario displiceam, quibus et instare modis omnibus debeo, et insistere ut placeam. Verum si non falsa est sententia Pauli, nec ipsum vestrum experimentum fallax, expulsio istius perfectio illius est.
IV. Neque enim ullus ei deesse poterit ausus, [Col. 0441C] cum totum cor sincerus, et perfectae charitatis vindicaverit affectus. Nam quod jam charitas non audet, Christus, et simplicitatis cordis idem confert puritas, ut in se sit una: et veritatis testimonium conscientiae perhibet bonitas, ut de se sit secura: et tenacitatis glutivum fidei exhibet firmitas, ut de se perpetua sit. Sed audiantur verba sancti, et sapientis viri [Col. 0441D] Puta Bernardi Claraevall. Ser. 79 in Cant. , non minus vera quam nitida, multo ante nos tempore prolata: nostro pariter silentio propter auctoritatem comprobanda, et in nostrae assertionis testimonium propter veritatem assumenda. O amor praeceps, vehemens, flagrans, impetuose! qui praeter te aliud cogitare non sinis: fastidis caetera, contemnis omnia praeter te: te contentus. Confundis [Col. 0441D] ordines, dissimulas usum, modum ignoras. Totum quod opportunitatis, quod rationis, quod pudoris, quod consilii judiciive esse videtur, triumphas in temetipso, et redigis in captivitatem. Hic igitur, Patres venerandi, in causa est, quod praesumptionem arbitratus non sum, etiam delicatis olus apponere paupertatis meae, et coram vobis non silere, cum nesciam loqui.
V. In hoc autem libro Sermones quatuordecim sunt. Quem idcirco per sermones distinxi, ut eorum sic quasi praesens allocutio legentium et illustret intellectum, et inflammet affectum: quatenus eorum nihilominus competens incisio, et fastidium auferat pigris, et desiderium conferat studiosis. Sed ut et [Col. 0442A] et hoc inferam; non ideo vobis eum credidi destinandum, quod eum plurimum vobis, aut vestris aestimarem necessarium: quin potius, quo in hoc meum erga vos probarem affectum. Accipite itaque a spirituali uteri vestri filio munus vobis transmissum: munus quidem, quod et sui pretii vilitas efficit parvum, mittentis tamen reddit charitas magnum. Vestram autem obnixe pietatem obsecro, ut quo plus in magnitudine sui id apud me devotio delectat, eo minus in quantitate pretii illud apud vos aestimatio coarctet; sed eadem a vobis intentione suscipiatur, qua et a me destinatur. Hoc etiam nihilominus petitioni meae volo superaddi, ut cum opportunum vobis forte poteritis pro loco, et tempore, pro negotio, et causa otium furari, eosdem [Col. 0442B] coram vobis saepius faciatis diligenter recitari: sicque quod competenter in eis inveneritis dictum, approbetis; ubi quae aliter in eis se habent, nullo modo non emendata relinquatis.
VI. Superaddi volo istud, ut tam vestris quam alienis abscondatis hos a sapientibus et prudentibus: et reveletis eos parvulis: ut et istis esse possim odor vitae in vitam, et illis odor mortis in mortem. Sunt enim quam multi, in hoc quam maxime tempore, quorum os putredo contaminat, quam Salomon invidiam esse affirmat: qui offendunt verbo quibus et ille lapis est offensionis, et petra scandali, qui utriusque nescius est. Sed illis ipse est honor, quibus non inest livor. Quocirca, dum spiritualem ibi per elationis fastum invidi derogando [Col. 0442C] incurrunt defectum, 223 ubi per humilitatis affectum benevoli approbando acquirunt profectum, non mirum, si cum signatum Agnus aperit librum, et isti se modo gaudeant admissos, et illi vel sero se defleant exclusos.
VII. De ordine canonicorum sermo primus et secundus; de habitu canonicorum ordinis Praemonstratensis tertius et quartus: ac de professione eorumdem decem reliqui tractant. Quia enim in eadem professione de regula Patris et advocati nostri beati Augustini mentio fit, totam oportuit istam regulam exponi: quod profecto sine aliqua sententiarum prolixitate, congruo non potuit effectui mancipari. Unde quia in his tribus principalis sermonum [Col. 0442D] istorum materia consistere deprehenditur, et eo quidem modo, quo ad nostros specialius, quam ad alios canonicos pertinere videtur, aliquis ex nostris hunc libro huic titulum esse imponendum arbitratur: de ordine, habitu atque professione canonicorum ordinis Praemonstratensis. Sed ut quid ista sic sigillatim exprimo? Hoc enim et ego habebo, quod ex me est in omnibus sine ulla exceptione, quae ad eosdem sermones pertinent, solum quod vestrum examen habuerit ratum. In calce vero praefationis hujus finalis haec meae est instantia petitionis, ut eis coram vobis recitatis, ex susceptione vestra et alacritate, ex congratulatione et compassione, ex approbatione et favore mihi evidenter [Col. 0443A] detis intelligi, quae et qualis, ac quanta in transmittendis, et revelandis vobis nonnullis aliis opusculis, quae ad parvitatem meam pertinere videntur, spes in me, vel audacia possit, et debeat oriri. [Col. 0444A] Orantem pro nobis venerabilem paternitatem vestram sanam divina gratia, et incolumem custodiat, et ad coelestis patriae felicitatem perducat. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Quanta sollicitudo sit reddendi voti. โ 2. Ex quantitate accepti pensanda quantitas debiti, quod ab ordine, habitu, professione accrescit. โ 3. Ordo sublimat, habitus figurat, professio ligat. โ 4. A sublimi professione non discordet conversatio. โ 5. Clericorum prae monachis praerogativa. โ 6. Canonicus ab etymologia est regularis: cujus rectitudo erga Deum et se ipsum expensa. 7. In canonico, quem regularem et rectum esse oportet, damnata curvitas, cujus mulier evangelica typum gessit. โ 8. Curva anima immundorum spirituum bajula: ejus triplex curvitas. โ 9. Homo incurvat seipsum, cum rectus creatus sit. โ 10. Rectitudo [Col. 0443C] interior est triplex, prima memoriae: quam molestantibus cogitationibus ostium occludendum. โ 11. Triplex in Scripturis clausum ostium. Unde remedium petitur: primo terrenarum cogitationum sollicitudini. โ 12. Deinde cogitationibus pravis et iniquis, quae virulenta suggestione consensum pelliciunt, ut animam occidant. โ 13. Postremo cogitationum otiosarum et vagarum phantasmatibus. โ 224 14. Triplici cogitationum tortitudini opponitur terna rectitudo, memoriae, affectionis, intentionis. โ 15. Ad eam regulam tenendam paraenesis.
I. Solent, ut ipsi scitis, dilectissimi, qui veritatis amatores sunt et filii, cura vehementi quam saepe distendi, cum illaqueatos verbis oris sui (Prov. VI, 2) spontanee se perspiciunt, et aliquo vinculo promissionis obligari. Quo enim puriore spiritu veritatis [Col. 0443D] rectitudinem amant, eo majore sollicitudine falsitatis incurrere tortitudinem reformidant [ deerat verbum ]. Unde fit ut, vel nunquam, vel certe raro, quibus se aliquando obligavere, promissa, interveniente oblivionis tegmine, a cordis aspectibus abscondant, et ea nihilominus, pro posse, persolvere intendant. Non solum secundum quid, sed et diligentius interdum attendunt, qui et vivant, et quantum polliciti sint, quatenus profecto quanto, quibusve sint obligati perpendant, tam ex ipsis videlicet promittentium personis, quam ex magnitudine quoque promissionis. Et quo quidem in hoc attentius veraces esse desiderant, eo nimirum et sollicitius, quod promisere, reddere festinant.
[Col. 0444B] II. Nos autem, fratres, nos, inquam, constricti sumus debito magno: utpote qui multum accepimus, ac per hoc, et multum a nobis reddendum, scire certissime debemus. Itaque multum reddendum, quia et multum accepimus. Scimus collatum id per totum exigendum. Teste namque ipsa Veritate. Cui multum datum est, multum exigetur ab eo (Luc. XII, 48) . Sed nimis parum dixisse me video, id quod accepimus, exigendum et reddendum asserens: quia cum usura debui addidisse. Piger quippe, ac nequam a Domino servus appellatus est, et ex ore censetur proprio judicandus, qui id ei solum, quod accepit, resignavit. Nec respuit quidem quod suum est, sed in gaudium Domini sui non meretur servus introitum (Matth. XXV, 21) , si non donum de negotio reportaverit [Col. 0444C] duplicatum. Quod autem magnum sit debitum nostrum evidenti clamitare non cessant indicio ordo noster, habitus et professio. Tria haec; horum autem sublimior ordo, habitus vero evidentior, fortior quoque professio est. En, quo Deo estis dicati, triplex insigne, quod cum magnum sit, et quidem per omnem modum, magis quoque vos erga plures efficit debitores. Si vero quinam illi sint vobis desideratis innotescere [ al. innotesci], ipsi sunt Deus, proximus, et vos ipsi. Reddite ergo his omnibus debita: existentes semper, et ubique, pro posse ac nosse, et circa propriam salutem solliciti, proximo compatientes, et Deo devoti. Sic sobrie, et juste, et pie viventes in hoc saeculo (Tit. II, 12) , secure poteritis cum corde puro, et conscientia bona, et [Col. 0444D] fide non ficta beatam spem exspectare, et adventum gloriae magni Dei (ibid., 13) .
III. Et intuemini, si placet, dignitatem non mediocrem in ordine vestro; et ipsam significationem non inconvenientem in habitu; vinculum vero quoddam forte, et in hac penitus vita insolubile, in professione. Nam ordo sublimat, habitus figurat, professio ligat. Et certe sic se habere omnia haec, ut dicimus, aptissime, ni fallor, videbitis; cum uniuscujusque eorum trium innotuerit perfecte proprietas vobis. Et primo quidem de ordine, secundo de habitu, novissime vero loquemur de professione Adestote praesentes mente, sicut estis et corpore. Et [Col. 0445A] gemino necesse est modo ut adsitis: mente levantes cor in oratione pro nobis, et auribus intendentes nobis, quatenus pacatus, ac patefactus piis orationibus vestris fons ille indeficiens, et purificato ab eo ingenioli nostri vasculo, quod vobis ad laudem suam et aedificationem vestram ministerio linguae propinemus dignanter instillet; auditui vestro dans gaudium et laetitiam: sed et quod ipso largiente dicturi sumus, infundat uti in vobis: id est per agnitionem veri erudiat intellectum, et per amorem boni inflammet affectum. Tunc quippe non modicus ex sermone nostro, tam vobis, qui auditis, quam nobis, qui loquimur, provenit fructus: cum et vos Patrem illum luminum, a quo omne datum optimum. et omne donum perfectum descendit (Jac. I, 7) , ut ad [Col. 0445B] utilitatem vestram secreta nobis sapientiae revelet, vobis gratiam intelligendi administret, medullitus exoratis: et nos omni abjecta vanitate elationis, ac curiositate superstitionis, in locutione nostra suae laudis praeconium, et vestrae quaerimus fructum aedificationis.
IV. Magister gentium apostolus Paulus, sana, more suo, ac catholica auditores suos instructione, quodam loco, alloquens: Obsecro vos, inquit, ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione, 225 qua vocati estis (Ephes. IV, 1) . Exhortatio utique catholica, ac salubris, et qualis talem tantumque decuit doctorem proferre, et fideles oportuit Ecclesiae populos audire. Ambulare eos voluit [Col. 0445C] alacriter, non segniter stare: et ambulare digne vocatione qua fuerant vocati. Ut a sublimitate professionis, exercitium apud eos non discordet conversationis. Qualiter vero digne ambulare valerent, notum fecit, subdens: Cum omni humilitate, et mansuetudine, cum patientia supportantes invicem in charitate: solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 2) . Apte quidem; ut dum in praesenti de virtute in virtutem ambulant, se in futuro Deum deorum in Sion visuros (Psal. LXXXIII, 8) , spe certa praesumerent. Haec, fratres, accipite specialiter dicta ad vos. Videte, quaeso, vocationem vestram, et ambulate digne in ea. Ad ordinem canonicum vocati estis, ipsumque coram multis testibus professi. Ordo certe sublimis valde, et inter [Col. 0445D] universos, quibus sancta exaltatur et decoratur, sanctificatur et regitur Ecclesia, ordines, magna quadam dignitate praefulgens. Hunc sua apostoli conversatione consecrarunt, et ad sublime singularis cujusdam auctoritatis fastigium evexerunt. Clerici sunt, qui ad hunc in Ecclesia ordinem promoti sunt. Qui ipsis quoque in nonnullis sublimiores sunt monachis, quantum ad auctoritatem, qua praeeminent, potestatis.
V. Si dubitat aliquis super hoc, vel mussitat propter hoc: nisi quia de clericis, clericus hoc dico? dubitanti quoque, et mussitanti possem respondere: Vix bonus monachus bonum clericum [Col. 0446A] facit [Col. 0445D] Vide S. August., epist. 76, ad Aurel. . Sed respondeat, si tamen necesse est, et monachus pro nobis. Beati Hieronymi in exhortatoria ad Heliodorum epistola [Col. 0445] S. Hieronymi Gnomologia de clericorum praerogativa. , haec verba sunt: qui utique monachus fuit. Absit autem, ut quidquam de his sinistrum loquamur, qui apostolorum gradui succedentes, Christi corpus ore suscipiunt, per quos et nos Christiani sumus; qui claves regni coelorum habentes, quodammodo ante diem judicii judicant; qui sponsam Domini sobria castitate conservant. Idem ad eumdem: Clerici pascunt, ego pascor. Illi altario deserviunt, mihi quasi infructuosae arbori securis ponitur ad radicem, si munus ad altare non defero. Mihi ante presbyterum sedere non licet; illi, si peccavero, licet me tradere Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit, in die [Col. 0446B] Domini Jesu (I Cor. V, 5) . Sed quanta praeeminent dignitate, tanta necesse est, ut et praeemineant sanctitate: ut id in merito sint, quod sunt in vocabulo. Unde et idem in epistola ad Nepotianum: Clericus, qui servit Ecclesiae, interpretetus primo vocabulum suum, et nominis definitione prolata, nitatur esse quod dicitur. Si enim ฮฮปแฟฯฮฟฯ Graece, Latine sors appellatur, propterea vocantur clerici, quia de sorte sunt Domini, et quia Dominus ipse idem clericorum est. Et quia vel ipse pars Domini est, vel Dominum partem habet, talem se exhibere debet, ut ipse possideat Deum, et ipse possideatur a Domino. Qui possidet Dominum, et cum propheta dicit: Pars mea Dominus (Psal. XV, 5) , nihil extra [Col. 0446C] Dominum habere potest. Quod si quidpiam aliud praeter Dominum habuerit, pars ejus non erit Dominus. Verbi gratia: si aurum, si argentum, si possessiones, si variam supellectilem: cum istis partibus Dominus pars ejus fieri non dignatur.
VI. Usitato vero vocabulo, canonici appellantur, ut esse se in vitae rectitudine demonstrent. Nam ฮบฮฑฮฝแฝผฮฝ , ut scitis, Graece, Latine regulam sonat. Regula vero recta ducit. Non solum autem, sed ad ejus etiam examen corrigitur quod distortum est. Colligite, fratres, ex his, quod tria haec exercere incumbit vobis, qui canonici vocati estis. Canonicos quippe regulares interpretamur. Et spectant ad regulam haec: rectam se exhibere; recte ducere, suo, quod est distortum, examine deprehendere, et [Col. 0446D] deprehensum corrigere. Recti estote et vos, ut non fustra sonare regulam ostendatis vocabulum vestrum. Alioquin dilectionem Dei non habetis in vobis, nec eum fructuose laudare potestis. Nam si ejus amore agitis, legitis in Cantico amoris: Recti diligunt te (Cant. I, 3) . Si vero de laude, vox Psalmistae est: Rectos decet collaudatio (Psal. XXXII, 1) . Et haec quidem duo specialiter pertinent ad Deum: unum ad affectum, ad praeconium alterum. Quae profecto sicut tibi esse non possunt, nisi rectus fueris, ita nec alia duo, quae pertinent ad teipsum. Illa quidem horum effectus sunt, haec autem fructus eorum. Si vero quaeris quaenam haec [Col. 0447A] sint, ipsa sunt tranquillitas conscientiae, et gratia benedictionis divinae. Conscientiae quietem oportet generatione praecedere rectitudinem. Oportet utique: nam rectis asserit sanctus David laetitiam oriri: Lux orta est justo, et rectis corde laetitia (Psal. XCVI, 11) . Sententia haec ejus vera est, quia ibi sincera est exsultatio, ubi cordis est rectitudo. Et 226 quid aliud laetitia ista, nisi quies est mentis, in qua nimirum eo suavius pausat, quo ei laetius in bono ac veraci testimonio, in omni se veritate providens applaudit conscientia, quae non modo laetitia, sed et gloria est? Nam Pauli vox est: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate, et sinceritate, et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus [Col. 0447B] in hoc mundo (II Cor. I, 12) . Laetitia ergo est, ubi rectitudo; et ubi laetitia, ibi et gloria: quae gloria nec ipsa sine rectitudine esse valet. Nam sicut dicit Psalmista, quod orta est rectis corde laetitia (Psal. XCVI, 11) , sic et in victoria haec ejus vox est: Gloriamini omres recti corde (Psal. XXXI, 11) . Quid de gratia dicemus benedictionis? nunquid ipsa adest, ubi rectitudo deest? Absit! Alioquin non diceret sanctus David quia generatio rectorum benedicetur (Psal. CI, 2) . Igitur nec pure Deum amare, nec fructuose laudare, nec suaviter apud teipsum quiescere, nec secure aliquam benedictionem exspectare poteris, si rectus non fueris.
VII. Et quaenam virtus haec eximia, cujus ne tot tantaque conferantur bona, absentia in causa est? [Col. 0447C] quis rectus, nisi qui regularis est? et ipse, ut jam diximus, canonicus est. Sed qui curvus, rectus non est. Nimirum, quia non bene conveniunt, nec in una sede morantur. Si igitur canonicus, et regularis: regularis vero qui rectus; sed nequaquam rectus, qui curvus est. Colligitur quoque eum curvum non esse, nec e converso, qui canonicus est. Haec dicenti occurrit illa in Evangelio mulier curva, de qua legimus: quia erat inclinata, nec poterat sursum aspicere (Luc. XIII, 11) , quam et ipse Dominus alligatam asserit fuisse vinculo Satanae. Itaque primum alligata fuit, ut inclinaretur; et quia inclinata, sursum aspicere non potuit. Et quo attinent ista? quid, quod Satanae primum vinculo [Col. 0447D] anima ligatur, ligata inclinatur, inclinata sursum aspicere non valens, sola ima tuetur? Et quod istud vinculum est? quidquid autem illud sit, dubium nobis non debet esse quin malum sit. Nam quomodo non malum est, quod Satanae est? fortassis pravus et reprobus timor, et amor est. Utrobique quippe iniquus ligatur: hinc acquirere gestiens, inde amittere formidans. In uno, a bono recedit abstractus; in altero ad malum accedit illectus. Nam timore contractus inerti bonum dimittit: amore vero dilatatus carnali, malum admittit. Itaque illius cuspide percussus, mentis oculos a summis vocat: hujus quoque adustione inflammatus, ad ima eos inclinat. Sicque dum et collum praebet summis, et faciem imis, curvum se exhibet: [Col. 0448A] ibi a coelo vultum avertens, hic nihilominus sine cessatione terram intuens.
VIII. Et quid ad intuitum pertinet istum? forte cogitatio, affectio, intentio; tria haec. Nam in anima curvitas ista. Sanctus quippe David, ubi supra memoravimus, rectis corde dicit oriri laetitiam (Psal. XCVI, 11) ; et ad gloriandum nihilominus rectos corde invitat. Itaque secundum animam curvum depingimus hominem, cum omissis coelestibus, illicite, quae infima sunt, cogitat. diligit et appetit. Et sic anima curva effecta, maligni spiritus dorsum ejus insiliunt, prementes eam, et opprimentes; suamque magis, et magis, ad ima faciem inclinantes. Et gemebunda fortassis ad haec spectat vox illorum, ludibrii ad se factam vocem commemorantium. [Col. 0448B] Et dixerunt animae nostrae: Incurvare, ut transeamus (Isai. LI, 23) . Igitur incurvatur per cogitatum, appetitum, affectum. Ex his autem tribus, curvitatis hujus de qua loquimur, affectus quidem causa; initium vero cogitatus, appetitus quoque finis est. Cum itaque te vides caduca incessanter, et carnalia, quorum illa ad mundiale gaudium, haec vero ad corporale spectant oblectamentum, in mente revolvere, eaque mentis ad te complexibus, eis agglutinatum, fortiter astringere, vel certe, in ipso sanctitatis exercitio, manus tuas ab omni munere non excutere, curvum te esse non ambigas; et jam necesse, ut illam tibi vocem flebilem assumas, et dicas: Miser factus sum, et curvatus (Psal. XXXVII, 7) .
[Col. 0448C] IX. Et cum talem te deprehendis, scito te non talem factum a Deo, sed a te ipso. Non enim talis ipse, et ad suam te creavit imaginem, et similitudinem ipse. Legimus in Psalmo quia rectus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo (Psal. XCI, 16) . Rectum creavit te, quia rectus est ipse. Rectum, inquam, creavit te, tu autem curvum fecisti te. Et huc fortassis accedit quod Ecclesiastes dicit: Hoc inveni, quia rectum fecit Deus hominem, et ipse se infinitis miscuit quaestionibus (Eccli. VII, 30) Et sic rectum fecit eum mente, sicut et corpore. Nempe rectitudo istius rectitudinis illius exemplum et incitamentum est. Indecorum valde, ut corpore rectus, mente curvus sis. Corpore 227 hominem, et mente praeferre pecus, quoddam [Col. 0448D] monstrum est. Sic quod corpus ad ima inclinatur, pecorinum; ad summa vero dirigitur, humanum. Hinc et illa gentilis hominis vox est:
X. Porro rectum te facit rectitudo, et ipsa, uti jam breviter tetigimus, triplex sit. Prima in cogitatione, [Col. 0449A] cujus in anima sedes memoria est. Statuat itaque se memoria, quasque videlicet in se cogitationes stabiliens fluctuantes. Ipsa quasi animae ostium est, per quod intrare ad eam vel vitam, vel mortem necesse est. Et hoc esse sciatis ostium, quod vobis Dominus jubet claudere, cum intraveritis in cubiculum vestrum, ut oretis Patrem in spiritu, et veritate (Matth. VI, 6) . Hoc quoque ostium est, quod occultato intra arcam sancto Noe, cum his quos secum clauserat, Dominus deforis clausit (Gen. VII, 16) . Hoc denique ostium est, quod suscepti hospitio viri sancti, introducto ad se Lot, clauserunt, et percussi caecitate viri spurcissimi, illud invenire non potuerunt (Gen. XIX, 10, 11) . Et ecce magnum sacramentum, fratres mei. Per hoc ostium ingreditur, [Col. 0449B] et egreditur, et bonum, et malum. Nam de corde, teste Domino, teste et ipsa infirmitate nostra, exeunt cogitationes malae (Matth. XV, 19) . Misit quoque diabolus in cor Judae, ut traderet Dominum: quia fiunt immissiones per angelos malos (Psal. LXXVII, 49) .
XI. Ecce tribus, in Scriptura sacra, locis assignavimus ostium vobis, et in singulis, quia clausum fuit, legitur. Noe includitur, Lot intromittitur, et oraturus Patrem intrare perhibetur. De eo, quod primo loco posuimus, legitis, quia erat in arca; de secundo, quia in domo: de tertio, quia in cubiculo. Sed loca haec, ut quid tam subtiliter notamus? sub una quippe significatione, singula hoc in loco accipere nolumus. Ad internae namque [Col. 0449C] unumquodque referre volumus conscientiae secretum: sed absque praejudicio eorum, quibus non solum datum est profundius, sed et vacat profusius de eis sentire. Fatigant persaepe vitae hujus negotia mentem, quae dum multimoda erumpunt, et in illam se ingerunt, quasi tumultuosis et procellosis eam hinc inde fluctibus, conquassare solent. Vidi cuncta quae sub sole fiunt, ait Ecclesiastes, et ecce universa vanitas, et afflictio spiritus (Eccle. I, 14) . Atque de homine his occupato hisque detento, ac distento, qualem sententiam protulit? Cuncti dies ejus doloribus, et aerumnis pleni sunt, nec per noctem mente requiescit (Eccle. II, 23) . Hinc mentem dissipatam, et dilaceratam concutit timor, pungit [Col. 0449D] dolor, cura distendit, suspicio perurit. Magno sibi oneri ipsa mens est, semetipsam vix portare valens, et nusquam apud se requiem inveniens, non est quo fugiat a se, et ubi se ponat ad quietem omnino non habet. Premitur, et opprimitur: et inde hoc, quia supra vires oneratur. Emergere oppressa non valet, quia qua oneratur, deponere molem sufficiens non est. Huic autem cogitationi, cum tot modis [ al., hinc autem cogitatio cum tot motibus] impetuosa [ al., huic cogitationi cura occupationum impetuosa], et tumultuosa se ingerens strepit sancto Noe intra arcam incluso, et ipse, et perfectus quilibet intra arcam pausans, conscientiae suae non minus necessarium, quam salubre existimat [ deerat verbum ]: ut deforis Dominus [Col. 0450A] ostium claudat. Claudat videlicet contra immoderatam sollicitudinum perturbationem, quae universos miserabiliter carnales devastat: ipsa est diluvium, quod consumit omnem carnem.
XII. Est quaedam alia cogitatio, quae menti valde nociva est, et supra modum periculosa: longe ista de qua modo tractavimus nocivior et periculosior. Illa quippe per occupationem sollicitat, haec vero per iniquitatem inquinat. Illa per curam animam affligit, haec vero per culpam polluit. Ista est quam serpens ille antiquus virulento suggestionis suae susurro in anima multoties format, ipsum quoque paradisum ingredi praesumens, et falsis ad esum interdictum promissionibus, mulierem fallax ipse incitans. Nec mirum. Mendax quippe ab initio erat, [Col. 0450B] et in veritate non stetit (Joan. VIII, 44) . Nec loqui aliud quam mendacium potest, idque ex propriis loquitur; quia mendax est, et pater ejus. Infundit prostitutor ille spurcissimus animae semen suggestionis pollutum et damnosum; eique mediante conceptu criminoso (qui consensus est) sterilem confert fecunditatem. Ad hoc pertinere arbitror, quod in onere inimicorum Austri, dicit Isaias: In terra tribulationis, et angustiae leaena, et leo: ex eis vipera, et regulus volans (Isai. XXX, 6) . Quid haec terra tribulationis, et angustiae, 228 nisi anima prava, mansio, et habitaculum afflictionis et nequitiae? in hac, diabolus suggerens, et peccatrix conscientia ejus suggestionibus acquiescens. Quia iste leo: haec autem leaena, et vipera quae ex istis: [Col. 0450C] quia ex suggestione hostis, et consensu mentis, perpetratio procedit iniquitatis. Quae profecto iniquitas quo delectabilius perpetratur, eo et crebrius reiteratur. Jam talem animam exprobratio illa prophetica, tangit quae talis est: Quam vilis facta es, nimis iterans vias tuas! (Jer. II, 36.) Crebro vero reiterata, vertitur in consuetudinem; et sic usque ad multorum notitiam pertingit. Jam fetet, quatriduanus enim est (Joan. XI, 39) . Et quis fetor iste, nisi infamia est? Haec est regulus, de qua dicitur quod volat, quasi quibusdam pernicibus famae pennis, quia ipsis, qui longe positi sunt, versa in consuetudinem iniquitas, innotescit. Hinc rursum propheta in onere Philisthiim, de radice colubri, dicit, [Col. 0450D] egressurum regulum, et semen ejus absorpturum volucrem (Isai. XIV, 29) . Serpens antiquus coluber est tortuosus, et radix ejus pestifera suggestio est. Regulus autem, animi motus; semen illius, actus malus; volucris vero, anima puritate levis, et contemplatione sublimis. De radice itaque colubri adhuc hodie egreditur regulus, et semen ejus absorbet volucrem, dum per suggestionem diaboli concutitur animus, et animam illicitum perimit opus. Quia peccatum, cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I, 15) . Sic halitus Behemoth prunas ardere facit (Job XLI, 12) . Qui cum septem spiritibus domum mentis ingressus, nihil in ea, nisi quod proditionis est, operatur (Matth XII, 45) . Et qui septem spiritus isti? Utique superbia animam [Col. 0451A] inflans, invidia dilanians, iracundia dividens, acedia confringens, avaritia dispergens, gula dehonestans, luxuria conculcans, et in lutum penitus redigens. Et hi fortassis spurcissimi illi viri sunt: qui Lot faciunt vim vehementissime (Gen. XIX, 9, 10) . Necesse igitur ut manum suam mittant, quos idem suscepit hospitio, eumque intus trahant ad se. Hi sunt visitationes internae, quae veniunt, ut consolentur nos, et veniunt hospitari, non morari. Necesse nihilominus ut ostium claudant, ne ad eum, ad quem ingressi sunt ullus patere introitus possit.
XIII. Quaedam adhuc cogitatio est, quae animae viri perfecti valde solet esse molesta, et eo saepe molestior est, quo ad plenum emendari non potest. [Col. 0451B] Illa vero, de qua modo egimus, etsi major damnationis occasio est, tamen jugis adeo, atque frequens in mente non est. Haec autem vix aliquando cessat: quia, cum fit silentium in coelo, ei non datur nisi dimidia hora. Et quid dico dimidia, cum quasi dimidia fieri dicatur? Sic enim legitis: Factum est silentium in coelo, quasi dimidia hora (Apoc. VIII, 1) . In lubrico mens nostra semper est, infirma ad statum, prompta ad lapsum. Nunc foris, nunc intus vagatur garrula, et vaga (Prov. VII, 10) ; nec valens in domo quiescere pedibus suis, discurrit per innumera: alienata, et elongata a se, sibique absens effecta. Multitudo locorum inclinat eam, per quae frustatim comminuta, ad se raro valet recolligi; multo autem rarius, cum [Col. 0451C] forte recolligi contigerit, apud se intus morari. Cum autem inanitas haec cogitationum inutilium irrumpere nititur, in penetralia cordis, sicut vilis plebs indigne, ac praesumptuose se ingerens, et inferens in thalamum divitis, tu statim claude ostium, ut exclusis vulgaribus turbis, ores Patrem tuum (Matth. VI, 6) . O quam jugi sumus experientia edocti, quod populares hae Synagogae duris tumultuosi strepitus sui scopulis hebetant aciem mentis, ut absque sollicitudine, et labore ingenti, abigere non possit Abraham volucres super cadavera descendentes! (Gen. XV, 11.)
XIV. Et haec triplex est memoriae tortitudo, quam ad veram absque grandi sudore rectitudinem redigere [Col. 0451D] non vales. Prima ad cogitationem pertinet onerosam, secunda ad malitiosam, tertia ad otiosam. Prima ad negotium mundi, secunda ad morsum diaboli, tertia ad morbum animi. In cogitatione prima, cura: in secunda, culpa; in tertia, phantasma. Cura per sollicitudinem pungens; culpa per iniquitatem mordens; phantasma per vanitatem irruens. Prima sollicitat, secunda contaminat, tertia inquietat. Primam sollicitudo format occupationis; secundam seminarium hostis; tertiam partus cordis. Tu autem ut primam ad rectitudinem redigas, oportet quatenus eam pro loco, et tempore modifices; ut secundam, quatenus eam semper, et ubique refutes; ut vero tertiam, pro posse restringas. Modifices per discretionem, refutes [Col. 0452A] per sanctitatem, restringas per maturitatem. Et haec prima est, quam acquirere debes, rectitudo, quae in memoria est; secunda erit in affectione, tertia in interna intentione. Sed de natura nos modo loqui permittit tam angustia temporis, 229 quam prolixitas hujus, qui finiri exposcit, sermonis.
XV. Cras quoque, si sua nobis Dominus pietate otium indulserit, quod ad laudem suam, et aedificationem vestram, sentire nobis dederit, audietis. Reparati igitur interim per silentium praemissa tunc oratione, et meditatione conveniemus, ut epulis nos, pro more, spiritualibus reficiamus. In fine vero sermonis, una mecum vos esse admonitos volo, non posse vos esse regulares, quod non dubitatur sonare nomen vestrum, nisi rectitudinem teneatis: cum [Col. 0452B] et a regula regularis dicatur, et ex eo, quod recta sit, regula vocetur. Nos autem mentis diximus referendam rectitudinem ad cogitationem, ad affectionem, ad intentionem: ut sit videlicet cogitatio firma, affectio munda, intentio pura. O robur in cogitatu, munditia in affectu, puritas in appetitu! Ecce triplex insigne, quo recta fit anima tua: quod, quo plenius ac perfectius habueris, eo verius et sincerius, quod ore humano diceris, in illius interni inspectoris oculis eris. Sed de rectitudine, quae in cogitatione habenda est, aliqua diximus. De illa vero quae in intentione, vel affectione, dicere ad praesens supersedemus. Hoc idcirco diximus, quatenus pro eo, quod materia pendet, memoria vigilet, ut ubi modo terminamus, ibi die crastina, inspirante Deo ordiamur. [Col. 0452C] Cui sit honor, et gloria in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Homo dignitatis suae memor judicat haec inferiora amore suo indigna. โ 2. Qualiter se homo erga Deum, se ipsum, mundum habeat. โ 3. Mundus diligitur (quod a Spiritu sancto vetatur) cum quis appetit quod caro suave, oculus delectabile, animus dictat sublime. โ 4. Per concupiscentiam carnis prosternuntur luxuriosi; per oculorum, egrediuntur curiosi; per superbiam vitae, eriguntur praesumptuosi. โ 5. Ea est curvitas animae, a qua alieni sint canonici triplici proposito remedio. โ 6. Rex Amorrhaeorum Og de Basan, typus voluptuariorum; definitio concupiscentiae [Col. 0452D] expensa. โ 7. Rex Seon Amorrhaeus interpretatur tentatio oculorum, in subigendis duobus regibus Amorrhaeis, id est, duplici concupiscentia; cavenda superbia, insidians etiam bonis operibus ut pereant: cui Amasias rex Juda praelusit invalescens super Edom. โ 8. Triplex medium acquirendae affectionis rectae: et triplex intentionis rectae, qua venia, gratia, gloria comparatur. โ 9. Regulae officium praeterquam in se recta sit, et recte ducit: ut vir justus, et religiosus in cogitatione, affectione, intentione rectus sit: ac in exteriori conversatione oris atque operis sit circumspectus. โ 10. In recta ordinatione sui et proximi consistit summa religionis. Qualis erga singulos habenda. โ 11. Commendata exterior morum honestas. โ 12. Concinna anacephalaeosis, qua singula singulis distributa.
I. Quanto profundius, fratres charissimi, purificato [Col. 0453A] plene mentis oculo, in quantum in praesentis vitae caecitate possibile est, suam homo dignitatem considerat, tanto magis necesse est, ut quidquid in hoc mundo, de hoc mundo, conspicit, internis ejus obtutibus vilescat. Suffragatur vero ei multum, ac per omnem modum inspecta diligenter ac ardenter desiderata, sui, ad quem fruendum conditus fuit, beata et beatificans visio Conditoris. Quid istis infimis tanto incumbis affectu, miser homo? cur eis tantopere inhaeres? cur eis tam tenaciter agglutinaris? stultus es, et stulto labore consumeris (Exod. XVIII, 18) : ac unde gloriaris, inde erubescere deberes, et confundi. Tu ipse longe eis quiddam dignius et sublimius es, et ad quoddam eis per omnia melius et pretiosius conditus es. Dedecus tibi quam maximum [Col. 0453B] est, te illis per amorem subjicere, quae ideo nihilominus te indigna sunt [ al., nullo modo te digna sunt], quia tam natura quam pretio longe te inferiora sunt. Sic nec minus perniciosum tibi, atque damnosum, haec ne dicam prae illo, sed et cum illo in affectu tuo admittere, qui ab aeterno est, et tibi dedit ut esse accipere ab illo, et in aeternum ut beate esse accipere in illo [ al., qui tibi, uti ab aeterno est, dedit ut esse acciperes ab illo et in aeternum ut beate esse perciperes in illo]. Adde etiam hic quod cum vilia sint, et te penitus indigna: in tantum instabilia, ac pene nulla sunt, ut nec tunc aliquid sint, cum supra modum sublime ac praecellens quid esse videntur.
II. Collige itaque, o homo, quantum miser, et miserabilis, [Col. 0453C] pauper, et caecus, et nudus es (Apoc. III, 17) . Collige, inquam, prae oculis tibi, mundum, teipsum, Deum, tria haec. Deflecte mentis tuae intuitum ad ea quae subtus te sunt: erige ad ea quae supra te sunt. Ibi mundana, 230 hic autem tibi patebunt divina. Inspice et teipsum superiorem mundo, inferiorem autem Deo: et perpende hinc ex consideratione tui; hinc autem ex contemplatione Dei tui, quid de universis possis, vel debeas judicare, quae sunt mundi. En tibi mundus in imo, Deus in summo, tu autem in medio es. Stude in his singulis cum metu et tremore utilitatem tuam operari. Mundo uti, Deo frui: capere illum in hymno divino: non capi ab illo in somno tuo. Ad necessitatem denique [Col. 0453D] temporalem inniti illi: ad felicitatem vero perennem, suspirare isti. Ille igitur a te possidendus, non tu ab illo tenendus: quia et ipse assumi debet a te ad usum, non ei tu agglutinari ad affectum. Amore quippe tuo indignus est; temporali tamen indigentiae tuae necessarius est.
III. Hinc exhortatio illa salubris: Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt (Joan. II, 15) . Videbatur, ni fallor, ei, quod magnum sibi electi discipuli dedecus, et ignominiam inferrent, si sibi in affectu assumerent: quamvis sibi in aliquibus utile scirent, ubi longe se inferius [ al., quod si sibi in aliquibus utile scirent, tamen longe se inferius] tam natura, quam pretio non ignorarent. Ne mundum diligamus admonuit, et causam subjunxit: quia omne [Col. 0454A] quod in mundo est, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum et superbia vitae (Joan. II, 16) . Non debet quid supprimi, quod voluit interponi. Est autem istud: Si quis diligit mundum, non est charitas Dei in illo (Joan. II, 15) . Tria quaedam in mundo esse asseruit, in quibus affectionis fortassis curvitas consistit, de cujus rectitudine nos hodie tractaturos promisimus: unde et ista praelibavimus. Ad affectionem vero pertinent amor, desiderium et voluntas: tria haec. Amor quidem incendit, desiderium trahit, voluntas impellit. In una tamen affectione solent esse, sive cum aliquod vel eligitur ut bonum: vel ut malum reprobatur. Et curva nimirum est affectio tua, vel cum amas experiri quod caro sentit suave, vel cum desideras adipisci quod [Col. 0454B] oculus indicat delectabile; vel cum tibi vis conferri quod superbia praesumit sublime. Singula namque haec in imo sunt, ideoque affectio ea non amplectitur, nisi ad ea inclinetur. Porro inclinari, incurvari est. Et considerate ordinem hujus triplicis mali. Nam aliquo sine ordine plerumque non sunt, etiam quae suo modo ordinata non sunt. Primo concupiscentia carnis; secundo concupiscentia oculorum; tertio superbia vitae. Primum quippe, quae in mundo sunt, imo quae mundi sunt, quorum mundi [ al. cujus mundi] princeps diabolus est, cadunt subtus se; secundo exeunt extra se; tertio vero scandunt supra se. Sed semper, atque ubique criminose, ac damnose: nunc culpa inquinati, ac proinde poena affligendi. Non me putes hoc loco facere mentionem de fructuoso [Col. 0454C] electorum casu, exitu et ascensu.
IV. Itaque reprobi prosternuntur, egrediuntur, eriguntur. Horum autem trium causa sunt: voluptas, curiositas, vanitas; tria haec. Nam voluptas prostratos, curiositas egressos, vanitas reddit erectos. Et ad concupiscentiam carnis pertinet voluptas; curiositas ad concupiscentiam oculorum; vanitas ad superbiam vitae. Primo carni suae subduntur post concupiscentias suas euntes, et obedientes sibi illicite; non prohibentes cor suum, quin omni voluptate fruuntur: coronantes se rosis, antequam marcescant, nullum volentes esse pratum, quod non transeat luxuria sua (Sap. II, 8) ; nec sinentes ut praetereat eos flos temporis. Secundo vero egreditur apud eos Dina, [Col. 0454D] ut videat, nec ut videat viros, sed mulieres (Gen. XXXIV, 1) . Discurrunt huc et illuc per plateas civitatis Babylonicae, quaeritantes ditare inopiam suam in egenis copiis atrii hujus, quod foris est: quodque in Apocalypsi jubetur Joannes non metiri, sed potius foras ejicere (Apoc. XI, 2) , cum jam foris sit. Et haec agentes, magis aporiantur quam ditantur: esurientes semper, et sitientes, invenientes in falsis ac fallacibus hujus vitae bonis, unde appetitum suum, et minus satient, et magis irritent. Cum autem sic fuerint isti peccatores, abundantes in saeculo, et obtinuerint divitias (Psal. LXXII, 12) , tenet eos superbia, operti sunt iniquitate, et impietate sua (Psal. LXXII, 6) , cogitantes et loquentes nequitiam (ibid., 8) : ponentes in coelum os suum (ibid., 9) : ruinosam illam [Col. 0455A] aedificantes civitatem, cujus volunt pertingere culmen ad coelos (Gen. XI, 4) . Vocant nomina sua in terris suis, amantes primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis, et vocari ab hominibus Rabbi (Matth. XXIII, 6, 7) . Sed haec de illis.
V. Vos, fratres, ne inclinetis affectionem vestram ad haec, qui canonici estis; ne omissa rectitudine sua, curva sit, et vos consequenter digne vocari regulares non possitis, si recti non estis. Est itaque iste inordinatus ordo conversationis reproborum: quia primo polluuntur, secundo extrahuntur, tertio elevantur; voluptuosi, curiosi, inflati. Et hoc ordine per criminalem conversationem ad gehennalem 231 eos tendere damnationem, in Evangelio Deus innotuit, qui superbam eorum, qui dominicam contempserunt [Col. 0455B] adire coenam, sic excusationem ad memoriam revocavit: ut affirmaret primum dixisse, quod uxorem duxit; secundum, quod quinque juga bonum emit: tertium vero, quod villam emit. Itaque in eo non est charitas Patris, qui diligit mundum: in quo quidquid est, concupiscentia carnis est, concupiscentia oculorum, et superbia vitae (I Joan. II, 15, 16) . Nec isti, de quibus modo tetigimus, digni fuerunt coenam illam magnam gustare; sed affectio vestra brachio complectatur amoris, primum mortificationem carnis; secundo, contemptum mundi: tertio, ima humilitatis. Mortificat homo Dei membra sua, quae sunt super terram (Col. III, 5) . Carnem suam crucifigit cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24) , ne nimia sibi sit familiaritas [Col. 0455C] cum corpore suo, nec praestet animae suae concupiscentiam suam, ne faciat eam gaudium inimicis suis (Eccli. XVIII, 31) . Claudat post haec oculos suos ad omnia quae arrident in mundo isto. Sustollatur super altitudinem terrae, humili quadam superbia universa judicet infima, quae terreni deputant excelsa, et omnia arbitretur, ut stercora (Phil. III, 8) , quae pro summis illi deliciis habent. Et haec deinceps sit vox ejus: Habentes alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus (I Tim. VI, 8) . Memoriter teneat, quia qui volunt divites fieri, incidunt in desideria multa, inutilia, nociva: quae mergunt hominem in interitum (ibid., 9) . Et illud: Radix omnium malorum est cupiditas, quam quidem appetentes, [Col. 0455D] inseruerunt se doloribus multis (I Tim. VI, 10) .
VI. In his duobus exercitiis sanctitatis, illos expugnans reges potentes, quos Psalmista reges appellat magnos et fortes. Ipsi sunt Og, et Seon: duo reges Amorrhaeorum. Amaricantes dicuntur Amorrhaei. Amarum certe quidquid vel caro voluptuosum, vel curiosum suggerit mundus. Audi quid Sapiens sentiat super hoc: Favus distillans labia meretricis, et nitidius oleo guttur ejus: novissima autem ejus amara, quasi absynthium (Prov. V, 3, 4) . Salomonis sententia est, instruentis nos ad quem finem tendat, quod in anima prava [ al. pravum] vel de carne, per mollitiem, delectat; vel mundus amoenum per speciem repraesentat; nam meretrix haec ipsa est concupiscentia carnis, ipsa est, et concupiscentia [Col. 0456A] oculorum; utrobique, si quam [ al. si quam potest] animam ad prostitutionem trahit; ibi eam per voluptatem polluens: hic autem per curiositatem dispergens. Melle fluunt labia ejus, nitet ut oleum guttur ejus: quia dulce putatur quod suggerit, et decorum. Verum saporem habent absinthii novissima ejus: quia Amorrhaeorum sunt reges, Seon, et Og de Basan. Et animam, quam ne ad Deum pertingere possit, voluptas carnalis concludit, et conclusam confundit. Dicunt quippe quod definitio concupiscentiae est, appetitus naturalem ordinem transgrediens, et mensuram transcendens. In eo quod animam ad id appetendum trahit, quod ei appetere non licet, transgrediens ordinem, confundit: in eo vero quod ad appetendum aliter, quam [Col. 0456B] appetere debet, instigat, transcendens mensuram, concludit. Item quid magis quam turpitudo, cum fuerit vel in voluntate concepta, vel in opere consummata, animam et concludit, ne sit libera: et confundit, ne sit secura?
VII. Seon vero interpretari asserunt tentationem colorum. Et unde hoc quod de mundo tentamur, nisi quia coloratum intuemur? Nequaquam enim nobis in tantum placeret, si semper nobis qui est in se, plene pateret. Nunc vero speciosus quidam in eo color exterius apparet, dumque stolidum defigimus intuitum in id quod in eo exterius fulget, fit nimirum, ut non possimus deprehendere quod in eo interius sordet. Mortifica igitur carnem, contemne mundum, et victus est Og de Basan, victus [Col. 0456C] est rex Seon. Sed cave elationem in hac magna victoria tua, ne forte, quod absit, expugnet te victoria, quem praecedens non potuit vincere pugna. Magnae virtutis Eleazar filius Saura fuit, sed non nisi postquam vicit, vinci potuit (I Mach. VI, 43, 46) . Denique, in eo quod prostravit, in eo et ipse prostratus est. Idcirco postquam subegeris carnem, postquam et abjeceris mundum, superest ut superbiae in te comprimas tumorem, quatenus te non extollat superbia vitae, quem sibi nec luxuria, nec avaritia potuit subjugare. Mandavit (ut in quarto libro Regum legimus) quondam Joas rex Israel Amasiae regi Juda quiddam, quod ad haec pertinet, de quibus modo agimus, et mandavit ei sic: Percutiens [Col. 0456D] invaluisti super Edom, et sublevavit te cor tuum. Contentus esto gloria tua, et sede in domo tua (IV Reg. XIV, 10) . Vel sicut in secundo libro Paralipomenon habetur: Dixisti: Percussi Edom, et idcirco erigitur cor tuum in superbiam, sede in domo tua (II Paral. XXV, 19) . Quis percussit Edom, et percutiens invaluit super eum, nisi qui terrenum hoc corpus 232 per continentiam devicit, et quidquid in terra temporalis indigentia assumit ad usum, ab affectu penitus removens, mentis despectu calcavit? nam Edom, uti aiunt, terrenum sonat. Sed caveat is, ne sublevet cor suum, nec erigatur in superbiam. Magis autem sedeat in domo sua, humiliet se in mente sua: ut quanto magnus est, humiliet se in omnibus. Ad haec quoque ea pertinent, [Col. 0457A] quae a quodam in hunc modum dicta sunt:
VIII. Est itaque vera haec rectitudo in affectione, [Col. 0457B] perfectum desiderium, et amor in voluntate nostra: primum mortificandi carnem; secundo contemnendi mundum; tertio humiliter in omnibus sentiendi de nobis. Sed considerandum nobis non solum quid, sed et qualiter agamus. Idcirco vide, ne intentio tua curva sit; et cum recta fuerit affectio tua, nihil amplectaris, nisi quod bonum est, nec aliquid quoque admittas in intentione, nisi quod purum est. Alioquin fructuosum tibi non est. Ut autem recta intentio tua sit, omnium eorum, quae revolvis in cogitatione, quae amplecteris in affectione, Deum solum et expetas inspectorem, et exspectes remuneratorem. Non in eis ad alicujus respicias manum; non ad obsequium, non ad favorem humanum. Ipse tibi causa, ipse tibi sit finis. Ipse namque [Col. 0457C] solum remunerat hoc, quod esse [ al. munerare consuevit haec, quae esse ] propter se viderit. Excute itaque manus tuas non solum ab aliquo, sed et ab omni munere, si ab eo cupis remunerari. Sit in intentione tua rectitudo; et ipsa triplex. Primo, stude ut quidquid vel cogitando amas, vel amando cogitas, ad hunc finem referas, quatenus ab universis contagiis tuis, tam corporalibus, quam spiritualibus, poenitentia vera, confessione pura, satisfactione digna emenderis. Secundo vero ut his, quae ad exercitium pertinent religionis, et sinceris coram Deo in mente affectibus, et piis in conversatione coram proximo operibus orneris. Tertio quoque, ut finem post vitam bonam nactus securum, sine fine [Col. 0457D] beatorum civium societate, atque beata Conditoris tui visione perfrui merearis. Sic recta erit intentio tua, ad haec referens omnia tua, ut acquiras veniam, gratiam, gloriam: veniam peccatorum, gratiam meritorum, gloriam praemiorum. Veniam, qua a tuis, quae commisisti delictis, emunderis; gratiam, qua donis spiritualibus diteris: gloriam, qua in supernis sine fine gaudiis remunereris.
IX. Considera post haec, quia non solum recta regula est, sed et recte ducit, quia recta est. Tu autem cum talis in cogitatione, in affectione, et intentione existis, quomodo non rectam viam post te venientibus sternis? Semita justi recta est, ait quidam, rectus callis justi ad ambulandum (Isai. XXVI, 7) . Qui igitur justus est, ejus callis rectus est. Nam [Col. 0458A] Deus dicit: Qui sequitur me, non ambulat in tenebris (Joan. VIII, 12) . Unde hoc? Nonne quia ipse lux est? hinc et praemisit: Ego sum lux mundi (Ibid.) . Quam Felix, qui non sibi soli vivit, sed et aliis, rectus ipse in cunctis, pro posse, motibus incedens, et recte nihilominus alios ducens: sanctis illis animalibus in hoc se similem ostendit, de quibus legimus: quia similitudo eorum quasi carbonum ignis ardentium, et quasi aspectus lampadarum (Ezech. I, 13) . Sicque uti carbo ardore succensus est, in eo, quod in seipso rectus existit: uti lampada vero lumen ministrat, in eo, quod recte alios ducit. Hinc praecursor Domini lucerna dictus est ardens, et lucens (Joan. V, 23) : propter hoc geminum, uti arbitror, quo pollebat, bonum. Ardor est in cogitatione, [Col. 0458B] in affectione, in intentione: lux vero in eo, quo eum ostendit esse hoc modo, in exteriori conversatione. Nam necesse, ut exterius demonstres, hoc tibi inesse, quo de eis dubitare non possint, qui in faciem vident. Quomodo, inquis, hoc faciam? audi quo modo mihi videtur quod hoc facere possis. Curabis primo custodire os tuum, ut non delinquas in lingua tua. Pones ostium circumstantiae labiis tuis: ostium, inquam, non murum. Cavens non modo proferre, quod reticendum est, sed et reticere, quod proferendum est. In causa tua loqueris vix; et cum bis interrogatus fueris, habeat initium responsio tua (Eccli. XXXII, 10, 11) . Sollicitus eris, ut breviter dicam, quatenus manus tua sit super os tuum, ne capiaris in verbo indisciplinato (Eccli. V 14) . Sed pro loco, et tempore; pro negotio, et causa aperias labia tua, ne 233 reus tenearis pro stulto silentio: quo supprimitur spiritualis, quae aedificationi potuit et debuit esse locutio. Sic custodiens sollicite rectitudinem in ore, non minori sollicitudine custodi eam in opere. Custodi autem sic. Primo nihil agas, quo teipsum polluas. Secundo vero, quo proximo tuo noceas. In uno flagitium, in altero quoque facinus est Cura cum omni diligentia neminem laedere: ab omni teipsum re noxia continere.
X. In his duobus exercitiis, tota consistit summa religionis. Dicit namque apostolus Jacobus, religionem mundam, et immaculatam apud Deum, et Patrem hanc esse: visitare pupillos et viduas in tribulatione [Col. 0458D] eorum et immaculatum se custodire ab hoc saeculo (Jac. I, 27) . Tota, inquam, consistit summa religionis in his, sed si duo addideris, singula singulis. Unum autem est, ut omni te cures honestate ornare; omne, quod te dehonestat, studens evitare. Alterum est, ut proximo, a quo abhorres, quidquam noxium inferre non contendas; sed pro posse tuo, omne quod prodest, conferre. His duobus intende in teipso, et illis duobus in proximo tuo; nec jam incurres in opere tuo peccatum, perpetrans, quod malum est; nec delictum, declinans quod bonum est. Sic rectum erit opus tuum, dum in eo tam erga te, quam erga proximum tuum, et omittis quod obest, et quod prodest, admittis; sed insiste [Col. 0459A] inter haec, ut talem te exhibeas in corpore, ut juste a quoquam de alicujus levitatis vitio notari penitus non possis. Sapiens, juxta quod Apostolus hortatur, providet bona, non tantum coram Deo, sed etiam coram hominibus (II Cor. VIII, 21) . Addidit quoque omnibus, eos tales esse desiderans, ut impedimento nulli esse possint. Unde et Pater noster in Regula, quam professi sumus, admonet nos, ut in incessu, statu, et in omnibus motibus nostris, nihil fiat, quod cujusquam offendat aspectum, sed quod nostram deceat sanctitatem (Augustinus in Reg. ). Vir quippe verecundus, et modestus, intuentium debet oculos revereri, et motus omnium membrorum corporis sui, maturitatis fraeno sub disciplinae rigore cohibere, ut a nullo jure possit reprehendi.
[Col. 0459B] XI. Semper igitur, et ubique ad instar coelestium, quae in visione ostensa sunt Ezechieli, animalium (Ezech. I, 12) , coram se ambulans, et singulis motibus suis oculum providentiae proponens, scrupulose consideret in omni loco, et tempore, qualis in utroque homine esse debeat; loquens, vel tacens, sedens, vel tacens, stans, vel ambulans, orans, vel legens, docens, vel discens, gaudens, vel dolens, blandiens, vel deterrens; qualiter denique in aliquo corporis sui motu, se debeat exhibere, ut ex hac, quam exterius ostendit, maturitate, quod intrinsecus mens ejus sit in stabilitate, et gravitate, possit apparere. Ut enim beatus Ambrosius in primo [Col. 0459C] libro (lib. I) de Officiis scribit: Habitus mentis ex corporis statu cernitur. Hinc homo cordis nostri absconditus, aut levior, ant jactantior, aut turpior, aut gravior, et constantior, et purior, et maturior aestimatur. Itaque vox quaedam est animi corporis motus. Contigit quam saepe, ut hi, qui exteriorem hanc levitatem corrigere superbe contemnunt, omni interioris gravitatis fundamento carentes, aperte multoties in horribiles turpitudines ruant. Salomonis quoque in parabolis suis verba sunt: primo vitium mordaciter notandis, quod tales dehonestat; et deinde quae eorum poena erit, manifestat: Homo apostata, vir inutilis, graditur ore perverso, annuit oculis, terit pede, digito loquitur, pravo corde machinatur malum, et in omni tempore jurgia seminat [Col. 0459D] (Prov. VI, 12, 13, 14) . Et haec de vitio ejus. Subjungit quoque de poena: Huic extemplo veniet perditio sua, et subito conteretur, nec ultra habebit medicinam (Prov. VI, 15) . Sanctus quoque Ambrosius: Meministis, inquit, filii, quemdam amicum, cum sedulo videretur se commendare, hoc solo tamen in clero a me non receptum, quod gestus ejus plurimum dedeceret. Alterum quoque cum in clero reperissem, jussisse me, ne unquam praeiret mihi, quod veluti quodam insolentis incessus verbere oculos feriret meos. Idque dixi, cum redderetur post offensam muneri, hoc solum excepi; nec fefellit sententia. Uterque enim ab Ecclesia recessit, ut, qualis incessu prodebatur, talis perfidi animi monstraretur. Itaque, fratres, conformate vos vero decori, et studete toto [Col. 0460A] conatu, ut in omni motione vestra exteriori, luceat imago gravitatis, non turpis appareat umbra levitatis. Haec triplex exterior rectitudo vestra, quae recte ducet eos, qui in facie vident vos. Cum autem haec ab eis, qui foris sunt, fuerit visa, et per eam, illa quae intus est deprehensa, confestim nimirum tortitudinem suam agnoscent, et ut eam corrigant, totis deinceps se viribus intromittent. Jam audita fama Salomonis, properat a finibus terrae regina nobilis, audire sapientiam ejus (Luc. XI, 31) . et novam Magi stellam videntes, dicunt ad invicem: Hoc signum magni Regis est, eamus, et inquiramus eum, 234 et offeramus ei munera, aurum, thus, et myrrham (Matth. II, 11) . Non solum autem, sed jam qui in tenebris, usque adhuc respicit [Col. 0460B] homines, et dicit: peccavi (Job XXXIII, 27) . Jam templum eis ostensum suspicantur filii Israel, et metientes fabricam confunduntur, ex his quae fecerunt (Ezech. XXXIV, 10, 11) . Ecce quae, et quanta, quot et qualia nobis necessaria sunt, ut quod nomine dicimur, re et veritate esse possimus: Nam cum a canone Canonici, hoc est, a regula Regulares dicamur, si non regulae assimilamur, indigne Canonici, hoc est, Regulares vocamur.
XII. Igitur ut quaedam ex his, quae ad spiritualem pertinentia rectitudinem, prolixe in duobus istis sermonibus dicta sunt, compendiose repetamus, a canone Canonicus, id est, a regula dicitur Regularis. Ad regulam vero haec quatuor spectant: ut recta sit, ut recte ducat, ut ad ejus examen, quod [Col. 0460C] distortum est, deprehendatur, et deprehensum corrigatur. Anima quoque incurvatur in cogitatione, in affectione, in intentione: in cogitatione per instabilitatem, in affectione per cupiditatem, in intentione per impuritatem. Prima infirmat cogitatum; secunda foedat affectum; tertia inclinat appetitum. Instabilitas vero cogitationis, vel est ex sollicitudine, vel ex rancore, vel ex levitate. Ex prima cogitatio nascitur onerosa, ex secunda malitiosa, ex tertia otiosa. In prima, cura pungens; in secunda culpa remordens; in tertia phantasma irruens. Cupiditas affectionis emergit ex concupiscentia carnis, ex concupiscentia oculorum, et superbia vitae. Prima polluit, secunda dispergit, [Col. 0460D] tertia animam extollit. Polluit per voluptatem, dispergit per curiositatem, extollit per vanitatem. Impuritas intentionis est, cum expetitur, et exspectatur munus a lingua, a manu, ab obsequio. Rectitudo vero cogitationis est, cum eam nec suffocat cura, nec inquinat culpa, nec eam a se alienat phantasma. Affectionis quoque est, cum caro subigitur, mundus contemnitur, elatio deprimitur. Intentionis est, cum desideratur venia peccatorum, gratia meritorum, gloria praemiorum. Et haec de rectitudine nostra interiori. Rectitudo vero exterior, in veraci consistit affatu oris, in utili effectu operis in irreprehensibili gestu corporis. In primo veritas, in secundo fecunditas, in tertio honestas est. Quae dicta sunt, memoria retinete, atque opere exercete; [Col. 0461A] ut quod vos homines appellant, in interni inspectoris oculis esse possitis: qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Nomen sublime, quale est Canonicorum, requirit sanctam conversationem. โ 2. An clerici saeculares dici queant canonici: et qualiter ille usus loquendi accipiendus. โ 3. Dicti saeculares sectentur modestiam praesertim in tonsura et habitu: culpantur discoli ex decreto Eugenii papae. โ 4. Regularium ab aliis discretus habitus: Praemonstratensium ad austeritatem et humilitatem deflectit: at in una fide, diversis moribus militant Ecclesiae catholicae filii. โ 5. [Col. 0461B] Nullius religiosae congregationis spernendae rationabiles consuetudines: sed potius meliores habendae alterius: suae tamen cuique tenendae, nisi debita fiat remissio: exemplo est Canonicorum Praemonstratensium prae caeteris abstinentia. โ 6. Usus superpelliciorum Praemonstratensibus prae aliis Regularibus, in Levitis figuratus. โ 7. Inter divina officia ratio moralis assumendorum superpelliciorum et lineae vestis expensa. โ 8. Gratissimum Deo indumentum est charitatis, justitiae, ac ipsius Domini Jesu, sine quo monachus quisquam vel canonicus non est. โ 9. Vestis candida fulgorem conversationis sanctae per aequitatem justitiae, et claritatem sapientiae designat, sine quibus vacui merito et nudi sumus. โ 10. Vestis candida est insigne resurrectionis et remunerationis beatae quae erit in praemio: est item insigne victoriae: qualiter sit homo [Col. 0461C] victor sui. โ 11. Ut vestiamur albis gloriae, mundum deinde ac diabolum oportet nos triumphare.
In praecedenti sermone, fratres charissimi, prout potuimus, ostendere curavimus, quae, et quanta nobis habere necesse est, ut id, quod humano ore vocamur, opere et veritate coram Deo esse possimus. Sublime quippe nomen, sublimem conversationem requirit. Speculum namque vitae, in ipso plerumque nomine consistit. Et idcirco non abs re ille nomen portat, qui id, quod apud se voce nominis sonat, in vitae quoque conversatione ostentat: ut illud de eo dici queat: Ex re nomen habet. 235 Quocirca, dilectissimi nobis in Domino fratres, scire debemus grandi nos debito constrictos, qui usitato nomine Canonici appellamur. Ipsum namque [Col. 0461D] quod portamus nomen, monet nos, et invitat, ut sanctam in vita regulari conversationem teneamus: omne penitus, sine exceptione aliqua, quod distortum est, declinantes, et quod rectum est, tam intus in mente coram Deo, quam exterius in opere coram proximo, exercentes. Quibus autem, et quot modis, vel declinare illud, vel hoc exercere nos conveniat, utinam tam perfecte et vestram amodo contingat et nostram sollicitudinem agendo implere, quam plene jam contigit, nos loquendo docuisse et vos audiendo didicisse. Quae nimirum universa repetere, et si forte fructuosum est, tamen non mediocriter fastidiosum est. Hoc autem vobis dicimus, qui si juxta quod jam expressimus, gemino huic, et salubri exercitio intenditis, saeculum [Col. 0462A] quoque istud, et ea, quae saeculi hujus sunt, pleno mentis despectu calcatis.
II. Quod si ita est, imo quia ita est, apparet, quod illi nomen hoc sublime, de quo multa jam diximus, nequaquam satis acute intelligunt, qui quosdam clericos, Canonicos saeculares appellant. Nam si canonici, quomodo saeculares? Si vero saeculares, quomodo canonici? Neque enim bene conveniunt, nec in una sede morantur quod regulare et quod saeculare est. Haec quippe Beati Jacobi Apostoli sententia est: Quicunque voluerit esse amicus hujus saeculi, inimicus Dei constituetur (Jac. IV, 4) . Idem etiam asserit pertinere ad religionem mundam, et immaculatam apud Deum, et Patrem, cum quis immaculatum se custodit ab hoc saeculo (Jac. I, 27) . [Col. 0462B] Est autem et Pauli in Epistola ad Romanos exhortatio, hunc habens modum: Nolite conformari huic saeculo (Rom. XII, 2) . Dicit quoque ad Ephesios, in delictis suis, et peccatis ambulasse, secundum saeculum mundi hujus (Ephes. II, 1, 2) . In secunda quoque ad Timotheum Epistola: Demas, inquit, dereliquit me, diligens hoc saeculum (II Tim. IV, 9) . Dicit etiam Tito, erudire nos gratiam Dei Salvatoris nostri, ut abnegemus impietatem, et saecularia desideria (Tit. II, 12) . Patris nostri quoque beati Augustini haec confessio est: Mihi displicebat, quidquid agebam in saeculo ?(AUGUST., in lib. Confess.) . Cum igitur Dei sit constituendus inimicus, quicunque hujus saeculi voluerit esse amicus; cum illius munda, et immaculata religio non sit, qui se immaculatum ab hoc [Col. 0462C] saeculo non custodit; cum et nos Apostolus conformari huic saeculo prohibeat, et Ephesios in delictis suis, et peccatis ambulasse aliquando secundum saeculum mundi hujus asserat; cum in causa illud fuerit, quod Demas apostolum dereliquit, quia hoc saeculum dilexit; cum denique ut abnegemus saecularia desideria, nos gratia Dei Salvatoris nostri erudiat, et fateatur Augustinus, quia displicebat ei, quidquid agebat in saeculo: patet nimirum tam ex his, quam ex quibusdam aliis Scripturae locis, quae in praesenti supprimimus, non eum veraciter esse regularem, quem constat esse saecularem. Audiens igitur quosdam vocari Canonicos saeculares, sic secundum quemdam modum accipere soleo, ac si quis diceret, [Col. 0462D] non esse rectum, quod rectum est. Ut cygnos nigros, sic audio dici Canonicos saeculares. Sed esto sic interim accipiamus, nec ipsum culpemus usum loquendi. Sit ita, quod videlicet sic appellantur, non quia criminibus saeculi, ipsi saeculo implicati conformantur; sed pro eo quod tam arctum vivendi propositum non complectuntur, quam arctum illi tenere videntur, qui Regulares vocantur. Sciendum inter haec, quod adjectio haec supervacua est, sicuti illa juxta quemdam modum, a plerisque contraria esse videtur. Nam secundum eos, sicut saecularis nullus Canonicus est, sic et omnis Regularis.
III. Sed et illi qui saeculares vocantur, etsi esse saeculares non debeant, in tonsura, et veste debent apparere ordinata, in quali videlicet Canonicos convenit [Col. 0463A] apparere [Col. 0463D] Vide S. BERN. de Consid. lib. III sub fin. . Hinc super hoc papa Eugenius in Rhemensi concilio decretum istud promulgavit. Praecipimus, inquit, ut tam episcopi, quam clerici, neque in superfluitate, seu inhonesta varietate colorum, aut fissura vestium, neque tonsura, intuentium, quorum forma et exemplum esse debent, offendant adspectum: sed potius in suis actibus ita errata condemnent, et amorem innocentiae conversatione demonstrent, sicut dignitas exigit ordinis clericorum [Col. 0463D] Decretum Eugenii de clericis. Et adjunxit: Quod si moniti ab episcopis suis, infra quadraginta dies, non obtemperaverint, omnibus ecclesiasticis beneficiis, eorumdem pontificum auctoritate priventur. Episcopi vero si praefixam poenam irrogare neglexerint, quia inferiorum culpae ad nullos magis referendae sunt, quam ad desides, negligentesque [Col. 0463B] rectores, tamdiu ab officio pontificali abstineant, donec poenam 236 a nobis constitutam clericis sibi subjectis imponant [Col. 0464D] Decretum Eugenii de clericis. . Et lex quidem haec sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum: praeceptum est vitae, et disciplinae. Sed illud, quod crebro in libro legere possumus, operi mancipatum, raro videmus. Multiplicantur sane in hoc miserabili tempore nostro praecepti hujus transgressores, sed statuta eis poena non infligitur. Quotidie superfluitatem in vestibus eorum et inhonestam videmus varietatem colorum, enormi interveniente fissura tam anteriora, quam posteriora nudari. Quid de tonsura dicemus? usque ad ipsos humeros in quibusdam capilli dependent. Quod rasum in summitate capitis [Col. 0463C] gestatur, modicam admodum latitudinem tenet. Num ut tales appareant, dignitas exigit ordinis eorum? sed pro eis id forsitan agit, quod beatus Augustinus clericis, in eorum Regula dicit: ut videlicet non affectent vestibus placere, sed moribus. Certe non pro eis agit hoc; quia nequaquam Paulo contrarius Augustinus, qui ait: Providentes bona, non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus (II Cor. VIII, 12) . Qui et nobis praecipit, ut sine offensione simus Judaeis, et gentibus, et omni Ecclesiae Dei. Hi autem intuentium, in his offendunt aspectum, quorum forma esse deberent et exemplum. Vel forte cum in omnibus aliis, quae ad eos pertinent, Canonici sint, solummodo in his putari possint saeculares: ut, quod ego aliquando putavi impossibile, [Col. 0463D] jam sciam [ al. scirem], quia impossibile non est? Ego certe aestimare nullatenus possum, quin apparere in veste, et tonsura inordinate erubescerent, si in universis aliis, quae spectant ad eos, Regulares essent: habitus siquidem exterior morum in se multoties indicium profert. Sed cum haec ita sint, nescio si pontifices negligentes, desidesque sint rectores, ad quales Dominus papa inferiorum dicit culpas, specialiter esse referendas. Hoc autem scio, quod nec qui hujusmodi sunt clerici, ecclesiasticis, eorum auctoritate, beneficiis, in nostris partibus, privantur; nec ab officio pontificali propter hanc desidiam, atque negligentiam ipsi suspenduntur. [Col. 0464A] Certe nec hoc scio, si eos ipsi saltem monent ut se emendent. Sed de illis sinamus modo, ne videamur os nostrum ponere in coelum, si tamen in coelum.
IV. Loquamur de habitu nostro, quos ut ab eis discernat vulgus, Canonicos quoque Regulares appellat. Quibus incumbit non modo in habitu, sed et in cunctis, quae conversatio expetit religiosa, tanto sublimius eos excedere, quanto differentius, prae illis, nomen haereditavimus. Quod si de habitu agere volumus, sciamus debere nos non mollem, et pretiosum, sed asperum, et humilem amare vestitum. Mollibus non fuisse vestitum beatum Joannem, Dominus, in Evangelio asseruit (Luc. VII, 25) . Ipse quoque summus Pastor Ecclesiae, feminis etiam vestem interdixit pretiosam (I Tim. II, 6) . Quod autem [Col. 0464B] inter nos luxus vestium reperiri non debeat, ipse quoque Dominus evidenter manifestat in eo, quod mollibus vestitos dicat eos esse, qui in domibus regum sunt (Matth. XI, 8) . Non enim terreno alicui, sed coelesti Regi militamus. Idcirco nostra, sicut scitis, consuetudo est, non lineis, nisi solis femoralibus uti. Sed nec stamineis ad carnem apud nos quemquam indui laudabile est: nisi forte, cum interveniente causa rationabili, praelatorum hoc licentia, ex dispensatione, ad tempus indulget. Absit tamen, ut reprehendendos putemus viros Religiosos, qui talibus vestibus induuntur: aut ut nos super illos tumide efferamus, quasi eis in hoc sanctiores simus. Neque enim sic ad utilitatem logentium nostra [Col. 0464C] exponimus, ut aliena eis supponamus. Nam cum unius fidei fundamento universi sanctae Ecclesiae filii innitantur, non easdem tamen in sanctitate exterioris conversationis consuetudines omnes sequuntur. Ipsa quoque sponsa, et casta regina est, quam astare dicit sanctus David a dextris Regis eximii; qui et speciosus forma prae filiis hominum est (Psal. XLIV, 3) : cujus reginae cum vestitus deauratus sit, ipsa quoque circumdata est varietate; quia alius sic, et alius sic. Unitas nihilominus in ea, dicente sponsa in amoris Cantico, quod una est columba sua (Cant. VI, 8) : ut unum sortiantur diversis temporibus laborantes denarium in vinea, quamvis in domo Patris mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) .
V. Absit, fratres, a nobis, absit semel, et iterum, [Col. 0464D] et semper, et ubique longe sit a nobis hoc detestabile malum, ut aliquas ordinatas cujusquam religiosae domus consuetudines in aliquo vituperare praesumamus. Quidquid animabus utile, uno, vel alio modo mater virtutum discretio cum 237 intentione pia, vel cum rigore tenet, vel cum dispensatione relaxat, devote amplectamur et humiliter approbemus. Non solum autem; sed et omnes, qui habitu sunt religionis induti, nobis meliores, et sanctiores deputemus: etiamsi ad illum, quem nos, vel in habitu, vel in victu, seu certe in aliqua exteriori conversatione, tenemus rigorem, eos pertingere non videmus. Unum quippe summum bonum [Col. 0465A] est, a quo cuncta alia bona emanant, utpote fons sufficiens, et indeficiens: qui nec augeri potest, quia immensus; nec minui, quoniam est aeternus, a quo universa caetera flumina fluunt. Et licet illud, quod nos agimus bonum, non agunt, aliud certe agunt, quod illo longe melius fortasse est, quod nos agimus. Quod si illud forte agunt, quod nos agimus; sed alio fortassis modo, loco, vel tempore forsitan aptiore, quam nos; et meliore agunt, quam nos. Religiosa ergo, et bona est omnis uniuscujusque Ecclesiae ordinata consuetudo. Ab eis vero, qui eam tenere debitores non sunt, nullatenus debet reprehendi, sed cum summa reverentia honorari. Ab eis quoque qui se vinculo professionis ei tenendae obligavere, sollicite et perseveranter debet observari, [Col. 0465B] nisi necessitas expostulaverit, eam per ipsius discretionem, cui dispensatio credita est, vel omnino dimitti; aut pro alia mutari; vel certe ad tempus intermitti. Ecce verbi gratia, ut pauca de multis ad medium proferamus, quidam Canonici carnibus in refectorio, et foris in itinere vescuntur. Nos vero carnibus vescendi in refectorio, consuetudinem non habemus, nisi ex aegritudine debilitati, post aegritudinem reficiendi fuerimus. Et licet dicat Apostolus: Bonum est homini non manducare carnem (Rom. XIV, 21) , absit tamen ut per hoc, super eos nos extollamus; quia nec illi nos de obstinatione, vel abusione reprehendere debent. Salubris namque Apostoli super his sententia est: Is qui manducat, non manducantem [Col. 0465C] non spernat; et qui non manducat, manducantem non judicet (ibid., 3) .
VI. Sic et illi superpellicia pene ubique circumferunt, nos vero in divino solummodo ministerio eis indui solemus. Benefaciunt illi: quia multum decet ordinem clericalem lineum hoc indumentum. Nec malefacere nos arbitramur, qui specialem quamdam honestatem et munditiam divinis, ea induendo, obsequiis reservamus. Unde generaliter apud nos statutum est, ut omnes, qui altari ministrant, nunquam ibi sine superpelliciis, vel albis appareant: nec aliquis, praesente conventu, nisi superpellicio, vel alba indutus, superiores gradus altaris praesumat ascendere. Ad communicandum quoque, vel infirmum ungendum, sacerdotes, et ministri superpelliciis induuntur. [Col. 0465D] Divino itaque cultui superpellicia deputamus. Cujus peracto obsequio ea exuimus: quia jucundius nonnunquam, et gratius poterit repeti, quod ad tempus contingit intermitti. Non solum autem; sed ex indumenti novitate, singularem innuimus habendam nobis, in obsequio cultus divini, non solum corporis, sed et animae munditiem, et honestatem. Quia et Levitae quondam lineis, in ipsa solemnitate sacrificiorum, tunicis induebantur: qua peracta, eis exui solebant (Levit. VIII, 13) . In Ezechiele quoque legimus, dixisse Dominum: quod sacerdotes, et Levitae filii Sadoch accedent ad eum, ut ministrent ei, et ipsi stabunt in conspectu ejus, ut offerant ei adipem, et sanguinem (Ezech. XLIV, 15) . Et post pauca adjunxit: Cum ingressi fuerint portas atrii interioris, vestibus lineis [Col. 0466A] induentur: nec ascendet super eos, quodcunque laneum, quando ministrant in portis atrii interioris, et intrinsecus (ibid. 17) . Et post pauca: Cumque egredientur atrium exterius ad populum, exuent se vestimentis suis, in quibus ministraverant, et reponent ea in gazophylacio sanctuarii, et vestient se vestimentis aliis, et non sanctificabunt populum in vestibus suis (ibid., 19) . Et longe superius: Reponent vestimenta sua, in quibus ministrant quia sancta sunt, vestienturque vestimentis aliis, et sic procedent ad populum (Ezech. XLII, 14) .
VII. Nos itaque tunicis lineis, quae superpellicia vulgo appellantur, extrinsecus induimur, quae profecto, cum egredimur ad populum, exuere solemus: significantes, per hoc debere nos esse tempore orationis [Col. 0466B] (quando videlicet, clauso ostio, oramus in cubiculo Patrem nostrum) non solum honestiores, et mundiores in habitu hominis exterioris, sed et splendidiores, et subtiliores, in intellectu hominis interioris. Quid est enim quod de sacerdotibus, et Levitis filiis Sadoch praecipitur, ut vestibus lineis, cum ingressi fuerint portas atrii interioris, induantur, et non ascendat super eos quodcunque laneum, 238 nisi quod nos, qui ex Dei gratia ejus dona percepimus, qui et sacrum ejus donum sumus, quique ad divinum sumus cultum assumpti; qui denique ejus, qui veraciter justus est, imo qui ipsa summa justitia est, sumus filii per adoptionem, cogitationibus debemus subtilibus circumdari, nec quodcunque [Col. 0466C] quod quasi grossum est, per hebetudinem in mente meditari, cum introitum quodammodo patriae coelestis, per purum et defaecatum desiderium super nos elevati, in sancta contemplatione incipimus ingredi. Quae profecto vestimenta reponimus, cum ad populum procedimus; quia diu nos manere in eodem mentis vigore, et rigore, in quo, in privata, et secreta coram Deo oratione sumus, nec turbae popularis strepitus, nec ipse infirmitatis nostrae permittit defectus. Nec tamen, ut jam diximus, eos reprehendimus, qui passim superpellicia pro causa honestatis, et munditiae circumferunt; sicut nec eos vituperandos ob hoc, in aliquo putamus, imo multum laudandos asserimus, qui cappas nigras induunt: cum nos quoque albis soleamus vestiri.
[Col. 0466D] VIII. Sed quid de vestibus istis exterioribus haec loquimur cum universi, qui verae religionis conversationem exercent, nuptiali charitatis veste induantur, licet foris hominibus in varietate exteriorum indumentorum videantur? Habe charitatem, et fac quidquid vis, ait beatus Augustinus. Simile autem huic sententiae quod alius dixit: Habe charitatem et quocunque volueris induere vestimento. O quam pretiosum, quamque speciosum est vestimentum Dominus Jesus, quo sancti induuntur? quia nec sancti essent, si eo induti non essent. Nam Apostolica ad Romanos exhortatio est, hunc habens modum: Induimini Dominum Jesum Christum (Rom. XXXIII, 14) . Est quoque justitia indumentum valde bonum, de quo Psalmista ipsum Dominum alloquens, Sacerdotes, [Col. 0467A] inquit, tui induantur justitiam (Psal. CXXXI, 9) . Quam bona etiam, et subtilia, quam splendida, et sancta illa sunt indumenta interiora, super quibus, voce exhortatoria, quosdam conveniens Paulus, ait: Vos sicut electi Dei, sancti, et dilecti, viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, modestiam, patientiam induite: supportantes invicem, et donantes vobismetipsis, si quis adversus aliquem habet querelam. Sicut Dominus donavit vobis, ita et vos. Super omnia autem haec, charitatem habentes, quod est vinculum perfectionis (Col. III, 12-14) . Haec fortassis indumenta sunt sancta nostri Aaron, et filiorum ejus: virtutum videlicet spiritualium insignia, quibus amictus fuit ille homo, qui dicitur Jesus, qui et praedestinatus est Filius Dei, in virtute (Rom. I, 4) , [Col. 0467B] quibus et induuntur electi illius. Nam ipse nobis factus est a Deo justitia (I Cor. I, 30) . Et beatus Job dicit: Justitia indutus sum, et vestivi me quasi vestimento (Job XXIX, 14) . Horum vestimentorum, si vultis accipere, in sancto Jacob, pater caligans fragrantiam sensit, quando ipsius delectatus suavitate in hanc vocem prorupit: Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni (Gen. XXVII, 27) . Et bene pleni, quia de ejus plenitudine nos omnes accepimus (Joan. I, 16) . Haec etiam indumenta sacerdotii novi, quae nullus habere dignus est, nisi exuto veteri homine cum actibus suis, qui et corrumpitur secundum desideria erroris, novum jam induere didicit, qui secundum Deum creatus est in justitia, et sanctitate veritatis (Ephes. IV, 24) . Qui haec indumenta non habet, vere [Col. 0467C] monachus vel canonicus non est.
IX. Caeterum quia recordamur nos dixisse, quod habitus noster aliquid figuret, expetitis et exspectatis ut quaedam vobis, de hujus, quem circumferimus, candidi habitus significatione loquamur. Non audemus fraudare vos a desiderio vestro. Quod si et hic insipientes fuerimus, sciant lectores nostri, quod vos cogitis nos. Solet, sicut ipsi quam frequenter audistis, in candore vestis notari fulgor sanctae conversationis, solet nihilominus et solemnitas futurae felicitatis. Ibi meritum, hic autem praemium est. Et utrobique exsultatio, quam etiam in nonnullis locis candor exprimere solet. Sed in spe, quae est in merito: quae vero in praemio, erit [Col. 0467D] in re. Nam si de candidis agitur vestibus, quibus nunc induuntur in merito sancti, dicit in Apocalypsi Angelo Laodiceae Ecclesiae: Testis fidelis, et verax, qui est principium creaturae Dei (Apoc. III, 14) , Suadeo tibi emere a me aurum ignitum probatum, ut locuples fias (ibid. 18) . Quod quidem aliud non est, nisi quod exercendo aequitatem justitiae, claritatem acquirere nobis debemus sapientiae, juxta illud viri sapientis: Concupisti sapientiam? serva mandata, et Deus eam praebebit tibi (Eccli. I, 33) . Hoc est dicere: Desiderasti aurum? eme tibi, et habebis illud. Et bene dicitur, 229 ut locuples fias; quia tunc solum verae divitiae acquiruntur, cum illa, quae desursum est, sapientia possidetur; sed cum haec interius fulget in mente, oportet nimirum, ut sanctitatis [Col. 0468A] etiam claritas splendeat in opere. Unde et hic adjungitur: Et vestimentis albis induaris (Apoc. II, 18) . Vestimenta alba, opera sunt sanctitatis venustate candidata. Quibus profecto si vestiti non fuerimus, horribili, utpote virtutibus penitus vacui, nuditate sordebimus: hic quia tunc, quod summopere praecavendum jubetur, apparebit confusio nuditatis nostrae (Apoc. III, 18) . In eodem quoque libro, paulo inferius legitur quod erant viginti quatuor seniores circumamicti vestimentis albis (Apoc. IV, 4) : pro eo, quod quicunque, vel sub Veteri Testamento duodecim sunt patriarcharum fide insigniti, vel sub Novo, duodecim sunt apostolorum doctrinis imbuti, bonorum operum candore fulgescunt.
X. Si vero de illis quaeritis vestibus candidis, quibus [Col. 0468B] decorabuntur electi, in claritate futurae remunerationis, legite quod in eadem Apocalypsi angelo Sardis Ecclesiae dicitur: Qui vicerit, vestietur vestimentis albis (Apoc. III, 5) . Vestimentorum alborum ornatus victoriae succedet: quia prior temporaliter illa est; haec autem posterior. Et fructus quidem iste: illa vero causa est: Qui vicerit, inquit. Quid vicerit? qui vicerit seipsum, mundum, diabolum, tria haec; ipse utique vestietur vestibus albis. Quibus albis vestimentis? Utique sui ipsius immortalitate, et incorruptione; bona, et jucunda concivium societate; beata denique et beatificante ipsius omnipotentis Dei visione. Nam haec vestimenta sunt, et vestimenta quidem alba. Et prima certe vestimenta accipere dignus eris, si nunc teipsum vincis. Teipsum [Col. 0468C] quippe tunc plene possidebis, nihilque in te grave tibi et contrarium, nec contra te in aliquo rebellans habebis, si modo rigidam cervicosae voluntatis tuae pravitatem frangens, in exsecutione mandatorum Altissimi, seniorum eam jussionibus sine murmure, et mora supponas, et membra tua, quae sunt super terram, cum vitiis, et concupiscentiis mortificans (Col. III, 5) , ad utilitatem bonae operationis ea extendas. Cum autem sic corruptibile tuum induerit incorruptionem, et mortale tuum induerit immortalitatem (I Cor XV, 53) , indueris aliis vestimentis gloriae tuae, quae quidem ad consortium spirituum angelicorum et hominum pertinent beatorum, quibus conjungeris et inhaerebis in aeternum.
[Col. 0468D] XI. Et ad hoc nimirum consortium et jucundum sublimiter tunc pertinges, si mundum et ea quae mundi sunt pleno mentis despectu nunc conculcas: ut dum in praesenti, ad (Job XXXIX, 6) instar illius onagri, quem Dominus dimisit liberum, multitudinem civitatis contemnis, ad illam quoque supernam Jerusalem, quae aedificatur ut civitas, cujus participatio ejus in idipsum (Psal. CXXI, 3) , conscendere dignus judiceris. Jam quid de illis dicemus vestimentis albis, quibus induemur in eo, quod claritate perfruemur divinae visionis; et ut ea simus digni accipere, qua nos asserimus victoria indigere? Haec non inepte dico, uti opinor, albis nos induendos vestimentis eo quod ibi perfruemur visione nostri [Col. 0469A] Redemptoris. Sanctus namque in Apocalypsi sua Joannes, de civibus illis beatis, in conspectu, inquit, Agni amicti stolis albis (Apoc. VII, 9) . Neque enim dignum est, eos apparere in conspectu ejus, non in albis, quando laetificabit eos in gaudio cum vultu suo (Psal. XX, 7) : et gaudio quidem aeterno juxta id quod Deus promisit: Videbo, inquit, vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI, 22) . Si autem de victoria quaerit aliquis, qua pertingitur ad vestimenta haec, ipsa est, qua sancti principem mundi hujus, ejus viriliter suggestionibus resistendo, in virtute Dei prosternunt: ut dum eos nunc de hoste humani generis mirabiliter facit triumphare, ad se tunc videndum, qui Conditor, et Redemptor est ejusdem humani [Col. 0469B] generis, eos feliciter dignetur perducere: qui est super omnia Deus benedictus in saecula.
240 SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Solliciti simus de merito in via, et praemio in patria: in quo utrumque consistat. โ 2. Utrumque in veste candida adumbratur, tam meritum justitiae, quam praemium gloriae. โ 3. In resurrectione ac ascensione Domini non absque mysterio apparuisse angelos in vestibus albis. โ 4. Quatuor receptacula corporis Dominici, uterus Virgineus, praesepe, patibulum, monumentum. Duo priora signanter expensa. โ 5. [Col. 0469C] Quibusnam sit Dominus Jesus in crucis patibulo, et quibus sit quasi in monumento. โ 6. Dictis quatuor locis correspondent quatuor gradus religiosae perfectionis. โ 7. Quies monumenti Dominici, quae perficitur in anima, variis emblematis internae ac perfectae quietis figuratur. โ 8. Locorum singulorum insignis est sanctimonia: in monumento singularis est praerogativa, securitas, quies, delectatio, fruitio. โ 9. Ibi apparet angelus, juvenis sedens a dextris, et in albis: quo triplex contenplatio theorica expressa: per juvenem signatur vitae novitas, cui facit secretum a curis exterioribus. โ 10. Sedere a dextris est requiescere in spe beata electionis: uti a sinistris, pertinere ad massam reprobationis. โ 11. Duo angeli, unus ad caput, alter ad pedes, docent divinitatem et humanitatem Christi, cujus pedes sunt vita et doctrina. Quod testimonium praesentiae ejus: et de albis vestibus, laetitiae [Col. 0469D] internae symbolo. โ 12. In Petro, Jacobo, Joanne testibus transfigurationis ratio, affectio, intentio comites contemplationis expressi. Quid si transfigurari Dominum et quae vestimenta ejus sordida et alba. โ 13. Paraenesis ad significationem candidae vestis exterioris exprimendam in habitu cordis.
I. Duo nobis, dilectissimi fratres, quandiu in praesentis exsilii caecitate sumus, studiosissime pensanda sunt; et cum omni mentis diligentia, nostris oculis jugiter opponenda. Unum est meritum sanctitatis: alterum vero praemium felicitatis. Unum modo in via est; alterum vero in fine, sed sine fine in patria erit. Illud nobis viriliter exercendum est: ad hoc vero desideranter nobis suspirandum est. Utrumque simul cogitationi nostrae debet inesse, quia [Col. 0470A] primum quidem causa secundi, secundum quoque fructus est primi. Porro meritum, quod in isto loco posuimus, in duobus consistit: relictione videlicet vitiorum, et exercitio virtutum. Salubris namque Psalmistae exhortatio est: Diverte a malo, et fac bonum (Psal. XXXIII, 15) . Et sanctum Jeremiam constituit Deus super gentes, et regna, ut evellat, et destruat, et aedificet, et plantet (Jem. I, 10) . Ibi quidem nos venia mundat; hic autem nos gratia ditat; quia et illa aufert a nobis quod malum est: haec vero nobis confert quod bonum est. Simili modo et praemium in duobus consistit; quia post labores vitae praesentis et aerumnas, evadent electi supplicia poenae et percipient gaudia gloriae. Nec illa, nec ista ullo unquam fine claudenda: quin tam illa [Col. 0470B] quam ista aeterna erunt. Tunc quoque ab aeterna damnatione erunt erepti et in illo beato grege numerati: ut impleatur illa dulcissima promissio Salvatoris nostri, quae talis est: Ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III, 16) .
II. Utrumque autem hoc, de quo loquimur, tam meritum videlicet sanctitatis, quod in praesenti exercemus, quam praemium beatitudinis, ad quod suspiramus, in candore habitus nostri notamus. Idque sacrae Scripturae testimoniis et auctoritate nos posse confirmare putamus. Si enim de candore vestium agitur, quibus in merito nos indui debemus, admonet nos Ecclesiastes: Ut omni tempore sint vestimenta nostra candida (Eccli. IX, 8) : id est, [Col. 0470C] membra corporis nostri a carnalibus contagiis munda. Vel si hoc melius vobis, seu congruentius videtur, opera, in quibus exterius induti apparemus, fulgore justitiae sint splendida. Et quod alia vice, ad confirmandam hanc sententiam, in medium deduximus, Laodiceae Ecclesiae angelus commonetur, ut vestibus albis induatur: hoc est: ut sanctis Religiosae conversationis actibus decoretur. Si super illo quoque aliquis sciscitari voluerit vestium candore, quibus in praemio nos induendos speramus, stare vidit sanctus Joannes beatos illos supernae patriae cives: In conspectu Agni, amictos stolis albis (Apoc. VII, 9) . Et infra, in apertione quinti sigilli, datas asserit animabus sanctorum singulas [Col. 0470D] stolas albas (Apoc. VI, 11) . Sed et angelo Sardis Ecclesiae dicitur: quod, Qui non inquinaverunt vestimenta sua, ambulabunt in albis (Apoc. III, 4) . In qua nimirum promissione nobis innuitur quod de candore ad candorem transituri sumus, de merito ad praemium: ut confidenter possimus sperare, nos induendos in futuro albis gloriae, si in praesenti induti fuerimus albis justitiae.
III. Haec dicenti venit mihi in mentem, quod tam in resurrectione, quam 241 in ascensione Domini angeli in albis apparuerunt. Venit quoque et illud, quod cum transfiguratus esset in monte, facta sunt vestimenta ejus alba, quasi nix (Matth. XVII, 2) . Et ecce magnum sacramentum, fratres mei. Rogo, pulsemus; vos orando, nos autem meditando; tam vos [Col. 0471A] quoque, quam nos pie et humiliter quaerendo, quid sibi velint haec. Quid igitur de his sacra historia refert? Introeuntes in monumentum (Marc. XVI, 5) , haud dubium, quin sanctae mulieres, viderunt Juvenem sedentem in dextris coepertum stola candida (Joan. XX, 11, 12) . Et item: inclinavit se, scilicet Maria, et prospexit in monumentum, et vidit duos angelos in albis sedentes: unum ad caput, et unum ad pedes, ubi positum fuerat corpus Jesu (ibid. 12) . Haec de resurrectione. De ascensione quoque legitis: Cumque intuerentur in coelum euntem illum, ecce duo viri astiterunt juxta illos in vestibus albis (Act. I, 10) . De eo autem, quod tertio loco posuimus, in Matthaeo scriptum habetis: quod resplenduit facies ejus sicut sol, vestimenta autem ejus facta sunt alba, quasi nix [Col. 0471B] (Matth. XVII, 2) . Singula haec spiritualium mysteriorum profunditate gravida sunt. Aderit ex more pie, et humiliter pulsantibus nobis clavis David, qui aperit, et nemo claudit, claudit, et nemo aperit (Apoc. III, 7) : mysterii hujus nobis clausa reserare dignetur: positum erat in monumento corpus Jesu, quod profecto sacratissimum receptaculum, sedulis, ut scitis, officiis sanctae mulieres, et albis induti angeli excubiis frequentabant.
IV. Porro ex occasione hujus loci, invitatur quaerere diligentia nostra, ubi alias positum fuerit sanctissimum corpus illud. Et occurrunt nobis confestim uterus Virginis, angustia praesepis, patibulum crucis, tria haec loca. Quartus vero, de quo modo [Col. 0471C] agimus, et cujus occasione tria haec contigimus, monumentum ipsius est. In his quatuor locis lego fuisse corpus Jesu. Nam in utero conceptum, in praesepio reclinatum, in cruce affixum, in monumento sepultum fuit. Si dicere debeo, ut mihi videtur, quid ego putem sciendum super his, adhuc hodie quibusdam est Dominus Jesus in utero, quibusdam in praesepio, quibusdam in patibulo, quibusdam vero in monumento. Et cum singula haec sacratissima propter id quod intra se continebant, loca sint, de solo quoque monumento legimus, quod in eo albis induti angeli visi sunt. Quo attinent, vel quid sibi volunt universa haec? ingreditur angelus ad Mariam, interna inspiratio ad animam. Ipso nuntiante concepit Jesum, et haec ipsa infundente, salubrem [Col. 0471D] suscipit affectum. Nam Jesu Salvator dicitur. Siquidem sunt aliqui verbum Dei secum ubique circumferentes, quaeque ad salutem pertinentia (erudiente eos unctione, quae docet de omnibus) didicerunt, nequaquam oblivioni segniter tradunt; sed fixa in corde jugi apud se ruminatione recondunt. Istis Jesus in utero est, quibus verbum Dei assidue in memoria est. Sunt autem alii, qui sub communi omnium Magistro et Domino mansueti effecti et mites, loris disciplinae ligati, ad sanctae Religionis praesepe morantur; et vario, quod eis apponitur, sanctarum Scripturarum ac instructionum pabulo nutriuntur. Istis Dominus Jesus in praesepio est, qui fidelium jumentorum suorum cibus et refectio est. Sunt vero quidam, qui tenaciter Conditoris sui dilectioni [Col. 0472A] agglutinati sunt, ut ipsos, per amoris ei compagem unitos, Neque mors, neque vita, neque principatus, neque potestates, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia possit separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VIII, 38, 39) .
V. Interdum quoque, non solum universa, quae mundi sunt; sed super id etiam, quod ipsi sunt, in quodam apud se perfectionis culmine evecti sunt: ut levissimum deputent, quidquid pro Deo durissimum, ac dirissimum sustinent. Non solum autem; sed etiam usque adeo totos se in cruce charitatis extensos exhibentes: ut gloriantes in tribulationibus, omne gaudium existiment, cum duras pro Christo [Col. 0472B] angustias sufferunt, et in tentationes varias incidunt (Jac. I, 2) . Seipsis quippe in tantum, in ipso divini amoris summo superiores effecti sunt: ut se longe a se, et sub se prospiciant, atque nullo modo se tolerare quidem sentiant, quidquid pro Deo tolerant. Et istis Dominus Jesus in patibulo crucis est, qui in cruce charitatis, ab universis, quae in imo sunt, elevati, et extenti, atque sine macula, et ruga gloriosi effecti, pro summa habent dulcedine amara quaeque pro Christo tolerare. Sed sunt adhuc alii, ab omni penitus visibilium appetitu mortificati, et toto mentis annisu solis invisibilibus intenti: nihil magis in praesentibus desiderant, quam ut ab universo tumultu mundiali, qui forinsecus strepit, [Col. 0472C] in interioribus 242 se abscondant. Cunctis quidem mundi hujus divitiis et deliciis sanctae et sanctificantis quietis suae secretum praeponunt: et non solum humana contubernia, sed et prae dulcedine nimia, ipsa quoque interdum, ut sic loquamur, angelica fastidire solent alloquia. Istis, de quibus loquimur, Dominus Jesus quasi in monumento est, qui spiritualis dulcedinis suavitate illecti, ab humanae conversationis publico, in repositionis intimae occulto se includunt.
VI. Illis itaque, quos primo loco posuimus, in utero portatur, a quibus ruminatione assidua verbum Dei in memoria, per internae inspirationis unctionem infusum, circumfertur. Illis vero, quos secundo, in praesepi quodam modo pannis involutus, [Col. 0472D] a virgine Maria reclinatur, qui in Religiosae conversationis exercitio edomiti, ac mansueti, ac diversis institutionibus formati, a matre gratia, collocantur. Illis quoque, quos tertio, quasi in patibulo crucis elevatur, qui super omne, quod sub sole est, pernicibus sinceri amoris pennis evecti, dura quaeque pro Christi nomine pati gloriantur. In monumento illis utique est, qui sepositis perturbationibus cunctis, clauso ostio orant Patrem in cubiculo mentis, intra se, ac supra se, latentes in abscondito internae suae quietis.
VII. Hujus autem secretum monumenti, ad illum patris protoplasti soporem referri potest; quem cum Deus in eum immisisset, sensit confestim nimirum, et aliud ex ipso esse, quod regeretur muliebre; [Col. 0473A] aliud vero, quod regeret virile. Potest et ad arcam Noe: in qua a periculis diluvii carnalis, et saecularis absconditur, ut non cum hoc mundo damnetur. Potest nihilominus et ad somnium sancti Jacob: cui, dum supposito capiti suo lapide, suaviter intendit, scalam a terra pertingentem usque ad coelos, ascensumque angelorum per eam aspexit et descensum, ipsumque Dominum eidem scalae innixum. Quod utique adhuc hodie fit, cum perfectus quilibet mundi malitiam fugiens, quod est iram Esau declinare, in vitae praesentis itinere, mente Christo inhaerens, ab omni penitus occupatione exteriorum sollicitudinum cessando, in pace in idipsum dormit et requiescit. In qua profecto pace, eo purius, quo quietius spirituali conspicatur intuitu charitatis scalam, quam et [Col. 0473B] ad ima dimittit compassio erga proximum, et ad summa erigit devotio erga Deum. Intuetur etiam purificato mentis oculo vitae praedicatores, per eam et in ea ascendentes et descendentes super Filium hominis: ipsumque, cui tam in ascendendo, quam in descendendo famulantur, et ad subveniendum promptum, et ad remunerandum paratum. Hujus quoque, in quo nobis dulce videtur loquendo immorari, monumenti secretum suave, et suavitatem secretam per illum accipere possumus loculum, in quo post mortem positus est sanctus Joseph. Dicit siquidem sacra historia et verax: quod mortuus est centum et decem annorum, et conditus aromatibus repositus est in loculo in Aegypto (Gen. L, 25) . Centum et decem annorum aetas ipsa est probabilium [Col. 0473C] morum maturitas: in centenaria vitae perfectione et Decalogi consistens observatione. Mori vero ab appetitu visibilium, per vitalem quamdam exstinctionem mentis, mortificari est. Aromatibus condiri, virtutum est odoramentis componi. In Aegypto vero in loculum reponi, est quamdiu praesentis exsilii caecitas durat, in interno mentis secreto abscondi. Et notate, quaeso, ordinem perfectionis istius. Primo tantae aetatis describitur fuisse sanctus Joseph, deinde mortuus, et sic aromatibus conditus: novissime vero dicitur de eo, quod in loculo erat repositus. Hoc esse puto, quod ingressurum asserit sanctum Job quidam amicorum ejus, quasi in abundantia sepulcrum, sicut infertur acervus tritici in [Col. 0473D] tempore suo (Job V, 26) . In tali itaque aetate, perfectio Religiosae conversationis, in morte illius, contemptus vitae praesentis designatur; porro in condimento aromatum, spiritualium compositio virtutum; repositio mortui in loculo, suavissima quies et quietissima suavitas ejus, qui plene exstinctus est mundo, in intimo mentis secreto. Ad quod profecto mentis secretum, cum ovium, quem pascit, gregem minat sanctus Moyses, magnam in monte visionem videt; quia tunc nimirum ad sublime quid videndum in contemplationis summitate pertingis, cum innocuam cogitationum simplicium collectionem, quas verbo Dei nutris, ad infima perducis secreti: quod est Moysem gregem ad interiora minare deserti (Exod. III, 1) .
[Col. 0474A] VIII. Si igitur perfecte tibi patet, quid mysterii salutaris contineat desertum Moysi, quid loculus Joseph, quid dormitio Jacob, quid arca Noe, quid 243 denique immissus sopor in Adam, poteris et consequenter intelligere, quid perfectae innuat quietis, seu quietae perfectionis monumentum Domini, quod quartum esse locum diximus, in quo, sacro id nobis reserante Evangelio, positum legimus sacratissimum corpus illius. Et quidem sacratissimus locus uterus matris Virginalis, nec ejus sanctitatis praerogativam humanus aliquis comprehendit intellectus. Sacratus et ille, in quo, pannis involutus, Deus infans est reclinatus. Sic et sanctum est patibulum crucis, in quo pro ovibus suis Pastor ille summe bonus dedit animam suam. Verumtamen [Col. 0474B] cum ingenti singula loca haec sanctitate praeemineant, nullum eorum legitur angelus in albis visitasse. Nam ingressum fuisse angelum Gabrielem ad Virginem evangelista dicit; sed quod albis vestitus fuerit, non dicit. Et quod videtur ad praesepe spectare, apparuisse pastoribus angelos legimus, et licet cum claritate lucis, non tamen in albis. Et cum factus esset in agonia, et prolixius oraret Sacerdos illo magnus, et in proximo hostia futurus; quando et factus est sudor ejus, sicut guttae sanguinis, decurrentis in terram (Luc. XXII, 43) , apparuit ei, prout potestis legentes agnoscere, angelus confortans eum: non tamen in albis eum legitis fuisse vestitum. Apparuit quoque ad monumentum angelus, isque in [Col. 0474C] albis: ut per hoc nimirum, locum hunc ab aliis, quae modo compendiose tetigimus, praerogativa aliqua discrepare sentiamus. Et quid in albis, nisi praerogativa spiritualis accipitur exsultationis? et haec specialiter secreto Dominici congruit monumenti. Magnum siquidem bonum, verbo ad foecunditatem recordationis impleri; verbo ad sanctitatem Religionis institui; verbo etiam ad robur fortitudinis inniti. Caeterum praecellens, et eximium, ad solemnitatem animi quieti, et tranquilli, verbo ad jucunditatem frui. O impleri, o institui, o inniti, o frui! impleri ad foecunditatem, institui ad sanctitatem, inniti ad securitatem, frui ad jucunditatem. Quod ultimo loco posui caeteris tribus speciosius, pretiosius, quietius, securius, dulcius, delectabilius, [Col. 0474D] et suavius est.
IX. Et hoc pertinet ad monumentum, in quo viderunt angelum sanctae mulieres stola candida coopertum. Non solum angelum, sed et duos Maria vidit angelos, albis indutos. Viderunt et apostoli in ascensione Domini duos in albis vestibus viros. Sed et ipse Dominus in transfiguratione sua, in vestimentis albis legitur apparuisse. Ego puto, salvo profundiore, et congruentiore sensu, qui sacratioribus, et subtilioribus intellectibus, administrante unctione illa, quae docet de omnibus, patet in his, de quibus modo breviter tetigimus, ubi et alba visa fuisse vestimenta legimus, triplex genus contemplationis theoricae nos posse notare. Viderunt ait evangelista, juvenem sedentem in dextris, coopertum [Col. 0475A] stola candida (Joan. XX, 11) . O novitas mentis! o tranquillitas! o spes! o et exultatio et novitas quidem firma, tranquillitas secreta, spes certa, exultatio sincera! Si quidem in juvene novitas notatur spiritualis; in sedente, serenitas quietis; in dextris, confidentia spei; in albis vero, sinceritas exsultationis. Nam angelus iste, ipse est inspiratio interna: quae talis hic describitur apparere, qualem facere animam solet, cui se sui infusione indulget. Apparet juvenis; apparet et sedens; apparet quoque in dextris; apparet denique in albis. Sancta profecto anima, quae apud se, et intra se in defaecato suo latet, et pausat secreto, novitati spirituali quotidianis insistit incrementis; et ne ad ea veterascens aliquem propositi sui defectum incurrat, [Col. 0475B] modis omnibus, quibus potest, elaborat. Congruentior vero ad negotium istud, et efficacior modus, quies est illius. Nam qui se per illicita, in curis exterioribus, desideria dispergi, et diffluere permittit, fracto statim spiritualis propositi robore, nimis periculose in mente senescit. Hinc cutem suam aruisse, et contractam fuisse (Job VII, 5) , sanctus Job conquestus est. Et ne ad senectutem hanc vergat, vel hanc ariditatem incurrat, Onager ille, quem dimisit Dominus liberum, cui et dedit in solitudine domum, circumspicere dicitur montes pascuae suae, et virentia quaeque percurrere (Job XXXIX, 5) . Sanctus quoque Gregorius de quibusdam dicit, qui Conditori suo in secretiore vita placuerunt, [Col. 0475C] utpote qui in hoc, de quo loquimur, sese monumenti latibulo clauserunt: qui ne per humanos actus a novitate mentis veterascerent, eos omnipotens Deus hujus mundi laboribus noluit occupari. Quid? nonne in verbis istis apparet nobis ad monumentum angelus, juvenis, et sedens?
X. Sed sedet in dextris, in quibus felix eorum notatur, et exprimitur universitas, 244 quos per propositum vocatos sanctos, praescivit omnipotens Pater, et clemens, misericors, et justus: Et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui (Rom. VIII, 29) . Nam sinistra pars creaturae rationalis, reproba; dextera ejusdem pars, electa. A dextris quippe, et a sinistris assistere exercitum caeli, propheta vidit, qui per mendacii spiritum, decipiendum [Col. 0475D] Achab (III Reg. XXII, 19) praevidit. In reprobatione namque sua, justa, sed occulta, quasi a sinistris incomprehensibilis, et irreprehensibilis, atque terribilis in consiliis super filios hominum Deus (Psal. LXV, 5) , habet Synagogam illam reproborum, et perditionis massam; stipulam utique siccam, aeternis incendiis praeparatam. Ipsa est generatio illa prava, atque perversa, et domus exasperans. Generatio, quae non direxit cor suum, nec est creditus cum Deo spiritus ejus. Populus stultus, et insipiens, cujus non est Dominus Deus ejus (Psal. LXXVII, 8, 9) . In electione vero pia a dextris habet Pater ille misericordiarum, et Deus totius consolationis sanctam Ecclesiam eorum, quos ad vitam praeordinavit aeternam: quos et benedixit omni benedictione [Col. 0476A] spirituali in coelestibus, in Christo; sicut elegit eos ante mundi constitutionem, ut sint sancti, et immaculati in conspectu ejus, in charitate (Ephes. I, 3, 4) . Haec est illa beata gens, cujus est Dominus Deus ejus: populus, quem elegit in haereditatem sibi (Psal. XXXII, 12) ; quos et voluntarie genuit verbo veritatis suae, ut sint initium aliquod creaturae ejus (Jac. I, 18) . In his dextris angelus sedet, dum animae purae datur inspiratio interna requiescere in spe. Sperat se anima pia, in hac requie sua inconcussa, pertinere ad gregem illum, cui complacuit Patri dare regnum. Tali, fratres mei, tantaeque novitati, quieti, spei, non potest non inesse magna multitudo, multaque magnitudo gaudii: quia sedens in dextris, juvenis apparuit in albis. Audite, [Col. 0476B] quaeso, qualiter ista exponit Psalmista: Laetatus sum, inquit, in his, quae dicta sunt mihi: in domum Domini ibimus (Psal. CXXI, 1) : nimirum ubi apparere sibi innuat angelum in albis, qui sedet in dextris.
XI. Et quid ln duobus accipimus angelis, qui et ipsi apparent in albis, unus ad caput et unus ad pedes? forte duplex per eos eruditio notatur, quae nobis per unctionem, quae docet de omnibus, infunditur. Unum de capite nos docet divinitatis; alterum vero eruditionis genus, de pedibus humanitatis. Et qui pedes isti? vita, et doctrina. Ipse quippe Propheta dictus est: Potens in opere, et sermone (Luc. XXIV, 19) . Scriptum et de illo est: [Col. 0476C] quia coepit facere, et docere (Act. I, 1) . His duobus pedibus, ambulavit in regione nostra: mundo exhibens sua opera ad exemplum, et verba ad documentum. Et quanta laetificat exsultatio animam, cum modo iuterna quiete sua, repraesentat sibi sublimia divinitatis Christi; modo vero ima humanitatis illius? Haec ideo dico, quia unus ex angelis istis sedet ad caput, et unus ad pedes, uterque vero in albis. Post haec vero nobis contuendum est, quod relicturus corporaliter discipulos Dominus, hujusmodi cum eis promissionis verba habuit: Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos, et eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judaea, et Samaria (Act. I, 8) . Utique promissio bona: quae cum adimpletur, Spiritus sanctus datur, [Col. 0476D] et accipitur. Et hoc vobis signum praesentiae ejus. Perhibetur testimonium Christo; perhibetur autem sic: regnat pax in corde: confessio in ore, custodia in opere: ut prima ad dilectionem, secunda ad aedificationem, tertia vero sit ad sollicitudinem. Nam pacis sonat visionem Jerusalem; Judaea confessionem; et Samaria custodiam. Et haec usque ad ultimum terrae: quia qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . Usque ad ultimum terrae: ut tunica sanctus Joseph induatur talari (Gen. XXXVII, 23) : et pro filiis, holocausti oblationi insistat beatus Job cunctis diebus (Job I, 5) . Verum quia loquente dilecto, ille dilectus declinat, et transit: Cum haec dixisset, elevatus est (Act. I, 9) Ascendit siquidem super Cherubim, et volat super [Col. 0477A] pennas ventorum (Psal. XVII, 11) . Et nubes suscepit eum ab oculis eorum (Act. I, 9) : quia posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII, 12) . Cum loquitur, elevatur, et a nube suscipitur, ab oculis eorum: quia vocem, inquit, dilecti mei audivi; at ille declinaverat, et transierat (Cant. V, 6) . Cumque intuerentur in coelum euntem illum (Act. I, 10) : piis videlicet internorum desideriorum adspectibus prosequerentur in occultis suis se recipientem: ecce duo viri adstiterunt juxta illos (ibid.) . Et vox Psalmistae est hoc modo loquentis: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo, consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCXIII, 19) . Hae consolationes sunt viri, juxta illos assistentes. Adstiterunt, inquit, in vestibus albis (Act. I, 10) : quia consolationes tuae, laetificaverunt, ait, animam meam (Psal. XCXIII, 19) . Albis siquidem vestibus induti fuerant, pro eo, quod animam laetificabant. Ut enim non semel diximus, per candorem vestium, spirituale gaudium est exprimendum. Et quomodo laetificabant? 245 Viri Galilaei, quid statis adspicientes in coelum? (Act. I, 11.) Consolatoria, ni fallor, haec interrogatio est. Ut autem sciatis, quod ita sit: audite quod subjungit: Hic Jesus qui assumptus est a vobis in coelum: sic veniet, quemadmodum vidistis eum ascendentem in coelum (ibid.) . Nimirum laetificant, dum eum venturum evangelizant. Nam haec promissio ejus: Veniam ad vos, et gaudebit cor vestrum (Joan. XVI, 22) . Sed [Col. 0477C] quid est, quod sic eum venturum asserunt; quemadmodum eum ascendere viderunt? nam videntibus illis elevatus est. Quid est hoc, quod non tantum de ejus elevatione, sed et de eorum visione, sacra vigilanter Scriptura mentionem facit? profecto duplicem non mereretur spiritum Elisaeus, nisi videret, quando a Deo tolleretur Elias. Et quia vidit, a voluntate labiorum suorum fraudatus non est. Quod enim petiit, accepit. Scitis, fratres dilectissimi, quo praeludia ista tendunt. Loquimur namque expertis, cito percurrentes, et breviter attingentes, festinantes ad quaedam, quae adhuc perstringenda sunt: et sermo urget ad finem.
XII. Scitis, quia bona valde, et admodum necessaria humanae animae sunt, ratio clara, affectio pura, [Col. 0477D] intentio recta. Tria haec sublimis, et secretae in nobis culmina contemplationis attingunt. Nam assumpsit Jesus Petrum, et Jacobum, et Joannem: et duxit eos in montem excelsum seorsum (Matth. XVII, 1) . Petrus agnoscens, Jacobus supplantator, Joannes in quo est gratia. Et rationis quidem est agnoscere; affectionis vero est, quod illicitum in anima est, supplantare: quia ejus esse solet, cum ordinata fuerit, Reprobare malum et eligere bonum (Isa. VII, 15) : sicut rationis est, inter verum discernere, et falsum. Et magnum hoc, in homine, utrumque divinae gratiae indicium est. Sed tunc quidem maximum est, cum ad nihilum in interna intentione se extendit, quod distortum est. Beatus, ut ait Scriptura, qui in sapientia morabitur (Eccl. XIV, 22) : ipsa [Col. 0478A] pertinet ad agnitionem, quae refertur ad Petrum; Et in justitia meditabitur: ipsa spectat ad supplantationem, quae notatur per Jacobum. Sed sibi valde necessarium ad beatitudinem, ut in sensu cogitet circumspectionem Dei (ibid.) : quod proprie donum est gratiae, quae exprimitur per Joannem. Cum igitur, auxiliante Domino, ad sublime pertingit contemplationis secretum, et secretam ejus sublimitatem, ratio ejus id solum eligens, quod verum est; affectio illud tantum approbans, quod bonum est: intentio ad hoc solum se extendens, quod rectum est: nimirum assumit Jesus Petrum, et Jacobum, et Joannem, et ducit eos in montem excelsum seorsum (Matth. XVII, 1) . Sequitur: Et transfiguratus est ante eos (ibid.) . Quid est Christum transfigurari? utique [Col. 0478B] quod sit splendor, et figura substantiae Patris, portansque omnia verbo virtutis suae (Heb. I, 3) , ipso revelante, ostendi. Toties quippe se transfigurat, quoties nobis eductis ab intuitu formae servilis, claritatem divinae, quae in eo fulget, naturae videre per speculum in aenigmate concedit. Unde et alba apparent vestimenta ejus. Non alia unquam habuit indumenta, quam alba? Utique. Nam in Zacharia propheta legitis, quod Jesus indutus erat vestibus sordidis (Zach. III, 3) . Considerate circumcisionem ejus, baptismum, jejunium, esuriem, tentationes, sitim, fatigationem, fletum, alapas, colaphos, sputa, flagella, irrisiones, crucem, clavos, lanceam, vulnera, mortem, sepulturam: et in his intuentes eum, non poteritis diffiteri vestibus sordibus indutum, [Col. 0478C] Sed auferte vestimenta sordida ab eo, et induite eum mutatoriis (Zach., I, 4) . Repraesentate eum vestrae mentis oculis unum eumdemque cum Patre ac sancto utriusque Spiritu Domini caecos illuminantem, infirmos sanantem, mortuosque suscitantem, multaque alia, quae ad divinam in eo pertinent naturam: et alba ejus videbitis esse indumenta. Sed appareat tibi in hac ejus transfiguratione Moyses, et Elias: ut nihil de incomprehensibili ejus natura temere affirmare praesumas, nisi quod auctoritatibus legalibus, et propheticis affirmare possis. Sonat in hac ejus transfiguratione vox Patris, testimonium de Filio perhibentis. Sed cadunt tunc in faciem discipuli: quia ad illam summam, nostra nullatenus [Col. 0478D] sufficit, vel ratio veritatem, vel affectio charitatem, vel intentio aequitatem. Sed ut paterna vox in monte auditur, quadraginta sex prosternuntur: quia, cum Elias aurae tenuis sibilum audit, vultum pallio operit (III Reg. XIX, 12) : et cum fit vox super firmamentum, quod imminet capiti animalium, stant, et submittunt alas suas (Ezech. I, 25) . Eo, fratres, tendunt omnia haec, ut sciatis, quid per candidas vestes in Scriptura sacra accipere possitis.
XIII. Ostendimus jam, idque sacri eloquii auctoritate roboravimus: denotare nos posse in albis, exsultationem tam futurae felicitatis, quam praesentis sanctitatis. Ad utriusque vero habendum appetitum, 246 vester vos habitus invitat, ut unam jam habeatis, ad alteram autem suspiretis. Unam quoque [Col. 0479A] in exercitio, alteram in desiderio. Unam, qua nunc in labore meremur; alteram, qua tunc in requie remuneramur. Intuentes igitur habitum vestrum, studete modo indui albis justitiae, ut in futuro mereamini cooperiri albis gloriae. Induimini candidis cogitationum, morum et operum vestimentis, qui in corpore quidem estis candidis amicti indumentis; ut digni quoque habeamini albis operiri aeternae felicitatis. Sic dilectissimi fratres mei, tripartito eritis insigniti candore: primo in significatione; secundo in conversatione; tertio vero in remuneratione; praestante Domino nostro Jesu Christo, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPIS SERMONIS. โ 1. Forma professionis religiosae apud Praemonstratenses fieri solitae. Vota Deo reddenda; ac primum de sui oblatione et traditione ad exemplum Mediatoris nostri Dei. โ 2. Typus oblationis sui in S. Abel signatus, Deo super omnia placere volentis affectione pura, et in intentione recta. โ 3. Ut dilectum filium suum Isaac quis offerat in holocaustum, igne amoris in ara cordis: quod recte non fit, nisi prius itinere ad terram viventium instituto. โ 4. Patria illa nunc tenetur in spe, ad quam jugiter meditando, et affectuose desiderando pergitur: ac ne labor deterreat merces magna invitat. โ 5. In Issachar expressa merces laboris inter terminos accubante, [Col. 0479C] et requiem vidente quod esset bona, atque adeo supponente humeros ad portandum. โ 6. Quem non satis movent praemia, trahant exempla: quibus Christi Domini nullum praestantius aut eminentius, qui ipse mons est sacrificio destinatus, et nobis in exemplum monstratus et datus. โ 7. Offerens seipsum, nihil sibi reliquit reliquum; nec absque sacrilegio quidquam sibi vindicet. โ 8. Oblatio sui facta Ecclesiae, id est, congregationi et superioribus prompta obsequia postulat, et torporem ablegat. โ 9. Urias Hethaeus exemplo est viris Religiosis in laborando communia propriis anteponere, โ 40. Alter stimulus a Simone Machabaeo ad non parcendum sibi ab eo qui suus non est. โ 11. Renuntiationis sui ipsius, ac virtutum exemplar ad quod se componat, est Christus Dominus.
I. Expetit, charissimi, et quidem cum aviditate [Col. 0479D] magna, et exspectat, nec sine spe curiosa, curiositas vestra ut de verbis professionis vestrae, aliquid tractemus. Ipsa est, cujus nos diximus vinculo ligatos, ac votis, quae distinxerunt labia nostra (Psal. VI, 14) , adstrictos. Et quidem vinculum ejus, vinculum forte: quod absque detrimento salutis, temere non valet dissolvi. Cujus profecto haec verba sunt: Ego frater, N . Offerens trado meipsum Ecclesiae sanctae Genitricis Dei Mariae, Sanctique illius; et promitto conversionem morum meorum, et stabilitatem in loco, secundum Evangelium Christi, et secundum apostolicam institutionem, et secundum Canonicam Regulam beati Augustini. Promitto etiam obedientiam usque ad mortem in Christo Domino, N. praefatae Ecclesiae Patri, et successoribus ejus: quos pars sanior [Col. 0480A] congregationis elegerit. Haec vestra promissa sunt, fratres mei. Haec vota, quae distinxerunt labia vestra. Et promissa quidem magna, vota praecelsa. Nec sanius dari vobis consilium potest quam ut totis ea viribus implere studeatis. Porro sententia est sancti David super his, hunc habens modum: Vovete, et reddite Domino Deo vestro (Psal. LXXV, 12) . Quicunque igitur est, qui vovit haec, acceleret, et discurrat, et reddere totis viribus sollicitus sit. Alligatus quippe est verbis oris sui, et propriis captus sermonibus (Prov. LXIX, 2) . Haec itaque promissio ejus: Ego frater N. offerens trado meipsum. Plura legis, frater mi, apud illum antiquum populum Dei genera fuisse oblationum; sed nullum penitus huic comparandum, ne dicam, praeponendum, in quo [Col. 0480B] tradis teipsum. Ipsum etenim Filium Dei in hoc excellenter imitatus es. De quo sanctus Paulus: Qui dilexit, inquit, me, et tradidit semetipsum pro me (Gal. II, 20) ; propheta quoque Isaias: Tradidit, inquit, in mortem animam suam (Isa. LV, 12) . Non solum autem in tradendo, sed offerendo, ipsum, de quo loquimur, imitatus es Dei, hominumque Mediatorem. De quo apud eumdem Apostolum ita legis: Sanguis Christi, qui per Spiritum sanctum 247 semetipsum obtulit immaculatum Deo (Hebr. IX, 14) . Offerens, aisti, trado me ipsum. O oblatio, o traditio! Oblatio accepta, traditio perfecta. Offerens namque tradidisti, non dico aliquid tuum, sed teipsum.
II. Sic offerentem, et tradentem, sanctus in ipso [Col. 0480C] mundi exordio signavit Abel, de quo ita legis: Respexit Deus ad Abel, et ad munera ejus (Gen. IV, 4) . Abel luctum sonat, et te, qui vitae praesentis exsilium luges, designat. Ad te respicit Dominus: quia a te despicitur mundus. Respicit et ad munera tua. Quaenam illa? oblatio, et utique traditio tui ipsius. Ipsa sunt primogenita gregis Abel; ipsa et adipes eorum. Quid per hunc accipimus gregem, nisi simplicium in viro sancto cogitationum collectionem? Quid esse putamus, quod in hoc grege primo gignitur, nisi ipsam affectionem, quae de cogitatione nascitur? nam ipsae intentiones adipes sunt. Merito ad haec munera tua respicit Dominus, qui per illa totis viribus ei placere studes; et per affectionem cogitationis [Col. 0480D] tuae defaecatam, et per intentionem rectam. Respicit et ad te, qui in cunctis internis motibus cogitationum tuarum nil in affectu amplecteris impurum, et in hoc amore sincero illum solum, et expetis testem, et exspectas remuneratorem: ut sic de primogenitis tui gregis offerens, et de adipibus eorum offeras, et tradas te ipsum.
III. Accipe et aliud quiddam, quod hujus oblationis, et traditionis tui ipsius exprimit insigne. Factus est aliquando hujuscemodi sermo a Domino ad Abraham: Tolle filium tuum unigenitum, quem diligis, Isaac, et vade in terram visionis: atque offer eum ibi in holocaustum super unum montium quem monstravero tibi (Gen. XXII, 2) . Tu iste Abraham: quia sicut iste Pater multarum gentium nomine, sic et tu [Col. 0481A] cogitationum, opere et veritate. Est autem filius tuus Isaac; quia in gaudio interno, quod de beatae spei exspectatione procedit, totus fructus spiritualis consistit. Et quia supremum, in illa interna genitura tua, et quodammodo singularem praecordiale gaudium istud obtinet locum, et quasi specialem quemdam a te erga se extorquet affectum, iste nimirum Isaac, et unigenitus tuus, et a te est dilectus. Sed tunc solummodo et Deo est acceptum, et sempiternae beatitudinis praemio dignum, cum et a Deo esse certissime scitur, et pro Deo, tam in effectu externo, quam in affectu interno exercetur. Scito proinde illud et ab ipso esse, a quo omne datum optimum, et omne donum perfectum descendit (Jac. I, 17) : et pro ipso nihilominus exercendum; [Col. 0481B] qui hoc solum remunerare tenetur, quod pro se pure factum intuetur. Ideo tolle hunc, de quo loquimur, filium tuum unigenitum, quem diligis Isaac, atque offer eum Domino. Et offer eum in holocaustum, ut offeras, et tradas teipsum. Supposito igne amoris, incende totum in ara cordis; quia unum idemque juxta hunc sensum est, et Isaac offerre in holocaustum, et offerre ac tradere teipsum. Sed antequam in holocaustum filium offeras, necessarium tibi, ut ad terram visionis vadas. Sic enim se habet ipse ordo verborum, quae Dominicum continent praeceptum, qui talis est: Tolle filium tuum unigenitum, quem diligis, Isaac, et vade in terram visionis; atque offer eum in holocaustum super unum montium quem monstravero tibi (Gen. XXII, 2) . Et quae haec terra [Col. 0481C] visionis, nisi illa, quam Psalmista viventium appellat? nam ipsa est, in qua se credit videre bona Domini (Psal. XXVI, 3) . Nisi enim visionis eam terram sciret, videre se in ea non crederet. In hac terra, regem in decore suo, videbunt oculi beatorum, et videbunt eum, sicuti est (I Joan. III, 2) . Manifestabit quippe eis non se, sed seipsum. Igitur terra viventium, terra videntium est. Ibi vivitur, et ibi videtur. Hic terra morientium, et ideo videntium non est. Ubi enim mors est, visio esse non potest. Ego inquit, vivo, et vos vivetis (Joan. XIV, 19) . Itaque futurum est, ut vivamus: utique sic nihilominus futurum est ut videamus. Videbimus eum, sicuti est, ait sanctus Joannes. Ergo non vivimus, sed vivemus: nec videmus, sed videbimus.
[Col. 0481D] IV. Et cur hoc, nisi quia in illa adhuc terra non sumus? In ea, inquam, non sumus in re; sumus autem in spe. Nam adhuc non modo in corpore, sed fortassis in vinculis Paulus erat, quando de se, suisque concivibus dicebat: Qui nos conresuscitavit, et consedere fecit in coelestibus (Eph. II, 6) . Ibi videlicet et in illo qui jam resuscitatus est, et in coelestibus sedet in re, resuscitatum, et sedere se videt in spe. Hinc magnus ille Pater habitasse legitur ad puteum, cujus nomen est viventis, et videntis (Gen. XVI, 14) . Ibi quoque idem est videre, quod vivere: vivere, quod videre. Sane vita videns, et visio vivens. Apud locum illum, habitat perfectus quilibet in spe; juxta illa Apostoli: Nostra conversatio in [Col. 0482A] coelis est (Phil. III, 20) . Vade et tu ad hanc terram visionis; terram, quam pollicetur adhuc 248 hodie Dominus filiis Israel. Ipsa est, quae lacte manat, et melle (Exod. III, 17) : beatitudo supereffluens corporis et animae. Ad hanc modo terram meditando ibis, et desiderando. Cogitatio quippe et aviditas pedes sunt, quibus itur in eam. Stantes erant, ait sanctus David, pedes nostri in atriis tuis Jerusalem (Psal. CXXI, 2) ; et item ipsum Dominum alloquens: Statuisti, inquit, in loco spatioso pedes meos (Psal. XXX, 9) . Pro eo, ni fallor, quod in latitudine illius supernae patriae, ac terrae viventium pariter, et videntium, ubi pax vera et perennis videtur: cogitatione, sanctus ac perfectus quilibet, et aviditate demoratur: Exspectans beatam spem, et adventum gloriae magni [Col. 0482B] Dei (Tit. II, 13) . Vade, inquam, tu hoc modo ad terram hanc. Vade ad eam, et vide eam, et certe idem est ire ad eam et videre eam. Illo quippe se permovens, et extendens, et ardens affectus spiritualis, quidam tuus est et oculus et incessus. Nam ubi mens habet affectum, illo suum et erigit visum, et dirigit gressum. Vade ad terram hanc visionis, et offer Isaac in holocaustum (Gen. XXII, 2) , religans ibi primitias spiritus tui, totum teipsum, ut sic loquar, offerens ibi. Immolans volui dicere, et sensus idem est: siquidem immolare, offerre est. Et bene prius jubetur pius pater ad terram visionis ire, et tunc demum filium offerre, ut ad spiritualem aggrediendam perfectionem merces invitet, si forte labor deterret. Quis enim ad offerendum holocaustum piger [Col. 0482C] erit, cum ad hanc terram visionis ierit? Tu autem si ad hanc terram visionis non ambulasti, unde tibi accidit, quod te ipsum offerens tradidisti? Nonne prius in Evangelio thesaurum Dominus asserit inventum, et tunc abiisse inventorem, et vendidisse omnia, ut emeret eum? (Matth. XIII, 44.) Insipiens namque foret, si sua omnia in pretium redigeret, cum necdum quod emere vellet, videret. Sic et tu, ni fallor, nec offerres, nec traderes teipsum, nisi prius agnosceres quod tibi pro hac oblatione et traditione dabitur praemium. Veni, sequere me (Marc. X, 44) , ait cuidam Dominus? sed praemisit, habebis thesaurum in coelo (ibid.) , volens utique, ut prius iret ad terram visionis, et sic immolaret Isaac filium suum.
V. Haec dicenti venit mihi in mentem, quod sanctus [Col. 0482D] Jacob de Issachar filio suo dicit: Issachar asinus fortis, accubans inter terminos. Vidit requiem, quod esset bona, et terram, quod optima: et supposuit humerum suum ad portandum (Gen. XLIX, 13) . Quis Issachar iste fortis, quem tibi interveniente mortificatione ab illicitis, confert Dominus? Spiritualis est gratiae profectus. Est enim gratia pro gratia; et dum viriliter te contines ab illicitis, mercede quoque in perceptione uberioris gratiae, ipso largiente, a quo omne datum optimum, et omne donum perfectum descendit, ditari mereris. Nam Issachar mercedem sonat; et matris suae Liae hinc, in ejus ortu, verba sunt, Reddidit mihi Dominus mercedem: quia dedi ancillam meam viro meo (Gen. XXX, 18) . [Col. 0483A] Quis vir iste, nisi Christus, qui legitimus sponsus est animae? nam ancilla ejus caro est, quae uti ancilla dominae, sic spiritui debet subjacere. Haec ancilla tunc viro datur, cum ad imperium Christi, a suis caro desideriis illicitis mortificatur. Quod dum fit, eidem Liae Dominus mercedem reddit. Et quae ei merces redditur? certe Issachar nascitur; gratiae videlicet in mente spiritualis profectus exoritur. De quo Issachar dicit sanctus Jacob, quod asinus pariter et fortis est. Nimirum mansuetus et robustus incedens; apparet quoque pro loco, et tempore, et inter prospera humilis, et inter adversa securus. Qui etiam habitat inter terminos: haec pene ima deserens, et ad illa pene summa pertingens. Horum vix extrema tangit; illorum vero initia gustat: illorum [Col. 0483B] initia in quibusdam suis primitiis: horum extrema in quibusdam suis reliquiis: ut inter utrorumque terminos habitans, sic ista admittat ad usum necessitatis, ut illa retineat ad fructum jucunditatis. Hic vidit requiem, quod esset bona; et terram, quod optima. Haec terra visionis est: est et quietis. Nihil ibi obscurum, quia visio ibi; nihil ibi laboriosum, quia ibi quies. Et terra quidem optima, requies bona. Tranquillitas per requiem, stabilitas accipitur per terram. Sed hanc requiem et terram videns, supposuit humerum suum ad portandum: ut conspecta diligenter aeternitatis mercede, voluntarie et prompte, ardenter et perseveranter se praepararet ad subeundum gravamen laboris. Et prius Issachar iste terram et requiem vidit; et post ad portandum humerum [Col. 0483C] suum supposuit, ut simili modo prius in terram visionis Abraham iret, et tunc demum Isaac offerret. In spe quidem hujus requiei, et terrae hujus acquirendae, tu offerens tradidisti teipsum. Idcirco non cunctatus es, offerre, et tradere teipsum: quia sic speras sempiternum coelorum te posse accipere regnum: ut jucundum sibi deputet, et leve, tam 249 Issachar humerum suum supponere ad portandum, cum requiem vidit bonam et terram optimam, quam Abraham in holocaustum offerre Isaac filium suum, cum ad terram vadit visionis.
VI. Quod si forte invitare non sufficiunt praemia, attrahant saltem exempla. Inter quae nullum efficacius est, quam illud: quod nobis ostendit primogenitus [Col. 0483D] ille mortuorum. Mediator ille Dei, et hominum, Deus, et homo, Dominus noster Jesus Christus. Hic est ille unus montium, super quem jubetur Abraham, offerre filium suum. Nam pro nobis passus est, nobis relinquens exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Pet. II, 21) . Montes quoque sanctitatis eminentia eximii electi ejus sunt; quorum nimirum unus ipse est, longe eis superior existens: Tanto melior eis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit (Heb. I, 4) . Unus eorum est, quia primus eorum. Unde et quidam valde sublimis mons, ait: Ante me factus est; quia prior me erat (Joan. I, 15) . Unus eorum est, quia mons Domus Domini in vertice montium ipse est (Mich. IV, 1) . Super hunc montem obtulisti, mi frater, et tradidisti [Col. 0484A] teipsum, eum in oblatione, et traditione tui ipsius habens exemplum: ut non arbitreris indignum, jam te debere agere pro eo, quod ipsum vides excellenter egisse pro te. Quem monstravero tibi. Nobis a Patre monstratus est, qui nobis ab eo in exemplum datus est. Magnus quippe nimis factus est, et implevit omnem terram: ut juxta quod Ecclesiastes dicit: Oculi sapientis in capite ejus (Eccl. II, 14) ; et similitudo sit hominis in animalibus sanctis (Ezech. I, 5) .
VII. Dixisti itaque in ipso initio professionis tuae: Offerens trado meipsum Ecclesiae Dei. Et quare non simpliciter te, sed cum quodam nescio quo additamento, teipsum? Num haec praeterire nostra diligentia debet? Mihi quoque videtur, si tamen id tibi non [Col. 0484B] displicet, dum audio te obtulisse, et tradidisse, non quidem simpliciter te, sed teipsum: nihil quod tu es, tibi dimisisse, nihil de te tibi retinuisse. In hoc namque verbo tanta expressione prolato, quaedam quodammodo, ut sic loquar, notari se cogit universitas tui. Unde necesse ut sciens te obtulisse, et tradidisse teipsum, scias et consequenter nihil penitus te, de te, excepisse. Sciens igitur, te Ecclesiae Dei teipsum obtulisse, et tradidisse in omni, quod es; in omni, quod scis; in omni, quod potes, eidem te Ecclesiae ad omnem utilitatem et ad omnem fidelitatem, pro tempore et loco, pro mensura et modo, pro causa et negotio, pro persona et facto debitorem agnosce. Hoc est enim Ecclesiae praefatae teipsum obtulisse et tradidisse; [Col. 0484C] deinceps non solum quidquid boni habes; sed etiam quidquid boni es, quidquid boni scis, quidquid potes, eidem te debere Ecclesiae impendere. In quantum vero ei, post promissionem istam, ad necessitatem, aut utilitatem forte tuam, tuum vel scire, vel esse, vel posse adimis, in tantum et temetipsum tollis. Sed nimis parum dixi: in tantum quod suum est, rapis, dicere debui. Nimirum id jam non tuum, sed suum est. Nam tuum esse desiit, quod obtulisti, et tradidisti; et ejus esse incoepit, cui illud obtulisti et tradidisti. Vide ne vel furari, vel auferre velis, quod a te oblatum et traditum est: ne ut sacrilegus judiceris. Nonne cum haec verba protulisti, caput super altare posuisti, et chartam, in qua scripta [Col. 0484D] erant, super altare obtulisti et oblatam in eo dimisisti? Nonne sacrilegium committitur, cum aliquid de sacro vel furto, vel rapina etiam non sacrum aufertur? Quanto magis cum etiam sacrum de sacro? et quidem sacrum quid est anima tua, quae ad Conditoris sui imaginem, et similitudinem est creata. Est quoque et corpus tuum, si tamen peccati non fuerit dominio subjectum, juxta salubrem illam Pauli admonitionem: Non regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis ejus; sed neque exhibeatis membra vestra, arma iniquitatis peccato (Rom. VI, 3) . Utrumque obtulisti, et tradidisti Ecclesiae: neutrum debes ex tunc in proprium usum illicite vindicare. Sed melius est, ut super his Judicem constituam teipsum. Si videres aliquem, [Col. 0485A] qui quod jam offerendo, et tradendo, coram multis testibus, super altare posuerat, in proprium vel occulte, vel publice vindicaret, qualis in oculis tuis appareret? Nonne invasor, et sacrilegus? tu es ille vir, qui fecisti hanc rem: si teipsum, quem obtulisti et tradidisti, et a quo, te offerendo et tradendo alienasti, iterum tibi illicite vindicasti, et usurpatione sacrilega in proprium rapuisti. Eadem te ligat sententia, quia et par inquinat culpa. Quidquid boni scis in corde, quidquid boni potes in corpore, quidquid boni denique es, in utroque, obtulisti Ecclesiae et tradidisti; quando teipsum offerens tradidisti, tradens obtulisti.
VIII. Sed quae Ecclesia ista, cujus es; ex quo ei a te tu ipse oblatus et traditus 250 es? Utique religiosus [Col. 0485B] virorum sanctorum, quos coram video, coetus in unum redactus; sanctificante et regente uno spiritu, cujus sub summo capite universorum electorum, caput est praelatus: in quo, sub eodem capite, tu quoque sanum et decorum ac utile membrum es: huic te Ecclesiae obtulisti et tradidisti, ut te tibi renuntiato, suus ex tunc, in omni quod es, quod scis, quod potes, existas. Si igitur hoc te modo Ecclesiae huic obtulisti et tradidisti, et non quidem te, sed teipsum: cur munus tuum auferens, modo fraudulenter, modo vero negligenter, modo denique violenter tuum ei esse adimis, scire et posse? Quod in saeculo dudum pro saeculo facere solebas, modo vel omittere ex toto etiam jussus non formidas; nonnunquam vero postulatus non erubescis, [Col. 0485C] aut certe non sine grandi murmure admittis. Nunc quoque multoties non es, quod dudum semper eras. Non esse potes modo, nec scis, quod tunc poteras et sciebas? Ex quo enim religionis habitu indutus es, illud tangere plerumque perhorrescit anima tua, quod antea libenter consueveras amplecti. Nescio unde sit, quod modo pene semper aegrotas, qui prius nunquam sanus non eras. Jubetur tibi, ut scribas, et ad excusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL, 4) , oculorum tuorum visus hebet, caput dolet, et pro eo quod curvatur, stringitur pectus. Stare ad psalmodiam, debilitas tibiarum et pedum infirmitas non permittit. Jussus pro Ecclesia tua stare, in causa illa confestim nescis [Col. 0485D] loqui: ex quo enim tecum super hoc agitur, impeditioris et tardioris linguae es: non solum autem; sed et ad aggrediendum quod communiter exercetur a cunctis, invalidus es. Panem, laborantibus aliis, comedis otiosus; et cum apes alias ingredientes et egredientes atque intrinsecus strenue operantes, ad communem sollicitet diligentia laborem, ut fucus tu in interioribus torpes: piger ad laborem, ad requiem promptus, ad mensam primus, ultimus vero ad opus manuum.
IX. O virum egregium et strenuum militem, illustrem et per cuncta certe laudabilem: Uriam dico, qui probrum duxit laborantibus sociis indulgere quieti! Sciens quidem, eos occupari, assimilari eis voluit, vel in non quiescendo, quibus in laborando [Col. 0486A] non potuit. Sane jussus a rege, ut iret domum, pedesque lavaret: oblatum recipere fomentum indecorum plane et ignominiosum aestimavit. Denique conventus a rege super hoc, respondit: Arca Dei, et Israel, et Juda habitant in papilionibus, et dominus meus Joab, et servi domini mei super faciem terrae manent, et ego ingrediar domum meam, ut comedam, et bibam, et dormiam cum uxore mea? (II Reg. II, 11.) Quod perfecto negando subjunxit: Per salutem tuam, et per salutem animae tuae non faciam rem hanc (ibid. 12) . Audi strenuitatem viri non quae sua sunt quaerentis, sed quae aliorum. Utique vir illustris communia propriis, non propria communibus anteponere paratus. Verumtamen quod, quaeso, servis domini sui inde emolumentum, [Col. 0486B] quod ipse, ut in ea comederet et biberet et dormiret, domum suam ingredi recusavit? Non ideo minor eorum labor, quia non admisit requiem istam; sed laudis suae fuit augmentum quod saltem non quiescit, dum laborare cum eis non licet. Hunc itaque, de quo loquor, in exemplum tibi propone, o piger, illustrem Uriam, ut aliis laborantibus marcescere ignavia erubescas. Si autem quaeris, quid sit, aliis laborantibus, marcescere ignavia, paucis accipe. Aliis operi manuum utiliter et hilariter insistentibus, sibilare te super digitos tuos; aliis vigilantibus, te stertere; aliis denique piis sanctae Religionis exercitiis insistentibus, manum tenere contractam in manu ac modis aliis opus subire simulatum; cum justa necessitas et evidens occasio [Col. 0486C] te desideret, per ignaviam marcescere, et in quoddam pigritiae teterrimae nihilum te inanescere. At non Urias: qui non tristis esse non potuit, quando a labore communi revocatus est; laetus quoque admodum fuit, quando remissus est. A quo labore evocari multum ei displicuit: domi vero remanere ignominiam aestimavit: gloriam vero et ipsam non modicam ad eumdem laborem redire.
X. Accipe et virum alium utilitatibus se communibus dedentem. In primo legis Machabaeorum libro, audiente Simone, postquam captus fuit frater suus Jonathas, quod Congregavit Triphon exercitum copiosum, ut veniret in terram Juda, et attereret eam, et vidente eo quia in tremore populus est [Col. 0486D] et timore; ascendit Hierosolymam, et congregavit populum, et exhortans, dixit: Vos scitis, quanta ego, et fratres mei, et domus Patris mei fecimus pro legibus, et pro sanctis praelia; et angustias quales vidimus. Horum gratia perierunt fratres 251 mei omnes propter Israel, et relictus sum ego solus. Et nunc non mihi contingat parcere animae meae, in omni tempore tribulationis; non enim melior sum fratribus meis. Vir illustris viros illustres fratres suos ad memoriam duxit: eosque sibi in exemplum proponens, ad subeundum laborem pro utilitate communi, seipsum invitavit: in omni tempore tribulationis parcere animae suae recusavit. Sic et tu noli parcere animae tuae, ut communi consulas necessitati, sciens te obtulisse ac tradidisse teipsum Ecclesiae Dei: [Col. 0487A] ut deinceps ipsa, de eo, quod ei obtulisti, et tradidisti, faciat libere, quod sibi utile perspexerit, et tu in nullo penitus ei contradicas. Plenum quippe, ac perfectum ipse tibi silentium imposuisti, ex quo teipsum offerens et tradens funditus quidquid es, quidquid scis, quidquid potes, et a te alienasti et ei contulisti. Noli ergo, ut jam saepe tibi dixi, auferre quod alienum est: ne ut raptor et invasor, et merito quidem, judiceris. Non solum autem, sed ut sacrilegus, quia sacrum probaris auferre de sacro.
XI. Revocavimus tibi paulo superius ad memoriam, praecellens illud et eximium, quod tibi hac in parte Dei Filius ostendit exemplum: de quo dicit Apostolus, quod tradidit semet ipsum (Gal. II, 26) . [Col. 0487B] De quo nihilominus propheta dicit: quod tradidit in mortem animam suam (Isai. LIII 12) . Vide igitur, quia in hac traditione nihil sibi de se retinuit; nihil penitus vindicavit. Cum gladiis et fustibus captus est, ligatus, adductus, judicatus, damnatus, colaphizatus, alapas passus, flagellis caesus, sputis illitus, chlamide coccinea indutus, spinis coronatus, in veste alba contemptus, opprobriis saturatus, cruci affixus, morti addictus. Intuere, quaeso, membris sanctissimis in patibulo distentum, et agnosce, quia tradens in mortem animam suam, totum se impendit, nec de se quidquam excepit. Per hanc siquidem semitam vade post illum, si venire cupis ad illum per patientiam currens, propositum tibi certamen aspiciens ad illum, qui proposito sibi gaudio [Col. 0487C] sustinuit crucem, confusione contempta. Simili modo et tu, proposita tibi libertate illa, ad quam promoveri te speras in futuro, noli a tuis excutere cervicibus jugum gloriosae servitutis: quod voluntate tibi spontanea imposuisti, quando teipsum huic Ecclesiae Dei tradendo obtulisti et offerendo tradidisti, ad illam tunc provehendus feliciter, qui hanc modo portas perseveranter, adjuvante Domino nostro Jesu Christo, qui est cum Patre et Spiritu sancto Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Oblatio mutila, cui deest auris obedientiae vel cauda perseverantiae, immunda est ex corruptione luxuriae, atque tumore superbiae. โ 2. In viro Religioso sui oblatio internam et morum conversio externam ordinat compositionem. โ 3. Qui mores suos convertit, circa se nihil admittit reprehensibile: erga Superiores obedientiam promptam, erga consodales obsequium exhibet devotum. โ 4. Morum conversio requirit praeterea internam animi novitatem, quae externa vestium mutatione figuratur. โ 5. Ad perversos et distortos quorumdam mores digressio, qui sub habitu Religioso conversionem morum mentiuntur. โ 6. Dyscolos ejuscemodi et turbulentos manet acris censura supplicii. โ 7. Morum elegantia recte paradiso malorum punicorum assimilatur. โ 8. In malo punico [Col. 0488A] unitas pacis et dilectionis commendata, sine qua nihil Deo placitum esse demonstratur. โ 9. In hoc spirituali paradiso, mala punica unitatem, emissiones morum compositionem, fructus pomorum intentionem rectam in operibus designant. โ 10. Ritus et abstinentia Nazaraeorum praelusit huic morum conversioni: vinum pravum est distractio et adulatio per porros et cucumeres, per fel draconum et venenum aspidum expressum. โ 11. Ab hac damnabili uva exprimitur exemplum nefariae operationis, et acetum fraudulentiae, a quibus abstinet Nazaraeus. โ 12. Sui oblatio. est animae et corporis per mystica Magorum munera exposita: redire per aliam viam contra Herodis consilium, est carnalem tunicam et mores in melius convertere. โ 13. Quaenam exuenda vetustas, et morum novitas amplexanda, quasi priori adversa.
I. Oblationibus, fratres charissimi, lex dudum [Col. 0488B] Mosaica, et Deum quidem 252 homini posse placari, et hominem Deo monstravit posse conciliari. Verum ut hanc in se habere efficaciam possent, eadem nimirum lex censuit, ut tales essent, quae omni prorsus immunditia carerent. Non solum autem, sed ut integrae essent: quatenus nullum in eis membrum vel fractum esset, vel abscissum. Hinc in Levitico scriptum est: Homo qui obtulerit victimam pacificorum Domino, vel vota solvens, vel sponte offerens, tam de bobus, quam de ovibus, immaculatum offeret, ut acceptabile sit. Omnis macula non erit in eo (Levit. XXII, 2) . Si caecum fuerit, si fractum, si cicatricem habens, vel populas, aut scabiem, vel impetiginem, non offeretis ea Domino, neque adolebitis ex eis super altare Domini (ibid. 22) . [Col. 0488C] Si autem de eo quaeritis, quod posterius dixi; inhibet subjuncta lex, ne ad votum solvendum bos, vel ovis offeratur, in quibus auris, vel cauda amputatur (ibid. 28) . Omnis siquidem in te, mi frater, exercitii spiritualis oblationem summam et singularis illa integritas imperfectam, et puritas reprobat immundam, quam in ejus oculis commendabilem non reddit obedientia prompta et perseverantia firma. Siquidem ad illam auris, et ad istam cauda pertinet. Eo igitur tendunt omnia verba haec, ut sciamus quidem debere nos offerre sine ulla exceptione, quidquid sumus, Deo; sed hoc perquam sollicite curandum est, quatenus tales nos per ejus gratiam efficiamus, ut ab eo, in tanta hac nostri [Col. 0488D] oblatione, suscipi digni simus. Quid enim tibi prodest, quod te offers Deo, si vel mente, vel corpore fueris pollutus. Id quippe non accipiet, nec acceptabit summa munditia illa, cui nihil in nobis pollutum placere poterit, sive corporale, sive spirituale fuerit. Et in uno quidem continetur superbiae tumor; in altero vero luxuriae faetor. Sane mundus et castus corpore, nihilominus mitis et humilis corde Dominus Jesus utrumque in nobis malum istud abominatur; universos nimirum reprobans, et a se longe repellens, quos et elatio reddit inaniter erectos, et corruptio enerviter pollutos. Aeterni quoque Patris ei coaeterna sapientia est solis se mundis et mansuetis revelatus, superborum pariter et immundorum munera detestans, sicut [Col. 0489A] Psalmista dicit: Nunquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo? (Psal. XLIX, 13.) Siquidem tauri superbos, hirci innuunt luxuriosos. Sed nec eorum carnes manducat, nec horum sanguinem potat: eorum dona se non acceptare significans, qui vel per elationem superbiae tument, vel per corruptionem luxuriae sordent.
II. Ad haec pertinere puto quod, postquam in professione tua, de oblatione et traditione tui ipsius a te sermo habitus est, statim de morum quoque tuorum conversione mentionem facis. Nam sunt ejusdem professionis verba, hunc habentia modum: Offerens trado meipsum Ecclesiae Dei, et promitto conversionem meorum morum. Itaque teipsum offers, et tradis; et quia id solum tibi sufficere non [Col. 0489B] posse arbitraris, morum tuorum conversionem promittis. Oportet enim ut, dum te mutat intrinsecus, et renovat dextera Excelsi, eamdem quoque extrinsecus mutationem repraesentes in morum conversione: providens scilicet bona non tantum coram Deo, sed etiam coram hominibus (Rom. XII, 17) . Et quidem adjungere curavit Apostolus, cujus haec verba sunt, omnibus: ut tam omnibus, quam in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros. Hinc et asserit se sapientibus et insipientibus debitorem esse (Rom. I, 14) . Est autem super his salubris admonitio ejus, hunc habens modum: Sine offensione estote Judaeis, et gentibus, et omni Ecclesiae Dei (I Cor. X, 32) . Adjungit quoque, et sumit exemplum: Sicut ego, inquiens, [Col. 0489C] per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (ibid., 33) . Vide ergo, mi frater, ut mores tuos habeas modo conversos; quia offerens et tradens teipsum Ecclesiae Dei, eorum quoque conversionem promisisti. Ut autem mihi videtur, tunc eos conversos habes, si talem in universis exterioribus tuis omnium hominum tam auribus, quam oculis te exhibes, ut juste a quoquam reprehendi non possis. Ad hanc quoque invitat te morum conversionem beatus Augustinus in Regula sua, cum dicit: In incessu, statu, habitu, et in omnibus motibus vestris, nihil fiat quod cujusdam offendat aspectum, sed quod vestram deceat sanctitatem. Quamdam igitur [Col. 0489D] necesse est ut, in moribus coram hominibus exterius, sanctitatis novitatem ostendas, qui te jam Ecclesiae Dei obtulisti et tradidisti; ut cunctis te intuentibus, illos te convertisse appareat ad novam quamdam rectitudinem, ab illa vetusta tortitudine, in qua forte ante eamdem oblationem et traditionem aliquando erant.
III. Idcirco nihil monstres amarum in verbis, nihil in vultu non verecundum, nihil 253 in gestu non ordinatum, nihil reprehensibile in habitu, nihil leve in incessu, nihil denique in aliquo motu tuo pro posse apparere permittas, quod alicui intuenti offendiculum, vel scandalum creare queat. Discurre, accelera, festina, ac ante omnia, per omnia, supra omnia, in omnibus quae [Col. 0490A] tibi secundum Deum praeceperint praelati tui, impigre et intrepide absque mora et murmure obtempera. Sodalibus quoque tuis, quantum licite potes, ad ministrandum esto sedulus, ad serviendum sollicitus, ad obediendum promptus, ad obsequendum devotus. Omnibus te humilem exhibe, omnium te pedibus prosterne, ab omnibus gratiam et amorem secundum Deum acquire. Cave sollicite ne aliquid torvum in oculis repraesentes, nec quidquam ex ore tuo unquam, vel usquam amarum sonet, vel durum: sed verbum semper, et ubique suavitatis et dulcedinis, verbum pietatis et charitatis, verbum compassionis et dilectionis, verbum utilitatis et aedificationis. Ut enim Scriptura dicit, Verbum bonum super datum optimum (Eccli. XVIII, 17) . Pro loco [Col. 0490B] nihilominus et tempore vultum eis laetum et hilarem ostende; ut hoc modo, secundum Deum, quantum potes, omnibus omnia fias, et omnibus in Deo placeas, aspectum serenum et gratum eis ostendens: ita tamen competenter, et ex utroque temperate, ut te nimia aliquando, vel alicubi nec levitas vilem, nec severitas exhibeat gravem; sed semper habeas rigidam dulcedinem, et dulcem rigorem. Sed etiam signa, pro loco et tempore, prout vel exegerit necessitas, vel monuerit utilitas, dulcia et delectabilia illis ostende. Sic te monstrabis excellenter implere quod in hac parte promisisti, vetustae illi renuntiando morum perversitati, quae te quondam distortum exhibuit, et modis istis illorum insistendo conversioni.
IV. Sint transacta apud te vetera, sintque facta [Col. 0490C] nova omnia. Sint quoque prava in directa, et aspera in vias pravas (Isa. XL, 4) . Mutetur pravitas in rectitudinem, asperitas in lenitatem. Si hactenus superbus fuisti, amodo sis humilis; si hactenus invidus, amodo benignus; si hactenus iracundus, amodo mansuetus; si hactenus inquietus et turbidus, amodo quietus et placidus; si hactenus praesumptuosus, amodo verecundus; si hactenus exhibuisti membra tua servire iniquitati ad iniquitatem, amodo studeas exhibere membra tua servire justitiae in sanctificationem (Rom. VI, 19) ; si hactenus aliis offendiculo et scandalo fuisti, amodo si fieri potest, quod ex te est cum omnibus hominibus pacem habeas (Rom. XII, 18) : universis intendens placere in bono, ad [Col. 0490D] aedificationem. Exhibe corpus tuum hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium tuum; omittens amodo conformari huic saeculo, studens autem reformari in novitate sensus tui: ut probes quae sit voluntas Dei bona, et beneplacens, et perfecta (Rom. XII, 1-3) . Sic te exspoliabis veterem hominem cum actibus suis (Col. III, 9) , qui corrumpitur secundum desideria erroris: sic te indues novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia, et sanctitate veritatis (Ephes. IV, 24) ; quatenus renovationem, et conversionem, quam habes, hoc modo in moribus repraesentet, et innuat mutatio quam circumfers in vestibus.
V. Sed longe aliter agunt nonnulli, qui cum habitu exterius religioso appareant, affectu necdum [Col. 0491A] saeculari exutos se demonstrant: magis cunctis intuentibus, perversis moribus ad scandalum, quam conversis se praebentes ad exemplum. Hi sunt superioribus inobedientes, murmurantes ad praecepta seniorum, melioribus se invidentes, aequalibus se praeferentes, turbati, aliosque turbantes, charitatis violatores, unitatis divisores, perturbatores pacis, ordinis corruptores: ipsis denique saecularibus quodammodo eo nonnunquam deteriores, quo longe aliud in conversatione esse non erubescunt, quam quod in habitu ostendunt. Jam non est dicere de his: sicut saecularis, sic religiosus; quia nec sic religiosus, sicut saecularis. Jam ad ruborem invitat mare Sidonem (Isa. XXIII, 5) ; sanctus quoque Jeremias, et aurum obscuratum, et colorem optimum [Col. 0491B] deplorat mutatum (Thren. IV, 1) . Horum unum est homo ille apostata, de quo in Proverbiis scribit Salomon, asserens quia est vir inutilis, graditur ore perverso, annuit oculis, terit pede, digito loquitur, pravo corde machinatur malum, et in omni tempore jurgia seminat (Prov. VI, 12-14) . Vide qualiter ambulat extento collo, supercilia erigit, rugat frontem, oculos in obliquum vertit, digitum extendit; loquitur quod non prodest, universos coram positos a latere aspicit, nihil apud se aliud revolvens, nisi unde perturbare pacem cohabitantium possit. Nunc hos, nunc illos ad colloquium vocat, in eorum auribus vitam absentium rodit; praelatorum et fratrum suorum, 254 maxime autem officialium facta et dicta venenosis dentibus dilaniat; sancti exercitii [Col. 0491C] statuta, juxta ordinis tenorem imposita, gravia, et omnino intolerabilia asseverat: lethale, quo ipse inflatus est, venenum audientium mentibus infundit; omnemque internae in eis jucundaeque bonitatis et bonae jucunditatis serenitatem pestiferis hujusmodi persuasionibus ac derogationibus obnubilans, eorum corda unitatis ac pacis quiete penitus evacuat, et horribilibus rixarum fulminibus ac tumultuosis discordiae ventis, sed et tempestuosis murmurationum tonitruis adimplet.
VI. Hiccine tibi videtur Deo morum suorum, quam promisit, reddere conversionem? hoc est, qui in gestu, et visu, ac caeteris motibus suis levem se exhibet in choro; rebellem et rixantem in capitulo, [Col. 0491D] detrahentem in auditorio, inhoneste se habentem in refectorio; in omni loco, et tempore, ubi, et quando aliquem coram non videt, quem revereatur, semicorrosis malitiae verbulis susurrantem, irrisoriis, correptoriis, comminatoriis digitorum notis intuentium oculos terebrantem, et quantum in se est, universos secum cohabitantes talibus perversorum morum gladiis trucidantem. O titio fumigans in igne, acerrimis, iisque obscurissimis ictibus tuis circumsedentium oculos ad lacrymas provocans! O anguis virulentus, etiam mille anguillas, quas ipse quoque unus secum illis infert, unus deturbans: Ecce bos cornupeta (Exod. XXI, 28) , quosque sibi obvios vulnerans, et vulneratos exstinguens. Sed qualiter legalis habet censura, ut puniatur? utique, ut lapidibus [Col. 0492A] obruatur (ibid.) . Et juste quidem. Non solum autem, sed et necesse. Juste, ut recipiat quod inique egit: necesse vero, ne contagione pestifera plurimos perdat.
VII. Verum tu, frater mi, quam promisisti Deo, intende perquam sollicite conversioni morum tuorum; spirituali fulgeat decore, quidquid videtur in te; suave sit et gratiosum, quidquid auditur a te, ut dici possit et de te: Emissiones tuae paradisus malorum punicorum cum pomorum fructibus (Cant. IV, 13) . Spiritualibus redoleat deliciis, quidquid vel ore depromis, vel opere ostendis, ut paradisus sint emissiones tuae. Quaenam emissiones tuae, nisi locutiones et actiones tuae, gestus, et incessus tui, motus quoque tui exteriores, quibus ad hominum exterius notitiam [Col. 0492B] exis? Et hae tuae emissiones paradisus sint; ut in incessu, statu, et in omnibus motibus tuis, nihil fiat, quod cujusquam offendat aspectum; sed quod tuam deceat sanctitatem. Quid decet sanctitatem tuam? nimirum ut paradisus sint hae emissiones tuae, hoc est, ut spiritualibus redundent deliciis, quas sonare dicunt nomen istud, quod est paradisus; affatus tuus et actus, status et incessus, habitus et gestus, omnisque tuus exterior motus. Quomodo, inquis, fiet istud? Audi quomodo fiat. Sit verbum tuum verax et dulce; opus efficax et utile, status ordinatus, incessus maturus, habitus humilis, gestus honestus; motusque tuus exterior irreprehensibilis sit. Omnia autem tua et in aperto fraternae dilectionis militent unitati, et in occulto obtutibus [Col. 0492C] placeant divinis. Ad hoc quoque pertinet, quod emissiones tuae paradisus esse dicuntur malorum punicorum cum pomorum fructibus. In malo quippe punico, cortex quidem unus, sed multa sunt grana. Ille exterius est; haec autem interius sunt. Ab unitate itaque conteguntur, quae in diversitate meritorum continentur.
VIII. Sit igitur in emissionibus tuis paradisus malorum punicorum, ut quidquid a te auditur, quidquid in te exterius videtur, eo potissimum tendat ne fraternae dilectionis unitas dividatur; ne ejusdem unitatis bona jucunditas et jucunda bonitas dissipetur. Sapientia quippe, quae desursum est, primum quidem pudica est, deinde pacifica (Jac. III, 17) : ut [Col. 0492D] sic quidem quod agis, teipsum per munditiem honeste, ut pacem nullatenus fraternam per discordiam turbet. Est autem admonitio Domini super hoc, in hunc modum: Habete sal in vobis, et pacem habete inter vos (Marc. IX, 49) . Innotescens per hoc, ni fallor, quod illi non placet scientiae sapor, ubi non adest concordiae amor: ut merito probabiles esse non debeant emissiones, cum malorum punicorum non adest paradisus. Vae divisoribus unitatis! Vae perturbatoribus pacis! Monet Paulus, ut solliciti simus servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 3) . O unitas salubris, sine qua acquiri vel haberi non potest salus spiritualis! Testis est super hoc multis in locis Scriptura sacra, et scimus quia verum est testimonium ejus. Hinc unam jubetur [Col. 0493A] ovem offerre leprosus (Levit. XIV, 10) : quia absque simplicitatis unitate et unitatis simplicitate, a pollutionis scabie mundari non valet luxuriosus. Unus quoque erat panis de 255 duabus decimis (Levit. XXIV, 5) ; quia in unitate consistit ad perfectionem animae et corporis pertinens refectio spiritualis. Unam etiam obtulerunt sancto Job noti ejus et cognati, ovem, et auream inaurem (Job XLII, 11) ; quia quicunque illi sunt, qui dolores nostros portant, vel cognitione fidei appropinquant, vel cognatione vitae conjuncti sunt: tunc ei in oblatione simplicitatis, et obedientiae spontaneae placent, cum unitatem concordiae tenent. Unum in templo Salomonis erat opus in duobus cherubim, quia unitatem nostri pacifici in Ecclesia praedicat utriusque intentio [Col. 0493B] Testamenti (III Reg. VI, 25) . Unius nihilominus erat cubiti os luteris (III Reg. VII, 31) ; quia sine unitate sufficere ad salutem non potest, quam format dolor internus, confessio spiritualis compunctionis. Unius moris inhabitare facit Dominus in domo (Psal. LXVII, 7) ; quia in unius secundum se voluntatis consensu, electos suos commorari in Ecclesia facit. Unus curatum se videns, gratias agit; quia si forte unitate caret, devota etiam omnipotenti Deo gratiarum actio non placet. Unus denique in piscina sanitatem percipit (Joan. V, 4) ; quia si haec, de qua multa diximus, unitas defuerit, sanitati nec ipsa quoque passionis fides Dominicae aliquem restituet.
IX. Merito, prout claret ex his, sponsae emissiones [Col. 0493C] malorum punicorum sunt paradisus; quia tunc deliciis spiritualibus abundat, quas ex se sancta anima ad aliorum vel aspectum, vel auditum emittit, cum nihil in eis penitus exercetur, per quod bona et jucunda charitatis fraternae unitas dividatur. Sed necesse est tibi, ut id quod de te exterius homo approbat ad exemplum, in te quoque interius occultorum ille inspector acceptet ad meritum, ne forte si, quod absit, aliter tibi contigerit, semines quidem multum, sed colligas parum (Agg. I, 6) . Seminare ad operationem, colligere vero pertinet ad remunerationem. Et quid prodest illud praecedere, si istud succedere non contingat? Nam etsi labor multus, sed fructus nullus. Idcirco insistendum tibi summopere, ut hoc [Col. 0493D] coram Deo intrinsecus fulgeat in conscientia, quod coram hominibus extrinsecus nitet in vita. Hoc autem faciet rectitudo intentionis, in ipsis profundis penetralibus cordis, quia homines quidem in nobis compositi mores demulcent; sed ipsum Deum rectae intentiones demerentur. Unde sponsae dicuntur emissiones malorum punicorum, non tantum esse paradisus; sed extemplo adjungitur, cum pomorum fructibus. Quae poma ista, nisi opera sunt nostra? Sed horum fructus pomorum, rectitudo internarum intentionum. Quibus nimirum pomis tunc is fructus veraciter inest, cum bonis operibus nostris recta intentio non deest. Unde apparet quod hi poma sine eorumdem pomorum fructibus habent, de quibus Dominus in Evangelio dicit quod omnia [Col. 0494A] opera sua faciunt, ut videantur ah hominibus (Matth. XXIII, 5) . Totus itaque in hoc fructus pomorum tuorum consistit, si manus tuas ab omni munere excutiens, ipsum solum in eis, ex cujus munere sunt, et expetis testem, et exspectas remuneratorem. Malorum igitur punicorum paradisus emissiones tuae sint: sed pomis tuis fructus ipsorum apud te non desint: ut sic quidquid de te forinsecus proximus percipit, in ostensione pacificae conversationis, fraternae militet unitati. Quatenus in te illud intrinsecus in rectitudine internae intentionis, divinae placeat visioni.
X. In his siquidem plena morum tuorum, quam promisisti, conversio consistit, si et coram hominibus placidus appares in conversatione externa, [Col. 0494B] et coram Deo rectus in intentione interna: ibi quidquid pacis et quietis est exercens, ac per hoc dum nihil perperam agis, dum nihil quod tuum est quaeris, soli Deo placens. Bene igitur et congrue, oblato teipso a te et tradito Ecclesiae Dei, morum quoque tuorum conversionem promittis; quatenus ab eo, quod ante hanc tui ipsius oblationem et traditionem fuisti, in melius te transferas, et mores, quos hactenus asperos habuisti et perversos, in placidos et compositos convertas. Ad haec reor pertinere legaliter illam, quam Dominus in libro Numeri, super Nazaraeis promulgavit institutionem, quae talis est: Vir, sive mulier cum fecerint votum ut sanctificentur, et se voluerint Domino consecrare, vino et omni quod inebriare potest abstinebunt (Num. VI, 2, 3) . Vir quoque iste perfectus et fortis; mulier vero, imperfectus est quilibet et infirmus. Qui tunc votum, ut sanctificentur, faciunt, seseque consecrare Domino volunt, cum Ecclesiae Dei se et offerendo tradunt, et tradendo offerunt. Sed tunc hoc eleganter votum adimplent, et effectui voluntatem istam mancipant, cum a vino et omni quod inebriare potest abstinent; quia tunc solum salubriter se Ecclesiae Dei offerunt et tradunt, cum mores suos convertunt. 256 Nam quasi quoddam est, juxta hunc sensum, malum vinum perversitas morum. Quae profecto morum perversitas, non in sola consistit detractionis asperitate, sed in ipsa quoque adulationis vanitate. Nunc in asperitatem detractionis [Col. 0494D] per impatientiam prosiliunt; nunc vero in vanitatem adulationis quasi ad gratiam se inflectunt. Haec est Egyptiorum esca bifaria, quam sibi in mentem venire asserunt, qui in eam regionem corde redeunt: quorum vox haec est: In mentem nobis veniunt cucumeres et pepones (Num. II, 5) , et in his dulcedo notatur adulationis. Porrique et cepe, et allia (ibid.) ; et in his amaritudo exprimitur detractionis. Utrumque vero malum istud, et vinum istud, de quo modo agimus, innuit ut ab illo abstineant Nazaraei, sicut lex praecipit; quatenus nec per detractionem insaniant furibundi, nec per adulationem se resolvant emolliti. Est enim vinum detractionis est et vinum adulationis. De primo quippe dicitur: fel draconum vinum eorum (Deut. XXXII, 33) , eorum videlicet [Col. 0495A] qui moribus incompositi sunt: qui ob derogationem qua in proximos suos saeviunt, per crudelitatis furorem draconibus similes sunt. Subjunctumque est: et cenenum aspidum insanabile (ibid.) , pro eo quod, flatu locutionis virulento ac mortifero, suos hic furor eorum auditores occidit. De secundo vero vino Salomon in Proverbiis dicit: Ne intuearis vinum, quando flavescit, cum splenducrit in vitro color ejus (Prov. XXIII, 31) . Vinum hoc idcirco, ut arbitror, flavescere dicitur, quia adulatio blanditur. Cujus nimirum in vitro color splendet, quia ejus fallacia sub doloso fucatae locutionis decore nitet. Sed ne intuearis vinum hoc, etiam cum hoc modo splenduerit in vitro color ejus; quatenus non approbes suavitatem adulationis, cum fulserit [Col. 0495B] sub sermone deceptorio dolus illius. Adjunxit et causam quare intueri non debeamus vinum istud: ingreditur enim blande, et in extremo mordebit ut coluber (ibid., 31, 32) . Suave quidem et decorum admodum vinum hoc, sed morsus in fine inest ei perniciosus.
XI. Sic vero ab hoc gemino malo mores tuos habeas immunes. Abstine ab hoc vino, nec eo inebrieris tu, nec alios tu inebries. Subjunxit lex: Acetum ex vino, et ex qualibet alia potione, et quidquid ex uva exprimitur, non bibent (Num. VI, 35) . Acetum hoc fraudulentia est. Impletam dicit evangelista spongiam aceto (Joan. XIX) , quia replevit diabolus populum Judaeorum fraude et dolo. Et quid est, quod ex uva exprimitur, nisi exemplum pravum, [Col. 0495C] quod ex amaritudine nefariae operationis emittitur? De hac uva in Cantico Deuteronomii ita dicitur: Uva eorum, uva fellis (Deut. XXXII, 32) , id est: opus eorum, opus amaritudinis. Acetum istud tu, qui sanctificando et consecrando te Domino obtulisti, et tradidisti teipsum Ecclesiae Dei, non bibas; et quod exprimitur ex uva non comedas: ut eorum, qui in moribus incompositi sunt, nec fraudulentia delecteris, nec operationem nefariam imiteris. Itaque jam te obtulisti et tradidisti Ecclesiae Dei, intende conversioni morum tuorum; converte eos, ut longe alii sint amodo, quam hactenus fuerunt. Obtulisti et tradidisti non modo te, sed etiam, si tamen aliquid per hoc amplius et expressius notari [Col. 0495D] potest, teipsum: quia et quod intra, et quod extra te est, universum. Quod autem restat perfice, mores videlicet tuos converte: ut alius amodo in iisdem tuis moribus sis, quam usque modo fuisti.
XII. Et accipe, si placet, egregium in Magis illis, qui ad Christum, stella duce, venerunt, exemplum super his. Munera Domino obtulerunt (Matth. II, 12) , et in regionem suam reversi sunt; sed per aliam viam reversi sunt (ibid.) , quia, ne redirent ad Herodem, ab angelo admoniti sunt. Et quae munera obtulerunt? Aurum, thus, et myrrham: tria haec Et haec fortassis ad tui oblationem pertinent. Obtulisti siquidem teipsum, animam scilicet tuam, et corpus. Duo prima, si tibi videtur, refer ad animam tuam; tertium ad corpus. Siquidem gemina quaedam [Col. 0496A] vis ab illo Patre luminum, a quo omne datum optimum, et omne donum perfectum descendit (Jac. I, 17) , animae nostrae collata est; claritas videlicet rationis, et suavitas affectionis. Illa ad agnitionem, haec autem pertinet ad amorem. Ad virtutem ista, illa ad veritatem. Per illam eligimus quod verum est, ne per errorem deviemus; per hanc diligimus quoque quod bonum est, ne per teporem inanescamus. Et si tibi videtur, illam denotat claritas auri; hanc quoque suavitas thuris. Nulli vero in dubium venit, quin per myrrham carnis mortificatio figuretur. Itaque teipsum offerens, et aurum obtulisti, per rationem, agnoscendo verum; et thus, per affectionem, diligendo bonum; myrrham quoque, per mortificationem, exstinguendo peccatum 257 . Sed [Col. 0496B] noli redire ad Herodem, sed per viam aliam in tuam revertere regionem: quatenus odiens eam quae carnalis est, maculatam tunicam, quam designat nomen istud Herodes, quod pellis gloriam sonat, alios de caetero in conversatione tua mores habeas, quam antea habuisti.
XIII. Exuere igitur contagiis vetustatis antiquae, et sanctae novitatis indue decorem. Mutetur odium in charitatem, discordia in pacem, superbia in humilitatem, invidia in benignitatem; in mansuetudinem ira, in tranquillitatem inquietudo; perturbatio in lenitatem, obscuritas in serenitatem, acedia in hilaritatem, obduratio in compassionem, crudelitas in misericordiam, pertinacia in consilium, hebetudo in intellectum, pusillanimitas in fortitudinem, pavor [Col. 0496C] in audaciam, obstinatio in timorem, levitas in constantiam, scurrilitas in maturitatem; in providentiam praecipitatio, rancor in pietatem, in sollicitudinem negligentia, asperitas in planitiem, in alacritatem torpor, hypocrisis in puritatem, in severitatem adulatio, in suaviloquium clamor. Et inter haec omnia, in dulcedinem amaritudo. Sic oblato auro, thure, et myrrha, non redibis ad Herodem conformatus huic saeculo; sed per aliam viam reverteris in regionem tuam, reformatus in novitate sensus tui; ut probes, quae sit voluntas Dei bona, et beneplacens, et perfecta (Rom. XII, 2) . Quod, ni fallor, nihil aliud est, nisi oblato a te, et tradito teipso Ecclesiae Dei, morum tuorum, his, quibus in hoc sermone docuimus, modis [Col. 0496D] intendere conversioni: quam teste Ecclesia promisisti Deo, cui est honor et gloria in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Deo atque dominis temporalibus impensae servitutis, et repensae mercedis discrimen. โ 2. Ob mercedem aeternam, quae Deus est, homo se donat et offert Deo, intentione bona, cum proposito perseverandi. โ 3. Promissa Deo conversio morum, et in loco stabilitas perseveranter tenenda. โ 4. Transitus ad alium ordinem, etiam rigidiorem, inconsultus ob suspectam [Col. 0497A] sui ipsius infirmitatem, quae deinde per levitatem in pluribus proditur. โ 5. Altera petenda ratio a palliato perfectionis desiderio: quod philautia et turbulentus animus praetendit. โ 6. Postremo dissuadetur transitus ob scandalum consodalium, vel damnum a te prudente vel fatuo oriturum. โ 7. Salubre consilium, si quando praelati vel contubernalium mores videantur esse contrarii, aut observantiae vivendi inutiles. โ 8. Inter causas licitas discedendi ad alium ordinem, prima est ad peccatum inviti pertractio, vel voti solvendi remora. โ 9. Secunda est implacabile odium cohabitantium, exemplo sanctorum. โ 10. Tertia est ad cujusdam Ecclesiae regimen canonica electio, aut assumptio. โ 11. Quarta est perfectioris et rigidioris vitae desiderium: ubi tamen animi sui inconstantiam suspectam quisque habeat, cum desiderio salutis propriae et pacis fraternae. โ 12. Anacephalaeosis cum parenaetica.
[Col. 0497B] I. Reges, fratres charissimi, et principes possunt, et debent vocari, qui universitatis auctori Deo omnipotenti medullitus student famulari. Illi quippe devote servire, sublimiter regnare est; ipsum agnoscere, vivere est; illique adhaerere, summa felicitas est. Sic regnantem non inflat tumor; sic agnoscentem non obscurat error; sic adhaerentem satietas non divellit, nec dissolvit tepor. Et certe videmus incessanter, quanta diligentia homines hominibus, pauperes divitibus serviunt; quantumque eis, in assiduis obsequiis, placere contendunt. Non agonia cordis, non labor corporis, non fatigatio itineris, non asperitas frigoris, non ustio caloris, non doloris anxietas et moeroris; non famis cruciatus et sitis, [Col. 0497C] non terrae periculum et maris: non ipse denique nonnunquam metus corporeae mortis inferre valet eis impedimentum, quin totum se impendant in obsequium dominorum suorum. Et in his omnibus multi multoties ignorant, quam, 258 qualem, quantamve, et quando, pro tanta devotione, percipient mercedem. Quamnam vero, et qualem, quantam et quandocunque eam percipient, hoc indubitanter sciunt, quia temporalis erit et temporaliter collata. Quantum tamen pro ea serviunt? Utique quantum possunt. Quandiu servire proponunt? Certe quandiu vivunt. Huic igitur devotioni, quam, ut placeant homini, impendunt; sola, ut ex his datur intelligi, et mors imponere solet terminum, et impossibilitas [Col. 0497D] inferre defectum. Videmus itaque eos, in obsequiis dominorum suorum, se impendere, et ut eis placeant tota mente desiderare, et in utroque usque ad mortem perseverare. Et o devotio magna! Nam quae major vel est, vel esse potest, quam impendere aliis quidquid sunt, et quandiu sunt, et hac maxime de causa, quam modo monstravimus?
II. Magnae igitur insunt devotioni huic, donum, intentio, propositum: tria haec. Et donum quidem perfectum, intentio bona, propositum perseverans. Merces tamen ejus et in tempore confertur, et in tempore terminatur. Et quorsum ista? Ut perpendas, mi frater, quam debeas esse impiger tria haec, in tua erga Deum devotione exercere, cum merces tua aeterna futura sit. Nam collata in fine, durabit [Col. 0498A] sine fine. Ipsum quippe habebis mercedem, cui modo perseveranter, et te ipsum totum largiris, et placere medullitus concupiscis. Qua mercede quid sublimius est? Hic est Dominus Deus tuus, qui seipsum tibi dabit in praemio, pro quo laboras in merito cui nihil exaequari potest. Habet namque bona et pulchra, suavia et dulcia, quae pariter et supra numerum multa, et supra mensuram magna sunt: nihil tamen seipso melius, vel pulchrius; suavius, vel dulcius. Et quia hoc nimis parum est, nihil tam bonum vel pulchrum; nihil tam suave vel dulce. Hoc utique bonum bonorum omnium optimum: hoc pulchrum, omnium pulchrorum pulcherrimum: hoc suave, omnium suavium suavissimum: hoc dulce omnium dulcium dulcissimum: utpote [Col. 0498B] quod sua est ipsius bonitas, et pulchritudo; suavitas, et dulcedo. Quidquid illud est, ad quod suspiramus, hoc, inquam, excellenter habebis in praemium felicitatis, si ei teipsum modo totum dones, eique soli, prae omnibus quaecunque sunt, placere affectes. At opus summopere, ut tuo huic tam dono, quam operi perseverantia adsit, quae sola aeternitatem meretur, sine qua aeternitas non confertur. Et haec tria sunt, quae in professione tua promisisti. Utrum autem haec vota tua reddere, quae distinxerunt labia tua (Psal. LXV, 14) , studeas, tu videris. Si enim de dono tuo quaerit aliquis, ecce haec tua verba sunt: Ego frater. N. offerens, trado meipsum Ecclesiae Dei. Si vero de intentione, ideo te obtulisti et tradidisti, ut Deo placeas; cui nullatenus [Col. 0498C] placere potes, nisi morum tuorum conversioni intendas. Si denique de proposito, ipsum est perseverantiae, de qua subjunctum est: et stabilitatem in loco. Teipsum igitur obtulisti, et tradidisti, conversionem morum tuorum promisisti: vide ut in dono, et promisso tuo fidelis sis, ne vel quod dedisti, auferre praesumas; vel quod promisisti, reddere negligas. Idcirco oblato et tradito teipso, promissa et conversione morum tuorum, confestim et stabilitatem in loco promisisti: quatenus utrumque propositi perseverantia firmet, et donum videlicet perfectum, et intentionem bonam.
III. Mittens sanctus Job, sanctificat filios suos, consurgensque diluculo, offert holocausta per singulos [Col. 0498D] (Job I, 5) . Sed attende, quod sic dicitur facere cunctis diebus (ibid.) . Vide si non oblatio holocausti tui ipsius traditio sit; filiorum sanctificatio, morum tuorum conversio: quia quod sic dicitur cunctis diebus fieri, ad stabilitatem nimirum non dubitatur posse non inconvenienter referri. Sed dicenti haec respondet fortassis mihi cogitatione tacita aliquis vestrum: Scio omni bono operi perseverantiam necessariam esse, ut dignum aeterna possit esse mercede. Attamen de stabilitate hac non puto hic mentionem fieri, sed de stabilitate loci. Nam ita se habet ipse ordo verborum: Promitto conversionem morum meorum, et stabilitatem in loco. Et cum ita sit, dic, quaeso te, si tanta mihi tenenda est diligentia stabilitas in loco, quanta et in opere bono? Cui ego, [Col. 0499A] hoc modo ad haec: Hoc est opus bonum, ut in eo maneas loco, in quo te Deo promisisti serviturum. Et ille: Non votum meum frango, si eum desero. Quomodo, inquam, non frangis, cum ab eo discedere praesumis, in quo te constat stabilitatem tuam promississe? 259 Si te stabilem in eo fore pollicitus es, cum ab eo discedens instabilis es, quomodo non voti tui violator es? Quid ergo, inquis, usque ad finem vitae meae obnoxius tenebor huic sponsioni? Nunquid alicujus non poterit sponsio haec finiri temporis meta, sicut nec illa, qua vovi conversionem morum meorum? Cur, inquam, ante mortem tuam aliqua eam terminaret temporis meta, sicut nec illam, qua teneris obnoxius insistere conversioni morum tuorum, cum sicut illam, sic et istam te constet promisisse? [Col. 0499B] Nam sicut ipse paulo ante attestatus es, ita se habent verba promissionis tuae: Ego frater offerens, trado meipsum Ecclesiae Dei, et promitto conversionem morum meorum, et stabilitatem in loco. Promitto, aisti, morum meorum conversionem, et in loco stabilitatem. Ergo et illam, et istam. Non magis in promissione tua, fit mentio in verbis istis alicujus metae temporalis in una, quam in altera. Sed scio, inquis, quod semper debeo intendere, ut mores mei, et de malo in bonum, et de bono in melius convertantur. Verum nunquid ante vitae meae finem non possum domum, in qua nunc sum, deserere, et alio, cum voluero, transmigrare? Non potes, inquam. Et iste: Quare non possum? Quare stabilitatem promisisti, inquam, in loco. Et ego, [Col. 0499C] inquis, quotidie innumeros video non solum in alio loco, sed in alio esse ordine quam in quo professionem suam fecerunt? Unde mihi liquido apparet, quidquid tu dicas, quod licite potest locus professionis deseri, et aliud expeti: quod si hoc licite fieri non posset, quidam profecto ex eis nec de loco et ordine suo egrederentur, nec alias [ forte pro alibi] reciperentur. Nam tales inter eos cognosco, tam videlicet scrupulosos ac de sua salute sollicitos, ut etsi ob magnam, qua pollent, probitatem alibi recipi possent, ne tamen in hoc, modo aliquo Deum offenderent, nullo modo egredi vellent: quin potius ad hoc egressi sunt, ut Deo omnipotenti plus placerent. Ego autem ad haec dico tibi, quia quod [Col. 0499D] vovisti, cogeris reddere: alioqui dissentirem ab eo qui dicit: vovete, et reddite: Hoc est, si voveritis, reddite. Quid reddite? Quod promisisti. Idcirco si vovisti stabilitatem in loco, esto stabilis in eo: nam tu, qui vovisti stabilitatem in domo tua, meo quidem consilio, eamdem domum, quantum ad te duntaxat pertinet, ante vitae tuae terminum non dimittes.
IV. Quid, inquis, si majoris perfectionis et rigidioris ordinis desiderio, inspirante Domino, succensus, vitam meam emendare et conversionem meam voluero augere? non alio, ubi id faciam, ut transmigrem, non consulis? fortassis, inquam, non consulo. Quare, inquis? Primum, inquam, quia suspectam habeo infirmitatem tuam; ne forte, qui [Col. 0500A] potes sufferre ordinem istum, non possis sufferre illum. Novi enim quamplures, qui dum sedentes omiserunt computare sumptus, si haberent ad perficiendam novam et praecelsam perfectionis turrim, quam eatenus aedificare aggressi non sunt, posito fundamento perficere non valentes, hoc illusionis verbum audire meruerunt: Hi homines coeperunt aedificare, et non potuerunt consummare (Luc. XIV, 30) . Et tunc revertentes cum rubore ad ordinem et locum, quem nimis temere et minus provide, et idcirco nimis temere, quia minus provide, deseruerant, et minus fortassis gratanter suscepti, et minus extunc honorifice habiti sunt. Quidam vero ad priorem reverti locum et ordinem erubescentes, aliam domum et ordinem adiere, ac in ea forte manere [Col. 0500B] et eum tenere vel nolentes, vel non valentes, adhuc ad domum aliam et ordinem alium migravere: sicque vento leviores et instabiliores effecti, quasi multa fercula gustaverunt, nec se uno refecerunt: dumque ubique religiosi esse voluerunt, religiosi quoque nusquam fuerunt. Quidam etiam nec ad priora redierunt, nec ad alia sanctae religionis exercitia se transtulerunt; sed propriae levitatis pondere oppressi, et ad ima sensim ac paulatim vergentes, vel in quemdam teterrimum spiritus teporem, omisso penitus omni proposito ulterius in aliquo proficiendi sunt prolapsi: vel ad saeculum quoque, desperantes semetipsis [ al. in semetipsis], abjectaque omni sanctae verecundiae venustate, revertentes; morte postmodum ex impreviso [Col. 0500C] superveniente, post modicum miserabiliter sunt intercepti. Rectene isti incesserunt, qui ad talem finem pervenerunt? Nam visa quidem fuit eis recta via haec; sed novissima ejus duxerunt 260 ad mortem (Prov. XIV, 12) . Et haec prima causa est, quae mihi persuadet ne consulam ut alio discedas, etiam majoris perfectionis et rigidioris ordinis desiderio succensus.
V. Secunda autem similis est huic. Suspectam habeo pusillanimitatem tuam. Vereor enim quia pro eo, quod carnalibus et stolidis voluntatibus tuis hoc in loco resistitur, alio migrare velis; ac ne forte alii discessum tuum causentur, vel etiam a teipso, sicut vere est, reprehensibilis videatur, sub velamine [Col. 0500D] mendacii pallies cujusdam falsae intentionis, melius ac perfectius in eo, ad quem migras, loco vivendi, quam in isto vivis vel vivere potes loco, in quo modo es. Nonnullos quippe multoties vidi, quibus, cum in eorum desideriis vel fratres vel praelati sui resisterent, statim irati, ut alibi perfectius et districtius viverent, migrare volebant. Et ecce mox, ut tempus irae et perturbationis pertransiverat, satis districtus eis visus est ordo suus, nec discedere quoquam volebant. Et bonum quidem eis ut discederent, sed si secum seipsos non circumferrent. Nunc autem. quia secum ubique seipsos cirferunt, semper alibi incurrunt, quod hic fugiunt, et perturbationi in loco alieno approximant, a qua in suo se elongant. Saepe vero. cum praecipites vitae [Col. 0501A] districtoris viam arripiunt, in illud quoque detestabile malum et ipsi corruunt, in quod eos multoties corruere diximus, de quibus ante breviter egimus. Et haec causa secunda est, ob quam consulere non audeo, ut majoris saltem perfectionis desiderio et obtentu deseras domum tuam. Non enim bonus potest esse finis, cujus corruptum principium est. Et fallit quidem te opinio tua, nec ibi reperies quod quaeris, sed verum est vulgare proverbium illud: Putat omnis homo aureos esse in alterius thalamo corvos.
VI. Tertia vero causa haec est. Timeo ne per discessum tuum, aliquod eis, qui post te remanent, vel scandalum inferatur, vel damnum. Scandalum, dum eos deseris et ad alios accedis: quasi vel pro [Col. 0501B] nihilo, vel pro modico habenda sint, quae apud eos ordinis instituta sunt. Clamare namque quodammodo tuus videtur discessus, quod nec eos, nec quae apud eos sunt, multum approbes. Si enim approbares, cum eis forsitan maneres. Damnum vero: ne cum sis domui in qua es, valde necessarius, praegrande ei damnum inferas in eo, quod te ab illa absentes. Nosti quod dicit Christus Dominus in Evangelio, cum de virginibus loquitur: quarum quinque prudentes, quinque vero fatuas fuisse affirmat (Matth. XXV, 2) . Sive autem tu fatua, sive prudens virgo sis, magnum procedet damnum ex discessu tuo. Nam si fatua es, damnum inferet discessus tuus tibi ipsi; si vero prudens, inferet [Col. 0501C] domui tuae. Itaque si fatua es, non consulo penitus ut quoquam discedas de domo tua; ne forte fatuus sit fatuae egressus. Si autem prudens, tunc quam maxime consulo ut remaneas: ut matri tuae, quae te concepit et genuit, domui videlicet tuae, tua prae cunctis aliis prudentia succurrat. Quae enim alia domus tua, si quam habes, prudentia dignior est uti, quam mater tua, quae te portavit, quae te fovit, quae te ad perfectam morum maturitatem perduxit, quae te ad hanc quam nunc habes prudentiam provexit? Sive ergo sis prudens, sive fatua virgo, non consulo ut quoquam discedas; quia, si fatua es, indiges domo tua; si vero prudens, domus tua indiget te. Hucusque ego; at ille ad haec: Si praelatorum, et fratrum meorum tam contrarii mihi mores sint, [Col. 0501D] ut cum pace in domo mea remanere non possim, nonne melius est alio, ut cum amore et pace sim, etiam prohibente praelato meo, migrare, quam cum rancore et odio remanere? Hoc est, inquam, quod paulo ante dixi: timere videlicet me ne forte impatientia tua magis sit causa, et occasio tuae discessionis, quam desiderium perfectionis majoris. His autem de duobus, super quibus modo sciscitatus es, nescio quomodo respondere tibi possum, quod eorum sit melius, cum neutrum sit bonum. Quaeris utrum per inobedientiam debes discedere, an cum ira et odio remanere. Idem profecto esset; cum a me quaereres utrum melius tibi esset, incendio perire, an praecipitio. Etenim ureris, si cum odio [Col. 0502A] remanes: et praecipitaris, si absque licentia discedis. Quodnam istorum est bonum, uri vel praecipitari? 261 Neutrum, inquis. Sed cum utrumque sit malum, quod, quaeso, istorum minus est malum?
VII. Et ego: Quod istorum, inquam, magis desideras? videlicet, an ut tibi ostendam, quomodo non quidem moriaris, sed tamen aegrotes: an quomodo ita plene cureris, ut amplius non infirmeris? Et ille: Sicut, inquit, de duobus malis, magis eligo morbum quam mortem: sic de uno bono, et alio malo, magis eligo curari, quam aegrotare. Vis ergo, inquam, ut ostendam tibi quomodo potes reprobare malum et eligere bonum? qualiter videlicet te potes habere, ut necesse tibi non sit ad devitandum quod est pessimum, facere quod minus est malum, sed quod plene est bonum? [Col. 0502B] Volo, inquit, atque inhianter desidero. Et ego: Si tuorum, inquam, fratrum, praelatorumve contrarii tibi mores sint, bonis tuis moribus pravos eorum mores emendare studeas. Noli temetipsum defendere, sed da locum irae. Noli vinci a malo eorum; sed in bono vince eorum malum (Rom. XII, 26, 27) . Tumorem videlicet eorum vince humilitate; iracundiam eorum, mansuetudine; aemulationem, benignitate; perturbationem, lenitate; odium, charitate. Cum beato Job frater esto draconum et socius strutionum (Job XXX, 29) . Si ita necessitas exigeret, Abel cum Cain habita, cum Ismaele Isaac, cum Esau Jacob. Eorum namque tibi magis prodesse quam obesse poterit malitia, si tua tibi non defecerit patientia. [Col. 0502C] Haec dicenti si mihi non credis, audi quale super his consilium cuidam Lanzoni, noviter apud Cluniacum facto monacho, venerandae memoriae Anselmus dedit [Col. 0501] Exstat epistola haec apud Surium in Vita ejus, 21 April , tunc temporis Beccensis Ecclesiae prior, postmodum vero ejusdem monasterii Abbas, ac processu temporis archiepiscopus Ecclesiae Cantuariensis. Ingressus es, inquit, charissime, professusque militiam, in qua non solum aperte obsistentis hostis violentia est propellenda, sed et quasi consulentis astutia cavenda. Saepe namque, dum Christi tironem vulnere malae voluntatis, aperte malevolus non valet perimere: eum poculo venenoso rationis malevolae callidus tentat exstinguere. Nam cum eum, inquit, obruere, vitae, quam professus est, odio nititur, eum conversationis, in qua est, subruere fastidio conatur. [Col. 0502D] Et licet illi monachicum propositum tenendum quasi concedat, tamen quia sub talibus, aut inter tales, aut in eo loco incoepit, illum stultum nimis imprudentemque multimodis versutiis arguere non cessat, ut, dum illi persuadet, accepto Dei beneficio, ingratum insistere, justo judicio nec ad meliora proficiat, nec quod accepit, teneat, aut in eo inutiliter persistat. Quippe dum incessanter laboriosis cogitationibus demutando, aut si mutari non valet, saltem de improbando initio meditatur; nunquam ad finem perfectionis tendere conetur. Nam quoniam illi fundamentum, quod posuit, displicet, nullatenus illi structuram bonae vitae superaedificare libet. Unde fit ut, quemadmodum arbuscula, si saepe [Col. 0503A] plantetur, aut nuper plantata in eodem loco crebra convulsione inquietetur, nequaquam radicari valens, ariditatem cito contrahit, nec ad aliquam fructus fertilitatem pervenit; sic infelix monachus, si saepius de loco ad locum, proprio appetitu mutatur, aut in uno permanens, frequenter ejus odio concutitur, nusquam amoris stabilitus radicibus, ad omne utile exercitium languescit, et nulla bonorum operum ubertate ditescit. Cumque se nequaquam in bonum, sed in malum proficere perpendit, si tamen forte haec recogitet, omnem suae miseriae causam, non in suis, sed aliorum moribus justis intendit: atque inde ad majus odium eorum, inter quos conversatur, infeliciter se accendit. Quapropter, quicunque coenobitarum forte propositum aggreditur, [Col. 0503B] expedit ei, ut in quocunque monasterio professus fuerit (nisi tale fuerit, ut ibi malum invitus facere cogatur), tota mentis intentione, amoris radicibus ibi radicare studeat, atque aliorum mores ac loci consuetudines, si contra divina praecepta non sunt, etiamsi inutiles videantur, dijudicare refugiat. Gaudeat se jam invenisse, ubi se non invitum, sed voluntarium tota vita mansurum, omni transmigrandi sollicitudine propulsa, deliberavit, ut etiam ad sola piae vitae exercitia exquirenda sedulo vacare possit. Quod si sibi videtur majora quaedam ac utiliora spirituali fervore appetere, quam illi praesentis monasterii institutionibus liceat, aestimet aut se falli, sive praeferendo paria paribus, vel minora majoribus, sive praesumendo se posse quod non possit, aut [Col. 0503C] certe credat se non meruisse quod desiderat. Quod si fallitur, agat gratias divinae misericordiae, qua ab errore suo defendatur: ne sine 262 emolumento, aut etiam cum jactura, locum, vel vitae ordinem mutando, inconstantiae levitatisque frustra crimen subeat; aut majora suis viribus experiendo fatigatus, deterius in priora, aut etiam in pejora prioribus deficiat. Si autem vere meliora illis, quam quae in promptu sunt, nondum meritus optat, patienter toleret divinum judicium, quod ulli aliquid injuste non denegat, ne per impatientiam Judicem justum exasperans, mereatur quod non habet. non accipere; et quod accepit, amittere, aut quia non amat, inutiliter retinere. Seu vero misericordiam, sive judicium [Col. 0503D] erga se in illis, quae non habet et optat, persentiat, laetus ex his quae acecpit, largitati supernae gratias dignas persolvat. Et quia ad qualemcunque portum, de procellosis mundi turbinibus potuit pertingere, caveat in portus tranquillitatem, ventum levitatis et impatientiae turbinem inducere.
VIII. Et ille ad haec: Dic, quaeso te, si aliquae causae sunt rationabiles, quibus intervenientibus, liceat mihi a loco, in quo professionis vinculo ligatus sum, recedere? Sunt, inquam. Et prima quidem est, si tales fuerint ipsi, cum quibus degis, ut ad peccatum te pertrahant invitum. Nam, si tales fuerint, tunc consulo ut alio migres, uti Deo placere valeas. Si domus quippe tuae tam perniciosae ac pestiferae consuetudines fuerint, ut tuus tibi praelatus, atque [Col. 0504A] cohabitantes, quod promisisti in professione tua, implere non permittant, non tibi, ut arbitror, damnabile erit, si alio, ubi secundum hoc quod promisisti vivas, humiliter discedis. At ille: Quid si mihi praelatus meus prohibuerit discedere? Et ego: Quid si tibi prohibuerit secundum id quod promisisti, vivere? Utrobique, inquit, periculum. Si discedo, per inobedientiam offendo praelatum; si remaneo, quotidie votum quod vovi infringo. Num, inquam, in his quae saluti tuae contraria sunt obedire debes? Et ille: Quid si me excommunicet pro eo quod discedo? Tum ego: Quid si te Dei communione privat in eo, quod te votum tuum negligere facit? Sed sententia, inquit, pastoris timenda est, sive justa fuerit, sive injusta. Et ego: Nunquid si timenda, idcirco [Col. 0504B] semper tenenda? Et si semper tenenda, qualis ipse tibi pastor est, qui ea te pascua habere non sinit, sine quibus nec in vita praesenti spiritualiter, nec in futura feliciter vivere vales? Tum ille: Quid, quaeso, de hac re definis? Et ego: Si damnationem times, quod recedendo frangis praeceptum, magis timere damnationem debes, quod remanendo frangis votum. In omnibus namque, quae a praelatis promulgantur, praeceptis et prohibitis diligenter est considerandum utrum secundum Deum promulgata fuerint, an non. Quia, si secundum Deum, cum omni devotione obedienter suscipienda, et pro posse ac nosse prompte ac sponte implenda sunt; si autem contra Deum, beati Petri indubitanter est sequenda sententia; qui Scribis et Pharisaeis Deo [Col. 0504C] contraria jubentibus, cum magna auctoritate respondit, dicens: Obedire oportet Deo magis quam hominibus (Act. V, 29) . Culpae profecto inobedientiae non poterit deputari, si pro eo quod obedis Deo, inobediens exstiteris homini; quia nec virtuti obedientiae deputandum est, si obedis homini magis quam Deo. Sicut ergo locus, quandiu secundum Dei voluntatem in eo vivere vales, deserendus non est, ita nimirum, et quando contra Dei voluntatem in eo vivere cogeris, nihilominus tenendus non est.
IX. Secunda vero causa est, si tanto erga te fuerint odio et furore commoti, ut nullo modo eorum lenire possis furorem: maxime autem, si constiterit te non meruisse ut tanta invidiae vesania in te [Col. 0504D] debuerint debacchari. Cum enim detestabile malum hoc plene possederit mentem, tabe ejus medullis infusa, magis semper ac magis tumere non cessat, quandiu illum, erga quem commotus est, coram se praesentem habet. Perfunditur, et inflatur veneno isto mortifero pectus, ignescunt oculi, labia tremunt, torquentur viscera, et toties quasi lethali virulenti gladii cuspide pungitur, quoties eum adversus quem commotus est conspicatur. Vehementer illi displicet quidquid in illo videt, cui totum invidet, interpretans in malum quod in eo conspicit bonum. Unde et locum viri sancti mutare solent, cum in se invidos furere vident; non quod eorum, quantum ad se, furorem pro magno habeant; sed ne, interveniente augmento vesaniae suae, deteriores [Col. 0505A] fiant. Magis quippe eligunt loco cedere, quam, dum pro eorum praesentia virus in eis augetur furoris, causa eis vel in hoc fiat majoris perditionis. Hinc iram fratris sanctus Jacob non minus sapienter 263 quam humiliter mutando locum, declinavit: non ignorans quod eadem ira magis ac magis augeretur, si corporalis praesentia non subtraheretur. Sanctus quoque Pater ac monachorum dux beatus Benedictus, cum interdum erga eum commotus livore presbyter quidam torqueretur, ut discipulorum quoque animas, causa illius ad peccatum quantum in se fuit alliciens, persequeretur, locum deserens, prudenter ac mansuete suam praesentiam subtraxit, ut, dum praesentem, cui damnabiliter invidebat, non cerneret, animarum sitiendo sanguinem, in livoris [Col. 0505B] quoque malitia, aliquo modo minor esset. Sic et tu, cum forte aliquem, veneno pestifero inflatum ac perfusum contra merita tua vides, utpote in quem, nec unquam nec usquam deliquisti, idque tali persecutione, ut eum nullis penitus modis corrigere valeas; non magnum, ut mihi videtur, reatum incurris, si consilio et assensu majorum tuorum, locum ad tempus humiliter mutas; hac quoque intentione, ut suum in aliquo tua saltem absentia imminuat furorem.
X. Sed et locum tuum, ut ego arbitror, mutare potes, in quo professionis es vinculo ligatus, si ad alicujus fueris regimen Ecclesiae canonice electus. Et huic quidem causae tertiae nullatenus praelati, vel conventus resistere debebunt, si et electionem tuam [Col. 0505C] canonicam perspexerint, et te dignum ac idoneum agnoverint, tuamque, ob majorem sanctae Ecclesiae utilitatem, absentiam admittere potuerint. Quotquot enim in unitate baptismatis et fidei hujus sumus, magni corporis, quod est Ecclesia toto terrarum orbe diffusa, sub uno capite, Mediatore videlicet Dei et hominum, Deo et homine, Domino nostro Jesu Christo (I Tim. II, 5) in diversitate linguarum, professionum et meritorum; in differentia officiorum et graduum, membra eidem catholicae matri nostrae, ad honorem praefati capitis et utilitatem membrorum debemus, quidquid vivimus, sumus, possumus et scimus. Nec eorum, qui in ea sunt, ullo modo debet resistere aliquid; cum obsequium [Col. 0505D] partis auctoritas expetierit totius. Quocirca cum sancta mater Ecclesia et te, ut ejus necessitatibus deservias, idoneum agnoverit, et ad regimen suum, electione canonica interposita, assumpserit, et ad hoc dignum judicaverit, professionis quidem tuae poteris, ut opinor, locum mutare, et alio, ubi id agas, ad quod te vocavit, cum consensu tuorum, inter quos degis, transmigrare.
XI. Praeterea locum tuum potes licite mutare, si ad vitam volueris strictiorem et ordinem sublimiorem te transferre. Sed modis omnibus cavendum tibi est, ne in hac voluntate tua propria te impatientia fallat, et ne causam medullitus placendi Deo, eique soli adhaerendi, agente falso spiritu, simulans, ipsa tua tibi pusillanimitas veraciter in [Col. 0506A] causa sit, ut id agas. Sunt enim plures, qui quoties irati sunt, alio statim, ut longe supra tetigimus, migrare se velle causa vitae rigidioris et conversationis melioris asserunt, et est magis impatientia eorum causa, et occasio discessionis, quam desiderium conversationis sublimioris. Quod enim sic apud se sit, ipsi quoque sibi testes sunt, dum abhorrent aggredi postmodum, post modicum pacati, quod antea supra modum arripere festinabant turbati. Nam si pura soli adhaerendi Deo eique placendi id prius intentione affectassent, sicut in eis hunc affectum sola non deberet prosperitas creare, ut inciperent; sic nec sola posset adversitas infirmare, ut desinerent. Providendum nihilominus tibi, ut cum praelatorum tuorum assensu, ac tuorum [Col. 0506B] gratia sodalium id agas, quatenus sic sacrificium tuum in odorem suavitatis sit acceptum. Quasi enim quoddam sacrificium est perfectio, quam aggrederis, hujus magnae conversationis. Cum vero consensus illud spontaneus tam fratrum, quam praelatorum tuorum commendat, quasi magnum quemdam ex se fragrantiae odorem emittit. Quasi insipidum quippe in mensa ferculum apponis, cum aliquid, nonnunquam etiam bonum, sine pace cohabitantium agis. Siquidem sapor in ferculo, pax est in opere bono. Idcirco primo necesse habes providere ut longe perfectio major et conversatio sit sublimior, ad quam modo suspiras inflammatus, quam illa est quam eatenus exercebas: ut in eo, [Col. 0506C] quod professionis tuae mutas locum, sanctitatis quoque tibi provenire gratuleris incrementum. Alioquin quid tibi prodest professionis tuae mutare locum, si sanctitatis tibi per hoc non provenit augmentum. Secundo quoque non minore tibi deliberatione cogitandum est, ne novitas, quam aggrederis sanctitatis, aliis sit scandalum et occasio perturbationis. Tunc enim quod agis 264 bonum est, si sic tuam in eo perquiris salutem, ut per hoc aliis non auferas pacem. Haec itaque duo in conversationis tuae exercitio summo tibi desiderio affectanda sunt: effectus videlicet salutis propriae, et occasio pacis fraternae. Et hoc primum quidem, quia ad te pertinet: secundum, quia ad proximum tuum: quia primum tu apud te obtines locum, ille vero [Col. 0506D] secundum. Ut enim ait Jacobus, Sapientia, quae desursum est, primum quidem pudica est, deinde pacifica (Jacob. XXXIX, 17) . Quapropter non tibi putes sufficere ad conscendendum perfectionis fastigium, si sic exerces primum, ut negligas secundum. Sicut enim teipsum, sic jubet lex ut diligas et proximum tuum (Marc. XII, 31) . Idcirco in omni exercitio tuo sic tuam quaere salutem, ut in ea proximi tui non turbes quietem. Si igitur in palato mentis vera scientia sapit, sic non negliges pro posse et nosse exercere, quod, quantum ad proximum tuum, est pacificum; sicut nec illud quod, quantum ad te, est pudicum. Et primum, quia te exornat honestum. Secundo [ al. secundum], quia proximum pacificat tranquillum. Haec enim de qua loquimur, quae desursum [Col. 0507A] est sapientia, primum quidem pudica, deinde pacifica est. Itaque in exercitio tuo admittens primum, recte quidem offers, et ideo benefacis salutem, quaerens propriam; sed omittens secundum, recte non dividis, ac proinde peccas, pacem negligens fraternam.
XII. Eo siquidem tendunt omnia haec, ut si volueris, inspirante Deo, professionis tuae, causa vitae melioris et perfectionis majoris locum mutare, tunc nimirum voluntatem hanc effectui mancipare scias tibi esse salubre, si cum pace et gratia praelatorum, et fratrum tuorum tuus iste fuerit discessus: eorumque tibi in hoc gratus non defuerit consensus. Tertio necesse tibi est ut metiri studeas vires tuas, si forte quod aggredi proponis usque ad debitum [Col. 0507B] finem perducere possis. Ut quid enim tale quid arriperes, super quo illudant te, videntes defectum tuum, et dicant: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare? (Luc. XIV, 30.) Igitur ut breviter tria haec in fine sermonis hujus colligamus, si hanc voluntatem tuam, qua locum professionis tuae mutare proponis, et puram agnoscis, ut Deo placeat, et pacificam, ut eam proximus acceptet, et moderatam, ut ad debitum finem ejus, effectum tua infirmitas producere queat: non te puto aliquem, quasi votum tuum frangas, incurrere reatum, si, ut saepe dictum, in quo professionis te vinculo ligasti, non istis atque illis, de quibus supra tetigimus; sed et aliis his non dissimilibus modis, qui nunc animo non occurrunt, mutaveris locum. [Col. 0507C] Non enim video qualiter digne culpandus sis, cui in exercitio tuo causa est salus propria, pax proximi, voluntas quoque Dei, qui est super omnia benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. SS. Scripturarum documenta et sanctorum virorum exempla nos recte informant; ignorantiam pigritiamque propellunt. โ 2. [Col. 0507D] In professione sui traditio secundum Christi Evangelium: morum conversio secundum apostolicam institutionem: stabilitas in loco secundum Regulam convenienter instituitur. โ 3. Summa perfectionis evangelicae in tribus potissimum consistit: vendere omnia, dare pauperibus, Christum sequi. โ 4. Haec tria qualiter praestanda sint in professione religiosa. โ 5. Morum conversio examinanda ad apostolicam normam ac institutionem. โ 6. Apostolicae vitae perfectio quatuor sibi deposcit praecipua, primo contemptum rerum terrenarum. 7. Secundo vitam ac usum earumdem rerum communem: tertio aequabilem illarum divisionem: quarto unitatem animorum. โ 8. Tria priora observantur, ut quartum obtineatur: quod est habere cor unum et animam unam in Deo, et convertisse mores secundum apostolicam institutionem. โ 9. Ad Regulam S. Augustini moderanda promissa stabilitas, [Col. 0508A] et quousque haec servanda. Regulae in capita duodecim dispartitio. โ 10. Dilectio Dei convenienter in primo capite sublimatur 265 : nam Deus ordine et mensura dilectionis virtutum praestantissimae excedit omnia. โ 11. Qualiter in charitate Dei, sui ipsius et proximi se quis habeat; quae origo, forma et finis totius est legis. โ 12. Deinde commendata unitas animorum in Deo; damnanda quae terrena, animalis, diabolica. โ 13. Proprietas non modo temporalis possessionis, sed et suae voluntatis vetita, nec facile per utramque stat pacis unitas. Quantopere detestanda proprietas, et servanda aequa distributio. โ 14. Quid veniat nomine proprietatis, quae discordiae est seminarium, unitatis fraternae exterminium.
I. Non minus conveniens, dilectissimi, quam salubre nobis est, ut vitae nostrae moderamina, juxta [Col. 0508B] sacrae Scripturae documenta, et sanctorum virorum exempla informare studeamus. Salubre, inquam, quantum ad meritum: conveniens vero, quantum ad testimonium. Ibi quantum ad conscientiam, hic autem quantum ad famam. Nam sanctum quondam, ut scitis, Jeremiam de lacu funes extraxerunt (Jerem. XXXVIII, 12, 13) ; sed panni veteres interpositi fuerunt. Et qui funes isti, nisi sacrae Scripturae praecepta? Et quae haec vetustas pannorum, nisi bonorum antiquitas exemplorum? Jeremiam igitur, et funes de lacu extrahunt, et panni veteres, qui sacrae Scripturae praecepta, et priorum sanctorum exempla, electum quemlibet ab imis malae profunditatis ad alta sanctae conversationis levant. Nempe ascendens a convalle plorationis, et cantans primum canticum [Col. 0508C] graduum sanctus David, sancto se instruente Spiritu, dandas sibi novit, et apponendas ad linguam dolosam sagittas potentis acutas, carbonesque vastatores (Psal. CXIX, 3, 4) . Quod nimirum aliud non est, nisi quod sanctus quilibet ad spiritualem tendens sanctitatis profectum, ad devincendam pestiferam fraudulentae locutionis persuasionem, scivit nihil esse validius, quam jussa Salvatoris efficacia, et quae vitia destruunt, sanctorum exempla. Haec itaque duo sunt, quae sacra in se Scriptura sanctae aedificationis continet insignia, catholicae videlicet instructionis hortamenta, et religiosae conversationis exempla: ut nostram pariter, et illa ignorantiam instruant, ne aberremus, et ista pigritiam excitent ne torpeamus. [Col. 0508D] Quod ergo vel jam agimus, vel adhuc agere aggredimur, tunc nimirum et gravitatis maturitate ponderosum, et veritatis erit examinatione probatum, quidquid fuerit vel in occulto proposito conceptum, vel in aperto facto in lucem productum; juxta id, quod tam sacrae Scripturae instituunt verba, quam sanctorum virorum informant exempla.
II. Unde et in verbis professionis nostrae, de quibus multa jam in tribus his superioribus sermonibus, diximus, de his aliquid tangere non omittemus, cum de Evangelio Christi, et apostolica institutione, ac Regula sancti Patris nostri Augustini mentionem facimus. Nam hoc modo se habet ipse ordo verborum: Ego frater N. offerens trado meipsum Ecclesiae Dei genitricis Mariae, sanctique illius, et promitto conversionem [Col. 0509A] morum meorum, et stabilitatem in loco, secundum Evangelium Christi, et secundum apostolicam institutionem, et secundum canonicam Regulam beati Augustini. Videtis quia tria sunt promissa: et cum sint professionis ac promissionis vinculo firmata; secundum quaedam tria sunt, quae subsequuntur, promissa. Quae enim promittuntur, traditio tui ipsius, promissio conversionis morum tuorum, promissio stabilitatis in loco: tria haec. Quae vero subsequuntur, secundum Evangelium Christi, secundum apostolicam institutionem, secundum canonicam Regulam beati Augustini: tria haec. Et notate, quaeso, ordinem horum trium praecedentium et subsequentium, si fortassis aliqua in eis possit congruentia reperiri. Primo teipsum tradidisti; secundo conversionem morum [Col. 0509B] tuorum; tertio quoque stabilitatem in loco promisisti. Similiter primo de Evangelio Christi; secundo de apostolica institutione, ac tertio de canonica Regula beati Augustini mentionem fecisti: inaniter et infructuose in loco stabilis manens, si perversus moribus fuisses. Et cum constet quod prae cunctis, in quibus vitae religiosae sanctitas consistit, virtutum spiritualium exercitiis, sola sit firmae perseverantiae anchora, quae statum meretur aeternitatis, patet, ni fallor, quod non multum morum conversio prodesset, si constantiae stabilitas deesset. Quid item quantum ad animae salutem emolumenti conferret, et tuorum te morum conversione fulgere, et in loco stabilem manere, si magis violenter esses per alium in Ecclesiam Dei intrusus, quam grata [Col. 0509C] voluntatis spontaneae devotione eidem Ecclesiae Dei, et per propriam oblationem traditus, et per propriam traditionem 266 oblatus? Sed nec multum putarem fore approbandum, hoc modo te praedictae Ecclesiae Dei a teipso et traditum, et oblatum, si te pariter et morum fecisset perversitas reprobatum, et instabilitas vagum. Idcirco quod primo promisisti, tui ipsius oblatio est et traditio; quod autem secundo, morum tuorum conversio; quod vero tertio, stabilitas in loco. In primo, devotio notatur spontanea; in secundo, conversatio honesta; in tertio, constantia firma. Nimirum ut in primo appareas devotus; in secundo honestus; in tertio vero in devotione hac honesta, et honestate devota radicatus. Devotus, ut [Col. 0509D] occulte Deo placeas; honestus, ut bonum in te exemplum proximo ostendas; radicatus, ne a bono illo vel quod acceptat Deus, vel quod approbat proximus, tempore tentationis recedas.
III. Quid nobis Christi Evangelium aliud, nisi omnimodam perfectionem manifestat? Hujus autem tunc perfectionis culmen conscendisti, quando teipsum Ecclesiae Dei tradens obtulisti, offerens tradidisti; cujus summam perfectionis ubi uberius quam in Evangelio Christi reperies? Unde sciscitanti cuidam, quid faciendo vitam aeternam possideret, ac legalia se mandata observasse a juventute sua asserenti, ait: Si vis perfectus esse, vade, et vende omnia quae habes, et da pauperibus; et habebis thesaurum in coelo, et veni, et sequere me (Matth. XIX, 21) . Et attendite [Col. 0510A] quae dixit necessaria esse ad nanciscendam perfectionem. Utique omnium possessionum venditionem; earum in pauperes expensionem; ipsius denique Christi imitationem: tria haec. Primo, inquit, vende: non quidem unum quid, vel duo, vel aliqua; sed omnia quae habes, ut eorum quae possides nihil tibi penitus reserves. Secundo da pauperibus: ut eorum quae distraxisti, nec pretium praesumas retinere tibi: sed ea, quibus te privas, egenis expendas. Tertio me sequere: ut omnia funditus, quaecunque sunt, propter me mihi non modo non praeponens, sed nec ullo modo comparans, ab ipso penitus mentis affectu abjicias, et mihi soli medullitus inhaereas. Primo vende omnia; secundo da pauperibus: tertio sequere me. Vende omnia, ut universa, quae mundi [Col. 0510B] sunt, sublimiter contemnas. Da pauperibus, ut proximis tuis misericorditer succurras. Sequere me, ut mihi tenaciter adhaereas. Sic omnia vendens, saecularem a te vanitatem removes; pauperibus dans, opus in fratres charitatis exerces: me vero sequens, culmen nimirum internae puritatis tenes. Nonne tripartito isti exercitio magna tibi videtur inesse perfectio? Nonne magnum censes perfectionis esse fastigium, spernere mundum, juvare pro posse proximum, imitari Christum? Hanc ei evangelizavit idem Dominus noster Jesus Christus perfectionem, qui ab eo quaesivit quid faceret, ut vitam aeternam possideret.
IV. Secundum hoc Evangelium Christi teipsum offerens, tradidisti, et tradens obtulisti Ecclesiae Dei, [Col. 0510C] quatenus causa perfectionis fastigia conscendendi, universis renunties quae sunt hujus mundi; indigentiae succurras proximi; similitudini quoque te conformes Christi. Quae omnia vendis, quando pro adipiscendis donis spiritualibus, rebus corporalibus, quantum ad amorem, exueris: eas quidem admittens ad usum, sed excludens ad affectum. Et quasi eorum quae vendidisti pretium pauperibus expendis, dum per dona spiritualia, quae mediante plena abjectione temporalium percepisti, non solum corporali, sed et spirituali eorum qui indigent, necessitati proximorum auxiliaris. Teipsum offerens tradis, et tradens offers Ecclesiae Dei, cum Christo medullitus inhaerens, et tenaciter agglutinatus, pia ipsum [Col. 0510D] tam in praeceptis quam in prohibitis suis devotione imitaris: sequens eum quocunque ierit, tam in nolendo sine ulla exceptione, quae non vult admitti, quam in volendo quae non vult omitti.
Sicque non injuste illam tibi Psalmistae vocem vindicare poteris, quae talis est: Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum (Psal. LVI, 8) . Hoc est dicere: paratus sum aggredi quod jubes, quod prohibes declinare. Paratus, inquam, et non sum turbatus, ut custodiam mandata tua (Psal CXVIII, 60) ; tam ea quae admitti, quam quae mandas omitti. Sic sic conabor placere tibi in utroque: et cum videlicet insisto devitare peccatum, omne malum nolens; et cum studeo declinare delictum, jam bona cuncta volens. Et quia hilarem datorem diligis (II Cor. IX, 7) , non sum in his turbatus. Idcirco cantabo, et psalmum dicam (Psal. LVI, 8) . Quod canticum istud? Spiritualis hilaritas in mente. Quis psalmus iste? Effectus utilis in opere. Erit utique apud me, inquit, et canticum hilaritatis in corde, et psalmus utilitatis in opere, cum paratus sum sequi in prohibitis, paratus sum et in jussis.
267 V. Sicut autem omnimodam in Christo esse non ambigimus perfectionem, ita et in apostolis morum notamus conversionem. Scimus enim quia eorum aliquis de piscatore praedicator factus est: de telonario in apostolum mutatus est. Et haec quidem mutatio dextrae Excelsi (Psal. LXXVI, 11) . Sicut autem officia in eis mutata sunt, ita et mores. Doctor quoque egregius, et vas electionis praedicator [Col. 0511B] veritatis, licet non cum duodecim, tamen tempore suo, et ipse ad Christi discipulatum vocatus, de Saulo in Paulum, de persecutore in praedicatorem mutatus est. Et illa quidem mutatio nominis, quidni quaedam conversionis morum ostensio fuit? Sicut enim nomine, sic et moribus extunc alius effectus est. Siquidem vivit ipse, jam non ipse: vivit vero in eo Christus (Gal. II, 20) . Jam pro Ecclesia persecutiones tolerat, quas eidem Ecclesiae inferre solebat; quotidie moritur pro fratribus, quorum antea mortem supra modum sitiebat: A dimplens ea, quae desunt passionum Christi in carne sua pro corpore ejus, quod est Ecclesia (Col. I, 24) : quam dudum spirans minarum et caedis, in discipulos ejusdem Christi Jesu [Col. 0511C] Domini nostri (Act. IX, 1) , crudeliter devastabat. Itaque in vocatione apostolorum exprimitur conversio morum: ut quos legis a Christo de officio ad officium vocatos, in melius consequenter intelligas mutatos, et ad mores quoque compositos conversos. Secundum hanc itaque institutionem, promisisti morum tuorum conversionem, sicut prius tradens obtulisti, et offerens tradidisti teipsum Ecclesiae Dei, secundum Evangelium Christi. Et sancta quidem institutio eorum, quia sancti nimirum et ipsi. Neque enim qui sancti fuerunt, aliquid nisi sanctum instituere voluerunt.
VI. Et quaenam haec eorum institutio fuit? Mihi autem videtur, si vobis aliquid forte melius ad praesens super hoc, vel congruentius non occurrit, quod [Col. 0511D] inter caetera, quae ad salutem subjectorum pertinentia promulgabant, virtutum sanctarum insignia in eorum institutione notari possunt: plena abjectio terrenorum, socialis communio rerum temporalium, quae ad sublevandam inopiam subditorum erat expendenda; aequa et competens earumdem inter eos divisio, juxta necessitates singulorum; concors denique vicissim unitas, et una concordia animorum: quatuor haec. Ut autem per ea, quae his bonis contraria sunt, evidentius ista intelligas, haec eo nimirum spectant, quatenus scias instituisse eos, ut qui fidem ad eorum praedicationem in primitiva Ecclesia suscepissent, et sine rerum mundialium viverent cupiditate, et sine proprietate, et absque personarum acceptione et sine pacis fraternae divisione. [Col. 0512A] Et putamus de his singulis convenientia posse nos reperire exempla. Legitur in Actibus eorum: Quotquot autem possessores agrorum, aut domorum erant, vendentes afferebant pretia eorum quae vendebantur, et ponebant ante pedes apostolorum. (Act. IV, 34) . In quibus verbis, quid aliud, fratres mei, diligentia nostra valet notare, quam plenam rerum terrenarum abjectionem? Domos quas habebant et agros vendebant, et in pretia redigebant, quae ante pedes apostolorum projiciebant. Conjicitur, ni fallor, ex his, quod non multum ea diligebant, quae venditione interveniente a se alienabant. Nec solum quod parum diligebant, sed etiam quod morum commutationem admodum vilem habebant, quam coram apostolis non alio quam ad pedes projiciebant. Unde [Col. 0512B] et Aratoris sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconi super his verba sunt, quae hunc habent modum
VII. Nec quisquam eorum quae possidebat, aliquid [Col. 0512C] suum esse dicebat, sed erant illis omnia communia (Act. IV, 32) . Ecce socialis terrenarum communio rerum: quam profecto communionem, non sine aliqua expressione, relator horum egregius sanctus Lucas nobis notam fecit in eo, quod asserit, aliquos eorum, haud dubium quin credentium, de quibus praemiserat, non solum non habere aliquid suum, sed nec dicere aliquid esse suum; Sed erant, inquit, illis, jam non quaedam, sed omnia communia. Videtur, si subtiliter considerare velimus, quod omnem a se projecerant proprietatem; qui rerum, quas in corporales suos expendebant usus, communem apud se fecerant et ipsam universitatem. Videtur et in hoc quod omni penitus proprietati renuntiaverant; [Col. 0512D] quia 268 non solum, uti jam diximus, nihil proprium habebant, sed nec aliquid suum esse dicebant, alienantes a se, et in ore, quod apud se habere nolebant in possessione. Haec autem temporalium communio rerum, ipsi modis omnibus expetenda, et exercenda universitati virorum religiosorum, quemdam nobis supernae illius, ad quem modo suspiramus patriae statum praemonstrat: sicut venerabilis Bedae verba, quae de hoc ponit, continent, quae hunc modum habent: Qui ita vivunt, ut eis sint omnia in Domino communia, coenobitae vocantur. Quae vita tanto felicior est, quanto statum futuri saeculi imitatur, ubi omnia communia sunt, quia Deus erit omnia in omnibus. Et quia ibi summa pax et securitas est, civitas, in qua [Col. 0513A] typus hujus vitae praecessit, Jerusalem dicta est: id est visio pacis. Dividebatur autem singulis, prout cuique opus erat (Act. IV, 35) . Duo hic nobis notanda se ingerunt, quia singuli quo sustentari debuerant, acceperunt. Et in iisdem quam sollicite consideratum est, non quod expetebat voluntas, non quod appetebat cupiditas, sed quod monebat utilitas et exigebat necessitas. Quicunque igitur in societate, de qua loquimur, primitivae Ecclesiae fuit, quo in victu sustentari debuit, ab eis, quorum id erat officii, accepit. Sed et praecellens ibi bonum erat, quod ablata funditus personarum acceptione, prout indigebant, divisim singuli accipiebant. Multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV, 32) . Ecce concors unitas, et una concordia animorum. [Col. 0513B] Hujus autem jucunditatis bonae et bonitatis jucundae, quam quarto loco posuimus, tria praecedentia sunt causa, de quibus modo tetigimus; haec autem fructus eorum.
VIII. Ad hoc enim rerum a nobis corporalium abjicimus cupiditatem; ad hoc nullam earum habere volumus proprietatem; ad hoc personarum, in divisione corporalis hujus sustentationis, abhorremus acceptionem: ut praedulcem hanc et salubrem corpori et animae in Deo nanciscamur unitatem; ad hoc, inquam, vendentes afferebant pretia eorum quae vendebantur, et ponebant ante pedes apostolorum, ut nec quisquam eorum, quae possidebat, aliquid suum esse diceret. Et ideo quisquam eorum, quae possidebat, aliquid suum esse non dicebat, ut [Col. 0513C] divideretur singulis, prout unicuique opus erat. Idcirco denique dividebatur singulis, prout unicuique opus erat, ut eorum esset cor unum et anima una. Sic tria illa bona hujus quarti boni causa sunt; hoc autem quartum bonum eorum est fructus; quia et ideo tria illa praemittuntur, ut hoc quartum sequatur: hoc autem sequitur idcirco, ut in eo tria illa remunerentur. Merito, frater mi, promisisti conversionem morum tuorum juxta apostolicam institutionem, quia nimirum haec ab eis quatuor instituta, quasi quamdam formam et exemplar habes, ut tuos per eorum conversionem, ad bonum mores, secundum ea in grata sanctae honestatis venustate componas. Siquidem plena terrenorum abjectio, socialis [Col. 0513D] rerum corporalium communio, aequa et competens earum juxta necessitates singulorum divisio; unitatis concordia, et concordiae unitas in animo: quidni praecelsa et eximia est morum conversio? Nam bona haec, cum numero quatuor sint, primum in se mundi hujus habet contemptum; secundum virorum religiosorum honestat conventum; tertium exteriorem justificat effectum; quartum vero interiorem purificat, atque pacificat affectum. Purificat, inquam, ut mundus sit; pacificat, ut quietus sit. Cum itaque plene a te, ac perfecte mundus est despectus; cum in coetu sanctorum, in cunctis appares motibus tuis honestus; cum tuum extrinsecus coram eo, qui videt in facie, justitiae exornas opus; cum tuos ante eum, qui intuetur cor, mundat intrinsecus, [Col. 0514A] et sedat unitas concordiae sensus: procul dubio dicere potes audacter mores te conversos habere, et juxta quod te constat in professione tua promisisse, secundum apostolicam constitutionem convertisse.
IX. Jam de Regula beati Augustini aliquid, vel breviter, nobis attingendum est: secundum quam promisisti stabilitatem in loco; sicut et morum tuorum, ut jam diximus, secundum apostolicam institutionem, conversionem: sicut etiam teipsum tradens obtulisti, offerens quoque tradidisti Ecclesiae Dei, secundum Evangelium Christi. Itaque secundum tenorem, quem in se praefert Regula beati Augustini, stabilitatem in loco promisisti: ut quandiu, quae in eadem continentur Regula, praecepta, ac [Col. 0514B] legem vitae, et disciplinae observare potes, locum, in quo haec te observaturum pollicitus es, nulla levitate, vel impatientia 269 interveniente, mutes. Si autem, quod absit, ob indisciplinatam cohabitantium conversationem, vel ob aliquem alium qui emerserit casum, invitus a bono abstractus et ad malum illectus, ea non potes observare, non poenaliter, ut arbitror, peccas, si ad hoc solum, et propter hoc solum ut votum impleas, votum quoque frangas. Quid est hoc, inquis, quod modo dixisti? Audi quid sit. Si locum dimiseris, nonne votum frangis, cum stabilitatem in eo promiseris? Utique ais. Si autem in eo contra B. Augustini Regulam vivis, nonne et similiter votum frangis? Ita est, inquis. Sed cum sic acciderit, frange votum, ne frangas [Col. 0514C] votum: omittens esse stabilis in loco, ne in eo vivas contrarius Augustino. Caeterum cum sic agis, quanquam ita loquor, votum non frangis; quia stabilitatem in loco promisisti, sed secundum Regulam B. Augustini. Et certe, sic tibi agendum esse intelliges, cum illa breviter coeperimus attingere virtutum spiritualium insignia, de quibus praedicta Regula tractat. Et quidem multa sunt, quae in ea a praefato Patre et advocato nostro promulgata legimus; sed tamen eorum summam sub duodecim capitibus nos comprehendere posse putamus; suppressis quam multis, quae sub verborum paucitate coarctari non possunt. Primum ponimus caput: Ante omnia, fratres charissimi, diligatur Deus, deinde [Col. 0514D] proximus; quia ista praecepta sunt nobis principaliter data. Secundum ab eo loco: Haec sunt, quae ut observetis, praecipimus: usque ad: Sed rursum etiam illi, qui aliquid esse videbantur. Tertium vero: a Sed rursum etiam illi, usque ad: Orationibus instate. Quartum quoque a loco illo, usque ad: Carnem vestram domate. Quintum a loco illo, usque ad: Non sit notabilis habitus vester. Sextum quoque ab isto loco, usque ad: Qui autem in tantum progressus fuerit malum. Septimum autem, inde usque ad: Vestes vestras in unum habeatis. Octavum quoque a loco illo, usque ad: Indumenta vestra secundum arbitrium praepositi laventur. Nonum autem ab hoc loco, usque ad: Lites aut nullas habeatis. Decimum abhinc, usque ad: Praeposito tanquam [Col. 0515A] Patri obediatur. Undecimum vero, a loco isto usque ad: Ut autem in hoc libello. Duodecimum illinc, usque ad finem. In primo videtur fieri mentio de dilectione Dei et proximi. In secundo, de unitate concordiae et communione corporalis sustentationis. In tertio, de virtute humilitatis. In quarto, de puritate orationis. In quinto, de abstinentia discreta. In sexto, de venustate honestatis, et castitate corporis. In septimo, de spontanea confessione. In octavo, de communibus custodibus vestium. In nono, de ablutione vestium, et cura infirmorum, atque de libris quotidie petendis. In decimo, de cavendo litigio. In undecimo, de reverentia exhibenda praelatis, et de officio eorum. In duodecimo, de sollicitudine observantiae hujus regularis. [Col. 0515B] Videtis jam, ni fallor, et aperte intelligitis quia tunc solum fructuose in loco stabilitas habetur, cum istud, quod non compendiose praelibavimus, duodenarium sollicite exercetur; cum vero istud omittitur, et illa incassum retinetur.
X. [Col. 0515D] Reg. cap. 1, De dilectione Dei et proximi. Primum itaque caput est, de diligendo Deo et proximo, decimum vero, de cavendo litigio, quia universi nimirum spiritualis exercitii, cui intendimus, sive ut Deo placeamus, sive ut proximo succurramus, causa quidem et origo utriusque debet esse dilectio; sed usque ad perfectionis denarium eamdem dilectionem non perducimus, si horribilem atque terribilem litigii tonitruum non devitamus. Monet itaque nos in exordio Regulae suae ut ante omnia diligamus Deum, deinde proximum, [Col. 0515C] subjungens et causam: quia ista, inquit, praecepta sunt nobis principaliter data. Et bene principaliter asserit data: quia in eis, ipso Domino attestante, tota lex pendet, et prophetae (Matth. XXII, 40) . Et ut B. Gregorius dicit: Quidquid praecipitur, in sola dilectione solidatur. Item bene monet ut ante omnia diligatur Deus, et proximus: quia nimirum Dei et proximi dilectio, sicut universis aliis virtutibus statum tenet sublimiorem; ita et prae cunctis locum in nobis debet habere priorem. Rectus item ordo, ut, cum uterque diligendus sit, prius tamen diligatur Deus, deinde proximus. Nimirum ut qui solum seipsum habet causam, cur debeat amari; et illum consequenter, apud nos, in ordine debeat [Col. 0515D] amoris praecedere, qui nobiscum erga eum socius in eodem existit amore. Non solum autem prius, sed et plus diligendus est Deus; ut in amore nostro proximum nostrum non tantum in ordine praecedat, verum et in mensura excedat. Dignum namque, et omnino justum est, ut qui ante omnia est, et ametur ante omnia; et qui supra omnia est, etiam supra omnia. Nec debet in nostro apud nos amore habere priorem, qui universitatis est principium; nec certe parem, qui et finis est cunctorum. Hic 270 est Dominus Deus noster, et est nomen illi แผ, แฝฆ ; dignus ut prius ametur quam proximus, qui altitudo est, quae nunquam coepit: ut plus etiam [Col. 0516A] ametur quam proximus, qui magnitudo est, quae nullam in se mensuram admittit.
XI. Diligamus ergo Deum, ad hoc, ut gaudeamus in ipso; diligamus proximum, ad hoc, ut non quidem in ipso, sed cum ipso gaudeamus in Deo. Et haec sunt duo praecepta charitatis, cum tamen sint hi tres, quos diligimus: nos ipsi, Deus, et proximus: quia, cum Deum diligimus, nos ipsos diligimus, pro eo, quod bonum nostrum, quod ipse solus est, diligimus; et cum proximum propter ipsum diligimus, et ipsum, et nos ipsos diligimus, possidentes bonum nostrum, quod ipse est: quia eum diligimus in eo quod proximum propter eum diligimus; quem propter eum non diligeremus ullo modo, nisi eum diligeremus. Quae nobis principaliter [Col. 0516B] praecepta data sunt, quia quaecunque alia sunt in his instaurantur, et ad ista referuntur. Quaecunque enim ab ipso Domino, vel per seipsum, vel per suos, qui ejus in his vicem tenent, instituta sunt, propter charitatem instituta sunt. Propter hanc, inquam, instituta sunt: videlicet ut acquiras eam, cum forte non habes; vel ut retineas, cum habes; vel ut melius et plus habeas, cum non bene et parum habes; vel ut recuperes, quam fortassis amisisti; vel ut aliquid agas in hunc modum, quod ad charitatis pertineat acquisitionem, possessionem, augmentationem, ordinationem, restaurationem. Quaecunque igitur a sanctis sunt Patribus instituta, tunc solum ea nobis sciamus viriliter exercenda, cum nihil in se penitus continent, in [Col. 0516C] quo dilectioni Dei et proximi aliquatenus contradicant. Salubre itaque tibi esse noveris quidquid agis, si charitatem habueris. Unde et B. Augustinus, cujus haec verba sunt, de disciplina tractans ecclesiastica, ita dicit: Habe charitatem, et fac quidquid vis. Et magna admodum videtur esse licentia haec, quam tibi concedit, ut facias, non quasi unum aliquid, sed quidquid vis. Sed attende quod praemisit: Habe charitatem. Recte indulgetur tibi, ut facias quidquid vis, sed cum charitatem prius habueris; quia quid mali velle poteris, si eam habueris? Principaliter igitur ista nobis data sunt praecepta, quia sicut illa, cujus sunt praecepta, caeterarum virtutum obtinet primatum, ita [Col. 0516D] et haec ejus praecepta aliorum in se habent principatum praeceptorum. Apte quoque Pater, et advocatus noster B. Augustinus in primo capite, et in ipso mox exordio Regulae suae de dilectione Dei et proximi facit mentionem, utpote quam novit universi, cui debemus insistere, religiosi exercitii, et causam, et originem, ut incipiatur; et formam, et rectitudinem, ut ordinetur; et augmentum, ut crescat; et constantiam, ut maneat; et finem, ut sine consumptione consummetur.
XII. Subjungit autem de quibusdam in capite secundo [Col. 0515] Reg. cap. 2, De concordia animorum et rerum corporalium communione. , sine quibus integra et inviolata esse non valet haec, de qua loquimur, Dei et proximi [Col. 0517A] dilectio; quae sunt videlicet spiritualis et sincera concordiae unitas in animo, et omnis penitus in rebus temporalibus proprietatis abjectio. Haec, inquit, sunt, quae ut observetis praecipimus in monasterio constituti. Primum propter quod in unum congregati estis, ut unanimes habitetis in domo, et sit vobis anima una, et cor unum in Deo. Et haec de virtute sincerae et spiritualis unitatis. Et non dicatis aliquid proprium, sed sint vobis omnia communia. Haec autem de abjectione proprietatis. Ut unanimes, inquit, habitetis in domo. Videte, quia non prodest habitatio in domo, si deest unitas in animo. Et sit vobis anima una, et cor unum; quatenus sicut vos domus continet una, sic et unum insit vobis cor, et anima una. Et addit in Deo, ut et in praesenti ditari [Col. 0517B] possit merito sanctitatis, et in futuro praemio remunerari felicitatis. Illa autem in Deo unitas non est, quae est in carne, et in mundo, et in hoste antiquo. Ecce unitas triplex illi, quae in Deo est, unitati prorsus contraria, reprobos in unum illicite uniens, et a Deo dividens. Compactum sic est corpus Behemoth squamis se prementibus: unaque uni conjuncta nec spiraculum quidem incedit per eas (Job XLI, 6, 7) . Conveniunt in unum adversus Dominum, et in unum conveniunt in carne, et mundo, et diabolo voluptuosi, curiosi, elati: voluptuosi per concupiscentiam carnis; curiosi per concupiscentiam oculorum; elati per superbiam vitae. Haec autem unitas in Deo non est, sed terrena, animalis, diabolica (Jac. III, 15) . Terrena; et allicit, per curiositatem [Col. 0517C] mundialis laetitiae seducens. Animalis; et polluit, per voluptatem carnalis luxuriae corrumpens. Diabolica; et erigit, per voluptatem daemoniacae superbiae extollens. O unitas fetens, unitas nitens, unitas tumens! fetens per mollitiem, nitens per speciem, tumens 271 per elationem. Verum vos unanimes estote in domo, et sit vobis cor unum et anima una: sed in Deo, non in carne, non in mundo, non in hoste antiquo. Et attendite, quia incitaturus nos B. Augustinus ad hanc unanimitatem, ad hanc animae et cordis in Deo unitatem, sollicite praemittere curavit propter quod in unum estis congregati. Unde patet quod exterior haec nostra in unum congregatio, illius de qua modo diximus, [Col. 0517D] unanimitatis, et unitatis interioris formam repraesentat, quatenus sicut exterius in uno loco congregamur, sic et intrinsecus in animo uno uniamur.
XIII. Et non dicatis aliquid proprium, sed sint vobis omnia communia. Proprietas, quae viris religiosis ac vitam communem professis inhibetur, non de sola intelligenda est, ut arbitror, re corporali, sed de ipsa, ni fallor, voluntate animi. Necesse enim est ut, si ad perfectionis hac in parte volumus fastigium conscendere, nihil proprium in voluntate nostra, contra justitiae rectitudinem etiam habeamus; sed pro alterius potius voluntate, quantum decuerit, et prout expedierit, eam frangere studeamus. Neque enim ullo modo diu poterimus integram in corde unitatem conservare, si voluntati aliorum, et maxime [Col. 0518A] praelatorum nostrorum, quibus nos vice Dei convenit parere, nostram, in quantum ratio dictaverit et justitia expetierit, voluntatem tumide et arroganter contempserimus subjicere. Quod autem in rebus temporalibus nihil debeant coenobitae proprium habere, nulli prorsus valet in dubium venire, qui eorumdem coenobitarum novit professionem. Nihil autem debent habere proprium, quia peccatum gravissimum est, si id praesumpserint. Cum, siquidem hoc in loco Pater noster aliquid prohibeat proprium dici, quanto minus concedit haberi? Sanctus quoque Benedictus in Regula monachorum suorum super haec ita scribit: Praecipue hoc vitium radicitus amputandum est de monasterio, ne quis praesumat aliquid dare aut accipere sine jussione abbatis, neque [Col. 0518B] aliquid habere proprium. Nullam omnino rem, neque codicem, neque tabulas, neque graphium, sed nihil omnino. Quippe quibus nec corpora sua, nec voluntates licet habere in propria voluntate. Certe qui peculiaritati student, secundum quosdam fures sunt quodammodo, et mendaces, sacrilegi etiam, et apostatae sunt. Ideo fures, quia quae aliorum sunt, occulte sibi abscondunt. Ideo mendaces, quia aliud sunt, et aliud se ostendunt. Ideo quoque et sacrilegi, quia, dum res sibi monasterii illicite vindicare praesumunt, etiam sacrum de sacro tollunt. Ideo denique apostatae, quia juxta quemdam modum jam ad vomitum redierunt, dum res, quibus dudum renuntiaverant, iterum, et eodem modo quo prius possederant, hoc est ad usus proprios, possidere [Col. 0518C] student. Caveamus ergo, fratres, ne sine agnitione Patris nostri aliquid temere et illicite habere praesumamus: ne Ananiae et Saphirae in crimine socii simus, quorum certe quam gravis exstitit culpa, subsequens innotuit poena. Non, inquam, sine agnitione Patris nostri: quia et beatus Benedictus de hoc sic scribit: Nec quidquam licet habere, quod non abbas aut dederit, aut permiserit. Sed et ista beati Augustini verba sunt: Et distribuatur unicuique vestrum a praeposito vestro victus et tegumentum. Non divitiae nobis a praeposito nostro distribuendae sunt; non aliqua superflua, sed sola necessaria. Si autem quaeris quaenam illa sint, ipsa sunt quibus alamur jejuni, et quibus vestiamur nudi. His amplius importune [Col. 0518D] et improbe non quaeramus, quia haec nobis sufficere debent. Sententia quippe est Apostoli super hoc, hunc habens modum: Habentes alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus (I Tim. VI, 8) . Jubet itaque Magister noster, ut a praeposito nostro distribuatur unicuique nostrum victus et tegumentum: ille, ne nos inedia urat; hoc autem, ne frigus laedat. Non aequaliter, inquit, omnibus: quia non aequaliter valetis omnes, sed unicuique potius, sicut cuique opus fuerit. De hoc sanctus Pater Benedictus: Non dicimus, inquit, ut personarum, quod absit! acceptio sit; sed infirmitatum consideratio. Ubi qui minus indiget, agat Deo gratias, et non contristetur. Qui vero plus indiget, humilietur pro infirmitate; non extollatur pro misericordia. Et ita omnia membra erunt in pace. Videtis [Col. 0519A] qualiter verbis istis, necessitatis nobis sustentamentum conceditur, peculiaritatis vero vitium inhibetur.
XIV. Sed aliquis de circumsedentibus clamoso silentio et silenti clamore commotus per haec, hoc fortassis modo ad haec: Dum tam formidolosas de vitio proprietatis sententias profers, dic, quaeso, manifeste quid sit proprietas. Si enim proprietas est, quidquid magis ad proprium diligo usum, quam ad usum fratris mei, jam ego ab hoc, fateor, vitio alienus non sum. Cui ego: Certe si subtiliter et distincte volueris considerare, non poteris a proprietate alienum dicere, quidquid ad utilitatem non vis fraternam refluere: quidquid etiam usui non vis communi deservire. Nostri quoque ordinis consuetudo [Col. 0519B] 272 est, ut id vocetur proprietas quod habetur contra vetitum, vel absque debita licentia. Diligenter itaque, ut ex his potestis advertere, doctor magnus Aurelius Augustinus in hoc secundo capite, commonere nos insistit, ut abjecta divisione, et discordia, in unitate fraterna concordes, et in concordia studeamus esse unanimes, ut omni penitus renuntiantes in rebus temporalibus, quibus nostra sublevanda est transitoria necessitas, peculiaritati: in corporali sustentatione semper intendamus communioni. Insistit quoque nos commonere, in primo, ut Deum amemus et proximum: quatenus, dum geminum quod promulgat in isto, et geminum nihilominus quod in illo, effectui studemus sollicite mancipare praeceptum, vivamus in Dei et proximi [Col. 0519C] charitate; vivamus in unitate; vivamus denique sine proprietate. Et, o vita sancta, jucunda, quieta! Siquidem sancti sumus, dum Deum medullitus, et proximum amamus: bonam nihilominus jucunditatem et jucundam bonitatem nanciscimur, dum in unum habitamus, et unum dicimus omnes, nec sunt in nobis schismata (I Cor. I, 10) . Suaviter quoque requiescimus, dum duo haec verba tollentes de medio, meum et tuum, philargiriam peculiaritatis, largitate commutamus communionis. Merito promissa est a vobis stabilitas loci secundum regulam B. Augustini, ut ibi quoque contendatis radicari per constantiam propositi: ubi vos perseveranter, et amor Dei, et proximi sanctos, et sincera secundum [Col. 0519D] Deum unanimitas jucundos, et in corporali sustentatione communio det esse quietos. Quae autem de hoc capite adhuc residua sunt, una cum his, quae ad sequentia capita pertinent, in alium sermonem differamus: ut praemissa oratione ex more et meditatione, alia vice cum fuerit opportunum, pro vestra aedificatione ad laudem Dei locuturi conveniamus, cui est honor et gloria in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ Quos versutia inimici a perfectionis [Col. 0520A] proposito ex toto nequit avertere, solet ex parte impedire, ut patet in proprietatis vitio deponendo. โ 2. In saeculo viliores, in coenobiis plerumque difficiliores, querulosiores, ac arrogantiores: quibus malis occurrit S. Augustinus in Regula. โ 3. In sublevandis necessitatibus absit personarum acceptio: nec necessariorum benigna subministratio sit cervicis erigendae occasio, ut in tenuioribus fit crebrius. โ 4. Nec in iis qui a divitiis ad monasterium venerunt, toleranda superbia: cujus duplex est genus, carnale et spirituale. โ 5. Antidotum utriusque superbiae: et quam indecens ob saeculi divitias, aut carnis prosapiam religiosos gloriari. โ 6. Fructus humilitatis est voluntatum unanimitas, et morum concordia, qua honoratur Deus in nobis, ut templis suis. โ 7. Oratio ab animo humili et concordi fructuosa est: publica in Ecclesia ab horis canonicis nomen sortita, a viris sanctis dudum frequentata et commendata fuit. โ 8. Septem horae [Col. 0520B] canonicae tam a servatore nostro mysteriis consecratae, quam in lege veteri figuratae, ac nova frequentatae sunt. โ 9. De tempore, loco et modo orandi servandis; ac aliis sex orationis comitibus in Scriptura adumbratis. โ 10. Post sanctitatem hominis interioris, exterioris per abstinentiam praescribit, qua concupiscentia, vel carnis dometur superbia; sed appetitus potius quam cibus in vitio est. โ 11. Valetudinis habenda ratio, et quae hora refectionis canonica. โ 12. In corporali refectione pascendus lectione spiritus cum modestia, cum esurie interiori ac patentibus mentis auribus. โ 13. Infirmis exhibenda compassio proscripto livore: mensa communi contentum esse virtutis est; indigere, infirmitatis. โ 14. Perversum est, tenuiores in saeculo delicatos esse et superflua quaerere in monasterio, infirmitati tamen occurrendum singulorum. โ 15. Parcitas velut mater humilitatis commendata, superfluitas [Col. 0520C] nutrix elationis reprobata.
Pater, et advocatus noster beatus Augustinus magna, fratres charissimi, clericis regularibus instantia, circa ipsa exordia in eorum regula crimen inhibet peculiaritatis, sicut jam audistis in fine, quem ad vos proxime habuimus, sermonis. Quod, ni fallor, nullatenus tanto studio inhiberet, si non saluti illorum valde contrarium sciret. Sed, cum incessanter antiquus ille circumeat adversarius, quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) , ipsis quoque, qui noviter ad omnipotentis Dei servitium convertuntur, insidiari acrius solet: ut si forte obsistere non valet ex toto, ne convertantur, tota certe versipellis ille versutia molitur, ut 273 saltem et eamdem conversionem [Col. 0520D] tepide aggrediantur, et in ea infructuose demorentur. Et illi nimirum tepide novitatem conversionis arripiunt, qui res eatenus ab eis possessas in usus communes expendi renuunt; sed eas adhuc ut proprias retinere praesumunt. Quorum profecto conversio, licet, ut sic nominetur, vocabulum habet, omni tamen penitus virtutis efficacia caret. Quia cum, teste ipsa Veritate: Qui non renuntiaverit omnibus quae possidet, ejus esse discipulus non queat (Luc. XIV, 33) : Quandiu aliquid hoc modo de possessis retinent, summi quoque magisterii medullitus inhaerere disciplinatui nullatenus valent. Rectus quippe in conversis ordo est, ut primum relinquant sua, et postmodum se. Quem utique ordinem se ignorare [Col. 0521A] ipsi attestantur, qui cum coenobium ingrediuntur, saltem aliquid quantumlibet parum ex his, quae hactenus possederunt, apud se ut proprium habent, suarum adhuc existentes rerum possessores: ac proinde novae, quam aggrediuntur, conversionis violatores. Sunt autem hi Ananiae, et Saphirae in culpa similes, et idcirco digni, ut sint et in poena aequales. De quibus legitis, quod postquam agrum vendiderunt, non totum quidem pretium, sed partem quamdam afferentes, ad pedes apostolorum posuerunt. De quo Ananiae dicitur, quod fraudavit de pretio agri (Act. V, 2) . Unde liquet quod noviter conversi, quandiu quidquam apud se, etiam de his quae sua fuerant, retinent, non modo tepidi sed et fraudulenti sunt. Infructuose vero in eadem conversione [Col. 0521B] demorantur, si nimis fuerint vel in exigendis, quae ad se pertinent, procaciter importuni: vel de collata sustentatione, et indulta veneratione inaniter laeti.
II. Prava namque quibusdam conversis consuetudo quam saepe solet inesse, ut cum in saeculo nunquam etiam necessaria habuerint, in monasterio quoque conversi, multoties quaeritare superflua non erubescant. Indiscreta quippe jam multitudo intravit; et hi in coenobiis solent esse severiores, qui ante susceptum habitum erant viliores: longe prae aliis se extollentes in elatione, qui, quantum ad conversationis pristinae statum, aliis esse deberent profundiores in humilitate. Jam iniquo murmure [Col. 0521C] inflati de ciborum inopia, et vestium conqueruntur: qui quando foris erant, pro summis computabant deliciis, hordeo satiari, et pro ornatu diei festi habebant, panniculis vilissimis et vetustissimis operiri. Sic et magnam nonnulli eorum beatitudinem aestimant, illis modo commorari, quibus tunc non poterant conjungi. Non solum autem; sed et illud quam magnum apud illos, et praecellens quid est: quod tanta eos nunc victus pariter, et vestitus copia dilatat, quos tanta utriusque tunc inopia angustabat. Haec autem tria mala in doctrina sua beatus Augustinus prosequitur: ad primum destruendum ita eos alloquens: Qui autem aliquid habebant in saeculo: quando ingressi fuerint monasterium, libenter velint illud esse commune. Ad secundum vero: Qui [Col. 0521D] autem, inquit, non habebant: non ea quaerant in monasterio, quae nec foris habere potuerunt. Ad tertium quoque: tamen non ideo, inquit, putent se esse felices, quia invenerunt victum, et tegumentum: quale foris habere non poterant. Nec erigant cervicem, quia sociantur eis, ad quos foris accedere non audebant; sed sursum cor habeant, et terrena, et vana non quaerant; ne incipiant monasteria esse divitibus utilia, non pauperibus: si divites illic humiliantur, et pauperes illic inflantur. โ Illud, inquit, velint esse commune, qui foris aliquid habebant: volens quoque eos omni penitus renuntiare peculiaritati, ex quo monasterium sunt ingressi. Et addit libenter: sciens, quia hilarem datorem diligit Deus (II. Cor. IX, 7) : ut sit eorum bonum voluntarium, non violenter [Col. 0522A] extortum. Et quae foris, ait, habere non poterant, in monasterio non quaerant: quia ridiculosa admodum res est, si modo superbiae inflati tumore, gestiunt divites esse, qui inopiae tunc afflictione coarctati, nunquam non pauperes fuere.
III. Verum ne ille pristinae eorum indigentiae status aliquod modo eis debeat esse praejudicium, quo minus eorum sit necessitati nunc subveniendum, sollicite subjungere curavit: Sed tamen eorum infirmitati, quod opus est, tribuatur: etiamsi paupertas eorum quando foris erant, nec ipsa necessaria poterat invenire. Injuste namque, et omnino nequiter eos agere certum est; qui cum eis aequaliter in victu, et vestitu partiri refugiunt in monasteriis, quos ex paupertate venisse cognoscunt. Absit enim, ut in [Col. 0522B] domo Dei aliqua sit acceptio personarum: quia sive divites, sive pauperes, omnes unum sumus in Christo (Gal. III, 28) . Quia igitur peccamus, ut ait Apostolus Jacobus, si personas accipimus (Jacob. II, 1) : sicut illis, qui ex divitiis, sic et eis, qui ex inopia venerunt, debet in monasteriis quod opus est, non negari: quamvis ipsa necessaria in saeculo deesse solebant. Sed praecavere quam sollicite debent, ne in hac novitate abundantiae beatos se putent, nec cervicem erigant; 274 quia summis et venerandis viris se jam sociatos esse considerant. Cervicem quippe erigere, superbia tumere est. Sed sursum, inquit, cor habeant, et terrena ac vana non quaerant. Mentis videlicet ad superna intuitum per sancta [Col. 0522C] desideria erectum, non per immunda ad ima declinatum habeant: alioquin non tam pauperibus erunt utilia monasteria, quam divitibus: dum in eis et illos superbia facit esse elevatos, et istos humilitas submissos. Et quis non minus ferendam, ac gravius puniendam asserat in illis superbiam, quam in istis? Nam dedignantis illa vox est: Quid superbis, terra et cinis? (Eccli. X, 9.) Ac si liceat coeno superbire, vel saxo. Quid enim terra, et cinis, nisi ima quaedam, et levis abjectio est? Et intolerabile quidem, ut quod infimum et substratum est, se efferat: quod infirmum et abjectum, se extollat. Nam tolerabile utcunque fortassis altitudini, et fortitudini id foret. Si autem in imo se premit quod altum est, et se submittit quod pretiosum est, et [Col. 0522D] nec tunc erubescit superbire terra et cinis: utilia nimirum erunt divitibus monasteria, non pauperibus: dum isti quo profundius in humilitate radicantur, eo et altius proficiunt; et illi, cum in sublime elevantur deficientes, quemadmodum fumus deficiunt (Psal. XXXVI, 20) .
IV. Sequitur: Sed rursum etiam illi, qui aliquid esse videbantur in saeculo, non habeant fastidio fratres suos, qui ad illam sanctam societatem ex paupertate venerunt; magis autem studeant non de parentum divitum dignitate, sed de pauperum fratrum societate gloriari. Nec extollantur, si communi vitae aliquid de suis facultatibus contulerunt, nec de suis divitiis magis superbiant, quia eas monasterio partiuntur, quam si eis in saeculo fruerentur. In hoc tertio capite [Col. 0523A] magister noster in eis, qui venerunt ex divitiis ad locum humilitatis, superbiam exhortando persequitur, monens eos, quatenus nequaquam vel prae illis, qui ex loco humili venerunt, de quibus modo tetigimus, de nobilitate generis superbe se efferant; vel de dispersione divitiarum suarum superbe se extollant. In qua exhortatione sua, duo eis notat superbiae esse genera cavenda. Unum quidem est carnale; alterum vero quod est spirituale. Nam fastidire fratres, et de stirpis nobilitate gloriari, ad carnales proprie videtur pertinere; quod et ipsis quandoque solet saecularibus evenire. Solent siquidem mundi hujus amatores, utpote qui totam suam in visibilibus existimationem ponunt, super illos, quibus sunt in rebus saecularibus locupletiores, [Col. 0523B] inaniter se efferre; seque illis longe putare pretiosiores, quibus se vident ditiores. Solent et super illos, quos sanguinis generositate praecellunt, se prae illis longe judicare sublimiores: cum tamen utrosque natura genuerit aequales. De contemptu vero, et abjectione rerum temporalium; de largitione eleemosynarum et operibus misericordiae, ut ipsi nonnunquam viri spirituales se extollant, occultus ille adversarius suggestione virulenta instare et insistere solet. Quia enim ad pravam eos operationem pertrahere non valet, ut saltem occulte de ipsis suis bonis operibus in mente glorientur, persuadet: studens in eis, quae bene perpetrata sunt, per occultam elationem corrumpere: dum eos ad committenda, quae mala sunt, in aperta non valet [Col. 0523C] operatione instigare. Idcirco interius eorum obtutibus, suas incessanter virtutes repraesentat: ut dum eas infirma mens incaute considerat, aliquid in se magnum, et sublime videat, et sibi de se, et in se illicite placens, seque ipsam, in sua aestimatione acceptans, in appetitum propriae gloriae inaniter ruat; seque super illos superbe extollat.
V. Utramque vero hanc superbiae pestem, carnalis videlicet et spiritualis curat beatus Augustinus sua a clericis, communi vita viventibus, doctrina, procul fugare, exhortans eos: Ut illi, qui aliquid videbantur esse in saeculo, non habeant fastidio fratres suos, qui ad illam sanctam societatem ex paupertate venerunt: magis autem studeant non de parentum divitum [Col. 0523D] dignitate, sed de pauperum fratrum societate gloriari. Et hoc de superbia carnali. Cujus profecto genus bifarium est; saecularium, et carnalium his modis quam maxime contaminans mentes: dum de nobilitate solent seminis, et multitudine divitiarum suarum superbire; et illis, quos in his se vident inferiores, inaniter se praeferre. Subdit vero et de cavenda superbia spirituali: Nec extollantur, si communi vitae aliquid de suis facultatibus contulerunt; nec de suis divitiis magis superbiant, quia illas monasterio partiuntur, quam si eis in saeculo fruerentur. Exhortatio quidem haec salubris, et admodum catholica doctrina. Absit, fratres, semel, et iterum, et procul a nobis absit mortifera pestis haec: qua [Col. 0524A] miserabiliter attacti fastidire solent inflati quidam fratres suos, qui ex paupertate venerunt; et de parentum divitum dignitate gloriari. Et haec vox eorum: Nos divites in saeculo fuimus, et sublimes: illi vero pauperes, 275 et humiles fuerunt. Illi de infimo genere sunt; nos vero prosapia nobilis, et sanguis generosus exornat. Nos communi huic vitae nostrae multa de facultatibus nostris, tam pretiosa contulimus, quam utilia; illi vero attenuati, et pene nudi venerunt. Nos ditavimus locum hunc; illi autem in divitias nostras intraverunt. Absit, ut nobis adaequentur divitibus inopes, infimi excelsis, populares generosis. Vos autem, fratres mei, qui aliquid videbamini esse in saeculo, non ita sentiatis de vobis, et de fratribus vestris; qui ad hanc sanctam [Col. 0524B] societatem ex paupertate venerunt. De eorum magis studete gloriari societate, quam de vestrorum parentum divitum dignitate. De stirpis namque dignitate gloriari, viris quam maxime Religiosis turpe supra modum aestimo, et indecorum. Vox quippe gentilis hominis est.
Nam quam sit inane, ut ait sapiens quidam [Col. 0523D] BOETIUS De consol. lib. III, pros. 6. , et futile nobilitatis nomen, quis non videat? Et nimirum si quid est in nobilitate bonum, id arbitror solum, ut imposita nobilibus necessitudo videatur; ne a majorum virtute degenerent. Ut enim praemittit: splendidum te, si tuam non habes, aliena claritudo non efficit. Et o quam verus cantus ejus, qui talis est:
Et in sequentibus:
VI. Omnes ergo unanimiter, et concorditer vivite, et honorate in vobis Deum invicem: cujus templa facti estis. Duo jam vobis admonuit genera superbiae cavenda: nunc vero duo bona monet exercenda, quae virtus humilitatis, et conferre nobis solet, cum desunt; et custodire in nobis, cum adsunt. Unanimiter, inquit, et concorditer vivite. Ad piam voluntatem unanimitas, et ad bonos mores pertinet concordia. Nam unanimiter vivimus, cum a voluntate ab invicem [Col. 0525B] non resilimus: concorditer vero, cum per repugnantiam morum nobis ipsis contrarii non sumus. Et rectus ordo, quod prius unanimiter, et postmodum concorditer nos vivere monet; quia nullo modo in moribus poterimus esse concordes, nisi prius in voluntate fuerimus unanimes. Et honorate, inquit, in vobis Deum invicem. Quomodo? utique unanimiter, et concorditer vivendo. Tunc enim praecipue Deum in nobis invicem honoramus, cum et intrinsecus, secundum ipsum, in voluntate unanimes, et extrinsecus in moribus fuerimus concordes. Cujus templa facti estis; quia in nobis habitat Deus, ejus nimirum et templa sumus. Sunt enim templa corpora nostra; sunt et corda nostra. Corpora per munditiem incorruptionis; corda vero [Col. 0525C] per virtutem divinae et fraternae dilectionis. Dum enim continentiae fraeno libidinis fluxum in membris nostris restringimus, apud nos nimirum habitat in carne. Et dum eum pure propter seipsum, et proximum in ipso diligimus, habitat quoque apud nos, et in mente. Sequitur: Orationibus instate, horis et temporibus constitutis.
VII. Pulchre beatus Augustinus post tertium caput [Col. 0525] S. AUG. in Reg. caput IV, De puritate orationis. , in quo nos super virtute humilitatis, unanimitatis, et concordiae monuerat, in isto quoque, quod in ordine quartum est, ad orationis puritatem nos invitat. Quia tunc solum digne et fructuose orationem celebratis, cum et humiliantes vos sub potenti manu Dei (I Petr. V, 6) , in vera fueritis humilitate [Col. 0525D] submissi: et cor unum, ac animam unam habentes in Domino, 276 non fueritis a vobis ipsis in voluntate aversi; et in jucunditate bona, atque in bonitate jucunda habitantes in unum (Psal. CXXXII, 1) , interveniente morum repugnantia, non fueritis ab invicem diversi. Instare orationibus praecipit nobis, horis et temporibus constitutis. Quae horae istae, et tempora, quae ad orandum constituuntur, nisi quae ab Ecclesia ordinarie frequentantur? Sanctus vero propheta Daniel, prout potestis legentes intelligere, ingressus est domum suam, et fenestris apertis in coenaculo suo, contra Jerusalem tribus temporibus in die flectebat genua sua: et adorabat, confitebaturque coram Domino Deo suo (Dan. VI, 8) . Petrus quoque [Col. 0526A] ascendebat in superiora, ut oraret circa horam sextam (Act. X, 9) . Hora etiam nona erat Cornelius orans in domo sua (ibid. III) . Sed et Petrus, et Joannes ascendebant in templum, ad horam orationis nonam (Act. III, 1) . Sanctus quoque David septies se asserit laudem dixisse Domino in die, super judicia justificationis ejus (Psal. CXVIII, 64) . Hae sunt, ut arbitror, horae, et tempora, quae nobis constituuntur, ut orationibus instemus in eis. Sunt autem horae septem specialiter constitutae; in quibus potissimum sancta solet Ecclesia debitum orationi obsequium impendere. De quibus omnium justorum spiritu plenus beatus Benedictus in regula monachorum, hoc modo facit mentionem: Ait propheta: Septies in die laudem dixi tibi. Qui septenarius sacratus [Col. 0526B] numerus a nobis sic implebitur, si Matutino, Primae, Tertiae, Sextae, Nonae, Vesperae, Completoriique tempore, nostrae servitutis officia persolvamus. Quia de his horis dixit: Septies in die laudem dixi tibi. Nam de Nocturnis vigiliis, idem ipse propheta ait: Media nocte surgebam, ad confitendum tibi (Psal. CXVIII, 62) . Ergo his temporibus laudem referamus Creatori nostro, super judicia justitiae suae, id est, in Matutinis, Prima, Tertia, Sexta, Nona, Vespera, Completorio, et nocte surgamus ad confitendum ei. Haec de horis orationis beatus Benedictus.
VIII. Quas quidem horas ipse universitatis Conditor, et humani generis Redemptor invenitur in opere salutis nostrae consecrasse: unde merito prae caeteris ad orandum sunt nobis constitutae. Nam nocturno [Col. 0526C] tempore natus est, et per angelum pastoribus est nuntiatus. Nocte et ipse oravit; nocte quoque a morte resurrexit; nocte cum laternis, et facibus, et armis quaesitus est; nocte cum gladiis, et fustibus captus est; nocte ad Annam primum ductus est, in cujus praesentia ab uno ministrorum alapa est percussus; nocte ab eo ad Caipham pontificem, ligatus missus est; nocte accusatus est; nocte falsis testimoniis appetitus est; nocte velatus est; nocte sputis illitus est; nocte colaphis caesus est; nocte palmas in facie passus est (Luc. XI; Joan. XXVIII) . Mane vero consilium inierunt Principes Sacerdotum, et seniores populi: ut eum morti traderent (Matth. XXVII, 1 et seq.) ; mane ad Caipham in praetorium [Col. 0526D] adductus est; mane Pontio Pilato traditus est; mane ab Herode contemptus est; mane indutus veste alba illusus est: mane quoque Mariae Magdalenae ad monumentum apparuit; mane septem, qui in navi erant, discipulos alloquens, in littore stetit; mane etiam rete in dexteram partem missum, quod et scissum non est, sacrato magnorum piscium numero implevit. Hora vero tertia linguis Judaeorum crucifixus est; hora tertia a Pilato flagellatus est; hora tertia corona a militibus spinea coronatus est, hora tertia coccinea veste indutus et in derisum adoratus est. Hora vero sexta, ipse Sacerdos et hostia, in ligno elevatus est, et clavis in ea affixus est. Hora vero nona, voce magna clamavit, et inclinato [Col. 0527A] capite emisit spiritum (Joan. XIX, 30) . Vespere autem facto, proxima jam nocte, in qua tradebatur, discubuit cum duodecim, et corporis sui ac sanguinis sacramenta eis tradidit. Advesperascente jam die, a duobus euntibus in Emmaus discipulis, ad hospitium, ipsa resurrectionis suae die, invitatus est: et in panis ab eis agnitus est fractione (Marc. XIV; Luc. XXIV) . Sero autem die illo, cum fores essent clausae, venit ad discipulos suos (Joan. XX, 19) ; et ipso viso, novo eorum corda gaudio implevit. Oravit sanctus Daniel tribus temporibus in die (Dan. VI, 10) , quibus, ut aiunt nonnulli, Judaei solebant orare. Hora videlicet (juxta quorumdam opinionem) tertia, sexta, et nona. Ideo, sicut existimant ipsi, tertia: quia ea hora putant Decalogum legis antiquo [Col. 0527B] illi populo datum, in monte Sinai (Exod. XX) . Ideo sexta: quia illa arbitrantur hora serpentem aeneum pro signo elevatum: quem adspicientes, qui erant ab ignitis morsi serpentibus, sanabantur (Num. XXI, 9) . Et ideo nona: quia ea aestimant hora petram in eremo percussam, de qua ad refocillandam sitim populi, aquae largissimae egressae sunt (Num. XX, 11) . Nos autem indubitanter scimus quod Sancti in se Spiritus adventum, hora tertia, primitiva Ecclesia suscepit, quod hora sexta ille, qui in similitudinem apparuit carnis peccati, a terra exaltatus est: in quem oculo fidei intuentes, a plagis nostris spiritualibus sanamur: quem et illa dudum in eremo percussa petra expressit, 277 quia hora nona unus [Col. 0527C] militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua (Joan. XIX, 34) .
IX. Ecce horae, fratres, et tempora, in quibus instare nobis praecipit orationibus sanctus Augustinus. Tria quoque in praesenti capite ad orationem pertinentia nobis notanda invenies, quae sunt tempus, locus, et modus. De horis vero et temporibus aliqua jam diximus. Subdit quoque et de loco orationis: In oratorio nemo aliquid agat, nisi ad quod est factum, unde et nomen accepit. Et hoc ideo, ut secure possint fratres, et libere, cum placuerit, et opportunum fuerit, incumbere orationi: unde et subjungit: Ut si aliqui forte et jam praeter horas constitutas, si eis vacat orare voluerint, non eis sint impedimento, qui ibi aliquid agendum putaverunt. Annectit post haec et [Col. 0527D] de modo orandi: Psalmis, et hymnis cum oratis Deum, hoc versetur in corde, quod profertur in ore. Apud orantem namque, cum verbis oris concordare debet cogitatio cordis. Hinc beatus Benedictus: Ubique, inquit, credimus esse divinam praesentiam, et oculos Domini in omni loco speculari bonos et malos (Prov. XV, 3) . Maxime tamen hoc sine aliqua dubitatione credamus, cum ad opus divinum assistimus. Ideo semper memores simus, quod ait propheta: Servite Domino in timore (Psal. II, 11) . Et iterum: psallite sapienter (Psal. XI VI, 8) . Et, In conspectu angelorum psallam tibi (Psal. CXXXVII, 1) . Ergo consideremus, qualiter oporteat nos in conspectu Divinitatis, et [Col. 0528A] angelorum ejus esse: et sic stemus ad psallendum, ut mens nostra concordet voci nostrae. Haec sanctus Benedictus. Et hac quidem orationis puritate illos viros sanctos, quos superius retulimus, horis, et temporibus constitutis orasse, notare possumus, si diligenter inspicimus. Ingressus namque domum suam sanctus Daniel, et fenestris apertis in coenaculo, contra Jerusalem, flectebat genua sua, et adorabat, confitebaturque Deo suo (Dan. VI, 10) . Quid per haec putamus nos posse exprimere, nisi in animo secretum, in mente intellectum, contemplationem in spiritu, coelestis patriae desiderium, humilitatem cordis, laudem oris? Nam ingressus ejus in domum, internum exprimit in animo secretum. Sed et fenestrae ejus aperiuntur, cum revelante Spiritu, [Col. 0528B] spiritualis intelligentiae venae deteguntur. Coenaculum in domo, altitudo est contemplationis in animo. Caelestis patriae desiderium, notatur per Jerusalem. In genua flectente, et adorante, humilitatem cordis; in confitente vero coram Deo, accipimus laudem oris. Et est senarium illud, insigne cujusdam perfectionis indicium: quod orantibus valde necessarium est. Ad quod referri possunt, et Cornelii domus (Act. X, 3) , in qua legitur orasse: et illa Petri superiora, in quae ascendit, ut oraret (ibid. 9) ; et ipsum denique templum, in quod Petrus, et Joannes ascenderunt ad horam nonam (Act. III, 1) . Et nolite cantare, nisi quod legitis esse cantandum. Quod autem non ita scriptum est, ut cantetur, non cantetur. [Col. 0528C] Nimirum ut in cantando pariter, et non cantando, eo minus vel coram Deo culpam, vel coram homine incurramus reprehensionem: quo diligentius, in utroque, sanctae Scripturae sequimur auctoritatem.
X. Sequitur: Carnem vestram domate jejuniis, et abstinentia escae, et potus, quantum valetudo permittit [Col. 0527] Caput quintum Regulae B. AUGUSTINI, De abstinentia discreta. . Omnia, fratres, quae usque ad hunc locum, per beatum Augustinum in Regula sua exhortando promulgata sunt, virtutum spiritualium insignia sunt. Dilectio siquidem Dei et proximi, unitas concordiae, virtus humilitatis, puritas orationis, ad sanctitatem pertinent nostri hominis interioris. Quae autem in quinto capite isto de abstinentia dicuntur: ad sanctitatem pertinent exterioris. Et apte quidem peritus, et discretus Magister prius de his agere censuit, [Col. 0528D] quae ad instructionem pertinent mentis: deinde vero de his quae pertinent ad emundationem corporis: quia nimirum prius in homine virtutum spiritualium insignibus cor decorandum est; postmodum vero religiosis exercitiis corpus exornandum. Inter quae profecto exercitia magnum et quodammodo primum abstinentia obtinet locum: super qua salubre in praesenti loco Patris nostri habemus documentum. In quo capite septenaria quadam (prout conjicimus) nos instructione alloquitur: praecipiens nobis, primo quidem sollicite discretam observare abstinentiam: secundo congruam ad sumendam corporalem alimoniam, horam: tertio, ut lectionis intendamus [Col. 0529A] diligenter recitationi ad mensam: quarto vero, ut hi, qui ex consuetudine infirmantur, misericorditer tractentur in victu: quinto quoque, ut delicatis aliquid prae aliis in alimento pariter indulgeatur, et in vestitu: sexto quidem, ne omnes alii simili se velint modo tractari: septimo autem, ut postquam convaluerint, qui fuerant aegroti, ad priorem, reparatis viribus, redeant statum. Dicit itaque: Carnem vestram domate 278 jejuniis, et abstinentia escae, et potus. Tunc caro domatur, cum ejus superbia prosternitur. Superbia vero ejus, concupiscentia est: cujus terit superbiam potus, cibique parcitas [Col. 0529D] In Brev. Rom., Dom. ad Prim. Hymnus. . Et notate, quod nequaquam in verbis istis ferculorum numerum definit, non genera ciborum describit. Sed sive unum, sive plura adfuerint fercula; similiter sive [Col. 0529B] unum, sive diversa apposita fuerint escarum genera: ita nos alimenta sumere hortatur, ut interveniente abstinentia, caro dometur. Pro eo enim, quod non cibus, sed appetitus in vitio est, nonnulli multoties et in multis ferculis ac ciborum generibus, dum parce sumunt, carnem suam domant: et nonnulli quandoque in uno tam ferculo, quam genere, dum nimio rapti desiderio in vitium gastrimargiae ruunt, eamdem carnem suam, ad contumelias, quibus stimuletur, excitant. Carnes namque sine culpa Elias sumpsit (III Reg. XVII, 9) : et illicite lenticulam Esau concupiscens, etiam primogenita amisit (Gen. XXV, 34) . Verumtamen nimis multa fercula, vel genera, aut nimis delicata quaeritare, nullo modo ad viros pertinet Religiosos. Nam horum aliqua pro loco et tempore, pro [Col. 0529C] persona et causa plerumque admittere, fortassis non reprehendendae dispensationis est; sed absque causa rationabili, importune, et intemperanter exigere, culpandae sine dubio est superfluitatis.
XI. Quantum, inquit, valetudo permittit. Nimirum, quia omne quod est nimium, vertitur in vitium. Ideo quantum valetudo permittit: ut ne quid nimis [Col. 0530D] Ex Pittac. dict. CIC. Leg. III, 1. . In desideriis quippe carnis, fieri curam, Apostolus vetat (Rom. XIII, 14) . Itaque quantum valetudo permittit, abstinentia escae et potus caro domanda est, ne si ultra vires restringatur, ab exercitatione boni operis fracta, enervetur. Quando autem aliquis non potest jejunare: non tamen extra horam prandii aliquid alimentorum sumat, nisi cum aegrotat. Ante aptum sumendi tempus, viri Religiosi sumere non debent, [Col. 0529D] maxime cum sani sunt: mortis quippe sententiam Patris ore, ut ait beatus Gregorius, Jonathas meruit: quia in gustu mellis constitutum edendi tempus antecessit. Neque enim huic sententiae eum addixit, quia escam sumpsit: sed quia eam ante horam praeripere, praesumpsit. Sententia vero quorumdam est, quod usque ad tertiam, sit extra horam. Dicunt enim, quod usque ad hanc horam Religioso viro edere, aut bibere non licet, nisi cum aegrotet; nam aegrotantibus lex ista posita non est. Illis vero, qui non jejunant, nec aegrotant, canonicam pro ratione, et causa, reficiendi asserunt horam, a tertia, usque ad sextam. Illis autem, qui jejunant, a nona hora, [Col. 0530A] usque ad vesperam. Itaque non solum temperate cibo et potu nos uti opus est; sed etiam horas constitutas observare decet; ut extra eas aliquid non sumamus, nisi cum aegrotamus.
XII. Cum acceditis ad mensam, donec inde surgatis, quod vobis secundum consuetudinem legitur, sine tumultu, et contentionibus audite. Salubris quidem, et apta institutio haec, ut dum refectioni corpus intendit, suam quoque spiritus non omittat. Sermo quippe sacrae lectionis, animae refectio est: sicut cibus iste visibilis, refectio est corporis; quia non in solo pane vivit homo; sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei (Matth. IV, 4) . Sine tumultu, inquit, et contentionibus audite, quod vobis secundum consuetudinem legitur: quatenus tunc, vel maxime [Col. 0530B] videlicet, cum accedimus ad mensam, quantum ad quietem corporis simus compositi, simus etiam silentio oris intenti. Nam ad eos pertinet tumultus, qui inordinate se habent in Religioso motu corporis; contentio vero ad eos, qui turbulentos edunt strepitus alicujus clamosae, vel vocis, vel locutionis. Quia vero tunc quam maxime, cum ad reficiendum accedimus, fraeno maturitatis illicitos in nobis membrorum compescere motus debemus, tumultus nobis inhibetur. Et quia tunc potissimum gravitas a nobis taciturnitatis exercenda est, inhibetur et contentio. Nec solae vobis fauces sumant cibum: sed et aures esuriant verbum Dei. Nequaquam aurium, sed faucium esurire est. Verum, quia tantum inesse voluit sanctus Augustinus desiderium [Col. 0530C] auribus nostris audiendi verbum Dei, quantum inesse faucibus solet sumendi escam corporalem, cum eas esuries perurit: et ipsas aures quoque esurire verbum Dei voluit; nam esuries haec desiderium est. Et sicut esuries haec spiritualis est, ita sunt et aures. Et quaenam illae? Puto quod intellectus et affectus sunt. Cum enim, de quo loquimur, verbum Dei et audiendo per sensum intelligis, et intellectum operi mancipare satagis, aures nimirum interiores 279 habes, quibus verbum Dei esuris. De auribus istis, ipse Dominus: Qui habet aures audiendi, audiat (Apoc. III, 22) . Qui enim non habet, audire non valet: quia dum nec per intellectum verbum percipit, nec illud ad opus amando perducere satagit, ei nimirum insensibiliter forte, obdurescit.
[Col. 0530D] XIII. Sequitur: Qui autem infirmi sunt ex pristina consuetudine, si aliter tractentur in victu, non debet aliis molestum esse, nec injustum videri eis, quos fecit aliqua consuetudo fortiores. Verba haec, et virtutem nobis exercendam praedicant compassionis, et abominandum esse vitium livoris. Compassio namque est, ut aliter tractentur in victu, quos consuetudo pristina reddit infirmos. Indicium vero livoris est, cum inde molestantur, idque injustum esse arbitrantur, quos econtrario consuetudo effecit fortiores. Nec illos putent feliciores, quia sumunt, quod non sumunt illi; sed sibi potius gratulentur quia valent, quod non valent illi. Nequaquam felicitas est, [Col. 0531A] cum sumunt debiles, quod non sumunt fortes; sed magis infirmitas. Potius ergo sibi debent, pro eo quod valent quod non valent illi, gratulari, quam illos feliciores arbitrari; quia et virtutis est, quod mediante sanitate et fortitudine, communi aliorum cibo et potu sunt contenti: et infirmitatis, quod interveniente aegritudine et debilitate aliter indigent in victu tractari. Et si eis, qui venerint ex moribus delicatioribus ad monasterium, aliquid alimentorum, vestimentorum, operimentorum datur, quod aliis fortioribus, et ideo felicioribus non datur: cogitare debent, quibus non datur; quantum de sua saeculari vita, illi ad istam descenderint, quamvis usque ad aliorum, qui sunt corpore firmiores, frugalitatem pervenire nequiverint. Non igitur infirmi, sed fortiores [Col. 0531B] feliciores sunt. Cogitent itaque fortes illi, et ideo felices, quibus non datur aliquid alimentorum, vestimentorum, ac operimentorum, quod datur delicatis, quantum descenderint iidem delicati ad vitam hanc, de culmine vitae saecularis; quatenus ex ratione hac colligant, quod qui plus descendendo humiliati sunt, plus quoque accipiendo refovendi sunt. Nec debent velle omnes, quod paucos vident amplius, non quia honorantur, sed quia tolerantur, accipere. In eo quod amplius accipiunt, non eorum personis honorando defertur; sed eorum infirmitatibus tolerando occurritur. Et quia hac de causa, paucorum esse vident, nullo modo universi velle debent.
XIV. Et quare hoc? Subjungitur: Ne contingat detestanda perversitas, ut in monasterio, ubi quantum [Col. 0531C] possunt, fiunt divites laboriosi, fiant pauperes delicati. Utique detestanda perversitas est, ut in coenobio deliciis pauper insistat, ubi se totum pro Deo dives laboribus addicit. Quod profecto supra modum frequenter accidere videmus. Videas eum, qui universis, quando in saeculo erat, deliciis abundabat, cum ad vitam communem venerit, quatenus et Deo placeat, coramque hominibus irreprehensibilis appareat; duris se spiritualis agonis laboribus coarctare; illum vero econtra, qui in habitu saeculari, ad instar illius prodigi postmodum, ac post modicum egeni, qui cupiebat implere ventrem de siliquis, quas porci manducabant, et nemo illi dabat (Luc. XV, 16) , raro vel hordeo ad satietatem vescebatur, superflua quaeque [Col. 0531D] in coenobio, ac delicata superbe quaeritare. Sed haec perversitas est, et detestanda, ut arroganter appetat in monasterio vivere delicatus, qui semper in saeculo vixit laboriosus. Sequitur: Sane quemadmodum aegrotantes necesse habent minus accipere, ne graventur: ita et post aegritudinem sic tractandi sunt, ut citius recreentur: etiamsi de humillima saeculi paupertate venerint, tanquam hoc illis contulerit recentior aegritudo, quod divitibus anterior consuetudo. Sicut aliter tractari jubet divites in victu, quos consuetudo pristina reddit infirmos: ita et pauperes in omnibus sic sunt post aegritudinem tractandi, ut citius possint recreari. Et sicut illorum debet consuetudo aequanimiter, in sumendo amplius tolerari: ita et horum humillima paupertas non debet [Col. 0532A] in recreatione, qua post aegritudinem indigent, contemni. Sed cum vires pristinas reparaverint, redeant ad feliciorem consuetudinem suam: quae famulos Dei tanto amplius decet, quanto minus indigent. Pro debilitate igitur aegritudinis relaxare licet sanctis rigorem suae consuetudinis. Sed cum fuerint recreati, eo alacrius ad eam recurrere debent: quo minus jam illis, quibus recreati sunt, fomentis indigent. Quam consuetudinem 280 hac sua recreatione vocat feliciorem; quia longe beatius est rigorem sustinere, quam recreatione indigere.
XV. Nec cibi eos teneat voluptas jam vegetatos, quos necessitas levarat infirmos. Unde liquido colligitur, quod lautioris, atque delicatioris cibi voluptas semper devitanda est sanis, et sola quandoque necessitas [Col. 0532B] admittenda infirmis. Illos aestiment ditiores, qui in sustinenda parcitate fuerint fortiores. Cum parcitatem viriliter sustinemus, carnis stimulos hebetantes, ejus quoque desideria mortificamus. Ex mortificatione vero vitiorum, pullulatio procedit virtutum; in quibus verae et spirituales nostrae divitiae consistunt. Inde ergo concluditur, tunc nos veraciter esse divites, cum in sustinenda parcitate fuerimus fortes. Melius est enim minus egere quam plus habere. Hoc est dicere: Melius est aliquid propter Deum egestatis sustinere, quam superabundare. Egestas namque, quae propter Deum est, bonis mentibus custos esse solet humilitatis; superabundantia vero, causa plerumque elationis. Et servus Dei, ut ex toto devitare possit superfluitatem, semper [Col. 0532C] se debet cohibere etiam citra necessitatem: ut dum se caute, et a licitis restringit, in ipsis quoque, praestante Domino, illicitis non cadat: cui sit honor, et gloria in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Honestas vestitus clericis commendata, vanitate complacendi proscripta; in incessu tamen et reliquo corporis habitu compositum ac irreprehensibilem esse convenit. โ 2. In custodiam castitatis visus praesertim fixas [Col. 0532D] in mulieres reprimendus, ne concupiscentia et mors intret per fenestras. โ 3. Impudicus oculus impudici cordis nuntius; triplex ex mente legislatoris distincta impudicitia. โ 4. Culpa saepius magis patet, quo ex delinquentis opinione magis latet. Deo, quem nihil scit latere, potius timet vir sanctus displicere. โ 5. Hac facit fraternum subsidium, et maxime divinae gratiae praesidium. โ 6. Matura correptio adhibenda, immorigeris durior quam ingenuis. Quid agendum in defectum emendationis. โ 7. Indicandi fratrem delinquentem gravis est obligatio: estque crudelitatis opus silere, misericordiae aperire. โ 8. Secreti delicti, et manifesti, vel per testes convicti emendandi ratio: quod superioribus inprimis competit, quos disciplina patres, et pietas matres exhibeat. โ 9. Emendari nolens, vel incorrigibilis, societate ejiciendus: quod in similibus observandum, cum dilectione hominum [Col. 0533A] et odio vitiorum. โ 10. Munuscula vel litterae clanculum vetantur recipi: sed culpae confessio spontanea facilioris est veniae. โ 11. Communitas vestitus uti victus servanda: de quibus murmur aut lites ciere inprimis turpe. โ 12. Quanto commendabilior est communio et unio charitatis, tanto detestabilior abusio proprietatis, quae furti indicium habet. โ 13. In ablutione vestium ac infirmitate corporis sic honestati et necessitati succurrendum, ut non obediatur cupiditati: quousque infirmo credendum, ac itineranti prospiciendum. โ 14. Praefectus infirmorum atque alii officiales fideles sint et utiles: nec iis molesti sint aut importuni rei cujusquam indigi.
I. Clericalis [Col. 0533D] Reg. cap. VI, De venustate honestatis et castitate. , fratres charissimi, ordinis exigit praerogativa, ut honestatis inter virtutes caeteras diligenter acquirendae, viriliter exercendae, perseveranter retinendae instent clerici, et insistant venustati. [Col. 0533B] Decet enim, ut sicut specialis eis non deest dignitas in ordine: sic et specialis nihilominus eis adsit honestas in conversatione. Ne forte quod absit, dignitatis eorum fastigium non debeat jure honorari, cum conversationis eorum exemplum digne meretur 281 reprehendi. Unde et Regularis eorum disciplinae institutor magnus Pater Augustinus ostenso qualiter debeant se habere in victu, instructionem ad eos habet et de eorum vestitu. Dicit enim: non sit notabilis habitus vester. Ille vero notabilis habitus est, in quo aliquid juste notari potest, vel vanitatis, vel superfluitatis, aut certe nimiae vilitatis. Prima ad nitorem, secunda ad mensuram, tertia ad pretium spectat. Quod triplex malum a vestitu nostro elongare voluit: dum notabilem habitum [Col. 0533C] nostrum esse prohibuit. Quam quoque a vestitu suo notam procul ipse pellere studuit: et quod hac in parte docendo instituit, effectui quoque mancipavit. Legimus namque, quod vestis ejus, et calceamenta, et lectualia ex moderato et competenti habitu erant: nec nitida nimium, nec abjecta plurimum. Item ipse quoque de se asseritur dixisse: Fateor, de pretiosa veste erubesco: non decet hanc professionem, non decet hanc admonitionem, non decet haec membra, non decet hos canos. Saeculo autem renuntiantes clericos asper decet habitus, et humilis; quia, ut ait Dominus, qui mollibus vestiuntur, in domibus regum sunt (Matth. XI, 8) . Et per primum pastorem Ecclesiae [Col. 0534D] Leg. Doctorem gentium. Paulus est enim a quo dicitur, non Petrus. โ ES. P. etiam fidelibus dicitur: [Col. 0533D] non in veste pretiosa (I Tim. II, 9) . Nec affectetis vestibus placere, sed moribus. Quod ad vanitatem pertinet saecularem, docendo studet prohibere: ad id vero, quod ad veram religionem, excitare. Nam velle placere vestibus, ad viros attinet saeculares; moribus autem, ad Religiosos. Sequitur: Quando proceditis, simul ambulate; cum veneritis quo itis, simul state. Idcirco nimirum hoc, ut semper et ubique secum habeant viri sancti et custodes probitatis suae, et testes. Quod nimirum viro sapienti, et justo nunquam displicuit: quia qui facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus (Joan. III, 21) . Econtra vero omnis, qui male agit, [Col. 0534A] odit lucem. In luce autem ambulant, et in luce stant: qui bonum secum, ubicunque sunt, testimonium habent. In incessu, statu, habitu, et in omnibus motibus vestris, nihil fiat, quod cujusquam offendat aspectum; sed quod vestram deceat sanctitatem Vere irreprehensibiles nos esse desideravit, cum tales non esse hortatur, ut alicujus nec oculum offendamus. Ubi tamen, juste, subaudiendum est, quia ubi causa non subest, carnales quoque, et imperfecti plerumque offenduntur. Itaque tam religiose habere nos debemus, et quando incedimus, et quando stamus, et in universis exterioribus motibus nostris; ut juste nos digni non simus ab aliquo reprehendi: nec per nos aliquis possit offendi. Hoc enim decet sanctitatem nostram, [Col. 0534B] ut non solum puri ante Deum: sed etiam sine offensione exterius appareamus coram proximo: juxta illud Apostoli: providentes bona non tantum coram Deo: sed etiam coram omnibus hominibus (Rom. XII, 17) . Omnibus, inquit, hominibus, ut non in aliquibus, sed in omnibus motibus nostris nihil fiat, quod cujusquam offendat aspectum.
II. Oculi vestri, etsi jaciantur in aliquam feminarum, in nullam figantur. Duo sunt, de quibus agit: et unum quidem tolerat, prohibet alterum. Oculos itaque in feminam jactari non prohibet; prohibet vero infigi. Unde adjungit: Neque enim quando proceditis, videre feminas prohibemini; sed appetere, vel ab ipsis appeti velle, criminosum est. Colligitur quoque [Col. 0534C] ex his, quod oculorum hunc intuitum, quemadmodum in praesenti prohibet fixum, etiam illicitum innuit esse mentis appetitum. Et idcirco illum fortassis prohibendum censuit, quia hunc criminosum agnovit. Sed et hoc quoque interserendum quia licet feminas videre non prohibemur, consilium tamen est, ut videre dissuescamus; quia plerumque qui visum non reprimit, in concupiscentiam quoque ruit. Concupiscentia vero, si verum sanctus Jacobus sensit, parit peccatum: peccatum vero, cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I, 15) . Hinc esse puto, quod sanctus Job pepigit foedus cum oculis suis, ut ne cogitaret quidem de virgine (Job XXXI, 1) . Quae ei causa esse [Col. 0534D] potuerat, et occasio, ut ne quidem de virgine cogitaret? Utique, quia formae speciem, quam temere oculus aspicit, etiam cum absens est repraesentare sibi, et apud se illicite revolvere multoties animus solet. Oculos suos sanctus David temere in feminam jecit, idque ei causa exstitit ut postmodum, et post modicum, et adulter foedus, et homicida fieret cruentus (II Reg. II) . Necesse proinde, ut si vitium hoc perfecte vincere desideramus, causam quoque ejus, et opportunitatem sollicite praecavere studeamus. Hinc est, quod Loth fugienti a Sodomis jubetur, ut retro non respiciat, ut in omni circa regione non remaneat: sed in monte salvum se faciat [Col. 0535A] (Gen. XIX, 17) . Qui enim plene cupit incentiva vitiorum effugere, ab aspectu, ac vicinitate ipsorum alienum 282 se debet facere, et ad alta virtutum in mentis vertice conscendere: ut tanto a vitiis liberior maneat, quanto ab eis etiam per corporalem absentiam se elongat. Quod autem una, cum appetitu mentis, concupiscentiae sit occasio visus corporalis, patenter ostenditur, cum subinfertur: Nec solo tacito affectu, sed etiam aspectu appetitur, et appetit concupiscentia feminarum. Hoc est dicere: Non tantummodo silenter in ipsis voluntatis penetralibus concupiscentia oritur; sed etiam per visum exteriorem fomes ei et causa, materia et occasio administratur. Hinc ille prophetae planctus est, hunc habens modum: Mors ascendit per fenestras [Col. 0535B] nostras, et ingressa est domos nostras (Jerem. IX, 21) . Concupiscentia vero mors animae est. Mors utique animae est, quia ipsa, ut moriatur, ei causa, et occasio est. Nam ipsius, teste Apostolo Jacobo, partus peccatum est; peccati vero consummatio, generatio mortis est. Interior quoque domus nostra, mens nostra est. Hujus autem fenestrae, per quas, ad attingenda haec visibilia, solent egredi, corporales sunt sensus: maxime autem exteriores hi nostri aspectus. Mors itaque per fenestras nostras ascendens, ipsas quoque domos nostras ingreditur, quando concupiscentiae vitium per sensus corporis nostri, et maxime per oculos nostros prorumpens, ipsis etiam cordis nostri penetralibus illabitur.
III. Nec dicatis vos habere animos pudicos, si habeatis [Col. 0535C] oculos impudicos. Ideo nobis prohibet, ne hoc dicamus; quia veraciter hoc dicere, non valemus. Nam subjungit: quia impudicus oculus impudici cordis est nuntius. Utique cordis impudici oculus aeque impudicus nuntius est: quia nuntiando hic fere administrat quod illud foedius affectat. Et cum se invicem sibimet etiam tacente lingua, mutuo conspectu corda nuntiant impudica, et secundum concupiscentiam carnis alterutro delectantur ardore, etiam intactis ab immunda violatione corporibus, fugit castitas ipsa de moribus. Profecto usque ad admissionem castitatis in moribus pertingitur; etiam cum ab immunda violatione, quantum duntaxat ad plenam actionis nefariae perpetrationem, corpus non [Col. 0535D] tangitur, cum ab invicem, et ad invicem conspectu mutuo corda impudica nuntiantur; ipsaque corda, prout titillat concupiscentia carnis, ardore alterutro delectantur. Pertingitur, inquam, cum sic contingit, etiam quamvis nullus super eadem corporalis castitatis amissione sermo habeatur. Nam licet taceat lingua, sed sibi invicem non silent corda impudica: quae nimirum agunt, ut pariter et titillet concupiscentia carnis, et mutui delectatio pulset ardoris. Castitas, inquit, de moribus fugit, cum sic contingit: quia ipsa in exteriori statu nostro gravitas omnis, et maturitas dissipatur. Tunc enim in moribus castitas habetur, cum in cunctis exterioribus motibus suis homo ita coaptatur; ut in amni gravitatis, et maturitatis venustate appareat, [Col. 0536A] et nequaquam graves, et venerandos mores suos cum alicujus levitatis prostitui lascivia permittat. Hoc autem summopere nobis notandum est, quod triplicem beatus Augustinus in verbis istis cavendam nobis impudicitiam innuat: dum in eis, de lascivis aspectibus, de impudicis cordibus, de fuga quoque castitatis in moribus, mentionem facit. Prima utique est, dum lascivia non devitatur in aspectu; secunda, dum concupiscentia dominatur in affectu; tertia vero, dum nulla conservatur maturitas vel gravitas, in aliquo exteriore corporis motu. Hoc tripartitum, fratres mei, toto studio declinemus malum: hoc scientes, non posse nos aliquo modo secundum devitare, vel tertium, nisi praecavere studeamus sollicite ne admittamus primum. Si enim [Col. 0536B] figentem, et lascivientem semper, et ubique circumferimus aspectum; pudicum intrinsecus rara hora, ac parva mora conservabimus affectum; quia nimirum cum se invicem conspectu mutuo corda nuntiant impudica: consequenter quoque ea necesse est, statim secundum concupiscentiam carnis, alterutro delectari ardore. Sed et tunc quidem, cum videlicet duplex hoc malum praecedit, etiam tertium confestim succedit: imo non recedenti, sed remanenti utique accidit [ al. accedit] ut etiam intactis ab immunda violatione corporibus, fugiat castitas ipsa de moribus. Sic dum lascivia insolescit in aspectu, dum concupiscentia ardet in affectu: etiam quamvis nefaria plene non exerceatur immundae commixtionis violatio in effectu, maturitas [Col. 0536C] tamen et gravitas in ipso penitus dissipatur, et annihilatur exteriori corporis motu.
IV. Nec putare debet, qui in feminam figit oculum, et illius in seipsum diligit fixum, ab aliis se non videri, cum hoc fecerit; videtur omnino, et a quibus se videri non arbitratur. Multoties utique videmus contingere istud, ut cum videlicet vitia sua quasi caute, et latenter se agere aestimant, ipsi quoque seipsos, dum nesciunt, manifestent: 283 culpamque suam tunc magis contingat patere, cum plus aestimant latere. Sed hoc eorum esse proprium solet, qui ejusmodi sunt, quod id, unde hoc modo se intromittunt, omnes putent latere, cum pateat universis. Mentem quippe, cui libido dominatur, [Col. 0536D] excaecat: nec videre se valens, nec videri se existimans; et cum pene neminem lateat, nemini se patere putat: Sed etsi lateat, et a nemine hominum videatur: quid faciet de illo desuper Inspectore, quem latere nihil potest? Si nihil; imo quia nihil eum latere potest, ergo nec eum iste latet, qui oculum figit in feminam, et illius in seipsum diligit fixum. An ideo putandus est non videre: quia tanto videt patientius, quanto sapientius? Sapienter videt, quia videns videri non valet. Videt et patienter; quia cum ei displiceat, quod videt, adhuc longanimiter sustinet. Cum itaque invisibilis illa in se sapientia permaneat, nihil eam latet: et cum in sua rectitudine plerumque quod vidit reprobet; ad perturbationem aliquam summa illa lenitas provocari non [Col. 0537A] potest. In cunctis ergo, quae vel in corde, vel in ore, vel in opere delinquimus, oculum illius superni Inspectoris, quem latere nihil potest, formidare debemus: quia licet occulta nostra lateant, et a nemine hominum videantur, illius tamen oculis universa nuda sunt, et aperta. Illi ergo vir sanctus timeat displicere, ne velit feminae male placere. Timor ille bonus pravam voluntatem hanc, et ne sit, praeveniat: et cum forte fuerit, excludat. Illum cogitet omnia videre: ne velit feminam male videre. Simili modo et bona cogitatio illa, malam voluntatem istam exterminet. Timeat displicere Conditori, ne velit illicite placere mulieri. Ipsum cogitet Inspectorem universorum, ne se affectet esse a femina temere visum. Illius namque et in hac causa commendatus [Col. 0537B] est timor, ubi scriptum est. Abominatio est Domino defigens oculum. Ex quibus verbis liquido colligitur, quod, dum in feminam oculum defigimus, Deo quoque abominabiles sumus. Formidolosa, fratres, sententia haec, et quae nostram multum concutere conscientiam debet. Quidquid commiserimus opere, vel protulerimus ore, vel etiam tractaverimus corde, semper, et ubique nos attendere necesse est, super omnia nostra, oculos Dei, atque timere, ne displiceamus illi.
V. Non solum: sed et mutuam nos convenit impendere sollicitudinem invicem, ut illaesi inter tot tentationum procellas permanere valeamus. Unde et salubris exhortatio subjungitur: quae talis est: Quando ergo simul estis in Ecclesia, vel ubicunque [Col. 0537C] feminae sunt, invicem vestram pudicitiam custodite. Ideo simul corporaliter sumus; ut spiritualiter pro invicem solliciti simus. Scriptum est, vae soli, subjungitur et causa: quia, cum ceciderit, non habet sublevantem se (Eccli. IV, 10) . Oportet itaque, ut unusquisque sollicitum super alium, sed charltative oculum habeat: singuli ad invicem manus mutuas extendant, adjutorium sibi invicem pro posse impendant. Sic saluberrima illa magni magistri Ecclesiae, ac apostolorum principis exhortatio implebitur: quae talis est: Unusquisque sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei (I Petr. IV, 10) . O quam sanctum exercitium hoc! Exercitium non [Col. 0537D] minus jucundum, quam bonum. Ad sanctitatem meriti bonum, et ad suavitatem spiritus jucundum. Exercitium plane, quod inter caetera et lapsis solet conferre, ut erigantur; et stantibus, ut firmentur; et nutantibus, ut stabiliantur. Verumtamen, quia sine custodia divina non sufficit humana, ideo subjungitur: Deus enim, qui habitat in vobis, etiam isto modo custodiet vos ex vobis. Ut enim Scriptura dicit: Nemo potest esse continens, nisi Deus det (Sap. VIII, 21) . Et si juxta id quod Apostolus dicit, non sufficientes simus cogitare aliquid ex nobis quasi ex nobis (II Cor. III, 5) , multo minus sufficientes sumus in hac nostra vita, quae tota tentatio est, a telis tentantis libidinis nos illaesos conservare. Custodiet nos Deus, utpote sine quo nihil possumus facere. [Col. 0538A] Custodiet tamen nos isto modo ex nobis: nos quoque et excitans, ut velimus, et instruens, ut sciamus; et roborans, ut possimus invicem nostram pudicitiam custodire. Sequitur:
VI. Et si hanc, de qua loquor, oculi petulantiam in aliquo vestrum adverteritis, statim admonete, ne coepta progrediantur; sed de proximo corrigantur. Ideo ipsa confestim initia corrigenda sunt: quia nisi ipsa radix venenosae herbae suffossa fuerit, in nimiam se magnitudinem extendet. Vitium quippe, cui in ipso suo apparitionis exordio non resistitur, processu temporis difficilius emendatur. Nam quo frequentius reiteratur, eo magis augetur: et auctum usque ad tantum plerumque robur excrescit, ut ei nequaquam, vel vix contradici possit. Hinc [Col. 0538B] sanctus Benedictus 284 in monachorum Regula, ita inter caetera, de abbate dicit: Neque dissimulet peccata delinquentium; sed mox ut coeperint oriri, radicitus ea, ut praevalet, amputet. Memor esse debet abbas periculi Heli sacerdotis de Silo; et honestiores quidem, atque intelligibiles animos prima, vel secunda admonitione verbis corripiat; improbos autem, et duros, ac superbos, vel inobedientes verberum, vel corporis castigatione in ipso initio peccati coerceat. Videte quomodo Pater clericorum Augustinus, et monachorum dux Benedictus, qui diversis temporibus fuerunt, uno, eodemque instructi, ac inflammati Spiritu in hoc consentiunt: ut in ipso mox peccati exordio, illis, qui hoc committere aggrediuntur, sollicite resistatur; quatenus coepta non [Col. 0538C] progrediantur; sed de proximo corrigantur. Ideo ni fallor, abbati praecipit sanctus Benedictus, ut non dissimulet peccata delinquentium; sed mox ut coeperint oriri, radicitus ea, ut praevalet, amputet: ipsosque delinquentes, in ipso peccati initio coerceat. Beatus nihilominus Augustinus, qui aliquanto eum tempore praecessit, nobis jubet admonere, ne coepta progrediantur; sed de proximo corrigantur; quia nisi statim eorum insistamus correptioni, eorum postmodum correctio non facile poterit admitti. Si autem et post admonitionem idipsum eum facere videritis, jam velut vulneratum, sanandum prodat, quicunque hoc potuerit invenire: prius tamen est alteri, vel tertio demonstrandum, ut duorum, vel trium possit [Col. 0538D] ore convinci, et competenti severitate coerceri. Si ante admonitionem aliquantum fuit percussus in eo quod deliquit, jam nimirum quasi vulnus in anima incurrit, dum admonitioni obtemperare contempsit. Ideo jam quasi vulneratus prodendus est: et ad hoc prodendus, ut sanetur. Verum ne forte prodenti negando contradicere possit, prius id alteri, vel tertio est demonstrandum, ut duorum, vel trium possit ore convinci; quia juxta Dominicam sententiam, in ore duorum, vel trium testium stat omne verbum (Matth. XVIII, 16) . Convictum autem ore duorum, aut trium, competens debet severitas coercere, quia ipsum justitiae moderamen transgreditur, qui quod injuste actum est, juste non punit. Hinc in lege scriptum est: juste, quod justum est, exsequeris (Deut. XVI, 20) . [Col. 0539A] Et ille quidem, quod justum est, exsequitur, qui pro loco, et officio suo culpam emendando persequitur. Sed justum hoc juste profecto exsequi excusat, si in ejus emendatione, justitiae regulam non observat.
VII. Nec vos judicetis esse malevolos, quando hoc indicatis. Cur autem malevolos judicare non debeant, qui hoc indicant, subjungitur: Magis autem innocentes non estis, si fratres vestros, quos indicando corrigere potestis, tacendo perire permittitis. Utique nocet, qui corrigere non vult, cum valet. Nam quasi nonnihil noxium infert, qui cum potest, noxium non aufert. Idcirco quantum inferret commodi, si corrigeret, tantum et infert damni, cum perire permittit. Et hoc agit tacendo; illud autem [Col. 0539B] agere posset indicando. Quocirca colligat ex his diligentia tua, frater mi, quantum sit hac in parte perniciosum silentium tuum, dum ipso interveniente perit frater tuus. Non est quidem cultus justitiae, de quo loquitur sanctus Isaias, silentium hoc (Isa. XXXII, 17) ; sed injustitiae causa, et ad poenam perennem via. Itaque non modicum noces, si cum corrigere vales culpam fratris tui, taces. Nam quomodo non noces, qui tacendo hoc agis, ne mala vel jam commissa emendentur, vel quae necdum commissa sunt, praecaveantur. Nam si indicares, doleret fortassis frater tuus de praeterito, et caveret de futuro. Unde est plena omni ratione illa exhortatio Sapientis, quae talis est: Corripe amicum, ne forte non intellexerit, et dicat: non feci; aut si fecerit, ne ite [Col. 0539C] rum addat facere (Eccli. XIX, 13) . Statimque adjunxit: Corripe proximum, ne forte non dixerit; et si dixerit, ne forte iteret (ibid., 14) . Itaque plurimum in proximum tuum delinquis, si eum indicando non corrigis: et dum tacendo perire permittis, reatum profecto maximum incurris. Hinc in Levitico scriptum est: Si peccaverit anima, et audierit vocem jurantis: testis qui fuit, aut ipse vidit, aut conscius est, nec indicaverit: portabit iniquitatem suam (Levit. V, 1) . Ecce quare portare dicitur peccatum suum, qui quod vidit, et cujus conscius est, peccatum non indicavit alienum. Patet igitur ex his, eos, qui fratres suos, quos indicando corrigere possunt, perire permittunt tacendo, non modicum esse nocentes; quia [Col. 0539D] non uno, sed duobus modis nocentes sunt. Duobus, inquam, modis nocentes sunt; quia et in fratres suos, et in seipsos delinquunt. In fratres utique suos, dum eis causam, et occasionem perditionis, mediante pestifero silentio isto, praestare non reformidant; 285 in seipsos vero, quia dum ea non indicant, aliorum peccata, sua efficiunt. Consentire quippe, et approbare aliquo modo videtur, qui quod nequiter actum est, cognoscit; sed indicare, ut corrigatur, omittit. Quod autem non mediocriter nocentes sint, qui hujusmodi sunt, congruo beatus Augustinus ostendit exemplo, dum subjungit: Si enim frater tuus vulnus haberet in corpore, quot vellet occultari, dum timeret secari, nonne crudeliter abs te sileretur, et misericorditer indicaretur? Certe [Col. 0540A] non est aliquis, qui ex ratione, contradicere possit. Omnino misericors es, si indices; crudelis vero, si celes: dum indicatum sanatur, et quandiu siletur, tandiu salus differtur. Quanto ergo potius debes manifestare, ne deterius putrescat in corde? Non ignoratis, ut aestimo, unde locus. Si igitur ex praemissis sequitur, illum esse crudelem, qui vulnus in fratris corpore celat: misericordem vero, qui, ut curetur, indicat: consequenter magis crudelis est, qui occultat, quod putrescit in corde; et misericors, qui manifestat, ne talis possit in corde putredo locum habere. Nisi forte quis possit ostendere, dignius et sublimius, pretiosius et nobilius corpus esse, quam cor. Certe crudelis, et ut aliquid expressius dicere videar, crudelissimus est, [Col. 0540B] qui peccati in fratris anima vulnus occultat; et reus mortis illius plene ac perfecte existit, dum eum tacendo perire permittit. Sicut enim illum opus illicitum, sic et hunc taciturnitas morte indicat dignum. Sicut autem crudelitatis expers non est, qui culpam fratris non detegit: ita et misericors est, qui eam non abscondit. Si enim miseri misereri, est habere misericordiam, nescio quomodo majorem erga miserum agere aliquis misericordiam potest, quam cum pereunti, ablata perditionis occasione, studet praestare vitam.
VIII. Sed, antequam aliis demonstretur, per quos convincendus est, si negaverit, prius praeposito debet ostendi, si admonitus neglexerit, corrigi: ne forte [Col. 0540C] possit secretius correctus, non innotescere caeteris. Quando secreto aliquid illicitum committitur: etiam secreto debet is, qui commiserit, pro loco, et tempore, pro persona, et causa emendari. Praeposito, inquit, debet ostendi: quatenus peccatum, quod adhuc latet, quando occulte corrigi valet, nequaquam omnibus innotescat. Quod si is, qui commisit, negare praesumpserit, tunc ei testes sunt adhibendi, quibus possit convinci. Et hoc est, quod sequitur. Si autem negaverit, tunc neganti adhibendi sunt alii, ut etiam coram omnibus possit, non ab uno teste argui, sed a duobus, vel tribus convinci. A quibus, cum convictus fuerit, jam poena graviore dignus existit: non solum quia quod fuit illicitum [Col. 0540D] commisit; sed quia manifestatus, quod verum fuit, fallaciter negavit, et quousque convictus testibus fuit, confiteri etiam indicatus non consensit. Unde et sequitur: Convictus vero secundum arbitrium praepositi, vel etiam presbyteri, ad cujus dispensationem pertinet, debet emendatoriam subire vindictam. Dignus plane, ut acriorem correptionem sustineat: qui blande castigatus, corrigi recusat. Convictus hoc modo, vindictam debet subire, ut sanitati animam restituat poena, quam fecerat aegram culpa. Quae poena secundum arbitrium praepositi, vel presbyteri debet infligi, ut qui per divinam ordinationem, in sancta Ecclesia spiritualem nacti sunt potestatem, sacrae religionis transgressoribus, ut spiritus salvus fiat in die Domini, corporibus infligant ultionem. [Col. 0541A] De qua vindicta, apte jubetur, ut emendatoria sit: quatenus tanta discretione polleat, ut culpam, et praeteritam deleat, et futuram praeveniat; non autem vel eam, quae jam est, augeat, vel illi, quae necdum est, ut sit, occasionem tribuat. Quod nimirum tunc fit, cum de quibus modo tetigimus, praepositum, et presbyterum juxta Patrum antiquorum dicta, et pietas matres, et disciplina exhibet patres: habita inter haec provisione sollicita ne aut districtio rigida, aut pietas sit remissa. De hoc beatus Pater Benedictus in Regula monachorum ita scribit: In doctrina sua abbas debet semper apostolicam formam servare, in qua dicitur: Argue, obsecra, increpa (II Tim. IV, 2) . Id est, miscens temporibus tempora, et terroribus blandimenta, [Col. 0541B] durum magistri, et pium patris ostendat affectum: hoc est, indisciplinatos, et inquietos, debet durius arguere; obedientes autem, et mites, et patientes, ut in melius proficiant, obsecrare, negligentes autem, et contemnentes increpet, et corripiat. Emendatoria itaque vindicta sit: id est, talis, quae delinquentem emendet.
IX. Notandum vero, quod tria sunt, quae circa hunc convictum jubet sanctus Augustinus observari: quatenus videlicet nec culpa deseratur sine ultione, nec in ea inferenda praepositus, vel presbyter sua privetur 286 auctoritate; nec ipsa, cum infligitur, careat discretione. Et adjunxit: quam si ferre recusaverit, etiamsi ipse non abscesserit, de vestra societate projiciatur. [Col. 0541C] Justa quidem satis institutio haec. Utquid enim, etiamsi nollet recedere, permitteretur remanere? Culpam committere non formidas, et poenam ferre recusas? Sed forte dicet aliquis: Si vellet abscedere, qui ejusmodi est, utcunque fortassis esset tolerabile: sed remanere volentem, invitum projicere, non modicum crudele. Non utique crudele hoc, sed admodum pium. Nam et hoc sequitur: Non enim fit crudeliter, sed misericorditer. Subditur et causa: Ne contagione pestifera plurimos perdat. Melius enim, ut ad praecavendum multorum periculum, unus projiciatur: quam ut pro eo, quod unus toleratur, multi periclitentur, Satius itaque, ut unus ejiciatur, quam ut multi contaminentur: ut unus elongetur, quam ut plures pervertantur. [Col. 0541D] Sanctus quoque Benedictus, omnium justorum spiritu plenus, ita de hoc scribit: Si quis, inquit, frater frequenter correptus pro qualibet culpa, si etiam excommunicatus se non emendaverit: acrior ei accedat correptio: id est, ut verberum vindicta in eum procedat. Quod si nec ita se correxerit, aut forte, quod absit, in superbiam elatus, etiam defendere voluerit opera sua: tunc abbas faciat, quod sapiens medicus. Si exhibuit fomenta, si unguenta exhortationum, si medicamenta divinarum Scripturarum, si ad ultimam ustionem excommunicationis, si plagas virgarum; et si jam viderit nihil suam praevalere industriam: adhibeat [Col. 0542A] etiam, quod magis est, suam, et omnium fratrum orationem pro eo; ut Dominus, qui omnia potest, operetur salutem circa infirmum fratrem. Quod si nec isto modo sanatus fuerit, jam tunc abbas utatur ferro abscissionis, ut ait Apostolus, auferte malum ex vobis (I Cor. V, 13) . Et iterum: Infidelis si discedit, discedat (I Cor. VII, 15) : ne una ovis morbida omnem gregem contaminet. Haec sanctus Benedictus. Ipse quoque Dominus in Evangelio, scandalizantem nos oculum nostrum erui: manum, vel pedem etiam dexterum abscindi, et a nobis jubet projici. Et adjungit: Expedit, inquit, tibi, ut pereat unum membrorum tuorum (Matth. XVIII, 8, 9) , quam totum corpus tuum mittatur in gehennam. Quis hic oculus, pes dexter, et manus, nisi noster necessarius [Col. 0542B] amicus? Oculus in causis providens, manus in necessariis ministrans, pes quoque rectis vestigiis incedens. Sed singula membra haec, cum vos scandalizant, de corpore sunt abscindenda: ut cum incorrigibilis, etiam multum necessarius, et valde dilectus exstiterit, si non abscesserit, de nostra societate est projiciendus, ne videlicet contagione pestifera plurimos perdat. Unde et hoc non crudeliter, sed misericorditer fieri, dubium non est. Et hoc, quod dixi, de oculo non figendo: etiam in caeteris inveniendis, prohibendis, convincendis, judicandisque peccatis diligenter, et fideliter observetur, cum dilectione hominum, et odio vitiorum. Diligenter, inquit, et fideliter. Diligenter, ut studiosa in his omnibus, et sollicita habeatur observatio absque simulatione; [Col. 0542C] fideliter, ut sine personarum acceptione. Duo itaque nobis haec, in peccatis expurgandis, cum adsunt, et devitandis, cum absunt, valde necessaria sunt: ut videlicet ad dextram non declinemus in acceptione personarum; vel ad sinistram a rectitudinis tramite, non exorbitemus. Et haec omnia cum dilectione hominum, et odio vitiorum. Sic enim, ut noster alibi dicit Augustinus, diligendi sunt homines: ut eorum non diligantur errores. Nos autem adjungere possumus, et debemus: quia sic odio habendi sunt eorum errores, ut tamen non habeantur odio ipsi. Cum dilectione hominum, et odio vitiorum (juxta beati Gregorii sententiam) ut in eisdem hominibus, et diligamus bonum, quod facti sunt: et persequamur mala, quae fecerunt. Sequitur:
[Col. 0542D] X. Quicunque autem in tantum progressus fuerit malum, ut occulte ab aliquo litteras, vel quodlibet munus accipiat: si hoc ultro confitetur, parcatur illi, et oretur pro eo. Si autem deprehenditur, atque testibus convincitur, secundum arbitrium praepositi, vel presbyteri gravius emendetur [Col. 0541D] Reg. cap. 7. De spontanea confessione. . Pro magno excessu, ut ex his verbis datur intelligi, habuit sanctus Augustinus, Canonicum vitam communem professum aliquid occulte accipere: de quo locuturus tam expresse praemittere curavit: qui autem in tantum progressus fuerit malum (IV Reg. IV) : ordinis quippe sui, qui hoc agere praesumit, non mediocriter praevaricator existit Munus dudum occultum [Col. 0543A] puer Elizaei Giezi a Naaman Syro accepit: quod ut magnum esse malum propheta ostenderet, horribili eum, ut scitis, plaga percussit. De hoc beatus Benedictus: Nullatenus, inquit, liceat monacho nec a parentibus suis, nec a quoquam hominum, nec sibi invicem litteras, aut eulogias, vel quaelibet munuscula accipere, vel dare sine praecepto abbatis. Quod 287 quidem nec Canonico licere, Pater noster sanctus Augustinus in praesenti loco ostendit evidenter. Quid autem de his beatus Hieronymus sentiat, audiamus. Dulces, inquit, litteras et sudariola, et crebra munuscula sanctus amor non habet [Col. 0543D] S. Hieron. Epist. ad Nep. . In magnum itaque progreditur malum clericus Regularis, qui occulte ab aliquo litteras, vel quodlibet munus accipit, quia voti sui violator existit. Verumtamen, [Col. 0543B] quia confestim remitti meretur culpa, quae confessione non extorta, sed voluntaria humiliter aperitur: jubetur ut ultro confitenti parcatur, et pro eo oretur: deprehenso autem, et testibus convicto, ut poena gravior infligatur. Sequitur:
XI. Vestes [Col. 0543] Reg. cap. VIII, De communibus vestium custodibus. vestras in unum habeatis sub uno custode, vel duobus, vel quot sufficere potuerint ad eas excutiendas ne a tinea laedantur: et sicut pascimini ex uno cellario, sic induamini ex uno vestiario. Unum nobis esse vult vestiarium ad vestitum: unum quoque cellarium ad pastum; hac tamen distinctione, ut unus, vel duo, vel etiam quando plures [ al. Quamplures] necessarii fuerint, vestes nostras excutiant, ne a tineis corrumpantur. [Col. 0543C] Non solum autem hoc: sed ne vestem, quam habet frater, quasi propriam habere se posse putaret, si in proprio loco eam sibi reponere liceret. Unde subjungitur, Et si fieri potest, ad vos non pertineat, quod vobis indumentum pro temporum congruentia proferatur: utrum hoc recipiat unusquisque, quod deposuerat; an aliud, quod alter habuerat, dum tamen unicuique quod opus est, non negetur. Si, inquit, fieri potest, hoc est, etsi alicui hoc videatur difficile, pertinere certe nequaquam dico ad vos ut pro temporum congruentia indumentum vobis proferatur. Utrum vero hoc unusquisque recipiat, quod deposuit, an quod alter habuit, non multum curetur: dum tamen hoc solum quam sollicite provideatur, quatenus unicuique quod opus est, non [Col. 0543D] negetur. Sic vobis, necessariis contentis, et renuntiantibus superfluis, dum juxta quod unusquisque indiget, nulli negatur: ultra quod opus est, a nemine vestrum requiratur. Si autem hinc inter vos contentiones, et jurgia oriantur, et conqueratur aliquis deterius se accepisse, quam prius habuerat, et indignum se esse, qui non ita vestiatur, sicut alius frater ejus vestiebatur: hinc vos probate, quantum vobis desit in interiori illo sancto habitu cordis, qui pro habitu corporis litigatis. Absit ut inter viros Religiosos pro habitu hoc exteriore querelae, et murmura tumultuent, contentiones, et jurgia tonent: dummodo moderate habeatur, unde infirmum corpusculum [Col. 0544A] illud tegatur. Certe quo plus litigatur pro habitu corporis, eo minus adest, in illo sancto interiore habitu cordis. Quis enim est habitus cordis? Nimirum ille pretiosus, et sanctus: decorus, et honestus virtutum spiritualium ornatus: quo homo ille interior amicitur, et de quo in Apocalypsi legitur: Beatus, qui vigilat, et qui custodit vestimenta sua: ne nudus ambulet, et videant turpitudinem ejus (Apoc. XVI, 15) . Ipse est egregius ille ornatus, quo vestiri electos voluit discipulos praedicator ille veritatis, quando ait: Induite vos sicut electi Dei, sancti, et dilecti, viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, mansuetudinem, patientiam: et caetera, quae sequuntur spiritualium insignia virtutum (Col. III, 12) . Sed cum inter nos contendere [Col. 0544B] incipimus, murmurare, et conqueri: ab his bonis spiritualibus statim vacui remanemus, et in nuditate horribili apparentibus nobis videtur turpitudo nostra. Videtur, inquam, et irridetur. Virtutes enim cum vitiis remanere non possunt: quia Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum; nec habitabit in corpore subdito peccatis, et corripietur a superveniente iniquitate. Tamen si vestra toleratur infirmitas ut hoc recipiatis, quod posueratis, in uno tamen loco sub communibus custodibus habete, quod ponitis: ita sane ut nullus sibi aliquid operetur, sed omnia opera vestra in unum fiant, majori studio, et frequentiori alacritate, quam si vobis singulis faceretis propria (Sap. I, 1) . Ideo in unum locum sub [Col. 0544C] communibus custodibus habeatur: ut hoc ipsum, quod quasi in proprios usus accipitur, non proprium, sed commune credatur.
XII. Est autem contra omnem formam religionis, est et contra communionem fraternae charitatis, ut aliquis, qui communem vitam est professus, quidquam sibi velit quasi proprium operari. Sed universa debent coenobitarum opera in unum fieri; quatenus sicut in uno loco commorantur, ita et in unum omnes operentur. Charitas enim, de qua scriptum est, quod non quaerat quae sua sunt, sic intelligitur: quia communia propriis, non propria communibus anteponit. Quae cum anteponat communia propriis, dignum est, ut et nos anteponere ea studeamus: non propria communibus. Major est fructus [Col. 0544D] charitatis, quam proprietatis. Et ideo quanto amplius rem communem, quam propria vestra curaveritis; 288 tanto vos amplius proficere noveritis: ut in his omnibus, quibus utitur transitura necessitas, superemineat, quae permanet, charitas. Rebus solet temporalibus transitoria necessitas uti, in quibus semper apud nos supereminere charitas debet; quam semper, et ubique propriis nos anteponere decet. Dignum plane, ut transitorio anteponamus, quod perpetuum est: necessitas illud, hoc charitas est. Illa transit, haec autem manet. Nam charitas nunquam excidit (I Cor., 8) . Ipsa juxta Pauli sententiam supereminentior via est; et idcirco ambulantibus [Col. 0545A] per eam, cuncta subesse debent. Quod nimirum cum agimus, amplius nos proficere, indubitanter scire debemus, quia apud eos quoque uberior est in conversatione spirituali profectus, apud quos major est in observatione charitatis interioris hominis fructus. Consequens ergo est, ut etiam cum quis filiis suis, aut aliqua necessitate ad se pertinentibus in monasterio constitutis, aliquam contulerit vestem, sive quodlibet aliud inter necessaria deputandum, non occulte accipiatur. Utique consequens est, quod nihil occulte accipere debemus; dum quidquid accipimus, non quasi proprium habere, sed magis in commune referre jubemur. Sed sit in potestate praepositi: ut in rem communem redactum, cui necessarium fuerit, praebeatur. Sancta profecto [Col. 0545B] admodum institutio haec, et observantibus eam valde salubris. Sic quippe et avaritia vincitur, et superfluitas resecatur. Sic sancta, et sanctificans charitatis communio custoditur; et abominanda, ac cunctis viris Religiosis detestanda proprietatis abusio contemnitur. Et audite, qualiter sanctus Benedictus super haec beato Augustino consentiat: Si, inquit, a parentibus suis monacho quidquam directum fuerit, non praesumat suscipere illud, nisi prius indicatum fuerit abbati. Quod si jusserit suscipi, in abbatis sit potestate, cui debeat illud dari. Et non contristetur frater, cui forte directum fuerit: ut non detur occasio diabolo. Qui autem aliter praesumpserit, disciplinae regulari subjaceat. Certe cum aliquid canonico inter necessaria deputandum fuerit [Col. 0545C] collatum: si id absque gratia, et non sine extorta, quae soror est inobedientiae, praelati sui licentia, ad suum referre praesumpserit usum, voti sui, quod distinxerunt labia sua, est violator, et sanctae, quam tenere promisit, hac in parte Regulae destructor. Quod si aliquis rem sibi collatam celaverit, furti judicio condemnetur. Criminale, ac mortale esse peccatum, furtum, nemo est pene, qui ignoret. Unde et in legibus saecularibus judicium mortis est viro, qui facit furtum. Ita certe et in anima, vita spirituali privantur, qui furtum operantur. Frater utique, qui rem sibi collatam celat, illius in hoc imitator est, de quo legitur in Evangelio: quia fur erat, et loculos habens, ea quae mittebantur, [Col. 0545D] portabat (Joan. XII, 6) . Qui etiam, dum furti in se abominationem non correxit, usque ad Domini sui proditionem pervenit: et in finem laqueo se suspendit (Matth. XXVII, 5) . Timeat igitur frater rem sibi collatam celare: ne finem similem incurrat. Sequitur:
XIII. Indumenta [Col. 0545] Reg., cap. IX, De ablutione vestium et cura infirmorum. vestra secundum arbitrium praepositi laventur, sive a vobis, sive a fullonibus: ne interiores animae sordes contrahat mundae vestis nimius appetitus. Quaenam aliae interiores sordes animae sunt, nisi quibus inquinari solet, peccata, et iniquitates? Sed, ne contagia haec interiora contrahantur, dum nimium mundae vestis appetitus habetur: conceditur quidem, ut indumenta exteriora [Col. 0546A] laventur. Lavacrum etiam corporis, cum infirmitatis necessitas cogit, minime denegetur. Cum infirmitatis, inquit, necessitas cogit: non, cum voluntatis superfluitas exigit. Semper enim et necessitati adesse, et superfluitati deesse debemus. Fiat sine murmure de consilio medici: ut etiamsi nolit, jubente praeposito faciat, quod faciendum est pro salute. Si autem velit, et forte non expedit, suae cupiditati non obediatur. Hoc est, quod modo diximus: quia etiam contra voluntatem languentis, per consilium medici, consulendum est ipsius saluti; et etiamsi voluerit, non est obediendum ejus cupiditati. Et quare hoc? Sequitur: Aliquando enim etiamsi noceat, prodesse creditur, quod delectat. Sic enim plerumque, sua homo cupiditate decipitur; ut quod nocet, sibi [Col. 0546B] prodesse arbitretur. Hoc autem discernere ad praelatos proprie pertinet, ut modum utrisque imponant: illos cogentes facere, quod faciendum est pro salute; hos autem reprimentes, ne faciant quod carnali appetunt cupiditate. cui nullo modo obediendum est. Sed quia haec de infirmitate locutus est, quae in aperto patet: subjungit et de dolore, qui in occulto latet: Denique si latens est dolor in corpore, famulo Dei dicenti, quid sibi doleat, sine dubitatione credatur. Qui Deo famulatur, crimen incurrere mendacii modis omnibus abhorrere solet. Idcirco in eo, quod famulus Dei est, ei nullo modo 289 discredi debet; quia talis pro certo agnoscitur, eo quod per mendacium delinquere in lingua sua detestatur. Sed tamen utrum sanando illi dolori, [Col. 0546C] quod delectat, expediat: si non est certum, medicus consulatur. Et si ejus verbis, eo quod famulus Dei est, sine dubitatione credendum est: non tamen statim, nec semper ejus desideriis acquiescendum est; quia et ipsos Dei famulos illicita plerumque desideria tentant. Nam licet semper delinquere in lingua sua scienter per mendacium devitant: quandoque tamen ignoranter ad illicita desideria, ut homines decepti in mente, et ipsi declinant. Sed, si certum non est, qui de incerto faciat certum, quaeratur; hoc est, medicus super hoc consulatur. Nec eant ad balnea, sive quocunque ire necesse fuerit, minus quam duo vel tres. Quod de balneis facit mentionem, ad id pertinere videtur, quod de lavacro corporis paulo [Col. 0546D] ante praemisit. Ad quae balnea, sive quocunque ire necesse fuerit, prohibet ne minus quam duo, vel tres eant: ut in itinere quam maxime habeamus nobiscum et nostrae conversationis testes, et famae custodes. Et ille qui habet aliquo eundi necessitatem, cum quibus praepositus jusserit, ire debebit. Quatenus videlicet securitatem personae provideat praelatus, et virtutem nihilominus obedientiae exsequatur subjectus.
XIV. Aegrotantium cura, sive post aegritudinem reficiendorum, sive aliqua imbecillitate etiam, seu febribus [al. sine febribus] laborantium, uni alicui debet injungi, ut ipse de cellario petat, quod cuique opus esse prospexerit. Eligendus est frater timens Deum, et [Col. 0547A] amans proximum, qui curam circa infirmos maximam gerat, et quod eis opus fuerit, pro posse, et pie ministrare studeat, et eo eis juxta quemdam modum affectu deserviat, ac si ipsi deserviret, qui in judicio dicet: Infirmus fui, et visitastis me (Matth. XXV, 36,-40) . Et iterum: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Sed et ipsi infirmi (ibid.) ut sanctus admonet Benedictus, considerent in honorem Dei sibi serviri: nec superfluitate sua contristent fratres servientes sibi. Qui tamen, ut idem subjungit, patienter portandi sunt, quia de talibus copiosior merces acquiritur: Sive autem qui cellario, sive qui vestibus, sive qui codicibus praeponuntur, sine murmure fratribus suis serviant. Officiales, qui in coenobio sunt, caeterorum fratrum ministri sunt. Res namque eorum [Col. 0547B] fideliter custodiendas, et utiliter dispensandas praecepto abbatis susceperunt; et ideo non minor stultitia, quam culpa est, si eis de his, quae sua sunt, cum murmure serviunt. Codices certa hora singulis diebus petantur: extra horam qui petierit, non accipiat. Quod diebus singulis peti codices jubet, frequentiam nobis lectionis persuadet: ut sicut quotidie ad refectionem, invitante ipsa irrefragabili naturae consuetudine, accedimus corporalem: ita quoque nulla die negligamus spiritualem. Quod autem certa hora peti eos imperat, et extra horam petentes accipere vetat, inter tempus nimirum, et tempus distinguere curat. Cum enim, ut ait Ecclesiastes: omnia tempus habent (Eccli. III, 1) : sicut nullo tempore [Col. 0547C] pravum opus fieri debet: sic opus etiam bonum in hoc quoque reprehensione dignum est, si tempore congruo factum non est. Vestimenta vero, et calceamenta, quando indigentibus sunt necessaria, dare non differant, sub quorum custodia sunt, quae poscuntur. Ad hoc attinet, quod in praecedentibus, de quibus jam egimus, jubet, ut sine murmure fratribus suis serviant. Nam, quando necessaria his, qui indigent, dare differunt, occasionem murmurandi fratribus praebent: si tamen quae danda sunt habent, sed ea dare nolunt. Unde et dare eis praecipit, sub quorum custodia sunt, quae poscuntur. Nam dare non possunt, quae sub eorum custodia non sunt. Illi igitur ea dare non differant, cum adsunt; hi autem importune petere non praesumant, cum desunt: ut [Col. 0547D] dum nec illi danda, et jam habita, avare retinent: nec isti quae deesse sciunt, anxie extorquent, condignam tam ipsi pro largitate, quam isti pro patientia percipere mereantur retributionem: ipso praestante, qui et bonorum omnium Largitor, et patientiae electorum suorum pius est Remunerator; qui super omnia Deus est benedictus in saecula, Amen.
290 SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Discordiae litigium cacodaemonis incentivum et malitiae seminarium. โ 2. [Col. 0548A] Linguae lubricitas causa frequens litigii, quod ex toto quis vix devitet. โ 3. Silentium praesens remedium vitandae litis, quae instar aegritudinis est et festucae; odium instar trabis et mortis. โ 4. Damna litigiosi genii seminantis inter fratres discordias. โ 5. Pacis violationi mox succedat reconciliatio, qua omnis animi inquietudo ac proximi tollatur offendiculum. โ 6. In laesione fraternae charitatis cavenda tria: convicium, maledictum, objectus criminis; et quod partis laesae, et laedentis officium. โ 7. Irascentium genera, et discrimina inter se expensa. โ 8. Exercitia religiosa sunt quaedam sacrificia, quae non placent, nisi pulsa discordia. Triplicia sacrificia totidem gradibus vitae spiritualis respondent. โ 9. Nec carnis suae prodest mortificatio grassante discordia: frustra in monasterio sunt simulati atque obstinati. โ 10. Ad fraternam concordiam detinendam, ejusque laesionem fugiendam [Col. 0548B] paraenesis. โ 11. Ad quod vates sacer hortabatur, gladios utique in vomeres, et lanceas mutandas in falcem. โ 12. Factis per linguam vulneribus per veniae petitionem medendum, quod in excessu correptionis ad superiores non extenditur. โ 13. A quibus superiores veniam non petant, qui a Deo semper petendam habent. โ 14. Dilectio alia carnalis, alia spiritualis, causa omnis boni, malive: inter Religiosos sit spiritualis. โ 15. Nemo dilectionis expers: qualis erga Deum, seipsum, proximum habenda. โ 16. Amor sui nunc degener a statu innocentiae. Sit pius, justus, sobrius. โ 17. Amor spiritualis velut paradisus Deo jucundus, hominibus utilis: quatuor scaturit fluminibus. โ 18. Est forma, decor, perfectio virtutum: varie in Scripturis obumbratus, plures cogens in unum. โ 19. Effecta charitatis conglobata, quae genium ejus magis elucidant.
I. Multa sunt, fratres charissimi, criminum genera, [Col. 0548C] quibus antiquus ille, ac versipellis humani generis inimicus animam hominis illaqueare solet, atque ab arce virtutum dejectam in ima vitiorum prosternere. Varii, inquam, sunt flagitiorum, ac facinorum modi, quibus pestifera illius suggestione, fatigatus, delectatione concussus, consensu devictus, actione prostratus, consuetudine ligatus, diabolo miser homo subjicitur, et a sanitate spirituali, quam confert, et conservat conscientiae puritas, et sanctae conversationis integritas, mediante languore culpae, in mortem proruit poenae. Inter universa vero mala haec, in quibus causa et occasio consistit humanae perditionis magnum, et pene summum in malitia tenet locum horror discordiae et contentionis; quae miseram [Col. 0548D] mentem, quam tabe sua mortifera inficit, omni penitus, ut breviter dicamus, et bono evacuat, et malo replet. Universam siquidem in corde serenitatem spiritualem obnubilat, claritatem obscurat, amoenitatem transfert in horrorem, dulcedinem vertit in amaritudinem, quietem in perturbationem commutat, in odium amorem, pacem in in litem, concordiam in defensionem, benignitatem in malitiam, in mortem denique vitam. O malum aliorum malorum pessimum! Cujus respectu bona quodammodo et caetera mala sunt. Hoc a nobis excludere beatus Augustinus voluit detestabile malum, quando ait [Col. 0547D] Reg. cap. II, de cavendo litigio. :
II. Lites aut nullas habeatis, aut quam celerrime finiatis: ne ira crescat in odium, et trabem faciat de [Col. 0549A] festuca, et animam faciat homicidam. Sic enim legitis: Qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. III, 15) . Quam salubris exhortatio, lites aut nullas habeatis! Sed paucorum istud est, et maxime hoc miserabili tempore: quando ex insita sibi infirmitate ad malum discordiae tam pronus homo, tamque proclivis est. Lingua quippe hominis semper in lubrico est, et prona ad lapsum. Ipsa maculat totum corpus nostrum, et inflammat rotam nativitatis nostrae; quam nullus hominum domare potest. Qui autem in verbo non offendit, hic perfectus est vir (Jac. III, 2) . Unde tam saepe contingit, ut ad lites proruant homines? Quia, dum linguam non restringunt, usque ad noxia pertingunt. Unde, quia difficile noverat sanctus Augustinus lites ex toto semper cavere, magis [Col. 0549B] ut eas cito terminemus, admonere curavit, quam ut eas omnino declinemus imperare praesumpserit. Idcirco non praecise jussit, ut lites nullas habeamus; sed disjunctive, lites, inquiens, aut nullas habeatis, aut quam celerrime finiatis. Exhortari, ni fallor, vir sanctus voluit, ut nullas penitus lites haberemus; sed quia humanam infirmitatem considerans, hoc valde arduum agnovit, saltem eas cito finiri admonuit. Ait ergo: Lites aut nullas habeatis, aut quam celerrime finiatis. Ac si apertius diceret: Aut nullas penitus inter vos lites habeatis; aut quia ad hunc conscendere gradum non multorum sed paucorum, non infirmorum sed fortium, non incipientium sed perfectorum est: quam celerrime finiatis: ut vel ad finem mali festinetis, quod ex toto [Col. 0549C] devitare non potestis, ne vel ex parte aliqua [in pejorem aliam vel in totum malum deesse videtur ] incurratis. 291 Et ideo inquit: quam celerrime finiatis, ne ira crescat in odium. Sic certe multoties videmus, quod apud eum videlicet, ira in odium crescit qui celerem litibus terminum non imponit.
III. Considerandum inter haec, quam necessaria est unicuique pacem habere volenti, virtus silentii quae et perturbationes devitat, et pacem conservat: causas in se continens, et occasiones, quibus valet et horror litis declinari, et pacis lenitas acquiri, et acquisita denique retineri. Nam, juxta illam Sapientis sententiam, qui imponit stulto silentium, iras mitigat (Prov. XXVI, 10) . Merito sanctus David posuit [Col. 0549D] ori suo custodiam: cum consisteret peccator adversus eum. Obmutuit, et siluit etiam a bonis (Psal. XXXVIII, 2, 3) . Ira utique in odium crescit, cum lites celeriter non finimus; quia cum modica spernimus, in majora proruimus (Eccli. XIX, 1) ; et dum praecavere negligimus aegritudinem, plerumque usque in ipsam mortem proruimus. Velut enim quaedam aegritudo ira est: nam plena, ac perfecta, quae odium est, mors est. Est quippe odium ira inveterata, in quamdam quodammodo perpetuitatem indurata: ita ut vix finiri queat, dissolvi vix possit. Ex hac quippe pestifera matre, horror plerumque nascitur desperationis mortiferae; quae ad illam blasphemiam pertinet, de qua Dominus dicit: quod non remittetur in hoc saeculo, neque in futuro (Matth. XII, 32) . Ipsa quippe peccatum est ad mortem: quia et est usque ad mortem, nec debet ante mortem remitti; dum non valet ante mortem finiri. Et quidem si non ante mortem, nec post mortem; quia, dum ante mortem, peccatum criminale, quod aeternae damnationi est obnoxium, non deseritur, ejus post mortem frustra venia postulatur. Ecce ad quam grande homo malum pertingit, cum celerem litibus finem non imponit: quia ira crescit in odium, commotio videlicet animi ira efficitur inveterata, et in quemdam jam est congelata furoris valde durabilis motum. Et trabem, inquit, faciat de festuca. Quantum inter trabem, et festucam: tantum inter odium, et iram. Et cum transit in odium ira, quasi in trabem vertitur festuca. Odium quippe, [Col. 0550B] quod est ira inveterata, tantum ex vetustate malitiosa robur perniciosum accipit: ut quae dum simplex ira fuit, quasi festuca dici potuit, jam accedente duritia insensibili, ac perseverantia, merito trabes possit appellari. Et cum mentis oculum festuca turbet, trabes penitus excaecat.
IV. Ecce dum non finiuntur quam celerrime lites, crescente in odium ira, trabes efficitur de festuca: et in peccatum criminale venialis transit offensa, et simplex in ipsam mortem aegritudo. Et animam faciat homicidam. Nam coram oculis Dei quodammodo homicidium perpetratur, cum proximus odio habetur. Cum itaque crescit in odium ira, et anima consequenter efficitur homicida; quia dum alterius mors, seu spiritualis, seu corporalis desideratur, injusto, [Col. 0550C] ac terribili omnipotentis Dei judicio, ex ipsa malitiosa voluntate, qui eam desiderat, cupitae mortis reus tenetur. Ad confirmandam vero veritatem sententiae suae, auctoritatem ad medium ducit sacrae Scripturae, et dicit: Sic enim legitis: Qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. III, 15) . Utique qui odit, homicida est: quia quam mente desiderasti, jam, coram Deo, mortem intulisti. Ecce quot, qualium, vel quantorum malorum occasiones, et causae lites sunt: nec tantam perditionem inferunt, quia solummodo habentur; sed quia quam celerrime non finiuntur. Quapropter, fratres mei, horribilia toto studio, semper et ubique declinate haec tonitrua: quae cum auribus terribili tumultu [Col. 0550D] obstrepunt, ipsa mentium interiora et radicitus suffodiunt, et frustatim comminuunt, incidunt et cruentant, dispergunt et dissipant, usque ad favillam exurunt et in nihilum penitus redigunt. Vae illis, qui lites, et contentiones amant, et amando fovent! Dico vobis, fratres mei, nescio quid, juxta quemdam modum, inter viros religiosos deterius esse potest. Specialiter, ut mihi videtur, filii diaboli sunt, qui litibus vacare dulce habent, contentionibus tumultuare et seminare discordias inter fratres. Denique si verum est quod dixit Salomon, detestatur eos Deus (Prov. V, 12) . Utique in unum conveniunt, et ad unum finem referendi sunt, inter agnos lupi, et inter simplices fratres isti. Ut inter anguillas serpentes, sic in fratrum consortio, tales. [Col. 0551A] Videas apud eos, cum hoc fuerint detestabili furore correpti, et a se longe, extra se projecti, ignescere oculos, faciem pallere, tremere vultum, spumare labia, erigi supercilia, frontem extendi, nasum contrahi, caput concuti, os torqueri, balbutire linguam, tonare contumelias, minas pluere, verborum grandines ruere, manus complodi, totum denique corporis statum confundi. Percussi, et percutientes; concussi et concutientes; commoti, et commoventes; turbati, et turbantes; exasperati, et exasperantes; inflammati, et inflammantes; felle cibati, et cibantes; 292 aceto inebriati, et inebriantes; malitia denique omnimoda lethaliter infecti, et inficientes. Quandiu aliquem, cum quo litigent, praesentem habent, lites finire nec volunt, nec valent; [Col. 0551B] ad instar indomabilium equorum, quorum cursibus non manus refrenantium, sed ipsa lassitudo finem imponit.
V. Vos autem, fratres, non sic. Non sic, inquam, vos, non sic; sed longe semper magis, ac magis facite a vobis abominabile istud, ac detestabile malum. Vos, dico, qui non tam audiendo, quam experiendo didicistis, et quidem jugiter: Quam bonum sit, et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) . Lites, ut vester vos admonet Pater, ut nullas habeatis, aut quam celerrime finiatis: ne crescat in odium ira, et trabem faciat de festuca: fiatque anima homicida. Quod si forte inter vos aliquis, ut nonnunquam contingere assolet, quodque plerumque difficulter devitari valet, fratrem [Col. 0551C] suum modo aliquo injusto turbaverit: nullam sibi penitus pacem hora aliqua, vel momento quietem indulgeat, quousque sedatum eum plene, atque pacatum omnibus quibus modis potuerit secundum Deum, et debuerit, in priorem serenitatem reponat. Unde et sequitur: Quicunque autem convicio, vel maledicto, vel etiam crimine objecto aliquem laeserit, meminerit satisfactione quantocius curare, quod fecit. Et bene quantocius: ne mora aliqua tardare satisfactionem aliquam patiamur. Quam celerrime jubet lites finiri: jubet et quantocius satisfactione, quod laesum est, curari; ne ita hic ira laesi, in odium transeat: sicut et ibi dictum, ne ira in odium crescat. Solet namque laesus amarissima [Col. 0551D] multoties apud se recordatione, cum ipsum jam laesionis transierit tempus, ruminare, quod verbis in eum duris, et asperis jaculatum est: ipsum autem, a quo jaculatum est absentem in tristi et horribili imagine repraesentat; praesentem vero oculis ignitis, fronte rugata, superciliis erectis, vultu minaci intuetur; silens quidem apud eum, in foro cordis multiloquium strepit, volvit ipse, et revolvit quae audivit; et interrogat, et audit; interrogat mutus, et audit surdus: nulli vacat, ei intento, et detento interioribus istis tumultibus, spirituali exercitio intendere: non pure valet orare, non studiose legere, non munde meditari: non mansuete quidquam proferre, non aliquid utile agere, non denique in necessariis ipsi corpori plene consulere, [Col. 0552A] non comedere videlicet, non pausare, nullam penitus vel in mente quietem, vel in corpore suavitatem habere. Displicet ei quidquid videt; nihil quod audit placet; horrori sibi, et fastidio omnia sunt. Nec aliquid ei vel bonum adesse, vel malum valet abesse, quousque humilietur, ac plene satisfecerit ipse, qui laesit. Cum autem ei perfecte satisfactum fuerit: ut sole fulgente umbrae evanescunt, ita et haec, redeunte serenitate, mala omnia recedunt. Nescio autem qualem habere potest animum, qui fratri suo causa, et occasio est, ut tantum malitiae cum absorbeat profundum. Certe non bonam, sed cauteriatam conscientiam habere necesse est, per quem tot ac tanta, ac talia eveniunt mala. Nam vae illi per quem scandalum venit [Col. 0552B] (Matth. XVIII, 6, 7) . Utique si verum dixit, qui nullo modo mentiri potest: expedit ei, ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris (ibid.) .
VI. Ecce quare praeceptum est Patris nostri, ut qui laesit, studeat quantocius curare quod fecit: ne videlicet, si satisfactio tardaverit, usque in immensum se furor laesi extendat. Notandum vero, quod tria specialiter expressit, quae in fratris cavenda esse laesione admonuit: convicium, maledictum, criminis objectum. Singula haec valde gravia sunt. Nam gravis admodum culpa est, cum fratri suo aliquis conviciatur: quia qui dixerit fratri, fatue, reus erit gehennae ignis (Matth. V, 22) . Deinde cum maledicit: quia maledici regnum Dei non possidebunt. [Col. 0552C] Magno igitur se sciant obnoxios reatui, tam conviciantes, quam maledici; quia de illis dicitur, quod damnabuntur; de istis vero, quod non salvabuntur. Crimen quoque fratri objicere, quis grande esse peccatum nesciat? Merito jubetur, ut studeat quantocius ille, qui laesit, satisfactione curare quod fecit; qui videlicet convicio, vel maledicto, vel crimine objecto aliquem laesit: quatenus quo periculosiora sunt vulnera, quae incurrit, eo nimirum citius, et sollicitius superinducto satisfactionis remedio, illa sanare procuret. Medelam adhibere ei, qui vulneratus est, non tardet; curationem efficacem non negligat: ne forte (quod multum praecaveri debet) et vulneribus putredinem inferat mora, et [Col. 0552D] mortem vulnerato negligentia. Et ille, qui laesus est, sine disceptatione dimittere. Sine disceptatione, inquit, laesus dimittat: si jam laedens quod fecit, quantocius curat. Et ideo sine disceptatione, quia plena remissio non est, quando in dimittente disceptatio est. Tunc autem laesus plene dimittit, quod ei laedens intulit, quando in nullo eum penitus post remissionem minus diligit, quam ante remissionem [ f. laesionem] eum diligebat. Nam si 293 quid ei de affectu pristino tollit, aliquid adhuc apud se quasi tenet, et non dimittit. Igitur et ille quod fecit, satisfactione quantocius curet, et iste nihilominus sine disceptatione dimittat: quatenus et ille ex totis cordis medullis quidquid laesionis fecit, fecisse se poeniteat, nequaquam ulterius [Col. 0553A] laedere praesumens: et iste quoque hoc modo poenitenti plene indulgeat, nihil prorsus erga eum ob hoc amoris minus in mente habens. Si autem invicem se laeserint; invicem sibi debita relaxare debebunt propter orationes vestras, quas utique quanto crebriores habetis, tanto sanctiores habere debetis. Apte quidem, ut sicut neuter ab alterius laesione abstinuit: ita et in remissionem alternam neuter alteri desit. Propter orationes, inquit, vestras ut sicut invicem sibi debita relaxant, ita ut et relaxent, et a Domino veniam mereantur consequi, vestrae orationes succurrant. De quibus orationibus bene dicitur quod, quanto eas crebriores habemus, tanto et sanctiores habere debemus, quia multum quoque spiritualis sanctitatis conferre ipsa earum frequentia [Col. 0553B] debet.
VII. Sequitur: Melior est autem, qui, quamvis ira saepe tentatur, tamen impetrare festinat, ut sibi dimittat, cui se fecisse agnoscit injuriam: quam qui tardius irascitur, et ad petendam veniam tardius inclinatur. Quamvis bonum non sit etiam semel cadere, tamen minus malum est etiam saepius ruere, si tamen toties perseverans resurrectio succedit, quoties aliquando quoque cessatura ruina praecedit, quam sic semel prosterni, ut nunquam deinceps contingat erigi. Ita sentire possumus, et debemus, et de duobus istis, quae praeponuntur: de eo videlicet, qui propriae infirmitatis tentante instabilitate cito movetur, et suum humiliter agnoscens excessum cito humiliatur; et de eo, qui tardius [Col. 0553C] commotioni assentitur, et tardius humilitati se submittit. Notandum vero est quod duo hoc in loco beatus Augustinus genera exprimere videtur irascentium; unum videlicet eorum, qui cito quidem commoventur, et festine humiliantur; alterum vero qui tarde econtra ad iram provocantur, et tarde ad humilitatem inclinantur. Ex his duobus generibus, secundum asserit esse deterius primo. In quinto quoque libro Moralium haec duo beatus Gregorius tangit; et alia duo expresse tangere non omittit. Unum scilicet, quod cito movetur, et tarde humiliatur; aliud vero quod econtra tarde irascitur, et citius ad mansuetudinem inclinatur. Horum autem duorum subsequentium, primum longe deterius [Col. 0553D] est secundo: sic illorum praecedentium secundum deterius primo. Dicit de his [Col. 0553D] S. GREG. l. V Mor., c. 32. hoc modo: Sciendum vero est, quod nonnullos ira citius accendit, facilius deserit; nonnullos vero tardius quidem commovet, sed durius tenet. Alii namque accensis calamis similes, dum vocibus perstrepunt, quasi quosdam accensionis suae sonitus reddunt: citius quidem flammas faciunt, sed protinus in favillam frigescunt. Alii autem lignis gravioribus, durioribusque non dispares accensionem tarde suscipiunt, sed tamen semel accensi difficilius exstinguuntur: et quia tardius in asperitatem se concitant, furoris sui diutius ignem servant. Alii (quod est nequius) et citius iracundiae flammas accipiunt, et tardius deponunt; nonnulli vero has et tarde suscipiunt, [Col. 0554A] et citius amittunt. In quibus nimirum quatuor modis liquido lector agnoscit, quod et ad tranquillitatis bonum ultimus plus quam primus appropinquat, et in malo secundum tertius superat. Haec vobis ideo ad mentem revocavimus, ut ad remittendum ei, qui licet festine moveatur, tamen ad poenitentiam cito humiliatur, inflexibiles non sitis, scientes illum esse meliorem, quam qui tardius irascitur, et tardius ad petendam veniam inclinatur.
VIII. Qui autem nunquam vult petere veniam, aut non ex animo petit, sine causa est in monasterio, etiamsi inde non projiciatur. Ad hoc quoque in monasterio sumus, ut quotidiana, imo assidua, tam nocte quam die, nostra Deo omnipotenti sacrificia offeramus. Quae autem sacrificia, nisi sancta exercitia [Col. 0554B] nostra? Quidquid enim boni agimus: seu videlicet cum naturitati silentii insistimus, seu cum pro aedificatione proximi linguam in verba relaxamus, seu cum lectionibus assidemus, seu cum meditationibus studemus, seu cum operibus necessariis operam damus, seu cum orationibus incumbimus, et maxime cum sanctis ipsis altaribus concussi, et liquefacti astamus: ad spirituale pertinet sacrificium nostrum, quod Patri omnipotenti per Filium ejus Jesum Christum, unicum Dominum nostrum, in sancto utriusque Spiritu immolamus. Sed nec istud profecto, nec ullum aliud, quod in hunc modum est sacrificium suscipitur, nisi prius ex animo discordia pellatur. Et ipsam quidem non depellis; nisi cum ab eo, quem [Col. 0554C] laesisti, humiliter veniam petis. Dicitur namque tibi, ut 294 relinquas munus tuum ante altare, et antequam illud offeras Deo, vadas reconciliari fratri tuo (Matth. V, 24) . Et oratio est Psalmistae super hoc, hunc habens modum, Benigne fac, Domine: in bona voluntate tua, Sion, ut aedificentur muri Jerusalem (Psal. L, 20) . In bona voluntate sua benigne facit Deus Sion, quando mentem, ad quam pertinet ipsum nunc per speculum in aenigmate videre (I Cor. XIII, 12) . in beneplacito gratiae suae visitare dignatur. Et haec quidem ad hoc, ut muri Jerusalem aedificentur: virtutes videlicet in interiore homine nostro construantur, quibus verae pacis contemplatio et munita, custoditur, et custodita munitur. Nam visionem pacis, ut scitis, Jerusalem sonat. Ad hoc itaque, ab [Col. 0554D] eo, qui omnium est bonorum Largitor, totis cordis medullis gratiae internae visitationem petere debemus, ut illibatam et inviolatam in mente nostra tenere possimus erga Deum et erga proximum pacem, quatenus benigne faciat Dominus in bona voluntate sua Sion, ut aedificentur muri Jerusalem. Et adjunxit Psalmista: Tunc acceptabis sacrificium justitiae, oblationes et holocausta: tunc imponent super altare tuum vitulos (Psal. L, 21) . In veteri dudum lege sacrificium dicebatur, quando animalia offerebantur; oblatio, quando de rebus siccis aliquid contingebat offerri; holocaustum quoque dicebatur, quando totum in altari accendebatur. Ad eos itaque, ut de horum differentia paulo latius loquamur, sacrificium [Col. 0555A] videtur pertinere, qui spiritu in se facta carnis mortificant, et quidquid in se carnale illicite vivere appetit, continentiae jugulo trucidant. Oblatio vero ad eos, qui se ad interiora semper extendentes, ac discernentes et meliora decernentes, de virtute in virtutem corroborantur per Spiritum Dei in interiori homine; et ad perfectum sanctae novitatis tramitem spirituali magis ac magis conversatione tendunt. Nam holocaustum eos specialiter innuit, qui devictis illicitis carnis motibus, calcatis ex toto desideriis terrenis, ad ipsum jam perfectionis fastigium pennis coelestium desideriorum evecti pervenerunt: totos, ut ita dicam, se in solius Conditoris sui amore tenentes succensos, et tenaci imo insolubili verae dilectionis glutino ei unitos. Primi itaque [Col. 0555B] incipientes, secundi proficientes, tertii vero perfecti sunt. Primi ambulant in plano; secundi ascendunt in olivo; tertii volant in summo.
IX. Vitulos quoque super altare imponimus, quando lascivientes in nobis motus cultro maturitatis ad imitationem Christi mortificamus. Cum autem sacrificium, oblationem et holocausta habuerimus, non deerunt plerumque vituli, quos necesse est, ut super altare imponamus; quia cum motus in nobis carnales subjicimus; cum in spirituali conversatione multum proficimus; cum ipsum perfectionis culmen nos apprehendere putamus: quosdam nonnunquam in ipsis arcanis cordis nostri insolentes lasciviae motus, tentante nos vel voluptate, aut curiositate, aut certe vanitate erumpere sentimus, quos [Col. 0555C] opus, ut descendentes super cadavera volucres cum Abraham abigentes (Gen. XV, 11) , spirituali quodam imperio ex imitatione Christi animati mentis dominio subjiciamus. Sed quid esse putamus, quod sanctus David tunc dicit Dominum acceptaturum sacrificium justitiae, oblationes et holocausta: tunc etiam imponendos super altare vitulos (Psal. L, 21) , cum prius ad aedificandos muros Jerusalem, benigne facit Deus in bona voluntate sua Sion. Nimirum ad hoc pertinet, quod nobis Deus praecipit, relicto munere nostro ante altare, prius ire, et reconciliari fratri nostro, et tunc venire, et offerre munus nostrum (Matth. V, 24) . Cum igitur, fratres, ad hoc in isto monasterio simus, ut talia Deo omnipotenti [Col. 0555D] in sancta conversatione sacrificia offeramus; ea autem Deus non accipiat, si fratribus nostris non reconciliamur; pro eo, ut jam docuimus, tunc acceptet sacrificium justitiae, oblationes et holocausta; tunc imponendi sunt super altare vituli, cum ad aedificandos muros Jerusalem benigne faciat in bona voluntate sua Sion: quid concluditur, nisi hoc quod in loco isto beatus Augustinus dicit: eum videlicet sine causa esse in monasterio, etiamsi inde non projiciatur, qui petita humiliter venia fratri suo non reconciliatur? Ille, inquit, sine causa est in monasterio, etiam si inde non projiciatur, qui non vult petere veniam, aut non ex animo petit. In quibus verbis duo nobis mala subintelligenda relinquit: duritem videlicet obstinationis, et duplicitatem simulationis. [Col. 0556A] Qui, inquit, non vult petere veniam: ecce obstinatio. Aut non ex animo petit: ecce et simulatio. Patet itaque ex his, obstinatos sine causa esse in monasterio, et simulatos; quia nullam specialem salutem operantur, quos vel 295 insensibilitas duros, vel duplicitas exhibet fictos. Quid ergo est? Utique necesse est, ut veniam petere velimus, et ex animo petamus; ne sine causa in monasterio simus, etiamsi inde non projiciamur, si nos vel obstinatio inflexibiles, vel simulatio duplices reddit. Videte, fratres, ad quae, qualia, quot et quanta mala proruimus, cum verba aspera, quae lites concitant, non declinamus. Hinc salubris quoque exhortatio subinfertur, cum dicitur: Proinde vobis a verbis durioribus parcite. Certe bonum hoc; quia, ut ait Salomon: [Col. 0556B] Responsio mollis frangit iram et sermo durus excitat furorem (Prov. XV, 1) . Declinate, fratres, verba dura, verba amara; suavia quoque proferte, et dulcia in usu habete. Mementote, quia scriptum est: Verbum dulce multiplicat amicos, et mitigat inimicos (Eccli. VI, 5) .
X. Ne sint, quaeso, aliqui inter vos perturbatores pacis, unitatis divisores, turbati, et alios turbantes, seminantes inter fratres discordias (Prov. VI, 19) . Quales Deus non modo odit; sed et detestatur eos anima ejus, mortiferum illud, quo ipsi inflati sunt, venenum non solum per pravae conversationis exemplum propinantes; sed et per suggestionem perniciosi consilii aliis infundere gestientes. Vos autem, fratres, non ita didicistis Christum, si tamen illum [Col. 0556C] audistis, et in ipso edocti estis, sicut est veritas in Jesu (Ephes. IV, 20) . Pax vobis, speciale ipsius pacifici nostri verbum est. Haec, inquit, locutus sum, ut in me pacem habeatis (Joan. XVI, 33) . Item: Pacem habete, ait, inter vos (II Cor. XIII, 11) . Qui conturbat vos, portabit judicium, quicunque est ille (Gal. V, 10) ; et: Qui tangit vos, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) . Vox Domini est, in Apostolo loquentis, et Propheta. Idem ergo sapite: pacem habete, et Deus pacis, et dilectionis erit vobiscum (II Cor. XIII, 11) . Unusquisque vestrum modis omnibus ab alterius caveat laesione, sollicitum se exhibens servare unitatem Spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 3) , si fieri potest, quod ex se est, cum omnibus hominibus [Col. 0556D] pacem habens: quia sicut, teste Domino, filii Dei vocantur pacifici (Matth. V, 9) , sic audenter dico, quod filii diaboli vocari digni sunt, qui seminatores discordiae sunt. A verbis itaque vobis durioribus parcite.
XI. Impleatur illa in vobis prophetia, quae talis est: Conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces (Isa. II, 4) . Et adjunxit: Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium (ibid.) . Gladius et lancea arma sunt, et vulnera infligunt; vomer autem et falx instrumenta quaedam usui humano valde necessaria sunt, et hominum pastui serviunt. Sed cum, arma gladius et lancea sint eo minus gladio percutimus; lancea vero longe posita attingimus. Similiter cum instrumenta vomer et falx valde necessaria sint: vomere [Col. 0557A] quidem terram suffodimus in arando; falce vero segetem secamus in metendo. Et quid esse putamus gladios, et lanceas, nisi duras verborum asperitates, et asperas eorum duritias, pacem in auditorum cordibus perturbantes? Nonne hoc sensit sanctus David, qui linguam asserit filiorum hominum gladium acutum (Psal. LVI, 5) . Gladio itaque, et quidem valde acuto proximum feris, cum cum verbo probroso, et aspero tumore superbiae afflatus aggrederis. Sed converte gladium tuum in vaginam (Matth. XXVI, 52) , in teipsum convertito ferrum, increpans, et accusans teipsum, considerans magis trabem, quae est in oculo tuo; quam festucam, quae est in oculo fratris tui (Matth. VII, 3) : et propriae accusationis acumine suffodiens interiora tua, qui proximi [Col. 0557B] iratus pungere solebas etiam exteriora. Lanceis vero longe positos tangis, dum absentes a verbis detractionis tuae quietos esse non sinis: Deo te odibilem exhibens, dum surdo contra legem maledicere praesumis (Lev. XIX, 14) ; consumptione nihilominus te exhibens dignum, dum symbola dans, et venenosis potibus vacans, carnes quoque ad vescendum confers (Prov. XXIII, 21) . Sed tam proximi, quam propria bona ulnis amoris amplectere, et quod te in futuro ob hanc benevolentiam manet, praemium intuere. Quod si sollicite agere studueris, nimirum lanceas tuas mutabis in falces, dum tam proximi, quam propriis, modis omnibus, benedictionibus insistens, agnoscis te de benedictionibus messurum vitam aeternam (Gal. IV, 8) ; atque a derogationibus [Col. 0557C] proximi cessans, illis intendis utilitatibus sermonis, pro quibus dignus sis in futuro praemium aeternae recipere refectionis. Non levet, quaeso, in vobis gens contra gentem gladium: sed a verbis vobis durioribus parcite. Quod quidem tunc agitis, cum vos non defendentes, ut Apostolus admonet, datis locum irae (Rom. XII, 19) . Sed nec exerceamini ad praelium: vobis a verbis durioribus parcentes. Quod certe tunc facitis, cum honore invicem praevenientes, et in humilitate, superiores spiritu vos invicem arbitrantes: nequaquam efficimini inanis 296 gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes. Quam salubre igitur verbum hoc, a verbis durioribus parcite. Quod si forte verba vos duriora proferre [Col. 0557D] contigerit: audite, quid beatus Augustinus adjungat.
XII Quae si emissa fuerint ex ore vestro: non pigeat ex ipso ore proferre medicamenta, unde facta vulnera. Hoc est, ut in petendo humiliter veniam, proferatis mollia: qui in concitando et congerendo, protulit dura. Quid enim aliud sagitta acuta, per quam emissam vulnus infligitur: quam verbum durum, per quod prolatum molestia irrogatur? Nam quasi arcus tenditur, cum os aperitur, et indiscrete volans sagitta ferit et vulnerat, cum lingua temere se movens, proximum corripit et contristat. Sed medicamenta, quae vulnera ista sanitati restituunt, verba sunt dulcia, quae a corde fratris molestiam depellunt. Quando autem necessitas disciplinae [Col. 0558A] in moribus coercendis vos dura verba dicere compellit: etiamsi vos modum excessisse sentitis, non a vobis exigitur, ut a vestris subditis veniam postuletis: ne apud eos, quos oportet esse subjectos, dum nimium servatur humilitas, regendi frangatur auctoritas. Videtur, quantum ex his verbis conjicere possumus, quod ea, quae de petenda venia dicta sunt, sic intelligenda sunt: non quidem ut praelati a subjectis, sed inferiores a superioribus, aequales etiam ab aequalibus veniam petere debeant. Ipsos quoque ut mores subjectorum sub rectitudinis moderamine constringant, verba saepe dura commotionis proferre compellunt; et fortassis multoties duriora proferunt, quam debuerunt. Et hoc eis inde connivendum, quia quos ita corripiunt, ardenter [Col. 0558B] amant. Ut autem Ecclesiastes dicit: Verba sapientum sunt quasi stimuli, et quasi clavi in altum defixi (Eccle. XII, 11) ; quia vero, prout officium exigit, sincera pro eis affectione solliciti sunt; nullo modo quidquam in eis aequanimiter videre possunt per quod, vel Deum offendant, vel aliquod in animabus suis periculum, vel dispendium incurrant. Unde et parcere linguae non audent, cum eos delinquere vident, insonantes buccina; ut gladium, qui venit tollere animam, prope esse deprehendant, scientes iratum fuisse Dominum Heli; eo quod noverat indigne agere filios suos, et non corripuit eos (I Reg. II, 22) . Hinc quam saepe evenit, ut dum multum amant, increpationem nonnunquam usque in nimiam asperitatem protrahant, et modum in corripiendo [Col. 0558C] excedant. Unde et beatus Gregorius dicit: Plerumque hoc magnis doctoribus contingit, ut quo magis alta charitate fervent, et modum correptionis exaggerent, et lingua aliquid, quod non debet, dicat; quia mentem, quantum debet, dilectio inflammat. Sed cum sic eis contingit, exigi non debet, ut ab eis veniam petant, qui subjecti sunt. Et hoc ideo: ne dum nimis in isto ostenditur mansuetudo humilitatis, reverentia apud illos minor sit paternae auctoritatis. Idcirco ut quae praelatis, loco Dei praesidentibus, debetur integra in illis reverentia custodiatur, necesse, ut sic subjectis disciplina correptionis, cum forte deliquerint, exhibeatur; ut tamen ab eis, etiam cum mensuram excesserint, venia non petatur. [Col. 0558D] Dico, ut disciplina exhibeatur; quia sunt nonnulli subditi, in quibus, nisi prius disciplina seminetur, reverentia postmodum non metetur.
XIII. Verumtamen hoc non generaliter de omnibus, sed de quibusdam, et nonnisi de illis, qui valde imperfecti sunt et teneri, dico: qui, dum vident praelatum suum aliquantum se dejicere et communem se eis habere, dedignantur eum venerari, et qualis in oculis propriis est, talis est in eorum. Caeterum sapientes et boni discipuli quo magis humilem praelatum suum intuentur, eo magis reverentur; et quo plus communem considerant, eo et humilius honorant. A talibus fortasse subjectis, si quandoque petent veniam praelati, non multum, ut mihi videtur, sunt culpabiles dicendi; quia causa et occasio [Col. 0559A] magna haec humilitas est ut magis ac magis regendi augeatur auctoritas. Verum non exigitur ab eis, ut ab illis subditis veniam petant, quos etiam tales esse, non ignorant, ut quo eos humiliatos esse considerant, eo in suis oculis viliores eos non habeant: ne apud eos, quos oportet esse subjectos, dum nimium servatur humilitas, regendi frangatur auctoritas. Sed tamen petenda est venia ab omnium Domino, qui novit eos, quos plus justo corripitis, quanta benevolentia diligatis. Potest aliquando fieri, ut plus justo eos forte corripiant: sed non minore tamen eos benevolentia ament. Idcirco ab eo venia petenda est cui sincera, quae in occulto erga subjectos fervet dilectio, ignota non est. 297 Quam profecto eo citius concedit, et culpam [Col. 0559B] ignoscit, quo evidentius, causa emendationis, et mediante fervore dilectionis, eam perpetratam agnoscit. Quod autem hoc loco beatus Augustinus praelatos, cum forte modum in corripiendo excedunt, petere veniam ab omnium Domino jubet; etiam institutio legalis continet, quae hunc modum habet: Si quis abierit cum amico suo simpliciter in silvam ad ligna caedenda: et securis fugerit manum, ferrumque lapsum de manubrio, amicum ejus percusserit et occiderit: hic ad unam supra dictarum urbium fugiet, et vivet (Deut. XIX, 5) . Quid enim est, cum amico suo aliquem ad silvam ire, nisi praelatum, ut B. Gregorius exponit [Col. 0559] B. GREGORII de excessu correptionis sermocinatio. , cum subjecto suo de intuendis ipsius delictis se intromittere? Quid simpliciter ligna caedere, nisi delinquentis pia intentione vitia [Col. 0559C] resecare? Quid est securim manum fugere, nisi increpationis modum excedere? Quid vero ferrum de manubrio prosilire, nisi sermonem de correptione duriorem exire? Et quid amicum occidere, nisi auditorem, a spiritu charitatis illata doloris molestia, perimere? Quid denique hunc, qui percussit, ad unam trium urbium fugere et vivere, nisi praelatum, qui in corripiendo mensuram excessit, fidei, spei, et charitati inniti, et petita a Domino venia, remissionem ab eo consequi? Quod ergo in lege, illum, qui percussit, ad unam trium urbium fugere et vivere est: hoc in Regula Patris nostri est; eum, quem necessitas disciplinae moribus coercendis dicere dura verba compulit, unde et modum excessit, [Col. 0559D] veniam ab omnium Domino petere.
XIV. Non enim carnalis, sed spiritualis inter vos debet esse dilectio. Sicut nulla virtus dilectione major est, cum in bono homine est, et ad bonum est, ita nullum vitium ea deterius, cum in malo et ad malum est. Est enim dilectio bona, et mala; sicut omnibus boni causa, et occasio illa est: ita et omnis mali ista. Nam per illam, omisso malo, admittitur omne quod bonum est; per istam vero, omisso bono, admittitur omne quod malum est. Ista carnalis, illa vero spiritualis, est. Carnalis, quia quod carni suave est, suggerit et fovet; spiritualis, quia quod spiritui utile est, per intellectum docet et per affectum adimplet. Et illa ad carnales, haec autem pertinet [Col. 0560A] ad spirituales; ut qui carni in illicitis suis desideriis favent, et ipsi se carnaliter amant; qui vero spiritu facta carnis mortificantes, perfectum spiritum in sanctitatis proposito quaerunt, spiritualem nihilominus sibi affectum impendunt. Tales certe nos esse debere, et ordinis nostri clamat sublimitas, et habitus invitat humilitas, et insolubile cogit vinculum nostrae professionis. Et quia tales nos esse debere, Pater noster agnovit, ideo dicit, quod non carnalis, sed spiritualis inter nos debet esse dilectio. Sed quid esse putamus, quod postquam asseruit eos, quos plus justo plerumque solemus corripere, multum nos diligere, confestim non carnalem, sed spiritualem dixit inter nos debere esse dilectionem? Praemisit siquidem: Petenda est venia ab omnium [Col. 0560B] Domino; qui novit etiam eos, quos plus justo forte corripitis, quanta benevolentia diligatis. Statimque adjunxit: Non enim carnalis, sed spiritualis inter vos debet esse dilectio. Ac si hoc ad spiritualem plerumque pertineat dilectionem, quae debet esse inter nos: quod magna eos benevolentia diligimus, quos plus justo forte corripimus. Et quidem ita est; nam quia multum diligimus, multum corripimus. Et plerumque dum multum corripimus, contingit ut in ipsa correptione etiam modum transeamus. Sicque spiritualis, quae inter nos dilectio est, ut modum in correptione transeamus, causa et occasio est. Qui novit, inquit, etiam eos, quos plus justo forte corripitis, quanta benevolentia diligatis. Non enim carnalis, sed spiritualis inter vos debet esse dilectio. Ac si [Col. 0560C] diceret: Novit Deus non esse mirum, quod eos plus justo forte corripitis, quos magna benevolentia diligitis, cum non carnalis, quae esse non debet, sed spiritualis, quae esse debet, inter vos sit dilectio. Raro autem carnales eos plus justo corripiunt, quos carnaliter diligunt; quia nec corripiunt. Eis quippe in pravis suis actibus favent, eosque fovent, sibique ea quae agunt, nefaria placent, quia ea, quae diligunt, eos agere vident. Unde et blandis eos adulationibus excipiunt, non autem duris invectionibus corripiunt, cujus horribilis mali causa et occasio est carnalis, quae inter eos est, dilectio.
XV. Inter vos autem, fratres, spiritualis debet esse dilectio, quae nimirum dum plurimum fervet [Col. 0560D] in corde, interdum etiam erga eos, quos specialiter, imo singulariter amplectitur, modum 298 excedere solet in correptione. Sed quia multum hanc, de qua loquimur, virtutem eximiam inter eximias virtutes caeteras, imo prae caeteris sacra Scriptura commendare consuevit, libet de ea profusius aliquid tractare, et qualiter nobis ad salutem necessaria sit, demonstrare. Sine dilectione mens nullo modo valet esse humana; sed attendat sollicite, quid diligat. Haec autem inter caetera, quae diligit; imo ante caetera, quae diligere valet homo, diligere debet Deum, proximum suum, seipsum: tria haec. Deum, ut bonum suum, quo frui debet; seipsum, qui frui debet; proximum suum, cum quo frui debet. Clamat Dominus [Col. 0561A] per legem suam. Diliges Dominum Deum tuum (Deut. VI, 5) . Dicit adhuc: Diliges proximum tuum; et adjungit: sicut teipsum (Luc. X, 27) . Nusquam tamen scriptum invenitur: Diliges teipsum. Accepit tamen homo praeceptum, ut diligat et seipsum, quando praeceptum accepit, ut diligat Deum suum. Diligit namque seipsum, cum diligit bonum suum. Bonum autem suum quid aliud est, nisi Deus suus? Ipse quippe, a quo ei est, ut sit ipse, et in quo ei est, ut bene ac beate sit. Sed non simpliciter dicitur, diliges teipsum: ne carnalem erga seipsum sibi putaret habendum affectum; ut seipsum diligeret, si speciale acciperet praeceptum. In homine namque duo sunt: anima et corpus, caro et spiritus. Carnem suam homo diligeret, etiamsi ei jussum [Col. 0561B] fuisset ut non diligeret; jugi namque universi sentimus experientia, verum esse, quod Apostolus dicit: Nemo unquam carnem suam odio habuit (Ephes. V, 29) . Et quia multum non est odio non habere, adjungit: Sed fovet et nutrit eam (ibid.) . Utique nemo unquam carnem suam odio habere potest, et quia hoc parum esse videtur; nemo carnem suam non amare potest. Quia igitur per irrefragabilem naturae violentiam, ut longe ante nos dictum est, carnis suae amor sufficienter homini inerat, non erat praecepto constringendus, ut illum haberet; sed admonitione potius temperandus, ne nimis haberet. Unde et Apostolus, cum in praedicatione sua, quod in necessariis licite carnis cura possit fieri occulte subintelligendum relinqueret, eam in desideriis fieri [Col. 0561C] aperte prohibuit. Carnis, inquit, curam ne feceritis in desideriis (Rom. XIII, 14) . Quod esse novit superfluum, abscidit; quod vero necessarium, concessit.
XVI. In hoc autem solo, quod primo loco posui; homo antequam in paradiso peccavit, carni suae adesse consuevit. In hoc autem, quod in isto secundo statu, in quo nunc est, si tamen status esse dicendus est, ubi per peccatum lapsus est, et non potius ruina, eidem carni suae, a propria cupiditate tentatus, abstractus et illectus adesse consentit. Carnem quippe suam ante peccatum per naturae affectum dilexit, sed ad necessitatem; post peccatum vero per vitium concupiscentiae jam diligere solet ad superfluitatem. Et idcirco hac in parte praecepto non [Col. 0561D] eget, ubi voluntarius est, etiamsi non moveatur; sed prohibitione potius, et admonitione, ne nimis in praeceps eat, etiamsi non teneatur. Si ergo dilectio carnis in praecepto ponenda non erat, de qua evidentius constabat quia satis haberetur, etiamsi non praeciperetur, et nimis fortassis plerumque teneretur, si non et in ea parte, qua nimis est, temperaretur. Dilectio vero animae, ut jam diximus, in eo intelligitur, quod homo Deum suum diligere jubetur. Diligat ergo homo carnem suam, sed diligat discrete. Seipsum vero diligit et proximum suum, cum diligit Deum suum. Est itaque triplex nobis haec habenda dilectio: ad nosipsos, ad proximum nostrum, ad Deum nostrum. Diligamus nosipsos, sed quantum ad carnem, temperate; proximum juste, Deum pie; [Col. 0562A] quatenus juxta id quod Apostolus monet: sobrie, et juste et pie vivamus in hoc saeculo (Tit. II, 12) . Sicque secure poterimus exspectare beatam spem, et adventum gloriae magni Dei, si nec superflue nosipsos, nec injuste proximum, nec tepide diligamus Deum. O felix hominum genus, si vestros animos amor, quo coelum regitur, regat.
XVII. Examinemus itaque, dilectissimi nobis in Domino fratres, amorem nostrum, conveniamus affectum nostrum, diligamus nos invicem in Deo: diligamus et propter Deum. Haec via: ambulemus in ea: nec ad dextram, nec ad sinistram declinemus (Isa. XXX, 21) . Sincerum semper et stabilem, ubique amorem circumferamus, studentes omni diligentia, primo quidem ut sit; secundo ut crescat; [Col. 0562B] tertio ut maneat; ut acquiratur, et acquisitus magis ac magis augeatur, et auctus retineatur. Quid enim valet primum, nisi secundum adsit et tertium? Nam ad hoc posuit Deus Adam in paradiso 299 voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Et quid juxta sensum moralem accipi valet paradisus, nisi speciosus, amoenus, et prae cunctis aliis, si quae tamen sine isto sunt, vitae hujus deliciis, sanctus sincerae charitatis affectus? Hic enim est, in quo Deus posuit omne lignum visu pluchrum, et ad vescendum suave (Gen. II, 9) ; quia omnis, quem in corde nostro per infusionem sancti Spiritus charitatis concipit cogitatus, et suavis coram Deo est, ad affectum, et decorus coram proximo, ad effectum. Ibi demulcet Deum per puritatem internae affectionis; [Col. 0562C] hic vero excitat proximum, per foecunditatem egregiae actionis. Hic quoque ille paradisus est, ad quem irrigandum, de loco voluptatis egreditur fluvius, qui inde dividitur in quatuor capita; quia a Deo, qui verae, et non fallacis voluptatis locus est, ad sanctificandum charitatis affectum, illud salubre exit edictum, quod modis quatuor distinguitur: tribus, qui ad dilectionem Dei pertinent, et uno, qui ad proximi. Quia Deum suum homo diligere jubetur ex toto corde suo, ex tota anima sua, et ex tota virtute sua; proximum vero, tanquam seipsum. Posuit itaque Deus Adam in paradiso et ad hoc, ut operaretur, et custodiret illum; quia non solum insistere debemus, ut charitatis in nobis affectus sit; verum [Col. 0562D] etiam, ut crescat et maneat. Crescit vero, dum qui in paradiso positus est, operatur; manet, dum custodit.
XVIII. Haec autem, de qua loquimur, charitas tanta, ac talis est, ut caeterarum omnium virtutum teneat primatum: sine qua virtutes caeterae vocari quidem, sed falso virtutes nullatenus possunt; esse autem veraciter virtutes nullatenus possunt. Haec juxta Paulum, perfectionis est vinculum (Col. III, 14) , haec linguas hominum et angelorum excedit; haec omnem scientiam et omnem mysteriorum supergreditur notitiam; haec etiam fidem, quae montes transfert, exsuperat; sine qua nec omnium facultatum in cibos pauperum distributio, prodest; sine qua ipsa etiam corporis combustio poenam quidem habet sed [Col. 0563A] nullum prorsus meritum, vel praemium habere valet (I Cor. XIII, 1-3) . Haec autem lignum vitae in paradiso (Gen. II, 9) , haec unitas cubiti in consummatione et summitate arcae Noe (Gen. VI, 16) ; haec scala dormienti ostensa in itinere (Gen. XXVIII, 12) ; haec erecto ab eo in titulum lapide, effusum oleum (ibid. 18) , haec, quia nimis longum est ire per singula, speciale Christi praeceptum (Joan. XV, 12) ; haec legis plenitudo (Rom. XIII, 10) . Haec illa dilectio est, quae inter nos specialiter esse debet, de qua dicit Pater noster quod non carnalis, sed spiritualis esse debet. Nam haec non carnalis, sed spiritualis est. In corporibus quippe pluribus facit cor unum et animam unam. Ecce quam multa hic corpora videmus? Sed oportet ut sit spiritus unus. [Col. 0563B] Spiritum unum, sciatis me unum, eumdemque, et ad idem, in bono secundum Deum velle consensum, et in malo secundum ipsum nolle, appellare. Ad hunc spiritum unum, et illud pertinet unum, de quo sanctus David: Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) . Et quidem fratres multi; sed habitant in unum. Et id quam bonum, quamque jucundum, quando habitantes in unum, et ipsi fiunt unum? Dum enim ad invicem ex toto, se totos, ut alibi nos dixisse reminiscimur, dedunt, ut dum nullus eorum suus est, sed alter eorum alterius sit, et hoc de eodem plene in eodem velle, et in eodem plene de eodem nolle: nullo eorum alteri quidquam praesentium, non solum praeponente, sed nec in aliquo vel comparante: nullo eorum alterum in [Col. 0563C] ullo fastidiente, sed ad omnia et in omnibus ab invicem cum benevolentia et charitate, ut ait Marcus Tullius [Col. 0563D] CIC. pro Laelio. summaque consensione: quid, quaeso, vel pulchrius anima humana in his duntaxat praesentibus videre, vel delectabilius audire, vel suavius olefacere, vel sapidius gustare, vel aptius, ut nullum de quinque sensibus videar praeterire, poterit palpare?
XIX. O suavis amoenitas! O amoena suavitas! Copiose, et ab imo ebulliens, et in superficie scaturiens, et undique vaporans: fide stabili, spe certa, simplicitate vera, integra innocentia: dilectum, et absentem cum anxietate desiderans, et venientem cum hilaritate suscipiens; et praesenti, nec sine maturitatis [Col. 0563D] reverentia, nec sine reverentiae maturitate, blandiens; cum moerore et abeuntem prosequens, et demorantem exspectans, et venturum expetens, et non venturum dolore insolabili deflens: nullum ei (quod ad se attinet) secretum celans, totum se infundere gestiens; nullo, sine eo, bono frui volens, nulla pro eo pati adversa refugiens; nulla, eo non participante, prospera habere desiderans superbiam, et invidiam contemnens, iram et acediam abjiciens, simulationem et adulationem nesciens, suspicionem, 300 et detractionem abhorrens; in solo dilecti profectu, prae cunctis mundi hujus prosperis, exsultans; in solo et de solo ejus defectu, prae cunctis vitae [Col. 0564A] praesentis adversis, dolens; et ut in brevi multa concludam, non solum omne suum abnegans; sed et se totum ei dedens, nihilque sui ipsius sibi reservans. Sermo, fratres mei, fidus est, et licet bonum sit nos hic esse; oportet tamen ut studeamus devitare fastidium infirmorum, et tantam prolixitatem finire. Libet in calce sermonis hujus, illud egregium apostolorum Principis documentum ad mentem revocare: quod tale est: Animas vestas castificantes in obedientia charitatis, simplici ex corde diligite invicem attentius, renati non ex semine corruptibili; sed per verbum Dei vivi et permanentis (I Petr. I, 22, 23) . Colligere possumus ex his, quod apostolorum primus desiderat, non ut carnalis; sed spiritualis inter nos sit dilectio. Spirituales itaque nos condecet [Col. 0564B] esse, ac spiritualiter invicem diligere: praestante, sine quo hoc non possumus, Spiritu sancto, qui cum Patre, et Filio, a quibus, in una, eademque Deitatis substantia, ab aeterno procedit, vivit et regnat Deus in saecula, Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Quantopere in vita sociali vitanda litium discordiae: ac amanda unitas concordiae. โ 2. Deo debemus cordis munditiam, sodalibus concordiam, superioribus obedientiam. โ 3. Inter superiores mutua dependentia, auxilium, et reverentia necessaria: qui turpiter invicem [Col. 0564C] inhonorant. โ 4. Dissensio inter superiores est totius disciplinae Regularis dissolutio. โ 5. Magna abusio invadentis inferioris potestatem superiorem: at unus alteri habet inniti et mutua dilectione uniri. โ 6. Quaenam obedientia perfecta, vice Dei superioribus exhibita: cujus merito excidunt murmurantes. โ 7. Obedientia triplex, servilis, mercenaria, filialis. Haec a Legislatore commendata. โ 8. Causae graviores deferendae primoribus; praelatis autem ut animarum medicis incumbit, tam salutem integram conservare, quam amissam recuperare. โ 9. Felix praelatorum potestas, quam temperat affectus charitatis; infelix, quam inflat aestus dominationis. โ 10. Quam necessaria praelatis charitas in mente, et servitus in opere. โ 11. Apostrophe ad praelatos de charitate serviente, qua sint felices. โ 12. Qualiter praelati exterius honorati, sint interius coram Deo pedibus suorum [Col. 0564D] substrati. โ 13. Exemplum in opere, deinde correptionem exhibeant in sermone. โ 14. Disciplina in praelatis coercet subditos; qui judices aliorum, Deum judicem reformident. โ 15. Prompta obedientia addit superioribus fiduciam. De spirituali pulchritudine et bono religiosae conversationis odore. โ 16. Veram libertatem servorum Dei constituit charitas. โ 17. Frequentata lectio, praesertim sanctarum Scripturarum, speculum mentis est, referens multiplices fructus. โ 18. Spiritualis animae decor retinendus et augendus; cujus maculae diluuntur dolore praeteriti, et cautela futuri. โ 19. Legislator instar periti medici tum adminicula praebet habitae sanitatis conservandae, tum remedia restaurandae.
I. Tenuit nos, fratres charissimi, aliqua mora, et [Col. 0565A] quidem longiore, quam putavimus, sermo iste praecedens, quem ad charitatem vestram, de cavendo horrore litigii, et acquirenda lenitate concordiae habuimus: non nostrum, sed veritatis sequentes spiritum, ad cujus spectat moderamen verba nostra, et prout vult, et quantum vult, in necessariam extendere prolixitatem; et quando vult et ubi vult ad congruum perducere finem. Quia enim non ignoramus, quod universi, sine ulla exceptione, qui in conversatione religiosa omnipotenti Deo student medullitus placere, et malum illud caeterorum malorum pessimum, inter mala caetera omnibus, quibus valent, modis exsecrari debent, et abhorrere: et bonum illud, aliorum bonorum optimum, inter bona alia in affectu amplecti, et in effectu exercere; [Col. 0565B] cordi nobis fuit, inspirante id nostro ut speramus Spiritui sancto, de quo modo tetigimus, Spiritu, verbis aliquantum profusis magis quam profundis, et illius immanitatem, et hujus vobis explicare sanctitatem: ut plene possitis comprehendere, quid de utroque debeatis judicare. Incumbit [Col. 0565] Reg. cap. 11, de reverentia exhibenda praelatis, deque eorum officio. autem nobis in sermone praesenti, vestram super his dilectionem alloqui, quae usque ad finem supersunt 301 Regulae beati Patris nostri Augustini: ac nostram super verbis tanti doctoris, quae ad institutionem clericorum scripsit, prout possumus expositionem terminare.
II. Praeposito tanquam Patri obediatur, multo magis presbytero, qui omnium vestrum curam gerit. Ab hoc, ut scitis, loco adoriri hodie debemus: quia [Col. 0565C] hic heri substitimus. Postquam nos docuit Pater noster, quales nos debeamus invicem habere, curavit quoque instruere, quales oporteat nostris nos praelatis exhibere. Vas quoque electionis Apostolus Paulus sana, ex more, ac salubri instructione discipulos alloquens, in Epistola ad Romanos dicit: Reddite omnibus debita (Rom. XIII, 7) . Et de diversis quidem debitis subjungit; quia diversos, quibus tenemur obligati, debitores agnovit. Ad extremum tamen universa in sola dilectione conclusit: ut illum sciamus plene reddere, quod debet, qui eam et in affectu veraciter coram Deo habet intrinsecus; et in effectu nihilominus coram proximo utiliter adimplet extrinsecus. Nemini, inquit, quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Et adjunxit: Qui enim diligit [Col. 0565D] proximum suum, legem implevit. Et qui illi sunt, quibus debitores sumus? Utique Deus, socii, et praelati nostri. In occultis autem nostris quam maxime Deo sumus debitores: et necesse ut est in illis etiam, simus redditores. Nam spiritus est Deus, teste homine Deo. Et quid subdit? Eos qui adorant eum: in spiritu, et veritate oportet adorare (Joan. IV, 24) . In spiritu oportet adorare eum, qui spiritus est: et adorare eum est, quod debes, ei reddere. Nam spiritus Deum spiritum adorat: cum in ejus se conspectu humiliat. Porro humilitas ejus, puritas ejus. Et considerate haec per contrarium: si forte haesitatis, vel haeretis. Sapientis haec sententia est quidem [Col. 0566A] vera: Immundus est omnis qui exaltat cor suum. Et quae exaltatio ista, nisi superbia? Si immundus qui se exaltat, quomodo non mundus, qui se humiliat? Cordis itaque munditiam a te exigit Deus; hanc ei debes reddere. Si vero de sociis, et praelatis tuis agitur, cum magno, et vario erga eos tenearis debito constrictus, clamitare solent: Affer, affer (Prov. XXX, 15) . De unitate concordiae isti: de alacritate obedientiae illi. Hi ergo tres, quibus debemus: Deus, socii, et praelatus. Quae autem debemus, puritas munditiae, unitas concordiae, alacritas obedientiae, tria haec. De unitate vero concordiae, quam habere nos convenit in invicem, in sermone, qui hunc proxime praecessit, audistis tam ex Patris vestri, quam ex verbis nostris: qualiter videlicet eam [Col. 0566B] vel retinere debeatis adhuc custoditam, vel recuperare jam forte elapsam. In praesenti quoque commonendi estis super alacritate obedientiae: qualiter videlicet, et quibus eam vos deceat exhibere. Inquiritis quibus? Praeposito, et presbytero. Quaeritis qualiter? Ut Patri quidem praeposito: sed multo magis presbytero. Et quare multo magis presbytero? Quaeritis causam, audite eam. Quia omnium vestrum curam gerit. Sic enim se habet ipse ordo verborum: Praeposito tanquam Patri obediatur; multo magis presbytero, qui omnium vestrum curam gerit. Idcirco, ut ex his conjicimus, illi tanquam Patri, sed isti multo magis; quia plenitudinem iste potestatis nactus est; in partem vero sollicitudinis ille vocatus est.
III. Quorumdam enim assertio est, eum hoc loco [Col. 0566C] vocari praepositum, quem in tempore isto, alio solemus nomine vocare priorem; presbyterum vero, quem usitato apud nos vocabulo, nuncupant abbatem. Quod si ita est, multo magis quam praeposito, huic obediendum: quod enim omnium curam gerit, nullus pene, qui ignorat. Plenitudinem, ut modo diximus, potestatis iste exercet, partem quoque sollicitudinis ille habet; quia in omnibus iste, et prae omnibus praeest; huic vero ille in his, tanquam adjutor adest. Sed pendet ab invicem, et istius potestas in toto, et illius in parte sollicitudo: in tantum ut grandis utriusque officio deesse non possit confusio, nisi alter alteri et humiliter deferat, et efficaciter succurrat. Quid enim in conventu fratrum utilitatis erga eosdem vel operari poterit prior, [Col. 0566D] nisi in utroque hoc bono, reverentia videlicet et auxilio auctoritas ei adfuerit abbatis; vel ipse etiam abbas, si forte, quod absit, in utrovis eorum fidelis ei defuerit sollicitudo prioris? Idcirco invicem se honorent et invicem sibi occurrant. Ille humiliter, hic autem efficaciter. Nec sua jam poterit facile vel integritate minui potestatis plenitudo in abbate: vel officio fraudarit provisionis sollicitudo, in priore. Quod si haec ita agenda sunt, examinent, quaeso, justi judices, quid utilitatis conferat sententia huic prorsus contraria, quam utinam nullum abbatem sic protulisse 302 scirem, sicut aliquem scio. Quanquam nullo modo contingere possit, ut utraque mihi [Col. 0567A] scientia absit. Est autem ista: sed cujus sit non dico: Quid mihi, et priori meo? Quis ille, aut quantus ille? Nullo in praesentia mea me major est: par ei est, qui omnibus in conventu minor est. Quid habere debet amplius ab omni alio fratre, etiam minimo, ubi praesens sum ego? Se ad se trahat, se in se teneat; non se longius aliis extendere praesumat; non erigere altius, non latius dilatare. Cum conventu suo se restringat, sic enim exigit ordo; nec unquam, nec usquam alias appareat; ad hoc ei et omne denegetur tempus, et omnis claudatur locus. Contrahat cornua sua, non se extollat pro nomine suo. Ex me est nomen hoc: durabit quandiu placuerit mihi. Accommodavi illud, non donavi. Sufficientia mea est, non haereditas sua; non peculium [Col. 0567B] suum, sed mutuum meum. Exaltavi, meum erit et humiliare. Faciam hoc, et in brevi. Non ego bonorum suorum. Satis sunt, et praesto, qui priores esse volunt, sciunt et possunt. Egenus non sum, habeo, et abundo, et qui isto sciunt sapientius, et praeesse possunt efficacius; unde nec injuste volo. Unde assumpsi, ibi illum reponam. Non erigat caput me praesidente: me loquente, nec mutire praesumat. Haec ille, et alia forte, in hunc modum. Sed quantum sibi ipsi dispendium inferat in eo, quod sic priorem suum inhonorat, utinam non nimis sero agnoscat. Nam quod non quandoque saltem agnoscet; putare non possum. Haec autem prior deprehendens, subducet humeros suos; et pro eo ulterius [Col. 0567C] medullitus laborare cessabit. Non solum autem; sed et poenitebit eum transacti laboris, nec aliquem pro eo inposterum sustinebit. Tepescet tunc ordinis fervor, nec id fortasse abbas deprehendet: nisi quando exinanita, imo exinanita usque ad fundamentum, disciplina religionis, vix aliquod efficax poterit remedium adhibere.
IV. Ecce quantum sibiipsi abbas nocet, quando priorem suum inhonorare pro modico habet. Quid, quando ei in sollicitudine sua auxiliari non curat? Habet zelum in observatione ordinis prior, et ipse zelanti resistit? Unde, inquit priori, ut tam miserabiliter fratres incarcerare praesumat? Ut quid eos tanta affligit assiduitate, in labore; rigore, in silentio; taedio, in claustro; disciplina, in capitulo? Quod [Col. 0567D] prior temere petentibus, contradicit, abbas concedit. Quod ipse claudit, iste aperit. Relaxat iste, quod ille refraenat. Et ecce dissoluti quid dicunt inter haec? Utinam in capitulo semper abbas esset; prior raro? Nec unquam, nec usquam nobiscum iste; sed semper, et ubique nobiscum ille. Nihil nobis, et priori: includat quando voluerit; ibimus ad abbatem, et aperiet nobis. Ille frangentibus nobis silentium, in capitulo injunget jejunium: quod iste nobis in refectorio relaxabit. Ille nobis licentiam eundi aliquo, quantum voluerit, neget, ibimus ad abbatem, et ad primam petitionis nostrae vocem, exaudiet nos. Sed, dum haec videt, quid ad ea prior dicet? Ut quid ego sic? Cui laboro, et fraudo animam meam bonis? (Eccle. IV, 8.) Quo mihi labor iste multus, [Col. 0568A] cum fructus sit nullus? Cur illa verba surda aure pertranseo: Unus aedificans, et unus destruens: quid proficit eis, nisi ruina? (Eccli. XXXIV, 28.) Cur multum semino, ubi parum colligo? Parum dixi, sed nihil dicere debui; id enim verius. Stultus ego, et insipiens, qui fratrum in me excito furorem; dum ordinis tenere volo rigorem; et in hoc non adjuvantem, sed impedientem sustineo abbatem. Nonne melius, et quietius mihi cum relaxante relaxare: ut eorum possim furorem sedare, et iram placare? Satius mihi habere quietos, quam inordinatos pariter, et inquietos. Ibo ergo mihi, et in foro lenitatis residens, vendam eis dissolutionem, ut emam mihi quietem. Hic jam abbati existit adjutor in concessione dissolutionis; dum ei auxiliari non vult abbas, in observatione [Col. 0568B] rigoris. Quod si haec prior aggredi non audet, pro eo, quod peccatis alienis consentire timet: ut suae quieti consulat, ab officio recedit, eligens magis cedere, quam infructuose stare. Ecce quae inde mala emergunt: cum abbas priori suo auxiliari contemnit.
V. Quid autem de hoc dicemus, quod abbatem suum prior honorare dedignatur, vel adjuvare? Nam et haec abusio magna. Magna, inquam, et detestanda abusio est: quod illum prior honorare despicit, qui eum priorem fecit; quod in officio suscepto juvamen ei impendere non intendit, qui eum ad hoc praefecit. Et ut de primo malo agamus, ecce haec vox ejus: Quid abbati, et conventui? Intromittat se [Col. 0568C] cum officialibus suis de exterioribus, nam mihi commissus est conventus. 303 Quid amodo de eo se intromittit, quem mihi semel commisit? Ego sum, cui incumbit conventum et restringere, et relaxare. Non debet e conventu aliquis ullam ab abbate petere licentiam, non ulli ipse dare. Mentitur, fratres, iniquitas sua sibi: non est ita. Honorem abbatis in conventu, ab eo, et sub eo sibi commisso, quaerere debet prior; nihil penitus contra eum disponere. Et accipite congruum super hoc exemplum. Nihil habuit in domo sua dominus ille Aegyptius, quod non reliquerit in potestate Joseph; verumtamen uxorem ejusdem domini sui, idem Joseph fatetur exceptam (Gen. XXXIX, 9) . Ipsam fortassis acceperat: sed in sollicitudinem, [Col. 0568D] non in potestatem; ut ei provideret, non ut cum ea se commisceret; ut ad necessaria denique ei obsequeretur, non ad turpia ea abuteretur: Sic et prior conventum. Quid enim conventus nisi sponsa est abbatis? Hunc, inquam, conventum prior, nam ipse est Joseph, ad honorem abbatis gubernet juxta quod ei providerit abbas, disponat. Nam, quasi Joseph uxorem domini sui prostituit, cum prior eamdem per omnia cum conventu familiaritatem, et super conventum potestatem, quam, habet abbas, praesumptione temeraria habere contendit: cum praecipiat pater, et advocatus noster, ut praeposito tanquam patri; sed multo magis presbytero obediatur. Quid item de illo priore dicemus, qui abbati suo in ordinis observatione non modo non suffragatur, [Col. 0569A] sed et refragatur? Quod si aperte id non praesumit: id profecto eo periculosius, quo occultius. Si enim aperte ad reaedificandos muros Jericho cervicem suam erigeret (Jos. VI, 26) , resisteretur ei. Nunc autem, putatur esse ex sociis Josue: sed est cum adversariis ejus. Et quae pestis efficacior ad nocendum, quam familiaris inimicus? Ecce cum abbas absens est unicuique dat licere, quod libet; ordinis passim transgressiones, aequanimiter sustinet. Extendit manum suam cum Absalon, et singulos deosculatur, ut sollicitet corda virorum post se (II Reg. XV, 5) . Quidquid construit abbas dum praesens est, ipse destruit in absentia ejus. Sic perit ipse et perimit ordinis, praevaricando, statuta: transgressor existens, et alios transgredi aequanimiter [Col. 0569B] sustinens, imo praecipiens. Qua autem poena mulctandus sit, perpendite, qui ordinis esse non metuit destructor: qui electus est ejus observator. Et cur dixi abbatem, et priorem, praepositum videlicet, et presbyterum pendere ex invicem in tantum, ut in suscepto officio fructuose neuter degere queat, nisi alter alteri congruam reverentiam exhibeat, et plenum auxilium impendat. Si autem perfecte unum, secundum Deum sunt, fructuose jam officium suum exsequi poterunt, eoque securius in universis jam negotiis suis alter alteri poterit inniti, quo tenacius compage sincerae, secundum Deum, dilectionis fuerint uniti.
VI. Qualiter vero sui eis debeant subjecti obedire, [Col. 0569C] in sanctorum passim scriptis poterit, qui voluerit, sufficienter invenire. Scribit, quoque sanctus Pater Benedictus in monachorum Regula hoc modo: Primus, inquit, humilitatis gradus est, obedientia sine mora. Haec convenit his qui sibi nihil Christo charius aliquid existimant. Propter servitium sanctum, quod professi sunt, seu propter metum gehennae, vel gloriam vitae aeternae, mox ut aliquid imperatum fuerit a majore, ac si divinitus imperetur, moram pati nesciunt in faciendo. De quibus dicit Dominus: Ab auditu auris obedivit mihi (Psal. XVII, 45) . Ergo tales hi relinquentes statim quae sua sunt, et voluntatem propriam deserentes, mox ex occupatis manibus, et quod agebant imperfectum relinquentes, vicino obedientiae pede jubentis vocem factis sequuntur: [Col. 0569D] et veluti momento, praedicta magistri jussio, et perfecta discipuli exsecutio ab iis communiter citius perficiuntur: quibus ad vitam aeternam gradiendi amor incumbit. Ideo angustam viam arripiunt, de qua Dominus dicit: Angusta est via, quae ducit ad vitam (Matth. V, 14) . Ut non suo arbitrio viventes, vel desideriis suis, et voluptatibus obedientes: sed ambulantes alieno judicio, et sub imperio in coenobiis degentes, abbatem sibi praeesse desiderent. Sine dubio hi tales illam dominicam imitantur sententiam, quae dicit: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus, qui misit me (Joan. V, 30) . Sed haec ipsa obedientia tunc acceptabilis erit Deo, et dulcis hominibus, si quod jubetur non trepide, non tarde, non tepide, aut cum murmure, [Col. 0570A] aut, cum responso nolentis efficiatur; quia obedientia, quae majoribus praebetur, Deo exhibetur. Ipse enim dixit: Qui vos audit, me audit (Luc. X, 19) . Et cum bono animo a discipulis eam praeberi oportet; quia hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) . Nam si obediat discipulus 304 cum malo animo, et non solum ore, sed etiam corde obmurmuret: etiamsi impleat jussionem, tamen acceptum non erit Deo, qui cor respicit murmurantis. Et pro tali facto nullam consequitur gratiam, imo poenam murmurantis incurrit, si non cum satisfactione emendaverit. Exhibenda est itaque obedientia praeposito; sed tanquam Patri, multo magis presbytero.
VII. Obedientiam, ut aestimo, B. Augustinus filialem requirebat: qui ut Patri, sic praeposito, multo [Col. 0570B] autem magis presbytero obedire jubebat. Nam habet dominus servum, habet paterfamilias mercenarium, habet quoque pater filium. Unusquisque istorum obedit: patri, filius; Domino, servus; et mercenarius ei, qui conduxit illum. Sed ad obediendum servum, impellit timor: mercenarium, allicit spes; filium vero invitat amor. Primus timet, secundus sperat, tertius amat. Obedit igitur primus, quia poenam metuit; secundus, quia mercedem cupit; tertius, quia patrem diligit. Haec obedientia prima ac secunda longe pretiosior et sublimior est; quia manum non metuit, quae feriat, non manum attendit, quae porrigat, sed ipsum in omnibus et prae omnibus amat. Et quod aliud hujus obedientiae [Col. 0570C] praemium erit, nisi ille, quem ipse obediens in ea quaerit? Itaque ut Patri obediamus praeposito, multo autem magis presbytero: quatenus non servos, non mercenarios, sed filios nos esse comprobemus; dum non timore coacti, non cupiditate allecti, sed charitate potius inflammati, paremus.
VIII. Sequitur, ut autem cuncta ista serventur, es si quid minus servatum fuerit, non negligenter praetereatur: sed ut emendandum, corrigendumque curetur; ad praepositum praecipue pertinebit, ut ad presbyterum, cujus apud vos major est auctoritas, referat, quod modum, vel vires ejus excedit. Regularia profecto instituta haec, ad hoc promulgata sunt: ut sollicite custodiantur. Quod si, emergente forte aliquo casu, minus ea contigerit custodiri, nullo modo [Col. 0570D] dentur neglectui; sed cogitetur sollicite, qualiter possint emendari. Major certe plerumque culpa est, post excessum negligere correctionem, quam excedendo lapsum incurrere. Nam hoc contemptus damnabile facit; illud vero ignorantia nonnunquam, aut infirmitas veniale. Unde et Pater noster, cuncta ista, quae ab ipso exordio Regulae, usque ad hunc locum dicta sunt, praecipit, ut serventur; et si quid minus servatum fuerit, jubet ut non negligenter praetereatur: sed ut emendandum, corrigendumque curetur. Pertinere quoque praecipue ad praepositum asserit, ut cuncta ista serventur, et minus servata corrigantur. Quod in his servandis, ac corrigendis modum suum vidit excedere, ad presbyterum studeat referre. Sic enim gradientem per desertum illum antiquum Dei [Col. 0571A] populum minores sub Moyse constituti judices in levibus judicabant: omne autem verbum quod gravius erat, ad ipsius Moysis examen referebant (Exod. XVIII, 13-27) . Sic in hoc jubetur praepositus ad presbyterum referre: quidquid per se secundum canonicam Regulam non valet definire. Unde patet verum esse, quod superius diximus, praepositum videlicet accersitum esse in partem sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis. Unde et de presbytero hic dicitur: Cujus apud vos est major auctoritas. Ad quod etiam pertinet, quod superius obediri multo magis presbytero jubet. Major nimirum exhiberi obedientia ei debet, qui majorem auctoritatem habet. Haec igitur duo, referente praeposito ad presbyterum, quod modum, vel vires ejus excedit: hoc [Col. 0571B] est, consulente eum super his, in quibus ipse minus sibi sufficit, studiose exercenda sunt: primum quidem, ut cuncta ista serventur: secundum vero, si quid minus servatum fuerit, non negligenter praetereatur; sed ut emendandum, corrigendumque curetur. Quid enim aliud praelati sunt, nisi spirituales medici? Et haec quidem duo ad carnales etiam pertinent medicos: salutem habitam custodire, et amissam recuperare. Quasi vera salus custodietur, cum illibata sanctitas in religiosa conversatione conservatur; et quasi amissa salus reparatur, cum quae minus servata est sanctitas, emendatur. Intendant itaque studiosissime implere officia sua praepositus, et presbyter; qui animarum sunt medici, quibus ex suscepto incumbit ministerio, et ab aegritudine immunes [Col. 0571C] reddere sanos, et sanitati restituere aegros. Sed accedamus jam ad id, quod subjungitur: in se quippe aliquid habet, quod diligenter discuti debet. Est autem istud:
IX. Ipse vero, qui vobis praeest, non se existimet potestate dominante, sed charitate serviente felicem. Ille utiliter praeest, cui humilitas in cura regiminis non deest. 305 Hujus voluntas magis est prodesse, quam praeesse, cui placet onus, non honor; officium, non nomen; quem charitas inflammat, non potestas elevat; quem delectat servitus aliis impensa non ab aliis suscepta. Hic felix est, sed adhuc in merito. Hac mediante felicitate, ad illam quandoque perventurus est, quae erit in praemio. Non, inquit, ipse se [Col. 0571D] existimet potestate dominante; sed charitate serviente felicem. Videtur, quod praesumptio potestatis, et austeritas inhibetur dominationis: non autem affectus charitatis, non opus servitutis. Ecce potestas et dominatio: charitas et servitus, quatuor haec. Et quidem pene semper potestati se solet inserere dominatio; nunquam vero charitas in corde caret humilitate servitutis, quandiu perfecte flagrat in opere. Potestas tamen semper a bono; dominatio vero plerumque a malo. Nam illa, ab ordinatione divina; haec vero, ab elatione nostra. Non est potestas, nisi a Deo (Rom. XIII, 1) . Sententia haec Pauli est; sed et haec vox ejus: Non quia dominamur fidei vestrae (II Cor. I, 23) . Est et ista: Nos autem servos vestros per Jesum (II Cor. IV, 5) . Magnum certe, et [Col. 0572A] vere praecellens tibi scias a divina gratia donum collatum: si cum multam potestatem habeas, dominari non curas; magisque motus, qui in mente ex potestate gigni solent, potenter premis elatos, quam potestatem gaudes exercere per dominium in subjectos. Nescio quomodo quasi innatus naturaliter humano animo potestatis videtur appetitus; ita ut rarus sit, qui eam vel cum non habetur, non desideret, vel cum habetur, amittere non formidet, et cum forte amittitur, amisisse se non doleat. Ostendens evidenter per dolorem, quo cruciatur in amissione, quae eum fovebat delectatio in possessione; quia illi nimirum rei, cui omnis deerat delectatio possessae, nullus inesse solet cruciatus amissae. Plerumque vero, etiam cum forte eam habere non [Col. 0572B] multum affectas, offerri tamen eam tibi desideras; quia, cum non fuerit quaesita, delectat tamen oblata; sicut cruciat quandoque, ut jam diximus, ablata. Consuit multoties, hac in parte, infirmus animus folia ficus, ad operienda verenda sua (Gen. III, 7) . quae hic quam maxime sordent. Facit perizomata, simulans se, hac sola de causa, quod inest potestati, culmen honoris quaerere; ut ex ejus occasione, quod consulit necessitati, commodum exerceat laboris: cum tamen ex ea, et per eam ad fumum exoptet pertingere vanitatis. Qui nimirum fumus, cum elevatus ad superiora fuerit, vero confestim defectu evanescit, vacuasque effertur in auras.
X. Nec tamen caret semper potestas bono, cum sit ipsa a bono: quia non est potestas, nisi a Deo [Col. 0572C] (Rom. XIII, 1) . Et, ut ait quidam: Deus potentes non abjicit, cum et ipse sit potens (Job XXXVI, 5) . Sed est bonum, quod potestas, et in hoc bono multoties malum est in potestate dominium; nec hoc ex potestate, quae a Deo est; sed ex elatione, quae a nobis est. Studeat igitur, qui praeest, reprobare malum, et eligere bonum (Isa. VII. 15) , potestatem pro loco, et tempore, pro persona, et causa, pro modo, et mensura exercens super fratrum transgressiones; non dominium super eosdem fratres. Bene ergo beatus dicit Augustinus; ut non potestate dominante, se existimet, qui praeest, felicem; sed charitate, inquit, serviente. Non igitur in potestate, et dominio felicitas est; est autem in charitate et servitute. Et illa [Col. 0572D] quidem in mente; haec autem in opere est. Illa quoque intus coram Deo, haec autem foris coram proximo; quia et illa ad conscientiam, haec autem ad famam. Quasi cujusdam arboris radix illa est; haec profecto quasi ejus est fructus. Et quo vivacius in occulto illa convalescit, eo et copiosior iste in manifesto apparet sanctae conversationis: mittente arbore in charitate mentis radicem deorsum, et faciente in servitute operis fructum sursum. Claret itaque ex his, quid illud sit, quod in officiis suis praelatos fecundos, et steriles reddit. Nam in quantum in charitate mentis fervidi sunt, in tantum nimirum in servitute operis flammescunt, ut sanctorum sit similitudo animalium, et aspectus eorum quasi carbonum ignis ardentium, et quasi aspectus [Col. 0573A] lampadarum (Ezech. I, 13) ; in quantum vero in illa frigidi sunt, in tantum et in ista steriles existunt. Quia cum qui vegetet humor in radice vitalis non est, consequenter nec qui reficiat in fructu fecunditas est.
XI. Cum igitur vos, qui praeestis, de quibus dicit Pater vester B. Augustinus: Ut vos non existimetis, potestate dominante, sed charitate serviente, felices; cum ipsa, inquam, evidenti attestante experientia, vos sentitis debitam subjectis vestris, vel in exemplo sanctae conversationis ad imitationem, vel in verbo sanae instructionis ad eruditionem, impendendo curam, non implere servitutem: ex hoc perpendite ignaviam, quae marcetis in opere, quia fervor vobis deest charitatis in mente. Econtrario [Col. 0573B] vero cum potentes vos, auctore Deo, cernitis in opere et sermone (Luc. XXIV, 19) , 306 et ad eorum informationem, qui vobis commissi sunt, tam in omittendo prudenter quod malum est, quam in admittendo fortiter quod bonum est, in sanctae conversationis jubare lucis exempla monstrare; prohibendo mala, praecipiendo bona, concedendo media, suadendo perfecta, de thesauro vestro proferre nova in promissione praemii et vetera in comminatione supplicii (Matth. XIII, 52) ; infundendo vulneribus saucii oleum consolationis, et vinum correptionis (Luc. X, 34) et aliquid hujusmodi ad oris spectans aedificationem agendo, in verbo laborare et doctrina: scitote hanc vestram devotionem, quae apparet in publico, ab imo manare [Col. 0573C] charitatis, quae latet in occulto. Itaque cum hoc modo charitate servitis, existimate vos felices. Utique felicitas magna charitate sincera flagrare in corde, et servitutem sinceram exercere in opere. Magna, inquam, felicitas, sed in merito: per quam ad illam pertingetis, quae erit in praemio. Et prius quidem, ut jam diximus, flagret charitas in occulto: deinde fulgeat servitus in manifesto. Unde primum Ecclesiae pastorem ad spiritualem invitans pastum ovium Pastor ille summus Dominus Jesus, prius eum de suo amore convenit: ut ad pascendum idoneum ostenderet, si verum erga oves suas interius affectum foveret. Unde subjungit: Pasce oves meas (Joan. XXI, 16) . Nimirum ut ostenderet, debere vos existimare, charitate serviente, felices; et [Col. 0573D] prius quidem debere vos flagrare charitate in affectu, deinde vero servitute nitere in actu.
XII. Et haec de eo, quod dicit Augustinus legislator noster, ut is, qui praeest, non se existimet, potestate dominante, sed charitate serviente, felicem. Et adjungit: honore coram vobis praelatus sit vobis; timore coram Deo substratus sit pedibus vestris. Quid sibi volunt verba haec, gravia quidem ad audiendum: nec minus difficilia, quam utilia ad explendum? Verba, ut mihi videtur, valde a se diversa; quae in se sublimia quaedam continent, et humilia: quae sanctae Ecclesiae praelatos, cum eorum fuerint in devotione operis exsecutores, et per auctoritatem erectos, et per humilitatem efficiunt depressos. Et [Col. 0574A] magna, ni fallor, inest diversitas eis, de quibus, et quibus loquimur: quae praelatis asserunt et exhibendum ad hominibus honorem, et inesse debere iis coram Deo timorem; et eorumdem etiam pedibus debere substerni, supra quorum capita eos constat elevari. Haec autem, quae sic quibusdam videntur diversa, non sunt in aliquo adversa: Duae virtutes eximiae, quas debent effectui mancipare, et humilis reverentia in subjectis, et perfectus Dei timor in praelatis. Exhibeamus, fratres, gratam et humilem reverentiam praelatis nostris, honoremus eos omnibus, quibus possumus et debemus secundum Deum, modis; secundo post eum loco, cujus vices gerunt, cujus loco nobis praesunt; et sic honore coram nobis praelati erunt nobis. Vos autem, o Patres, in [Col. 0574B] ipso ex quo omnis paternitas in terra, et in coelo nominatur (Eph. III, 13) , potissimum venerandi, non arbitrari vobis debetis indignum, ut una cum his, qui nobis similes sunt, admoneamus et vos per verbum Christi, de quibus constat, quod cum his pariter, quibus estis ex tempore praelati, ipsi universitatis Domino, in una estis, eademque servitute subjecti. Vos, inquam, quanto majorem a subjectis vestris extrinsecus honorem percipitis; tanto profundius necesse est, ut Majestatem illam tremendam intrinsecus timeatis; et vosmetipsos coram ejus oculis despicientes, eos, a quibus transitorius hic honor transitorie vobis impenditur, in intima cogitatione, praeponatis: sicque coram Deo prostrati eritis pedibus eorum. Sancti etenim viri, qui in [Col. 0574C] suscepto regimine magis prodesse gaudent, quam praeesse, quiquid exterius coram hominibus sublime sunt interius apud se deponunt, timore coram Deo existentes subditorum suorum pedibus prostrati; coram quibus, et quibus honore sunt praelati. Hinc gentilis hominis consilium audit Moyses (Exod. XVIII, 24) ; ludit coram Domino rex David, et est humilis in oculis suis (II Reg. VI, 14) : accinctus lumbos Elias currit ante Achab (III Reg. XVIII, 46) ; tangi a mulieribus non dedignatur Elisaeus (IV Reg. IV, 47) et sanctae mulieris ipsum in oratione sua Dominum alloquentis haec vox est: Domine habes omnium scientiam, et nosti quod oderim gloriam iniquorum, et detester cubile incircumcisorum, et [Col. 0574D] omnis alienigenae (Esth. XIV, 14) . Et adjungit: Tu scis necessitatem meam, et quod abominer signum superbiae, et gloriae meae, quod est super caput meum in diebus ostentationis meae, et detester illud quasi pannum menstruatae, et non portem in diebus silentii mei (ibid., 16) . O quam isti in imo, quos modo breviter tetigimus, apud se erant prostrati, qui tamen valde in alto coram hominibus fuerunt erecti?
XIII. Circa omnes seipsum bonorum praebeat exemplum, corripiat inquietos, consoletur 307 pusillanimes, suscipiat infirmos, patiens sit ad omnes. Ecce qualis debet esse praelatus erga seipsum; ecce, et qualis erga subjectos suos. Nam quod jubetur seipsum praebere bonorum exemplum (Tit. II, 7) , ad se spectare videtur; quod autem [Col. 0575A] corripere inquietos, consolari pusillanimes, suscipere infirmos, patiens esse ad omnes subjectos. Et pulchre ei praecipitur, ut primum seipsum exemplum praebeat, deinde ut inquietos corripiat (I Thess. V, 14) ; quatenus praecedat vita, et succedat doctrina. Primumque induat, qui vult esse sacerdos superhumerale, deinde rationale (Exod. XXIX, 5) , illumque imitetur, qui non venit docere, et facere; sed facere, et docere (Act. I, 1) : qui Propheta dictus est, non quidem potens sermone et opere; sed opere et sermone (Luc. XXIV, 19) . Nam et de sancto Esdra scriptum est: quod paravit cor suum, ut investigaret legem Domini (I Esd. VII, 10) : et non doceret, et faceret; sed faceret, et doceret in Israel praeceptum, et judicium (ibid.) . Quatenus et praelatus [Col. 0575B] noster non prius inquietos corripiat, et postmodum bonorum seipsum exemplum praebeat; sed primo exemplo intendat in opere, et deinde correptioni, in sermone Et bene circa omnes; ut sicut omnibus praesidet in cathedra, sic et omnes nihilominus praeeat in vita. Igitur circa omnes seipsum praebeat bonorum exemplum; et sicut omnes praecedit in ordine, ita et praecedat in sanctitate: ut qualiter vivere debeant, ex praevio ejus exemplo subditi discant. Quod enim haec quatuor S. Augustinus asserit ei debere inesse, erga inquietos videlicet correptionem, erga pusillanimes consolationem, erga infirmos susceptionem, erga omnes patientiam, quae verba sunt Apostoli Pauli (I Thess. V, 14) evidenter ostendit, [Col. 0575C] qualis esse debeat in sermonibus praedicationis, et qualis in visceribus compassionis. Nam tota summa sanae et catholicae, quae spectat ad mores, instructionis, consistit in rigore correptionis, et fomento consolationis. Quia et misericors Samaritanus ille, in vulneribus illius, qui de Jerusalem descenderat in Jericho, nihil aliud legitur infudisse, nisi oleum, et vinum (Luc. X, 34) : nec quidquam aliud scriba doctus in regno coelorum protulisse de thesauro suo, nisi nova, et vetera (Matth. XIII, 52) . Suscipere vero infirmos, et habere patientiam ad omnes; mollia et suavia verae compassionis viscera habere est.
XIV. Disciplinam libens habeat, metuendus imponat, et quamvis utrumque sit necessarium, tamen [Col. 0575D] plus amari a vobis appetat, quam timeri; semper cogitans se pro vobis redditurum esse Deo rationem. Sicut in praecedenti versu monuit, bonorum prius esse exemplum praebendum, et tunc demum correptionem, atque consolationem inferendam; sic et in isto jubet, ut prius disciplinam habeat, deinde ut eam aliis imponat. Nam quomodo alios coarctare secure poterit, qui seipsum in illicitis dilatare non erubescit? Qui praedicas, inquit, non moechandum, moecharis? Qui dicis non furandum, furaris? (Rom. II, 21, 22) . Laboret proinde laborans anima tua sibi; compellit enim te os tuum. Sic in aedificio, quod vidit S. Ezechiel, labia mensarum, quae de quadris erant lapidibus exstructae, reflexa per circuitum intrinsecus fuerunt (Ezech. XL, 43) .
[Col. 0576A] Idcirco prius disciplinam habe, et postea eam impone; ut possis dicere et tu: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (Philip. III, 17) . Hinc de abbate sanctus Benedictus: Omnia, inquit, quae discipulis docuerit esse contraria, in suis factis judicet non agenda. Ne videlicet, si aliter fecerit, filii B. Job in domo fratris primogeniti mortem convivantes incurrant. Et disciplinam hanc libens habeas, ut metuendus imponere queas: quia, dum voluntarie temetipsum sub loris disciplinae constringis, tibi nimirum ne in suscipiendo disciplinam resistere audeant, etiam timori aliis eris. Et quamvis utrumque sit necessarium, et quod timor inquietos per correptionem deterreat, et amor pusillanimes per consolationem demulceat, Tamen plus a vobis, inquit, [Col. 0576B] amari appetat, quam timeri. Quia in tanta infirmitate temporis hujus, majorem plerumque fructum in modernis subjectis invenit amor, quam timor. Semper, inquit, cogitans, se pro vobis Deo redditurum esse rationem. Hoc autem, ut longe ante nos dictum est, semper cogitare debet, qui Judex est animarum, quod super se habeat Judicem Deum: ut regiminis curam tanto sollicitius agat, quanto redditurum se ratione apud districtum Judicem, pro sibi commissis, profundius pensat. Valde enim sollicitat in operibus bonis, si homo in cunctis, quae agit, semper cogitat de extremis suis, juxta id quod scriptum est: (Eccli. VII, 40) : In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et [Col. 0576C] in aeternum non peccabis. De hoc S. Benedictus: Memor sit, inquit abbas, doctrinae suae, et discipulorum obedientiae; quia utrarumque rerum in tremendo Dei judicio facienda erit discussio. Sciatque abbas culpae pastoris incumbere, quidquid in ovibus Patris familias minus utilitatis potuerit invenire. Et postea: Sciat, quod qui suscepit animas regendas, praeparet se ad rationem reddendam. Et quantum fratrum numerum sub sua 308 cura se habere scierit: agnoscat pro certo, quia in die judicii ipsarum omnium animarum Domino redditurus est rationem; sine dubio addita et animae suae.
XV. Unde et vos magis obediendo non solum vestri, sed etiam ipsius miseremini, qui inter vos quanto in loco superiori, tanto in periculo majori versatur. [Col. 0576D] Utique, ubi superior locus, ibi periculum majus; quia quanto sublimior gradus, eo et gravior casus, et plus erit ab eo exigendum, cui plus fuerit commissum. Idcirco misereamur, fratres, non tantummodo nostri; sed et illorum, quia, ut Scriptura dicit: Exiguo datur misericordia; judicium autem durissimum his qui praesunt, fiet (Sap. VI, 7) . Et misereamur obediendo; quia cum eorum sumus praeceptis humiliter, et prompte, efficaciter, ac perseveranter obedientes, ipsis nimirum causam damus. et occasionem, atque confidentiam, ut tremendum illud futurum Dei judicium de fructu, quem se apud nos facere vident confidentes exspectent securiores. Sequitur: Donet autem Deus, ut observetis haec omnia, tanquam spiritualis pulchritudinis [Col. 0577A] amatores de bono Christi odore, de bona conversatione fragrantes, non sicut servi sub lege, sed sicut liberi sub gratia constituti. Oratio est Patris nostri circa ipsa extrema Regulae suae, orantis pro nobis, et optantis nobis, Orantis, inquam, pro nobis, ut horum omnium, quae in codice hujus disciplinae Regularis scripta sunt, teneamus observationem; optantis vero nobis, ut religiosae habeamus conversationis sanctitatem. Tanquam spiritualis, inquit, pulchritudinis amatores. Pulchritudo, ut mihi videtur, spiritualis est virtutum spiritualium ornatus, quo interior ille homo, noster spiritus videlicet, decoratur. Bonus quoque odor Christi ad testimonium spectat bonae, et veracis conscientiae; quo eruditus et instructus deprehendere solet homo, [Col. 0577B] quid de seipso in praesenti possit judicare. Hic odor suavem admodum Christo fragrantiam reddit, quando homini testimonium, in omni veritate, conscientia perhibet, quod in cunctis suis motibus illi soli placere concupiscit. Hic odor in bona conversatione fragat, cum homo qualis in occulto coram Deo in conscientia latitat, talem se in aperto coram proximo in opere ostentat. Vel certe bona conversatio ad sanctitatem pertinet religiosae vitae; bonus vero odor Christi ad suavitatem bonae famae. Et de bono Christi odore, de bona conversatione fragramus quando et in vita purae religionis ostendimus sanctitatem; et sancte, ac religiose vivendo bonam de nobis longe, lateque extendimus opinionem.
[Col. 0577C] XVI. Quod vero innuit, non velle se nos similes esse sub lege servis; sed liberis potius sub gratia constitutis, conjicitur velle; ut non ex timore, nec inviti malum declinemus; sed ex amore, et voluntarii bonum faciamus. Nam timere, servorum est; et quasi sub lege gemunt qui inviti a malo recedunt. Vera quoque libertas, ipsa charitas est. Et sub gratia constituti; hoc est, in alacritate latae voluntatis, quod bonum est amplecti. Non, inquit, sicut servi sub lege, sed sicut liberi sub gratia constituti: Ut non timentes, seu inviti malum deseramus; sed corde dilatato viam mandatorum ejus in exsecutione justitiae currentes, faciamus voluntatem ejus corde perfecto, et animo volenti. Sunt itaque verba ejus, in quibus et [Col. 0577D] orat pro nobis, et optat nobis, hunc habentia modum: Donet autem Dominus, ut observetis haec omnia, tanquam spiritualis pulchritudinis amatores de bono Christi odore, de bona conversatione fragrantes, non sicut servi sub lege; sed sicut liberi sub gratia constituti. Et rectus quidem ordo in his verbis illius. Primo quoque pius nos affectus exhibet puros; secundo vero testimonium conscientiae securos, et bona opinio commendatos; tertia autem sancta nos reddit conversatio justos. Novissime certe, ut in ornatu sacerdotis, caeteris sanctis vestibus casula superponatur, per excellentiorem viam curramus, omnis consummationis videntes finem, latum mandatum Domini nimis (Psal. XI. 96) , parati [Col. 0578A] ad omnem voluntatem illius, non jam ut servi, a facie Domini timentes; sed ad Patris, ut filii, praesentiam suspirantes.
XVII. Ut autem in hoc libello, quasi in speculo possitis inspicere, ne per oblivionem aliquid negligatis, semel in septimana vobis legatur. Inter bona caetera duo nobis conferuntur insignia per sacram lectionem, quae et eorum, quae eatenus ignoravimus, nobis infundit agnitionem, et memoriam nostram reddit tenacem. Confert siquidem nobis claritatem instructionis, et negligentiam nihilominus oblivionis alienam a nobis reddit assiduitas hujus, de qua loquimur, lectionis. Et idcirco nobis jubet Pater noster, quae in hoc libello scripta sunt, semel in septimana legi, ne possit per oblivionem aliquid [Col. 0578B] negligi; quia quod saepius legendo frequentamus, facile oblivioni non tradimus. Quod autem 309 libellum hunc, in quo regularis hujus disciplinae institutio scripta est, speculo assimilat, nequaquam hoc negligenter praeterire nostra diligentia debet. In speculo quoque nostram intueri faciem solemus, ejusque nos illustrante perspicuitate, quae in ea sunt foeda, et pulchra deprehendimus; et deprehensa delere studemus foeda, et remanere permittimus pulchra. Et quid nisi speculum sacra lectio est, cui dum intendimus, tam nostra, quam aliorum et bona, et mala inspicimus; videmus namque in eam quae in nobis sunt, vitia quoque, quae nos indecoros; et virtutes, quae nos reddunt formosos; et debilia quae alios infirmos; [Col. 0578C] et fortia quae eos exhibent robustos. Nam de his, in ipso exordio secundi libri Moralium [Col. 0577D] S. GREGOR. lib. II, c. 1. haec B. Gregorii tam nitida, quam vera verba sunt. Scriptura sacra quasi quoddam speculum mentis nostrae oculis apponitur, ut interna nostra facies in ea videatur. Ibi etenim foeda; ibi pulchra nostra cognoscimus. Ibi sentimus quantum proficimus; ibi a profectu quam longe distamus. Narrat autem gesta virorum, et ad imitationem corda provocat infirmorum. Dumque illorum victricia facta commemorat, contra vitiorum praelia debilia nostra confirmat. Fitque verbis illius, ut eo minus mens inter certamina trepidet, quo ante se positos tot virorum fortium triumphos videt. Nonnunquam [Col. 0578D] vero non solum nobis eorum virtutes asserit; sed et casus innotescit, ut et in victoria fortium virorum, quod imitando arripere; et rursum videamus in lapsibus, quod timere debeamus. Hoc autem, quod modo diximus, cum de speculo tractaremus, quia videlicet foeda nostra, quae in eo deprehendimus, delere studemus; et pulchra remanere permittimus, B. Augustini verba continere videntur, quae hoc modo sequuntur:
XVIII. Et ubi vos inveneritis ea, quae scripta sunt, facientes, agite gratias Domino bonorum omnium largitori. Ubi autem quicunque vestrum sibi videt aliquid deesse, doleat de praeterito, caveat de futuro, orans ut et debitum sibi dimittatur, et in tentationem [Col. 0579A] non inducatur. In verbis istis regulari suae disciplinae, quam de institutione scripsit clericorum B. Augustinus, imposuit finem. Omnia sine ulla exceptione, quae in hoc libello scripta sunt de spirituali animae decore disserunt, et quomodo interior homo noster virtutum spiritualium ornatum, quo decoratur, acquirat, et conservet, ostendunt. Et cum dicit, ut ubi invenerimus ea, quae scripta sunt, nos facientes, agamus gratias Domino bonorum omnium Largitori, quid nobis aliud praecipit, nisi ut ubi deprehendimus, illuminante nos claritate, quae est in speculo, quaedam nobis formosa inesse, ei, ex cujus sunt munere, ascribentis, et manere ea permittamus, et augere pro posse studeamus? Cum autem adjungit, ut ubi quicunque [Col. 0579B] vestrum videt sibi aliquid deesse; doleat de praeterito, caveat de futuro: orans et debitum sibi dimittatur, et in tentationem non inducatur: Quid aliud eum aestimamus jubere, nisi ut cum in praesenti speculo deprehendimus nos contracta foeditate aliquid minus de formositate habere, studeamus sollicite et eam delere, et ne rursum inquinemur, prudenti nobis cautela providere. Doleat, inquit, de praeterito, caveat de futuro. Ecce geminum sanctae religionis exercitium; eo magis sanctis omnibus notum, quo evidentius liquet, quod si illud etiam frequentando non agnoscunt, sancti esse nullatenus possunt. Cum enim in jugi magis experientia sentimus, quam in Scriptura legimus, quod nemo mundus a sorde (Job XXV, 4) , et nunquam in [Col. 0579C] eodem statu homo permanet (Job XIV, 2) . Quis ullo modo sanctitatem valet recuperare jam perditam, nisi doleat de praeterito? Quis retinere adhuc habitam, nisi caveat de futuro? Itaque qui jam cecidit, addat ut resurgat, de praeterito cavens. Verba autem, quae subintulit: Orans ut sibi debitum dimittatur, et in tentationem non inducatur, quae de Oratione dominica sumpsit, ad ea pertinent, quae praemisit; doleat de praeterito, caveat de futuro. Ad eumdem namque finem respicit dolere de praeterito et orare ut debitum dimittatur, cavere de futuro et orare ut inductio in tentationem devitetur.
XIX. Igitur nos, qui in professione nostra promisimus [Col. 0579D] vivere secundum Regulam B. Augustini, ligati sumus verbis oris nostri, et eamdem tenemur Regulam observare; nec ab ea sine grandi offensa possumus deviare. Sed qui se deviasse deprehendit; Doleat de praeterito, caveat de futuro: orans ut sibi debitum dimittatur, et in tentationem non inducatur. Medicus itaque animarum peritissimus Pater noster B. Augustinus de utroque nos exercitio medicinae, in libro Regularis disciplinae suae, exhibet eruditos; instruens nos in eo, qualiter possimus 310 et sanitatem, cum eam habemus, spiritualem custodire, et ad eam, cum forte amiserimus, redire. Hanc namque, de qua loquimur, sanitatem custodimus, cum ea, quae scripta sunt, facimus; ad amissam vero redimus, cum dolemus de praeterito, [Col. 0580A] cavemus de futuro: orantes ut et debitum dimittatur, et in tentationem non inducamur. Quae cum ita sint, fratres charissimi, diffiteri nullo modo valemus quin multa de his, quae scripta sunt in libro hoc, nobis deesse videamus. In multis quippe offendimus omnes; nulla pene dies est, in qua, ex parte aliqua, non omittimus, et negligimus reddere Domino vota nostra, quae distinxerunt labia nostra (Psal. LXXV, 12) . Idcirco videntes deesse nobis non unum aliquid, sed multa de his, quae scripta sunt, clamemus totis cordis medullis ad Patrem nostrum, qui in coelis est, et dicamus dolentes de praeterito: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) . Dicamus et caventes de futuro: Ne nos inducas in tentationem [Col. 0580B] (ibid., 13) . Ut et a praeteritis mundati, et contra futura muniti, ipsum laudemus, et honoremus, qui est Deus benedictus in saecula, Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Submissa sui in dicendo excusatio. โ 2. Professionis in ordine Praemonstratensi forma, cum praecedentium anacephalaeosi. โ 3. Religionis culmen obtinet obedientia, virtutum omnium robur, incrementum, materia; quibuscunque sacrificiis Deo acceptior. โ 4. Inobedientes cum idololatris et ariolis compositi, parique supplicio digni; obloquentis introductio. โ 5. [Col. 0580C] Si quidam ad jubendum indiscreti praelati, ne temere dentes mordaces infixeris. โ 6. Nolle obedire damnabile est. In praeceptis tamen nimis gravibus aut impossibilibus licet propriam infirmitatem attexere. โ 7. Quod subreptio veniale, contemptus obedientiae mortale constituit. Unde lapsus protoplasti tanti ponderis. โ 8. Singulare inobedientiae exemplum in propheta vero Dei ad regem misso examinatur. โ 9. Praeconium vere obedientis, cujus norma in Davide et Samuele ostensa. โ 10. Typus obedientis in verbis Virginis matris expensus. Praejacet obedientiae humilitas, superbia rebellioni. โ 11. Superbiae fastus, deinde obedientiae contemptus, postremo sequitur culpa reatus. โ 12. Obedientiae castra nullis casibus, nullo tempore deserenda, exemplo Salvatoris nostri Dei. โ 13. Ab Apostolo talis obedientiae forma elicita, quam gradu quarto reponit S. Benedictus. โ 14. Obedientia usque [Col. 0580D] ad mortem requirit tolerantiam et perseverantiam. โ 15. Obedientia in Christo prae se fert normam justitiae et rectitudinem intentionis internae. โ 16. Obedientiae stimulus est hic placendi Christo, et cum eo aeterna mercede fruendi appetitus.
I. Loqui charitati vestrae, dilectissimi fratres, aedificationis vestrae desiderium nos compellit; sed propria nobis imperfectio silentium indicit. Et fortia quidem, ex parte, sunt nonnulla, quae debemus; sed debiles, et invalidi ipsi sumus. Magna dissimilitudine, et longa sibi intercapedine ab invicem distant, quae videntur in nobis; et quae a nobis audiuntur: Ut vox quidem, vox Jacob sit, manus autem, manus sint Esau (Gen. XXVII, 22) . Auris audiens admiratur nos, sed indignos se nos judicat [Col. 0581A] oculus videns; quia longe alii sumus praesentes in facto, quam verbo absentes. Nam, ecce saepe pulchrum hominem depingimus, ipsi pictores foedi sumus. De velocissimo tigridum cursu disserimus, pallidae, sub lutosa palude nostra, vix repentes ranunculae, et intra distortam involutae testam testudines molles. Leonum in medium vires afferimus nos agilitate non agili, sub nostro pulvere moventes formicae magis, quam viventes. In corpus solare aquilam limpidissimum docemus infigere visum, talpae suffodientes, lumen non ferentes, nec scientes solem. O quanta insipientia haec; sed nec insania minor! Cur non manet manus mea super os meum? Quare non digito compesco labellum? Sed libet, nec licet; excusare vix conceditur, [Col. 0581B] nam recusare ex toto negatur. Est autem in causa sola voluntas vestra, importuna satis: nescio, ut pace vestra dixerim, an justa. Et ideo, dum vestra coactio praevalet, nostra excusatio locum non habet. Nempe vox vestra est: Loquimini ad cor Jerusalem, et advocate eam (Isa. XL, 2) ; nisi forte, quod absit! suae invidetis aedificationi. Ne abscondatis frumenta in populis, nisi forte eorum pro nihilo habetis maledictionem (Prov. XXVI) . Petunt parvuli panem, frangite eis (Thren. IV, 4) , nisi forte eorum non amatis refectionem. Talium itaque rationum uncinis, a claustris silentii nostri, 311 extrahitis nos, ut jam in ejus non audeamus penetralibus latere, cum tamen ad publicum locutionis confundamur prodire. Annuimus ergo, et [Col. 0581C] gerimus vobis morem, dedentes nos vobis ex toto, ut simus vestri, et fruamini nobis, ut libuerit in Domino; quatenus et nos vobis fruamur in ipso.
II. Circa ipsa primi sermonis exordia, a quo iste in ordine decimus tertius est, tria quaedam breviter perstrinximus, de quibus in duodecim sermonibus, qui hunc praecedunt, vestram dilectionem allocuti sumus: videlicet dignitatem ordinis, habitus significationem, et robur professionis nostrae. Eousque vero nostra in eis, quam ad vos habuimus, locutio perducta est, ut ipsa verba Regulae Patris nostri Augustini, qua potuimus expositione sigillatim discutere compulsi simus: causam inde accipientes, et [Col. 0581D] occasionem, ut in professione nostra de eadem faceremus Regula mentionem, eo scilicet modo, quo vovere solemus: secundum Evangelium Christi, et secundum apostolicam institutionem, ac secundum canonicam Regulam beati Augustini. Quae autem illa sint, quae ad ordinis dignitatem, ac habitus significationem, atque ad ipsam nostram pertinent professionem, prout nobis occurrere potuit, et quantum ipsa nobis, de qua agebamus, materia occasionem praebuit, utinam tam sit a vobis fructuose auditum, quam est a nobis profuse ostensum! Est itaque ordo verborum, quae in professione nostra continentur, hunc habens modum: Ego frater N. offerens trado me ipsum Ecclesiae sanctae Dei Genitricis Mariae, et promitto conversionem morum meorum, et stabilitatem [Col. 0582A] in loco secundum Evangelium Christi, et secundum apostolicam institutionem, et secundum canonicam Regulam beati Augustini. Quae quidem singula, una cum his, quae ad ordinis dignitatem, et habitus nostri spectant significationem, qualiter intelligenda sint, in his sermonibus superioribus, prout potuimus, vobis explicare curavimus. Verba vero, quae istis in professione eadem succedunt, sunt haec: Promitto etiam obedientiam usque ad mortem in Christo, praefatae Ecclesiae Patri, et successoribus ejus, quos sanior pars congregationis canonice elegerit.
III. Magna, fratres mei, et fortia sunt, quae in professione nostra, de qua hucusque egimus, praecedunt; sed unum est praevalidum, et sublime sanctae [Col. 0582B] Religionis insigne, quod reliqua pariter et commendat, ut acceptabilia sint; et confirmat, ut durabilia sint. Ipsum, si quaeritis quodnam sit, locum inter virtutes caeteras obtinet praecelsum; et culmen, si sic dicere fas est, singulare: pretiosa et gloriosa, inquam, virtus obedientiae, universis conferens virtutibus caeteris et sanctitatem, ut placeant; et robur, ut maneant. Sine ea namque, nec sanctitatis illis adesse poterit fulgor, nec perseverantiae robur. Sine ea nec oblatio tui ipsius vel traditio poterit esse perfecta, nec morum conversio vera, nec stabilitas in loco fructuosa: quapropter cavete vobis, fratres, ne forte, quod absit! qui seminatis multum, inferatis parum (Agg. I, 6) : sitque labor multus, et fructus nullus. Ex eo quod multum seminatum est, parum [Col. 0582C] colligitis: si multum in sanctae Religionis exercitiis sudorem expenditis, sed ad meritum aliquod per hoc non pertingitis, dum Patri vestro spirituali inobedientes estis. Totum quippe virorum Religiosorum in sola virtute obedientiae meritum est. En te offerendo tradidisti, et tradendo obtulisti Ecclesiae Dei; sed nihil in his perfectionis aggressus es, si ejusdem Ecclesiae Patri, cui te obediturum promisisti, inobediens es. Promisisti conversionem morum tuorum; sed Patri tuo spirituali nolle obedire, non mores convertere, sed mores pervertere est. An forte de stabilitate in loco blandiris tibi? Nam et illam promisisti; sed mille annis in eo stabilis mane, et ejusdem loci Patri noli obedire: nihil tibi prodest. [Col. 0582D] Nam quid prodesse tibi possit absque obedientiae virtute, vel tui ipsius traditio, et oblatio, vel morum tuorum conversio? Imo saltem quod aliqua esse posset morum tuorum conversio, vel aliquod tibi conferre meritum stabilitas in loco, nec in Christi reperitur Evangelio, nec apostolica censet institutio, nec habet canonica Regula beati Augustini. Quid ergo deest, inquis? Exhibe obedientiam Patri tuo spirituali, et haec omnia prosunt. Contemne exhibere eam, etsi in se aliquid sunt, sed nihil tibi sunt. Idcirco fortassis post illa omnia, de obedientia facis in professione tua mentionem, ut illa pendere ex ista, et quidquid utilitatis habent, ex ista scias eis conferri. Quid enim illa, nisi quaedam sacrificia sunt? Sed ea sine ista non accipit, nec acceptat [Col. 0583A] Deus. Ait namque sanctus Samuel: Nunquid vult Deus holocausta aut 312 victimas, et non potius ut obediatur voci Domini? (I Reg. XV, 22.) Utique vult holocausta et victimas, sed cum obeditur voci ejus. Alioquin abominatio sunt ei. Et audite, quod subjunxit: Melior est enim obedientia quam victimae; et auscultare magis quam offerre adipes arietum. Vult itaque victimas, sed obedientis; oblationes, sed auscultantis. Non enim respicit sacrificantes, si fuerint inobedientes: non offerentes, nisi fuerint auscultantes.
IV. Quod si dubitas, ne forte tantum insit obedientiae bonum, audi quantum inest inobedientiae malum. Hoc nobis sanctus Samuel ostendat. Quia quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus [Col. 0583B] idololatriae nolle acquiescere (ibid., 23) . Estne peccatum grande, peccatum ariolandi? Estne scelus idololatriae? Sed non est necesse vestrum ad haec diu praestolari responsum: non enim ignoratur, quid sentitis super his. Videte ergo, quia praesumptionem non arbitratur propheta ipsis ariolis peccatum comparare repugnantis; et idololatris, scelus acquiescere nolentis. Quis in sancta modo Ecclesia ariolos sustineret? Quis vel momento aliquo in grege Catholicorum morari idololatras aequanimiter ferret? Quare non sic sentitur super repugnantibus in conventu et super his qui nolunt acquiescere? Quippe cum par eos constringat culpa, haesitandum profecto non esset de sententia. Fratres, auferte malum a vobis (I Cor. V, 13) . Non sit impunita inter vos [Col. 0583C] idololatria inobedientiae, non foveantur repugnantes. Sit manus vestra super eos: nec vigeat ullo modo tantum scelus inter vos. Obruantur lapidibus durae correptionis; ejiciantur, si permanere decreverint in foeditate sua, extra castra. Non enim debet esse cum Catholicis habitatio eorum; idololatrae quippe, et arioli sunt exterminandi, et exstirpandi imo fulminandi. Sed substomachans nescio quis sub silenti clamore murmurat indignans ad haec, et agens contra haec. Durus est, inquit, hic sermo tuus (Joan. VI, 61) . Quis te potest audire? Nimis in sermone tuo saevis, nimis grassaris in locutione tua. Supra modum inobedientes condemnas. Morituros eos asseveras; sed morte eos mori nimis leve putas. Si [Col. 0583D] poenam nosses graviorem, infligendam diceres eis. Hac eos dignos judicas; quia ea esse graviorem ignoras; nimis tamen eam levem esse consideras. Et ego: Quid hoc ad te? Non facio tibi injuriam (Matth. XX, 13) . Non te vocavi in jus; quia peccantibus calumniam struo. Crucem erexi: quid ad te? Neque enim fur es et latro. Si inducitur Phinees cum pugione transfigens? (Num. XXV, 7) , non ideo tu adulter es. Inobedientem Saulem corripere Samuel non potest, nisi tu scandalizeris? Idololatras occidit Eliseus: cur irasceris super hac re? Nunquid ego sum, Rabbi (Matth. XXVI, 25) , ait Judas; et tacuit Petrus. Cur super uno, qui traditurus erat Dominum, ipse sciscitatus est? Confusio tibi, quod fornicantibus Paulus minatur [Col. 0584A] virgam (I Cor. IV, 21) ; quod Eliseus mentientis, et avari poenam Syri efficit lepram? (IV Reg. v.) Philargiriam Ananiae et uxoris suae Petrus percutit; et tu inde murmuras?
Non, inquis, et horum omnium nihil ad me; sed excedere mihi videris, et quantum ego conjicere possum, usque ad internecionem tuus mucro desaevit. Nam Simeon, et Levi fratres vasa dicuntur iniquitatis bellantia a patre, quia in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum (Gen. XLIX, 5, 6) . Nimietatem eorum reprehendit discretio paterna furori eorum maledicens et indignationi. Nec injuste quidem; quia illi, etsi justum, [Col. 0584B] injuste exsecuti sunt. Denique illi pertinaciam, et huic duritiam inesse agnovit; ideo utrique maledixit. An ignorans, quod periculosa sit desperatio, in tantum inobedientiae exaggeras mala, ut oblivioni tradas infirmitatem temporis hujus. Non enim sunt moderni, ut fuerunt antiqui. Nunquid tu angelus es? Et si modo es, nunquid semper fuisti? Prius Petrus negavit, et post suas Dominus ei oves pascendas commisit.
V. Si tam gravis est inobedientiae culpa, quis salvari poterit? Et maxime de modernis, inter quos tot inveniuntur indiscreti ad jubendum praelati, quot pigri ad obediendum subjecti. Nimis parum dixi, tot eos asserens; audacter enim dicere potui, longe plures esse in imperando immoderatos illos, [Col. 0584C] quam ad parendum non voluntarios istos. Ecce leva oculos tuos, et erige aures tuas, et attende, qui imperant, quae volunt, non quae debent; jubent quod libet, non quod expedit; praecipiunt secundum voluntatem, non secundum rationem. Da mihi vel unum eorum, qui hanc vocem non assumat sibi:
Non solum autem, sed et leges subjectis duras, et valde difficiles ad libitum suum promulgant; alligantes, ut Deus dicit, onera gravia, et importabilia, et imponentes in humeros hominum: ipsi autem 313 extremo digito suo nolunt ea movere (Matth., XXV, 4) . Cui ego: Nimis frontose christos Domini tangis; nimis praesumptuose in prophetis ejus malignaris; nimis superbe ponis in coelum os tuum. Cave, ne dum nimium de tuo robore confidens arcam Domini manu temeraria contingere praesumis: percussione etiam ab eo mortifera feriri merearis. Noli tuorum seniorum vitam superbe scrutari; noli eorum malitiose actus discutere; noli eorum conversationem, licet reprehensibilis sit, elata mente, et voce tumida reprehendere. Agnosce eorum auditorem te esse, non judicem; et jussis eorum debere te per obedientiam obtemperare, non eorum vitam et conversationem per superbiam condemnare. Revoca ad mentem votum tuum, quod distinxerunt labia tua (Psal. LXV, 14) : quod tale est: Promitto [Col. 0585A] obedientiam praefatae Ecclesiae Patri. Cujus Ecclesiae, nisi illius, cui te tradidisti? Sed et illud Apostoli noli oblivisci: Obedite praepositis vestris, et subjacete eis (Heb. XIII, 17) . Et illud: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit (Rom. XIII, 1) . Nescis quia praecepta eorum, praecepta Dei sunt? Nescis quia vice et loco summi praelati tibi praesunt? Nescis quia qualescunque illi sint, eorum successores sunt, de quibus dicitur: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) . Num mente excidit illud Apostoli: Non est potestas, nisi a Deo: quae autem sunt, a Deo ordinata sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistit (Rom. XIII, 1) , quod sequitur avertat a te Deus. Et quidem non [Col. 0585B] avertet subsequens, nisi tu a te dimiseris praecedens.
VI. Et ille: Quis, inquit, poterit salvari? Nam est quorumdam sententia: quod subjectos praelatis non parere, damnationem est sibi acquirere; et in crimen inobedientiae corruere, peccatum est mortale committere. Num, inquam, tu sententiam hanc veram esse discredis? Quis ergo, inquit, poterit salvari? utique qui Patri suo spirituali vice Dei sibi praesidenti humiliter, alacriter et stabiliter satagit obedire. In tali obedientia salus; quia et in ea meritum sanctitatis existit, et ex ea praemium felicitatis provenit; in qua bonos discipulos et humilitas reddit mansuetos, et alacritas promptos, et stabilitas perseverantes. Et quis, inquit, talem obedientiam [Col. 0585C] universis valet seniorum praeceptis exhibere? Quis eorum singula, et admittere jussa, et omittere valet prohibita? Quia tam multa jubent, tam multa probibent, ut nec numero queant includi, nec memoria retineri. Non te, inquam, pro oblivione nimis crudeliter judicamus: verumtamen timere potes, ne dum praecepta seniorum oblivisceris, oblivioni et ipse a Deo tradaris. Et ille: Durus est, inquit, hic sermo (Joan. VI, 61) . Et quid, quod tam gravia plerumque jubent, ut ea obediendo exsequi non possimus? Homines quippe sunt, licet super homines sint. Et multoties modum in praeceptis suis tenere vel ignorantia nesciunt, vel superbia contemnunt, vel quod multis eorum solet esse pertinacia propria nolunt, vel certe oblivione negligunt, [Col. 0585D] imperiti, elati, obstinati, obscurati. Nec, inquam, te pro impossibilitate condemnamus. Et tamen quando tibi a praelato tuo etiam quae impossibilia videntur, injunguntur, si in sua sententia persistens te relevare noluerit, sicut beatus in Regula monachorum dicit Benedictus, in Deo confidens cum fide, quod tibi jubetur, et humilitate aggredi debes. Haec enim ipsius in eadem Regula super hoc verba sunt. Si cui fratri aliqua forte gravia, aut impossibilia injunguntur, suscipiat quidem jubentis imperium cum omni mansuetudine, et obedientia. Quod si omnino virium suarum mensuram viderit pondus oneris excedere, impossibilitatis suae causas, ei qui sibi praeest, patienter et opportune suggerat, non superbiendo, aut [Col. 0586A] resistendo, vel contradicendo. Quod si post suggestionem suam in sua sententia Prioris imperium perduraverit, sciat junior ita sibi expedire, et ex charitate confidens de adjutorio Dei obediat. Ecce quod nec gravia admodum, nec ipsa etiam impossibilia, cum tibi forte per praeceptum imponuntur, bonum est ut recuses, quamvis tibi licitum sit, ut tuam humiliter infirmitatem excuses.
VII. Valde, inquit, durum est, quod dicis: dum juxta has allegationes tuas in transgressione praeceptorum, quae a nostris senioribus sunt promulgata, oblivio et impossibilitas, etsi ex toto fortassis non condemnat plene tamen non excusat. Et quid, quaeso in transgressione condemnas? Et ego: Plenum contemptum. Si enim per oblivionem tibi forte [Col. 0586B] surripitur, ut senioribus tuis in praeceptis, vel prohibitis eorum inobediens sis, peccasti quidem, sed venialiter, si tamen agnoscens statim reatum tuum, et humiliter eum confiteris, et plene pro eo satisfacis, et de caetero te emendare satagis. Quod si per contemptum et superbiam, per tumorem et rebellionem jussa, quod absit 314, abjicis seniorum, peccatum nimirum admisisti nimis grave, et si in eo perseveraveris, damnabile et mortale. Durus est, inquit, hic sermo. Sed si haec ita sunt, de maximis haec praeceptis aestimo debere intelligi. Ego autem ad haec. Quae, inquam, maxima putas esse praecepta? Maximum, inquit, videtur praeceptum, quo nobis jubetur diligere Dominum Deum nostrum: et caetera in hunc modum. Sunt, inquam, maximae [Col. 0586C] quidem, quae in hunc modum sunt, praeceptiones et prohibitiones; verumtamen non solum in talibus, sed etiam in caeteris, quae parva videntur, quae tamen secundum Deum a senioribus promulgantur, praeceptis et prohibitis, et oblivio obnoxia est peccato, et contemptus damnationi. Et si in aliquo haesitas super hoc, accipe conveniens exemplum. Prohibitum est in paradiso primo illi parenti nostro ab ipso universitatis Auctore, ne de ligno comederet scientiae boni et mali (Gen. II, 17) . Si autem superficiem prohibiti attendimus, non videtur grande fuisse, quod primus homo transgressus est. Quid ergo dicimus? Quod injustus in hoc Deus fuit, qui pro modico conditum tam excellenter a se hominem ab amoenitatis loco in hoc tenebrosum exsilium ejecit? [Col. 0586D] Et ille. Absit, inquit: Non eum pro modico ejecit; quia, etsi magnum non videtur esse quod prohibuit, magnus tamen ille, et vere magnus, utpote cujus magnitudinis non est finis (Psal. CXLIV, 3) , qui prohibuit. Et quid, inquam, ad ipsum transgressorem ipse, qui prohibuit? Multum, inquit, per omnem modum. Primum etenim diligenter ei considerandum fuit, quisnam fuerit ille qui prohibuit; et secundum ipsum metiri prohibitum suum. Et quare, inquam, pro eo quod magnus ipse, magnum consequenter et ejus prohibitum fuit? Propter magnam, inquit, ut sic loquar, jubentis voluntatem. Quomodo, inquam, intelligis istud? Omne, inquit, Dei praeceptum et prohibitum ea est voluntate suscipiendum, [Col. 0587A] ea etiam exsequendum, qua est injunctum. Illud namque majus minusque praeceptum et prohibitum est, quod magis minusque constat velle eum, qui praecipit et prohibet. Et ideo pro excellenti et magna voluntate jubentis sic modicum, sicut magnum Dei prohibitum debuit ille primus homo vitare; dum constet ipsum Dominum tam magna, tamque excellenti voluntate voluisse prohibitum suscipi modicum, quam magna, quamque excellenti voluit suscipi magnum. Consequens, inquam, videtur ex his esse, quod multum primus ille parens peccavit. Quam horribile, inquit, et immane peccatum commisit, poena subsequens non solum in eo, sed etiam in nobis evidenter ostendit. Nec tamen, inquam, ut tu dicis, tantum erat ei [Col. 0587B] damnabile, quod prohibitum non tenuit, quantum quod in hoc prohibentem contempsit.
VIII. Sic, inquit, dico. Et ego: Quare ergo in eorum nunc praeceptis et prohibitis, licet minimis, qui ejus vicem tenent, contemptum simili modo non concedis esse damnabilem, cum ipso testante, qui hos spernunt, se spernant? Et ecce quiddam tibi dico, quod magis recognoscas, quam agnoscas; quod reminiscens, sic obstupescas, ut non mediocriter extimescas. Missus dudum a Judaea in Samariam a Domino ad regem idololatram propheta; eique inter caetera injunctum est, ut cibum vel potum in eodem loco non sumeret sed peracto pro quo missus fuit negotio, jejunus rediret (III Reg. XIII) . Quod facere paratus fuit, idque sibi injunctum [Col. 0587C] esse confessus est, et non negavit. Ivit, et rediit; utinam de reditu non rediret! Sed secus contigit; nam deceptus est, et deceptus, reductus est. Mandatum praeterivit, et ex ore seducentis praesentem intellexit culpam, audivit poenam futuram. Confregit eum leo, et ad puniendam transgressionem, solam ab eo mortem exegit corporalem. Quod exinde quam maxime innotuit quod cui viventem occidere datum fuit, occisum contingere non licuit. Non solum autem: sed et cadaver custodivit, a quo animam excussit, nec etiam asinum laesit. Attamen si superficietenus consideramus, poenae crudelitas culpae videtur modum excessisse. Si igitur vir Dei iste non oblivione sibi absens effectus, [Col. 0587D] sed falsi prophetae mendacio seductus, pro eo, quod etiam Domino obedire volendo, in loco comedit prohibito, sed sibi jam ut aestimabat, concesso, leoni ad devorandum traditus est: quid de te judicas, qui seniorum tuorum praecepta et prohibita non per oblivionem, sed per contemptum transgrederis? Et ille ad haec: Super omnia, inquit, quae de hac re dixisti, verba, hoc me exemplum magis perterret. Nullatenus enim, ut arbitror, in illo loco vir ederet, nisi Dominum, et suum locum prohibitum mutasse, et ut comederet 315, putaret praecepisse. Nam et ideo, ni fallor, comedit, quia in hoc se Domino obediturum putavit. Hoc quippe ejus videntur verba innuere, quae regi et prophetae eum ad prandium invitantibus respondit. Et ego ad [Col. 0588A] haec: Quid itaque in hoc tibi facto innuitur, nisi ut id, quod tibi a praelato audis prohiberi, nullo modo audeas postea alicujus suggestionibus commutare, nisi in eumdem seniorem tuum certissime agnoveris mutasse? Collige ergo ex his, quanta debeas sollicitae ac sincerae humilitatis devotione Patris tui spiritualis praecepta ac prohibita non magna solum, sed et quae modica videntur, venerari.
IX. O tu tamen caeterarum virtutum obedientia, quae sola eas aeternitate facis coelestis praemii dignas? Ubique tutus incedit verus, et sincerus obediens, et de mercede necesse non habet dubitare. Sed ubi invenietur ille, et quis ille est? Utique qui totus, et ex toto ad nutum pendet praesidentis, nihil penitus [Col. 0588B] sibi retinens de se, quo se ad ejusdem nutum [ al. ad eumdem praelatum] in aliquo non inclinet minorem, nullumque ei unquam vel usquam praejudicium faciens: sed paratus eum sequi, quocunque ierit (Apoc. XIV, 14) ; ei se conformans, et secundum eum informans, ambulans ad illum, sed prae illo; nullo modo volens vel contrahi citra, vel progredi ultra. Quis est hic, et laudabimus eum? fecit enim mirabilia in vita sua (Eccles. XXXI, 9) . Et quae vita ejus? Certe obedientia; quia sic apud eum vivitur, et in ipsa vita spiritus ejus. Si ipsa itaque vita ejus, quae in hac vita mirabilia facit, profecto quod modo breviter tetigimus, nonne mirabile judicas hominem ex toto voluntatem suam alterius dedere voluntati ipsumque suum non esse? Ad jussum praelati sui omnis [Col. 0588C] motus suus; et ut ille movet, sic et iste se movet. Ecce, dico tibi, leva oculos tuos, et vide milites coelestium castrorum, et pinguem hujus, de qua loquimur, virtutis apud eos scrutare medullam. Appareat tibi sanctus David; et appareat ingrediens, et egrediens, et pergens ad imperium regis (I Reg. XVIII, 61) . Est ad secretum contemplationis ingressus; est nihilominus et ad publicum actionis egressus. Sed forte, uterque aeternae tunc solummodo erit causa et occasio salutis, cum neuter fuerit, nisi ad imperium regis. Nam ipse pergit, qui in utroque salubri exercitio isto proficit. Sed pergendum ad imperium regis; quia tunc solum in isto pergente profectus augetur spiritualis, cum ex toto se inclinat [Col. 0588D] ad nutum praesidentis. Est autem et aliud simile huic. Egrediebatur quoque David ad omnia quaecunque misisset eum Saul (I Reg. XVIII, 5) ; formam tibi in hoc perfectae obedientiae praebens. Non ad quaedam, sed ad omnia hic ejus egressus erat: ut nihil tibi excipiendum scias ex omnibus, quae tibi imponuntur. Et quid sequitur? Et prudenter se agebat (ibid.) : ut agnoscas videlicet, et egredientem fuisse alacrem, et agentem efficacem. Audi alium: Loquere, Domine, quia audit servus tuus (I Reg. III, 9) . Hoc autem reddere vocanti responsum, suus eum docuit Magister. Neque enim aliud reddere sic vocatus debuit. Tu, inquit, loquere, nam ego audiam. Loquere dixit: et ibi substitit; nec quid foret loquendum, expressit. Non hoc, inquam, expressit: promptum [Col. 0589A] tamen se ad ejus locutionem habere auditum non tacuit. O vocem ex corde dilatato prolatam! Loquere, Domine, quia audit servus tuus. Hoc est dicere: Nihil excipio, nullum tibi praejudicium facio; in tua voluntate sit, quid loquaris; nam quidquid illud fuerit, ego audiam.
X. Audi adhuc vocem aliam similem huic: Fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Secundum cujus verbum? Secundum verbum angeli; nam ipsum alloquebatur. Et quis iste? Fortassis praelatus tuus est, spiritualem tibi et conceptum evangelizans, et partum. Nam labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirunt ex ore ejus; quia angelus Domini exercituum est (Malach. II, 7) . Et quam scientiam custodiunt labia sacerdotis tui angeli Domini? Ecce [Col. 0589B] concipies, et paries (Luc. I, 31) . Concipies: hoc est, quod spectat ad veram salutem, in affectu purae cogitationis comprehendes. Paries, hoc est, ipsum verae salutis affectum ad effectum bonae actionis perduces. Quae lex exquiritur de ore ejus? Quomodo fiet istud? Et interrogatio quidem necessaria valde. Nam unde dicit, quomodo fiet istud, nisi de eo, quod praedictum est ad eam: Concipies, et paries? Hujus conceptus, hujus et partus quaerere modum, quis ignorat esse saluberrimum? En quaere ab angelo legem, requirens ex ore ejus, juxta illud: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi (Deut. XXXII, 7) , nam nuntiare angelus non omittit. Et quid ei ait, qui nuntiavit? Fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Praemisit quoque: Ecce ancilla Domini (ibid.) . Quasi vocis subsequentis causa fuerit ista praecedens: et quidem ita est. Nisi enim praemitteret: Ecce ancilla Domini; nullo modo subjungeret: Fiat 316 mihi secundum verbum tuum. Quo spectare haec omnia putas? Eo certe ut, cum tibi aliquid imponit vox praesidentis, quod ad puritatem attinet mentis, et utilitatem redolet operis (nam hoc est dicere, concipies, et paries filium): hoc eamdem vocem excipias responso, et dicas: Fiat mihi secundum verbum tuum. Secundum, inquit, verbum tuum, non secundum velle meum. Locutus es ad me: fiat mihi secundum verbum tuum. Non revertetur ad te vacuum; sed faciet, quodcunque vis, et prosperabitur in me, ad quem misisti illud. Fiat ergo mihi secundum [Col. 0589D] verbum tuum. Vox itaque haec obedientiam redolet perfectam, sed oportet praecedere humilitatem profundam. Nisi enim humiliter prius sentias de teipso, non eris promptus in omnibus parere praelato tuo. Nam unde videmus quosdam praeceptis suorum resistere praelatorum? Inde profecto, quia superbi sunt mente cordis sui. Dumque de se supra modum sublimia sentiunt, longe infra eos, qui sibi praesident, cernunt; utque se eis obediendo inclinent, quasi seipsos hoc agentes degenerent, pro quodam magno extremae vilitatis modo habent. Idcirco necesse humilitatem in te praecedere profundam, ut accedere contingat obedientiam perfectam. Accedere, dico, non succedere: ut sic ex humilitatis lenitate alacritatem obedientiae generes, ut istam in te [Col. 0590A] una cum illa perpetues. Porro profundae humilitatis vox ista est: Ecce ancilla Domini. Perfectae vero obedientiae ista: Fiat mihi secundum verbum tuum. Non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei (Psal. CXXX, 1) : et idcirco paratus sum, et non sum turbatus, ut custodiam mandata tua (Psal. CXVIII, 60) .
XI. Collige ex his, in quantum cavenda sit tibi pestis superbiae. Ipsa namque parit peccatum inobedientiae, quod, cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I, 15) , Unde et in lege scriptum est. Qui autem superbierit, nolens obedire sacerdotis imperio, qui ministrat Domino, ex decreto judicis morietur homo ille, et auferes malum de Israel (Deut. XVII, 12) . Considera, quaeso, seriem verborum. Dicturus poenam, [Col. 0590B] prius tetigit culpam: quia haec ad illam via est. Poena ergo mors est: inobedientia vero ipsa est culpa. Porro inobedientiae causa superbia est: hoc enim in se habet ordo verborum, qui talis est: Qui autem superbierit, nolens obedire sacerdotis imperio. Itaque prius superbiae fastus, deinde obedientiae contemptus. Ideoque humiliare, ut obedias sacerdotis imperio, et decreto Judicis. Hoc est: responde angelo: Ecce ancilla Domini (Luc. I, 38) ; ut quod sequitur, subjungas: Fiat mihi secundum verbum tuum (ibid.) . Nam ad hoc pertinentia in lege quaedam verba praemittuntur in hunc modum, in quibus dicitur tibi: Facies quodcunque dixerint, qui praesunt loco quem elegerit Dominus, et docuerint te [Col. 0590C] juxta leges ejus. Sequeris sententiam eorum, nec declinabis ad dextram, vel ad sinistram (Deut. VII, 10, 11) . Quodcunque dixerint, juberis facere; nec ad dextram, nec ad sinistram declinare, ut haec vox tua sit: Fiat mihi secundum verbum tuum.
XII. Votum igitur tuum attende, et quod vovisti, redde votum tuum. Hoc est: Promitto obedientiam Ecclesiae praefatae Patri. Interposuisti vero, usque ad mortem. Et hoc forte ad rem pertinet. In hoc autem verbo duo notanda esse deprehendo: asperitatis videlicet magnitudinem et ipsam finis tui extremitatem. Ut enim de uno primum loquamur, hoc est, te obedire usque ad mortem, pro amore obedientiae aspera quaeque amplecti usque ad mortem. Magna admodum inter virtutes caeteras est virtus obedientiae, qua [Col. 0590D] voluntati alienae tuam supponis. Sed ut plene ac perfecte Deo acceptabilis sit, oportet ut et pura sit. Tunc autem puritatem magnam ac suae praerogativae congruam habet, cum magis exerceri in adversis quam in prosperis gaudet. Amplectatur quaeque adversa inter brachia latitudinis suae; ipsamque mortem, qualiscunque inferri poterit, aggredi, vitam ei sempiternam ingredi sit. Tu ergo ipsam habens comitem, et ducem, per patientiam curre, cum ea propositum tibi certamen aspiciens in Auctorem et Consummatorem fidei Jesum, de quo legis quod humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem (Phil. II, 8) . Ecce quod paulo ante dictum est: oportere videlicet, ut humilitas obedientiam praecedat. Nam locuturus hoc in loco de Redemptoris nostri [Col. 0591A] obedientia Paulus, prius de ejus humilitate fecit mentionem; ut ostenderet, ni fallor, non modo difficile, sed et penitus impossibile subsequi istam, nisi contingat praecedere illam. Prius quippe asserit eum humiliatum: deinde obedientem factum; quia et tu, si de teipso humiliter non sentis, Patri tuo alacriter non obedis. Est autem factus obediens usque ad mortem: 317 usque ad ea videlicet toleranda, quae inferunt mortem. Et quid per hoc intelligi voluit Apostolus, quod subjunxit, mortem autem crucis? Ut et per hoc intelligi nimirum commendabiliorem ejus innueret obedientiam; quod eum factum monstravit obedientem usque ad mortem, non solum quidem duram, sed et probrosam; non modo diram, sed et ignominiosam. Nam asperitas in morte; [Col. 0591B] vilitas notatur in cruce. Itaque promisisti obedientiam usque ad mortem, ut eo felicius in futuro pro ea sis remuneratus, sis et sublimius honoratus, quo fueris pro ea in praesenti et durius afflictus et vilior effectus.
XIII. Quid ergo tibi videtur? Tu fortassis aestimasti magnum tibi provenire meritum, quando obedis alacriter imponenti tibi suavia et delectabilia, in quibus magis intendis carnali tuae favere delectationi, quam spiritualis Patris tui parere jussioni? Non est ita: nam beatus Gregorius dicit [Col. 0591] S. Gregorii de obedientia Moral. l. XXXV, cap. 13. . Cum hujus mundi successus praecipitur, cum locus superior imperatur, is, qui ad haec percipienda obedit, obedientiae sibi virtutem evacuat, si ad haec etiam ex proprio desiderio anhelat. Neque enim sub obedientia [Col. 0591C] se dirigit, qui ad suscipienda hujus vitae prospera libidini propriae ambitionis servit. Non est talis obedientia, quam tu promisisti usque ad mortem. Ista namque carnalis est, et invenitur in terra suaviter viventium (Job. XXVIII, 13) , nec habet in sanctitate profectum, nec Deo reddet acceptum. Sed ostendam tibi obedientiam, quae te, si eam apprehendis, consummat, quam Deus quoque et acceptat et remunerat; quia eam esse usque ad mortem non ignorat. Spiritus sanctus per omnes civitates protestatur mihi dicens: quoniam vincula, et tribulationes me manent: sed nihil horum vereor, nec facio animam meam pretiosiorem quam me, dummodo consummem cursum meum, et ministerium quod accepi a Domino Jesu, [Col. 0591D] testificari Evangelium gratiae Dei (Act. XX, 23, 24) . Paulus hic est, cui vivere Christus est, et mori lucrum (Phil. I, 21) : cui gloria nulla est, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI, 14) . Audi et aliam vocem ejus: Ego non solum alligari, sed et mori in Jerusalem paratus sum propter nomen Domini Jesu (Act. XXI, 13) . Haec obedientia pura fuit, quae alligari, et mori parata fuit. Dicit et sanctus David, ipsum Dominum alloquens: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras (Psal. XVI, 4) . Itaque dum pro virtute obedientiae via dura incedis, et licet te oporteat ipsam mortis corporeae poenam sustinere, ab ea quantuncunque tribulationes [Col. 0592A] te affligant, non recedis, profecto obedientia est usque ad mortem: qualem ipse quoque ex his, quae passus est, didicit Jesus (Heb. IV, 8) , et tibi imitandam reliquit. De tali puto sanctum Benedictum tractare, cum in monachorum Regula quartum humilitatis gradum hoc modo definit: Quartus humilitatis, inquit, gradus est, si in ipsa obedientia duris et contrariis rebus, vel etiam quibuslibet irrogatis injuriis, tacita conscientia obedientiam amplectatur, et sustinens non lassescat, vel discedat. Ecce hic unus mihi videtur esse modus, quo tenenda est obedientia usque ad mortem.
XIV. Ecce autem et alius: cum sic tenetur obedientia, ut ante mortem, quae vitae hujus temporalis [Col. 0592B] finis est, non deseratur. Itaque, quandiu hoc in corpore vivis, obedientiae, quod semel super te tulisti jugum a tuis cervicibus excutere non vales: si enim secus egeris, salvari non poteris. De omni quippe exercitio virtutis illa est intelligenda sententia Salvatoris: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) . Haec igitur duo intellige; cum te recordaris promisisse obedientiam usque ad mortem: tolerantiam videlicet et perseverantiam. Ut si volueris effectui mancipare, quod hac in parte constat te promisisse, ante quaecunque tibi poterunt aspera inferri: sicut, verbi gratia, in verbis convicia, in rebus damna, in corpore flagella, vel etiam ipsam mortem, quantumcunque [Col. 0592C] dura fuerit, vel probrosa, alacriter et viriliter sustineas, quam virtutem dimittas obedientiae, nec etiam velis unquam terminare, donec vitam te contingat finire. Dixisti itaque in professione tua: Promitto obedientiam usque ad mortem praefatae Ecclesiae Patri. Hoc est dicere: In tantum ei obediens ero, quod pro adimplendis jussis illius, omnia laboriosa, quaecunque mihi poterunt inferri, libenter tolerabo: isque mihi solus erit terminus obediendi, qui erit et vivendi. Et quid est, quod adjungis: in Christo? Nam et hoc interpositum est: Promitto obedientiam, aisti, in Christo. Ego puto non uno, sed pluribus modis posse nos intelligere istud.
[Col. 0592D] XV. Et mihi quidem videtur, si vobis aliquid ad praesens congruentius, vel subtilius non occurrit, duobus posse nos 318 inter caeteros hoc intelligere modis: ut dicamus videlicet id esse, promisisse obedientiam in Christo, promisisse te, omnibus illis exhibiturum obedientiam praeceptis; vel quae tibi fuerint imposita secundum Christum, eaque exsecuturum, non propter aliud quidquam, nisi propter Christum. Ad unum itaque modum norma spectat justitiae; ad alium vero rectitudo intentionis internae. Et agamus paulisper primum de uno; dehinc de altero. Promisisti obedientiam Patri tuo, sed vide, ut secundum Deum obedias ei. Nunquam [Col. 0593A] enim propter obedientiam malum admitti, etsi quandoque debeat bonum intermitti. Si autem, quod absit, forte contingeret, ut aliquid praelatus tuus, quod Deo esset contrarium, tibi juberet: sicut consulerem, ut nullo modo consentires, sic nihilominus meum concilium foret, ut non nimis frontose, vel superbe statim contradiceres; sed potius pro reverentia sancti, quod ei commissum est, regiminis, jugi omnis humilitatis ac mansuetudinis instantia ei suggereres; ne ad aliquid committendum suo te praecepto compelleret, quod Deum offenderet graviter. Sed et hoc adjiciendum, ut cum sic contigerit, sicut humilis, sic secreta sit ista suggestio tua, quatenus sic male jubenti resistas, ut nullo modo Patris pudibunda reveles. Ejus [Col. 0593B] hoc loco pudibunda, injusta illius appello praecepta, quae hic necesse est humili quodam, ut sic dicam, contemptu contradicendo respuas; ut si aliquid, quod Deo contrarium et a salute alienum est tua, jubendo imponere voluerit, nulli penitus manifestes. Si te audierit, lucratus eris Patrem tuum (Matth. XVIII, 15) , ipsum quidem emendans, sed ipsum non discooperiens. Ibi ejus consulens saluti: hic autem deferens auctoritati. Ibi suam, quam erga Deum debet habere integram ei conservans sanctitatem; hic vero bonam, quam de illo habent alii, intemeratam custodiens opinionem. Ibi denique eum ab injustitia retrahens; hic certe ab infamia defendens. Si autem tibi, quod absit, acquiescere noluerit, post multa impensa salutis hortamenta, post crebra [Col. 0593C] ostensa rationis argumenta, humilitate quadam libera et libertate humili illa tibi Petri est assumenda auctoritas, qua Judaeis Deo contraria jubentibus, libera voce, hoc modo respondit: Obedire oportet magis Deo quam hominibus (Act. V, 29) . Tunc recognosce, quod obedientiam ei promisisti quidem; sed in Christo; ut dum tibi talia jubet, quae Deo non ignoras displicere, scias te ei in illis nullo modo debere obedire.
XVI. Dehinc non minori conatu stude, ut quod per virtutem obedientiae proficis, ad solum aeternae mercedis appetitum referre intendas. Omnem, quem hoc tripartito, quem nunc breviter tetigimus, modo spiritualem virtutem obedientiae acquiris, profectum [Col. 0593D] tunc solum tibi intellige salubrem, dum ipsum, ex cujus munere est, unicum Dominum nostrum Jesum Christum in eo semper, et ubique expetis testem, et exspectas remuneratorem. Hoc igitur est exhibere obedientiam usque ad mortem in Christo, hac pia intentione, et in his, quae secundum Deum sunt, quae adversa, quaeque ipsam etiam mortem inferunt; et quousque vitam hanc finias temporalem, obedientiae patienter, sancte et perseveranter insistere exercitio: ut et soli in his omnibus in praesenti placeas Christo, et pro his omnibus in futuro frui merearis Christo, qui est cum Patre et sancto utriusque Spiritu Deus benedictus in saecula. Amen.
SYNOPSIS SERMONIS. โ 1. Medicaminis et morborum corporalium et spiritualium analogia. โ 2. Inter coenobitas obedientiae necessitas; cur illos vetustiores votum particulare obedientiae non astringeret. โ 3. Qua de causa votum deinde obedientiae introductum. โ 4. Obedientiae votum insolubile vinculum, vitae spiritualis protectio et umbraculum. โ 5. Quinam successores habendi, et pars sanior congregationis canonicae. โ 6. Obstacula electionis canonica violentiae et astutia, vox lividi et praesumentis. โ 7. Honor lubricus est crebro fugiens sequacem; vox timore obsiti. โ 8. [Col. 0594B] Vox a mollitie profecta qualis; quatuor hominum genera a saniore parte aliena. โ 9. Electio secundum Deum facienda, privato amore et odio proscriptis. โ 10. Unde dignoscenda sanior pars congregationis: 319 et quanta ad electionem circumspectione opus. โ 11. Communia Religiosorum exercitia, lectio, actio, oratio, per candelabrum, mensam, altare tabernaculi figurata. โ 12. In tabernaculo Ecclesia vel status Religionis expressus: qua ratione lectio sit fructuosa. โ 13. Exterior exercitatio actionis non vacet meditatione; ad quam juvat silentii custodia. โ 14. Oratio prae reliquis commendata, et qualis ea sit. โ 15. Officinae familiares Religiosis; ac primo ut se habeant in oratorio. โ 16. Quae disciplina servanda in claustro, in refectorio, in dormitorio. โ 17. In colloquio cum externis observantia Praemonstratensium rigidior. โ 18. Loci capitularis vel exedrae institutio est confessionis, absolutionis, humilitatis. โ 19. Quadantenus se possit excusare in capitulo, [Col. 0594C] injuste accusatus. โ 20. Nosocomii, vulgo infirmitorii inter loca regularia postremi observantia, ubi finis vitae exspectatur mortalis.
I. Varia, fratres dilectissimi, genera morborum, varia cogunt reperiri genera medicinae. Non solum autem, sed et causae et occasiones istius sunt illi; quia si aegritudo nulla esset, nec aliqua nimirum medicina necessaria fuisset. Si causam ignoras, ait quidam, quomodo curas? Ego autem dico. Si nominem aegrotare consideras, quem curas? Quod de morbis corporis dicimus, hoc etiam de morbis animarum dicere valemus, quod eorum videlicet diversitas, et multitudo, medicamentorum eis competentium et multitudinem reperiri cogit, et diversitatem. [Col. 0594D] Et quod ad corpora medici, hoc ad animas sunt praelati. Aegritudo illorum, corruptio naturae; harum vero, perpetratio culpae. Sed, ut quid dico hominem tunc aegrotare, cum perpetrat culpam? Nam infirmatur, cum etiam in peccato delectatur; et effectui peccata criminalia mancipare, mori est. Horum quoque peccatorum multa diversitas est, et diversa nihilominus multitudo, in tantum, ut nec numero comprehendi, nec intellectu queant deprehendi. Nam delicta quis intelligit? (Psal. XVIII, 13.) His autem praecavendis et abolendis (praecavendis, inquam, ut aegritudini spirituali causam et occasionem auferant: abolendis, ut salutem forte amissam restituant), quasi quidam medici praelati in sancta Ecclesia instituti sunt, qui competentibus [Col. 0595A] appositis medicamentis vel custodiant sanos, vel restituant aegros. Medicinae quoque eorum custodiae sanitatis, et expulsioni aegritudinis competentes, institutiones sunt eorum, et canones, tam acquirendis virtutibus, multiplicandis, conservandis, quam vitiis et delictis atque peccatis devitandis minuendis, ac expellendis congruentes. Quae nimirum multae et variae sunt; quia quibus obviandis promulgandae sunt, aegritudines spirituales multae et variae sunt.
II. Universas autem virtutes una virtus obedientiae exornat et roborat; multiplicat et sanctificat; circumdat et perpetuat. Exornat per decorem, roborat ad fortitudinem; multiplicat ad incrementum, sanctificat ad meritum; circumdat ad securitatem; [Col. 0595B] perpetuat ad immortalitatem. Hanc profecto, ex qua caeterarum pendet fructus virtutum, vos, fratres, Patri vestro promisistis, sicut in sermone, qui hunc proxime praecessit, revocavimus ad memoriam vobis. Sine qua promissione nullus coenobitarum vivere debet, quia sine ea verus esse coenobita nullatenus valet. Quae tamen illis dudum, qui sub levi et suavi jugo religionis colla subdiderunt, ex necessitate imposita non fuit, quia bonum ab eis obedientiae superiores sui exigere necesse non habebant: de quibus constabat pro certo, quod illud et absque promissione aliqua viriliter ac perseveranter exercere parati erant. Quam multos legimus etenim in illa dudum antiquitate religiosa admirandae [Col. 0595C] fuisse virtutis viros: nullo quidem, ut suis exhiberent praelatis obedientiam, promissionis vinculo obligatos; omnem tamen latitudinem charitatis, et fervorem piae devotionis, singulis ejus conscensis gradibus, usque ad ipsum vitae suae terminum ardenter et efficaciter exsecutos? [Col. 0595] Vide si placet quae hac de re annotantur apud Joan. CASSIAN. lib. IV. Inst., cap. 33. Verum postquam multitudinem humilitatis iste exterior habitus texit, religiosorum quoque non modica paucitas apparuit: quia in conspectu quidem hominum, coenobitarum ex tunc fuit numerus major; sed ante occultum illum Inspectorem coenobialis exercitii perfectio minor: juxta illud Isaiae. Multiplicasti gentem, et non magnificasti laetitiam (Isa. IX, 3) . Ex hoc profecto dicere fuit, quod cappati multi, canonici sed pauci; pauci admodum in perfectione [Col. 0595D] viventes monachali, multiplicati tamen super numerum cucullati. Suscepit quoque omnes coenobium, sicut et modo suscipit, ad instar illius sagenae evangelicae, ex omni genere piscium 320 congregantis (Matth. XIII, 47) : et sicut in misero et miserabili hoc tempore incessanter contingere videmus, aut in tempore teterrimo segnes tenuit, aut in frigus pristinum prolapsos evomuit. Et exinde illis duo horribilia mala haec; quod, quia obedientiam suis praelatis se promisisse non sciebant, licere sibi vel in arrepto proposito remisse vivere, vel illud pro libito deserere putabant. Et mala nimirum ista, quasi quaedam mortifera duo vulnera [Col. 0596A] dixerim, quibus coenobita quilibet ipsum animae suae incurrit detrimentum, nisi ei fuerit per remedium poenitentiae subventum.
III. Ad haec vulnera autem et praecavenda cum desunt, et sananda cum adsunt, obedientiae promissiones sancti Patres medicinas congruentes repererunt: ut plenam ipsis mediantibus auctoritatem haberent seniores, et tepidos, ne ex toto congelascerent, reaccendere; et nutantes, ne retrorsum ruerent, retinere. Videntes siquidem multum hujus multitudinis teporem; videntes et instabilitatem, priusquam ei liceret ex toto ingredi, a pulsante adhuc obedientiae censuerunt promissiones exigendas: ut dum praelato suo in Christo obedientia usque ad mortem promissa, propriis se videret coenobita [Col. 0596B] sermonibus captum, maxima sibi sciret in anima sua imminere detrimenta, si non sua redderet vota, quae hac in parte distinxerunt labia sua (Psal. LXV, 14) . Non solum autem, sed et eorum nihilominus scirent praelati et fervidos debere eos conservare, ne tepescerent, quos promisisse obedientiam in Christo non ignorabant; et radicatos stabilire, ne evanescerent, quos et eamdem promisisse obedientiam in Christo usque ad mortem sciebant. Igitur ne tibi putes, frater mi, licere vel in loco, cui te tradendo obtulisti et offerendo tradidisti, tepide manere: vel, cum velles, sanctitatis, quam exercere aggressus es, novitatem deserere, hanc a te scias factam promissionem, cujus constrictus [Col. 0596C] es voto obediturum te Patri tuo, et in Christo, et usque ad mortem.
IV. Sed esto: haec custodisti ab ipsa hora promissionis tuae, currens bene in via hac, nec adhuc hodie declinas ad dextram, vel ad sinistram. Et ecce cogitas: Promisi obedientiam Patri meo usque ad mortem. Cujus mortem? Sive meam, sive illius: non nimis conturbor. Si supervixerit mihi, non potero, quandiu vixero, ab obedientiae, quam ei promisi, jugo relaxari. Si autem illi ego fuero superstes, laetabor obedientiae excussum a meis cervicibus jugum; quia, qui mortuus est, cui promisi obedientiam, ipse solus est. Jam de caetero potero meus esse; quia unus idemque est finis, et quem promisi, obedientiae, et vitae suae. O quae et qualis [Col. 0596D] haec cogitatio tua! Quidni spiritualis cujusdam in te vulneris occasio fuit? Inter medias quippe antiqui hostis insidias, sagittas videlicet ejus ignitas, in hac vita inceditur, a quarum ictibus nullus prorsus tutus efficitur, qui obedientiae clypeo non munitur. Nullus etenim est, ac per hoc ad se defendendum inter sagittas easdem nullus est; nam Advocatum non habet, dum cui obediat, Patrem non habet. Scis quod carpens iter suum viator super domino suo conveniri plerumque ab occursantibus solet, eique ab eis solet hoc modo dici: Cujus es famulus? Audito quoque vocabulo domini sui, quo magis honorandus agnoscitur, eo magis et famulo defertur. Et in quo [Col. 0597A] sibi deferri videbit, si se nullius esse asserit? Certe non solum ei, qui hujusmodi est, in nullo plerumque defertur; sed et plurimum aufertur, et fortassis plerumque totum quod habet. Et ideo totum; quia res sua et vita, ipsemet et sua. Et quidem totum conservaret, si qui eis timori et amori esset, dominum haberet. Et quorsum istas nimirum ut scias, quod in eis tua res agitur, et in admoto tibi speculo hoc attendere debeas vultum tuum. Nonne tibi carpere viam est ducere vitam? Is enim, dum vivis, et via tua, vita tua. In hac autem via si ducem, et praeceptorem habes, qua per eam securitate incedis? Non dicas tibi relaxatum obedientiae frenum pro eo, quod ipsum, cui te reminisceris eam promisisse, vides defunctum; hoc enim dicere, temetipsum [Col. 0597B] vulnerare est. Et contra vulnus hoc aptum, et efficax sancti Patres instituere remedium. Et quando, inquis, instituerunt? Quando instituerunt, ut non solum ei, qui modo fortassis mortuus est, voveres in professione tua obedientiam te exhibiturum, sed et successoribus ejus.
V. Quod certe fecisti et tu. Nam haec verba tua super his in eadem professione tua: Promitto, aisti, obedientiam usque ad mortem in Christo praefatae Ecclesiae Patri, et successoribus ejus. Vides, quod sicut ipsi, sic et successoribus ejus teneris obedientiam exhibere? Ad hoc autem pertinet, quod nunquam mensa 321 Domini in tabernaculo sine pane fuit; quia uno forte sublato, alius loco ejus solebat subrogari [Col. 0597C] (Levit. XXIV, 5-8) . Sic semper sancti in sancta Ecclesia adsunt praeceptores, nec unquam desunt auditores; quia deesse non possunt filii, cum non desunt Patres: nec in coenobio, qui ex ejus debito teneantur obedire coenobitae, etiam mortuo, cui se devoverunt exhibituros obedientiam, Patre, dum ejus non desunt successores. Dixisti ergo: et successoribus ejus. Et quare non successori? Nimirum ut scias te debere obedire non uni, sed et omnibus successoribus ejus; atque tunc solum nulli te debere in loco, in quo promisisti stabilitatem tuam, obedire, cum nullum penitus Patri tuo, cui promisisti obedientiam, in eo contingit succedere. Sed attendendum tibi inter haec, quod illis Patris tui successoribus obedientiam promisisti, qui non violenter [Col. 0597D] intrusi, sed regulariter sunt electi. Nam et hoc innuere videtur, quod in saepe dicta professione tua sequitur. Quos sanior pars congregationis canonicae elegerit. Necesse igitur, ut ex his verbis datur intelligi, quatenus et congregatio canonica, et ejusdem congregationis canonicae sanior pars sit, quibus successorum Patris tui committi electio possit. Si autem ipsa congregatio canonica non est, quomodo aliqua pars ejus sana esse potest? Congregationi vero, quae talis est, nullo modo committi electio debet; quia, nisi irregularem congregatio non eliget, quae irregularis est. Unde et S. Pater Benedictus omnium justorum spiritu plenus a tali congregatione electionis in monachorum Regula [Col. 0597D] B. Benedicti placitum super hoc, cap. 64. auctoritatem [Col. 0598A] tollit: eamque episcopo dioecesano, et abbatibus, atque fidelibus, qui in proximo sunt, committit. Scribit enim de hoc in hunc modum. Si etiam omnis congregatio vitiis suis, quod absit, consentientem personam elegerit pari consilio, et vitia ipsa aliquatenus in notitiam episcopi pervenerint, ad cujus diaecesim pertinet locus ipse vel abbatibus, aut Christianis vicinis claruerint: prohibeant pravorum praevalere consilium, et domui Dei dignum constituant dispensatorem; scientes pro hoc se recepturos mercedem bonam, si illud caste et zelo Dei faciant; sicut e diverso peccatum, si negligant. Canonica igitur congregatio sit, ut et canonica electio esse possit. Sciendum quoque, quod sicut in uno corpore membra multa sunt, et cum singula bona sint, non eamdem [Col. 0598B] tamen singula habent in dignitate praerogativam (I Cor. XII, 12) : ita, in una congregatione canonica partes sunt plures; et, cum forte singulae sanae sint, aliae aliis saniores sunt. Ego autem non de corporali, sed de sanitate hic loquor spirituali. Sicut enim praelati electio magnum quoddam et supereminens negotium est, ita et illi parti, quae in tota congregatione canonica sanior est, ipsa nimirum committenda est.
VI. Et quaenam, inquis, illa sanior pars esse credenda est? Quaecunque vero illa sit, indubitanter dicere et incunctanter asserere audeo quod canonicam multum solent violentia, et astutia electionem impedire. Et violentia quidem in aperto premit; [Col. 0598C] astutia autem occultis seducere machinationibus intendit. Hujus, de quo modo tetigimus, astutiae fraudulentiam, et ut sit, informant, et ut perseveret, confirmant, livor et spes, timor et mollities. Quatuor haec in causa ista sunt, quod prava in angulis conventicula celebrantur; susurratur in auribus; concordiae malitiosae componuntur, seruntur sermones, junguntur manus, tanguntur sacra, epistolae diriguntur, mittuntur litterae, arrident promissa, minae tonant: datur sententia: quod penitus contra Deum est, irrevocabiliter definitur. Et ecce dant vocem suam in clamoso silentio, in corde occulti versipellis singula haec. Nam livor invidiae dicit: absit ut mihi praeponatur ille; nam erit mihi dedecus grande. Quem hucusque habui parem, et [Col. 0598D] multoties inferiorem, non decet me esse superiorem. Minor est aetate, non erit in dignitate major. Scientia imperitus, sermone et impeditus, acute sentientibus, et nitide proferentibus indignus plane ut praesit. Non in eo sanguinis generositas nitet: non habitudinis corporalis aptitudo. Quidni cathedrae turpabit decorem? Inglorium admodum in sublimi sedere tam vilem. Spei quoque haec vox est: Ecce de praelati tractatur electione. Puto, quod cadet sors super me. Mirum, si etiam mecum, vel mentio de alio fit. Quem enim mihi dabunt in ea accedere, ne dicam praecedere? Primum quippe aliquo modo superfluum; secundum autem omnino injustum. Quis enim mihi par, quisve similis? Nam [Col. 0599A] majorem ab aliquo quaeri, quid nisi stulto est ipsum labore consumi? (Exod. XVIII, 18.) Et o quis dabit mihi in manu mea omnem populum istum, ut veniant ad me omnes, qui habent judicium, et juste judicem? (II Reg. XV, 4, 5.) Et quis est, qui me assumendum non censeat, nisi qui me ignorat? Et o quam felices, qui me 322 praepositum sibi habebunt? O quanta, et qualia facturus sum ego, tam nova, quam magna; quam multa, tam insolita? Quis ea faciet, si ille ego non sum? Indignum profecto et me non assumi, et haec non fieri.
VII. Sed cadit quam saepe a spe sua, qui hujusmodi est, et alius fungitur officio suo, ut vigilando somnium se vidisse vel sero deprehendat. Cupit sibi, et datur alteri; quod sibi sperat, alius accipit, [Col. 0599B] et fortassis de quo minus sperabat, quemque minus amabat, juxta illud, quod dudum Aman in libro Esther legimus contigisse. Aestimabat siquidem, quod neminem nisi ipsum honorare vellet rex; dedit pro se, sciscitante rege, sententiam, quam ingemuit datam, quam contra spem in se mox vidit esse completam. Et quantum putas additum dolori, cum quod sibi sperando desideravit, desiderando speravit, illi vidit conferri quem super homines omnes odio habuit? Illum denique ipsemet honorare compulsus est, quem morti ignominiosae tradere super vitam quodam modo gloriosam dilexit. Sic utique multoties dignitatis sublimitas sui solet appetitores contemnere, appetere contemptores; a volentibus elongare se, nolentibus sese ingerere. Et [Col. 0599C] timor quid dicit? Sentiens quoque, qui disciplinae abhorret rigorem, de ipso, qui diligit eum, fieri mentionem, timore inerti prosternitur; quem concussum atque contractum idem incitat timor, ad resistendum magnis apud eum et intra eum vocibus clamans in hunc modum: Absit omnino, ut fiat hoc: Vir quippe sanguinum est, et vir Belial (II Reg. XVI, 7) . Sine affectione est, absque foedere, sine misericordia, turbans pacem, deturbans quietem. Animus ejus semper in lite est, et uterus ejus praeparat contentiones. Dentes ejus, arma, et sagittae, et lingua ejus, gladius acutus (Psal. LVI, 5) . Evertet cunctos domesticos suos superatus ab ira, ut opprimat eos. Formidini sibi vult esse universos, neminem [Col. 0599D] amori. Excoriare sibi commissos, melle dulcius habet; nec aliquem sinet esse quietum. Unum est, quod locutus sum; quia subjectis istum praeficere, oves lupo pascendas committere est: nolite hunc constituere ducem populi, ne carnes comedat humilium, et animarum sanguinem bibat. Disperget, non congregabit: numerum in subjectis modicum faciens, et fructum in eis nullum requirens.
VIII. Sed quaenam est vox, quam mollities profert? Sane tria haec praecedentia mala resistere solent, ne dignus admittatur; instare vero quartum istud solet et insistere, ut assumatur indignus. Instat autem et resistit hoc modo: Ecce homo sine querela, homo pacis et quietis, jucundus homo plane, qui miseretur et commodat, disponit sermones suos [Col. 0600A] in judicio (Psal. III, 5) : Misericors et suavis est, benignus et dulcis, nesciens irasci. Accipiamus eum, fovebit nos et favebit nobis. Loquetur nobis placentia (Isa. XXX, 10) ; nec resistentem inveniemus eum illicitis desideriis nostris. Non discordabit a nobis, quidquid illud fuerit, quod nos voluerimus. Nobis praeerit ipse, sed velut umbra; nam re nos ejus erimus praelati. Praecipiemus pro libito, et ipse obediet etiam sine mora; non enim aliter audebit facere. Titum se nobis exhibebit, non Timotheum; lenem, non asperum; tranquillum, non turbatum. Non corripiet, nec redarguet nos; placebit enim ei, quidquid fecerimus. Et ut finem loquendi omnes pariter audiamus (Eccl. XII, 13) : aptiorem eo nobis non inveniemus praelatum, nec etiam inter mille, [Col. 0600B] unum. Hi itaque, inter quos haec quatuor mala sunt, non mihi videntur ad saniorem congregationis canonicae partem pertinere. Sed vos, fratres, non sic.
IX. Obsecramus vos in Domino Jesu, ut, cum ad faciendam electionem convenitis, eam secundum Deum faciatis electionem, in quantum vobis et scientia nosse, et facultas ministraverit posse. In primis vos obnixe hortamur, et per tremendum nomen Domini obsecramus, ut quidquam, quod contra Deum sit, nullus penitus vestrum in ea requirat; nec privatum aliquem, si forte, quod absit, habuerit, vel amorem, vel odium attendat. Non, inquam, amorem, ut admittatur qui indignus esse non dubitatur: non odium, ut excludatur qui dignus agnoscitur. [Col. 0600C] Si enim, quod longe absit a vobis, eligere volueritis aliquem ob ullam, verbi gratia, consanguinitatem, vel amicitiam carnalem, vel propter aliquam aliam, quae contra Deum sit, causam, ut vobis sub eo remissius agere licitum sit: et culpam nimirum gravissimam incurretis, et quod cum spe desideratis, et desiderio speratis, nequaquam postmodum acquiretis. Nam ille vobis postea longe austerior erit, quem sub spe tali admittitis, quam aliquis alius foret, quem timendo excluditis, ipso suaviter 323 disponente, qui comprehendit sapientes in astutia sua [ eorum], et consilia pravorum dissipat (Job. V, 13) ; ut quod non recta intentione vestra quaeritis, recta ejus dispositione agente, non inveniatis; [Col. 0600D] et quod contra ejus beneplacitum fugitis, per ejus judicium incurratis. Haec enim omnia quam saepe hoc modo videmus accidisse. Et ideo ablata de medio omni et violentia cogente et astutia surripiente, illum admittite, quem vel commune omnium consilium et assensus decreverit admittendum; vel, si forte ob devitandam contentionem omnes simul interesse consilio non expedit, ille incunctanter eligatur, quem sanior pars congregationis canonicae secundum Deum, et Regulam vestram, atque juxta ordinem vestrum judicaverit eligendum.
X. Quod si quaeritis, quaenam sit aestimanda sanior pars esse congregationis, ego quidem non puto partem semper numerosiorem esse saniorem; sed illam potius, quam etsi paucitas reddit modicam, [Col. 0601A] cognitio tamen veritatis, amor virtutis, et rectitudo intentionis exhibet sanam. Haec namque spiritualis, et vera cordis sanitas est, quod verum est, cognoscere; quod bonum est, diligere; et in utroque illi soli, qui summa Veritas et Bonitas est velle placere. Talibus itaque electio committenda est, talium etiam electio approbanda, confirmanda et rata habenda; qui, quantum ad humanum dumtaxat pertinet examen, qui secundum Deum eligendus est, sciunt, et eumdem incunctanter eligunt: et solius Dei causa id agunt. Hi autem, quibus in electione et caecitas cognitionem tollit veritatis, et cupiditas aufert amorem virtutis, et vanitas rectitudinem adimit intentionis, licet eis multitudo conferat numerositatem, tamen veram [Col. 0601B] mihi non videntur habere sanitatem. Unde monachorum quoque Pater et dux scilicet Benedictus de abbatis electione ita scribit. In abbatis, inquit, ordinatione illa semper consideretur ratio, ut hic constituatur, quem sibi concors congregatio secundum timorem Dei, sive etiam pars, quamvis parva congregationis, sanior consilio elegerit. Praemissa oratione devota studiose, et diligenter decernite inter vos de persona, quam quidem eo sollicitius discutere vos oportet adhuc eligendam, quo minus reprehendere vobis licet jam electam. Stultum namque, et gravius, quam aliquod bellum intestinum semper reprehendere, quem te oportet jugiter talem habere; quia incassum super deformitate viri sui mulier conqueritur, cui lege nuptiarum indesinenter adhaerere [Col. 0601C] compellitur. Ante igitur vobis deliberandum est, et post perseverandum; eoque ad sustinendum perseverantia subsequens facilior et fortior erit, quo major et perspicacior in praecedenti deliberatione circumspectio fuerit. Habetis itaque, quae sit aestimanda sanior pars congregationis canonicae, et qualiter Patris vestri successores sint eligendi; quibus ut obediatis, professio vestra obnoxios vos constituit, et debitores.
XI. Ecce, fratres, quousque in his duodecim sermonibus perducta est locutio nostra, disponente ipso linguam nostram, sine quo quidquam boni, ne dicam agere vel loqui, sed nec cogitare valemus. Ostendimus vobis, prout potuimus, quis sit ordo [Col. 0601D] noster, quis habitus, quaeve vera professio; et cum tripartitum hoc nos insigne venustet; qualiter primum nos sublimet; quid nobis secundum figuret; et quomodo nos tertium liget. Tria quoque bona haec et alia quaedam in nobis decorant, sanctificant et roborant, lectio, actio, oratio: tria haec. Et lectio quidem illuminat; actio vero impinguat; oratio quoque inflammat. In uno istorum alterna pro loco et tempore successione, tenere se debet exercitium nostrum; quatenus et primum nobis conferat claritatem, ut quod verum est, evidenter agnoscamus; et secundum nostram in nobis operetur utilitatem, ut quod bonum est, viriliter agamus, et tertium internam nostris infundat visceribus puritatem, ut ad id, quod beatum est, ardenter suspiremus. [Col. 0602A] O verum, o bonum, o beatum! Primum a nobis fugat errorem; secundum a nobis eliminat teporem; ad tertium vero conscendimus in nobis per amorem. Nam lectio studium clarificat; actio exercitium fecundat; oratio desiderium inflammat. O studium, o exercitium, o desiderium! Et studium sapientiae, exercitium justitiae, desiderium gloriae. Sapientiae, propter claritatem intra teipsum; justitiae, ob utilitatem ad proximum; gloriae, ob felicitatem apud Deum. Haec dicenti mihi, occurit memoriae, quod tria quaedam erant dudum in tabernaculo Moysis extra velum, tam pretiosa, quam sancta; et haec erant: candelabrum, mensa, altare (Exod. XL, 20, 22, 24) . In candelabro lumen, et erat 324 ad illustrationem; in mensa panis, et fuit ad [Col. 0602B] refectionem; in altari thymiama, et emittere solebat ex se suavitatis odorem. Et quid in homine tenebrosa illuminat, nisi acutum studium sapientiae? Si dubitas, utrum illustret sapientia, interroga sanctum David, et dicet tibi, quod declaratio sermonum Domini illuminat, et intellectum dat, sed parvulis (Psal. CXVIII, 103) . Et quid hominem internam suam procul pellendo maciem spiritualiter impinguat, nisi necessarium exercitium justitiae? Quod autem strenuitas bonae actionis quaedam sit quodammodo pinguedo internae refectionis, ipse te Dominus certum reddat, qui de seipso dicit: Meus cibus est, ut faciam voluntatem ejus, qui misit me, ut perficiam opus ejus (Joan. IV, 34) . Bonus sibi cibus, bonum opus. Et quid suave in nostris coram [Col. 0602C] Deo, intimis fragrat, nisi cum pura oratione desiderium aeternae gloriae? Quod vero quaedam suavis coram Deo thymiamatis fragrantia pura oratio sit, Psalmista certos nos reddat, qui Dominum alloquens, dirigi petit orationem suam, sicut incensum in conspectu suo (Psal. CXL, 2) . Et ipsum desiderium quoque oratio est, juxta illud: Desiderium cordis eorum audivit auris tua (Psal. IX, 17) .
XII. In exteriore, fratres, adhuc Moysi tabernaculo sumus. Quis est iste Moyses? Christus. Ipse enim est, qui accepit verba vitae dare nobis (Act. VII, 38) ; quod audivit a Patre, loquens nobis. Et sanctum quidem hoc tabernaculum est, tamen extra velum est. Est namque sancta Ecclesia, quae adhuc peregrinatur [Col. 0602D] in hoc mundo. Est et sanctus ac religiosus hic status vester; quia et exterius tabernaculum dicitur sancta. Itaque quandiu in eo manetis, habete candelabrum, per quod illustrati videatis; habete mensam, in qua refecti pinguescatis; habete denique et altare, in quo cum suavissimo interni desiderii amore vestrarum Deo orationum thymiamata offeratis. Ut autem lectio fructuosa sit, necesse ut pura eam meditatio et comitetur et subsequatur. Nam legere, et non intelligere, negligere est. Similiter quod per lectionem, quae praecedit, in te illuminatum est, oblivio confestim exstinguit, dum illud succedens nulla in sua illustratione recordatio custodit. Egrediatur proinde apud te, imo in te, ad meditandum in agro sanctus Isaac (Gen. XIV, 63) : quatenus sincerum in [Col. 0603A] conscientia possidens gaudium in Spiritu sancto, sacrae lectioni, indefaecata meditatione, insistas. Nonne ager iste una miro modo varietate, et varia sententiarum innumerabilium unitate ornatus quasi diversorum florum suave olentium et ineffabili decore fulgentium redimita est ornatu sacra Scriptura? Inter munda nihilominus animalia juxta legem non mereberis computari, si jam deglutitum ad ruminum non revocas cibum (Levit. XI) . Cum ad lectionem in claustro sedemus, singuli in singulis jubemur, ex ordinis institutione, libris legere; nec nobis licet in quaestionibus faciendis nos inquietare; quia nimirum ut totum se sibi vindicare possit lectionis studium, necesse, ut sibi et quies secreta, et secretum non desit quietum. Locus quippe lectionis [Col. 0603B] et meditationis, et plerumque orationis, claustrum est. Unde generaliter apud nos institutum est, ut continuum in claustro silentium teneatur; ne sit impedimento tantis et talibus bonis, strepitus tumultuosae locutionis. Ita et boni operis exercitium quies debet silentii comitari: ut dum in bono opere manus occupatur, ab officio suo ipse quoque animus non relaxetur. Puritati quoque meditationis insistere officium ejus est, ut omnino a suo corpore vacet, licet suo corpus [officio deesse videtur ] insistat.
XIII. Quamplures novimus viros religiosos in labore exteriori internae institisse meditationi, et quod hora lectionis in claustro de vitalibus sacrae [Col. 0603C] Scripturae alimentis quasi comederant, hora quoque laboris volvendo et revolvendo quibusdam nodis continuae ruminationis arctius in memoria ligasse. Non sola utilitas corporalis in causa nobis esse debet, ut ad exteriorem laborem manuum exeamus; debet quoque una cum ipsa esse et spiritualis. Et ipsa quae est? Utique ut vacemus psalmis, ut meditationibus intendamus. Sed his duobus exercitiis insistere, disciplina nobis silentii dabit occasionem. Hinc nobis jubetur, ut pervenientes ad laborem, non multiplicemus inter nos signa; nec praesumamus loqui, nisi forte de ipso labore breviter, et necessario, et silenter cum priore seorsum a fratribus. Ecce quod nobis in labore loqui conceditur; sed diligenter oportet, ut intueamur, unde [Col. 0603D] loquamur, quando, quantum, qualiter, cum quo, et ubi. Si quaerit aliquis unde, utique de ipso labore. Si quantum, certe breviter. Si quando, profecto non nisi cum necessarium fuerit. Si qualiter, silenter quidem. 325 Si cum quo, cum eo, qui prior est laboris. Si ubi, seorsum utique a fratribus. Utquid, fratres, haec tam subtiliter notamus? ut recognoscat unusquisque vestrum magis, quam agnoscat, contra ordinis sui statuta se agere, si in labore loqui praesumit, vel aliunde, vel plus, vel alio tempore, vel aliter, vel cum alio, vel alibi, quam hic expressum est. Signa etiam prohibemur multiplicare inter nos; ne scilicet cum quiescunt soni verborum, quae ipsum multoties solent internum cordis emollire rigorem, tumultuent notae digitorum. Et quidem [Col. 0604A] ne praecedat, nec comitetur multiloquium cordis, apparere non potest plerumque multiloquium in digitis; quia cum eorum multa locutio strepit, indicio evidenti est, quod nulla istos disciplina silentii constringit. Certe perfecti, qui in conventu sunt, viri sic signa debent abhorrere superflua, ut verba, subaudi superflua: ne se silere deputent, cum absque necessitate, et causa rationabili manum in linguam mutant. Cum repausamus, aliqua ad invicem facere signa prohibemur: nimirum, ut dum non est in opere manus, suo liberius, et expeditius operi vacet animus. Quod profecto facere non valet, cum internam ejus quietem, signorum exterius se inferens tumultus devastat. Jubemur quoque et juxta priorem repausare. Quare vos putatis? fortassis ut quod [Col. 0604B] eis competit, ad manum habeant: et qui custodire ordinem solliciti, et qui ad negligendum sunt proni: isti custodiam, testimonium illi. Ecce quod in opere nostro maturitatem silentii omittere non debemus quia et Apostoli praeceptum est (II Thess. III, 12) , ut cum silentio operemur. Absit semel, et iterum ab omni religioso conventu, qui opus manuum solet exercere, ut in labore silentium negligat. Cum enim juxta Isaiam cultus justitiae silentium sit (Isa. XXXII, 17) , ibi justitiae culturam amittis, ubi silentii tenere rigorem omittis.
XIV. Oratio vero, quam tertium diximus exercitium, cui debent insistere coenobitae, eo sollicitius exercenda est, quo specialius ipsi omnipotenti Deo in eo praesentamur. Qualiter vero orare debeamus, [Col. 0604C] et psallere, suo nos ipse Apostolus docet exemplo; quod tale est: Orabo spiritu, orabo et mente; psallam spiritu, psallam et mente (I Cor. XIV, 15) . Et ista super his B. Benedicti verba sunt: Ubique divinam esse praesentiam credimus, et oculos Domini in omni loco speculari bonos, et malos (Prov. XV, 3) . Maxime tamen hoc sine aliqua dubitatione credamus, cum ad opus divinum assistimus. Ideo semper memores simus, quod ait Propheta: Servite Domino in timore (Psal. II, 11) . Et iterum: Psallite sapienter (Psal. XLVI, 8) . Et: In conspectus angelorum psallam tibi (Psal. CXXXVII, 1) . Ergo consideremus, qualiter nos oporteat in conspectu divinitatis et angelorum ejus esse, et sic stemus ad psallendum, ut [Col. 0604D] mens nostra concordet voci nostrae. Et item, si cum hominibus potentibus volumus aliqua suggerere, non praesumimus, nisi cum humilitate et reverentia, quanto magis Domino Deo universorum cum omni humilitate, et puritatis devotione supplicandum est? Et non in multiloquio, sed in puritate cordis et compunctione lacrymarum nos exaudiri sciamus. Et ideo brevis debet esse et pura oratio; nisi forte ex affectu inspirationis divinae gratiae protendatur.
XV. Hoc est triplex sanctae religionis exercitium, cui jugiter intendere debent coenobitae: in primo sibi ipsis consulentes; in secundo proximis suis assistentes; in tertio Deo semetipsos offerentes. Sic in primo sobrie; in secundo juste; in tertio pie vivunt [Col. 0605A] in hoc saeculo, cum tamen non sint de hoc saeculo: secur proinde exspectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei, dummodo existunt et in primo in seipsis clarificati, et in secundo proximis prompti, et in tertio Deo devoti. Ut autem et hoc addam, in quibus tria haec sanctae religionis exercere solent insignia, oratorium et claustrum, refectorium et dormitorium, auditorium et capitulum officinae sunt. In oratorio quoque praeceptum habetis Patris vestri ut nihil agatis, nisi ad quod est factum, unde et nomen accepit; in quo nihil sedendo, vel stando, nihil ambulando, vel in aliquo motu vestro apparere debet apud vos, quod vel humanum, vel angelicum, aut etiam divinum offendat aspectum; sed quod vestram deceat sanctitatem. Cum [Col. 0605B] in omni loco vos deceat esse sanctos, sicut locis aliis hic locus est sanctior: sic et vos in eo decet esse sanctiores. Idcirco, prout vobis pia Dei omnipotentia administraverit posse, nihil coram his, qui vident in facie, ostendatis extrinsecus in gestu, vel aspectu non religiosum: nihil coram eo, qui ipsa cordis intuetur profunda, volvatis intrinsecus in cogitatu, vel 326 affectu non purum; sed, clauso ostio, in cubiculo orantes Patrem vestrum (Matth. VI, 6) , sic intus, et extra vos habetote, ut quod apud vos sonat, auribus, atque quod apud vos apparet, aspectibus placeat humanis: et neutrum una cum his, quae intra vos revolvitis in ipsis penetralibus mentis, displiceat divinis.
[Col. 0605C] XVI. In claustro vero, uti superius breviter tetigimus, continuum ex antiqua institutione vester habet usus tenere silentium; ne sit illis impedimento strepitus locutionis, qui prout sua quemque eorum feret devotio, vel lectioni, vel meditationi, aut certe dulce habent intendere psalmis.
In refectorio vero in aspectu et gestu honesta diligenter maturitas, et matura nihilominus honestas custodienda est; observanda est et sobrietas in gustu: et ita, ut quidquam nec adsit superfluitati, nec desit necessitati. Cohibendus est namque potissimum oculus ad mensam: restringendus quoque sub rigore disciplinae, et omnis membrorum singulorum illicitus motus; ut nec quae apud alios aguntur quisquam vestrum, cui id ex officio non competit, [Col. 0605D] curiose perlustrando aspiciat; nec seipsum inordinate se habendo nimis notabilem praebeat.
Dormitorium locus est corporalis quietis: inter vos autem debet esse et spiritualis. In dormitorio quoque secum debent esse fratres; nulli, cui id ex officio non incumbit, quod pertinet ad alterum, curiose scrutari licet. Religionis in hoc honestatem non custodit, qui hora aliqua caput in dormitorio, vel vultum discoopertum esse permittit. Nullus ibi tumultus, nullus resonare strepitus debet.
XVII. Auditorium fratribus ingredi licentia concedit: sed cum necessitas exposcit. Lex quidem apud nos auditorii, ut non plures intra se, quam tres admittat. Unus autem istorum prior erit, vel qui ab eo destinatus fuerit, ut duobus testis adsit; [Col. 0606A] nisi ipsum forte Priorem plures convocare evidentis necessitatis causa rationabilis monuerit. Et talis super his a Patribus nostris promulgata institutio est. Auditorium sine licentia nunquam ingrediantur. Ibi non loquentur plures, quam duo simul praesente Priore, vel alio, quem ipse miserit: et hoc stando, nisi forte Prior pro aliqua necessitate plures sibi convocandos judicaverit. Completo vero, pro quo ingressi sunt, cito exeant, nisi detineantur. Quare ibi plures loqui prohibentur, quam duo? Ne forte irritare, vel provocare se invicem multorum collocutio cogat; vel certe in malitiosam concordiam, seu, si ita congruentius dicitur, in concordiam malitiosam simul conspirent. Et quare coram Priore, vel quem ipse miserit? Nimirum ut praesentiae suae [Col. 0606B] et maturitate bonam locutionem commendet, et rigore malam compescat; vel certe, quod melius est, ne aliqua ibi mala sit, praecavere contendat. Cur putatis praeceptum esse, ut stando loquantur? Ne in nimis longam moram se locutio extendat. Paucis itaque auditorii conceditur ingressus, et tunc solum, cum fuerit necessarius. Esse quoque et eorum jubetur exitus festinus. Sed inter haec jugis nos certos experientia reddit, veram esse sententiam illam Ambrosianam: Scio loqui plerosque, cum tacere nesciant. His profecto illi similes sunt, qui nulla expetente necessitate, sed sola fabulas contexendi intentione, auditorii nimis importune expetunt ingressum; et inibi morari, sicut eos non taedet, ita nec [Col. 0606C] pudet. Stantes in eo fabulas garruli et verbosi tam dulce habent contexere, ut mora penitus carere, omnem, quam ibi faciunt, moram aestiment, et omnis morae nescii, vel obliti exire nesciant; quousque pulsato signo oratorium ingredi debeant. Miror eorum in auditorio tam fortes esse tibias, et sanas, quas in oratorio tam debiles conspicio, et infirmas: ut in fabulatione pene toto die infatigabiliter stare praevaleant in auditorio, qui sine magno gravamine vix in oratione usque ad finem unius psalmi stare possunt in choro. Unde ergo eis tam superflua haec, tamque longa locutio, nisi quia silentii ignorantia talis eis locutionis est causa illis proinde plerique jure possunt assimilari, quos B. Ambrosius scit loqui, cum tacere nesciant.
[Col. 0606D] XVIII. Quis est, vel esse potest in conventu tam religiosus, tamque sollicitus, cui aliqua ex his locis aliquando negligentia non subrepat? Idcirco officina sexta capitulum est, in quo juxta tenorem ordinis, coram aliis districte, sed sine nimio rigore, pie, sed absque immoderata remissione, solet emendari, quod in superioribus quinque locis coram aliis contingit delinqui. In quo loco non 327 plus horror debet, vel mora aliqua admitti litis, quam valet Satanas in beatudine coelesti perpetuo morari. Capitulum etenim humilitatis locus est, non elationis, accusationis, non excusationis. Pauci in eo, et ipsi rationabiles debent proferri sermones: et sic rationabiles, ut talem deceant locum. Ipsi autem sunt, qui accusent, qui corripiant, [Col. 0607A] qui absolvant, qui crudiant. Accuset sibi conscius seipsum, accusent fratres se, alter alterum; qui praeest corripiat, et correptos absolvat, et nescios erudiat. Hi sunt sermones, qui in capitulo habendi sunt. Cum autem in capitulo de negotiis exterioribus admittuntur sermones, non servatur plerumque censura disciplinae. Ipsa non servata indiscretis indulgetur loquendi licentia; qua indulta aliquid profertur, per quod ad iram audiens provocatur. Sic oriuntur jurgia, augentur rixae; sicque domus confessionis locus efficitur confusionis. Inter vos autem non passim omnibus, nec de omni re licet in capitulo loqui. Est super hoc enim institutio ordinis vestri, hunc habens modum. In capitulo nunquam nisi ex duabus causis fratres loquantur; [Col. 0607B] videlicet culpas suas, vel aliorum simpliciter dicendo, vel praelatis suis ad interrogata tantum respondendo. Nullus faciat clamationem super aliquem ex sola suspicione. Et paulo superius: Qui aliquem clamaverit, non quaerat circuitiones in clamore suo; sed aperte dicat: Ille fecit hoc. Sed et qui clamatus fuerit, mox ut audierit nomen suum, non respondens, in sede sua petat veniam. Et sancta quidem, et salubris institutio haec, et in clamante pariter, et in clamato; ut et ille scilicet moderate et veraciter accuset, et iste moderate tacens se non excuset. Quod autem jubetur clamatus, audito nomine suo, nihil respondere, sed veniam petere; illius videtur potissimum humilitatem, ac mansuetudinem redolere, de [Col. 0607C] quo legitur, quod sicut ovis ad occisionem ductus est, et sicut ovis coram tondente se obmutuit, et non aperuit os suum (Isa. LIII, 7) . Et de quo item habetur, quod cum accusaretur a multis, nihil respondit (Matth. XXVII, 12) . Et quae esset capituli humilitas, si unicuique clamato verbis se liceret excusare? Vel quae utilitas, dum constet geminari culpam, quae excusatur? Nonne ad hoc in capitulum venimus, ut et nosmetipsos accusemus, et ab aliis charitative clamemur, quo sic a nostris reatibus absolvamur. Illud utique humilitatis est, hoc autem utilitatis. Et quam foedum, quamque periculosum est, per vitium excusationis, et in loco humilitatis superbire, et in loco confessionis diffiteri, et in loco absolutionis in peccato arctius ligari.
[Col. 0607D] XIX. Sed aliquis forte eorum, qui haec mandata litteris lecturus est, sic me alloquens respondebit ad haec: Quae de excusatione dicis, ipse quidem, qui veraciter et charitative clamatur, bene debet observare; sed si is, qui malitiose et falso, ut nonnunquam evenit, accusatur, semetipsum excuset, nunquid in hoc peccat? Cui hoc modo occurret responsio nostra: Et si dicimus non magnum esse peccatum, quod se excusat justus, dicere tamen possumus, non magnum esse meritum, quod se non excusat injustus. Potest namque percipere veniam, et evadere poenam; sed illam, ad quam sancte et beate sublimantur, qui se non excusant justi, nec gratiam meretur, nec gloriam. Illud utique bonum; hoc vero melius est. Et ideo melius, quia perducit [Col. 0608A] ad optimum. Scis utique, quod tres in die passionis Dominicae fuerunt in cruce suspensi: latro videlicet blasphemus, latro confitens, et ipse Agnus innocens. Et quid aliud putamus capituli rigorem, nisi quamdam crucis passionem? Sed in hac passione quidam sunt blasphemantes; quidam confitentes, quidam vero innocentes. Primi sunt rebelles, secundi poenitentes, tertii humiles. Primi merentur poenam; secundi veniam; tertii gloriam. Primos designat latro blasphemus; secundos latro alius et vere alius, quia non blasphemans, sed confitens; tertios innocens, et humilis Jesus. Et cum in una eademque omnes passione sint, primus murmurat et fecit quod non debet; secundis orat, et facit quod debet; tertius pro aliis semetipsum immolat et facit [Col. 0608B] plus quam debet. Cumque omnes accusentur, primus accusatur juste, et suam nequitiam per superbiam defendens, ruit in infernum peccati; secundus non injuste, sed culpam per confessionem agnoscens, et in voluntatem necessitatem convertens, per absolutionem praelati reconciliatus, et ex latrone martyr effectus, ingreditur paradisum Ecclesiae: tertius vero omnino injuste, et suam non excusans innocentiam, per tacitum bonae conscientiae 328 testimonium, per plenum omnis vanae gloriae contemptum, per invincibilem sui ipsius triumphum, etiam coelum animo conscendit. Vides ergo, frater mi, quod quantum a passione latronis confitentis passio distat Redemptoris innocentis, tantum ejus [Col. 0608C] causa, qui malitiose, et falso accusatur, ab ejus differt causa, qui charitative et veraciter clamatur; et sicut pares non sunt in merito, sic nec aequales erunt in praemio. Quod si se excusat injuste clamatus, sicut non ruit per peccatum, si tamen excusationem ejus permittit capituli rigor: sic nec ascendit per meritum; et dum in capitulo innocenter non punitur, in inferno quidem non damnatur; sed in coelo tamen sublimiter non coronatur.
XX. Est officina quaedam, quae in ordine septima est; in qua viri sancti, qui in conventu sunt, venienti Domino, et invenienti eos vigilantes, ac pulsanti confestim aperiunt (Luc. XII, 37) : cum de ea per mortem exeunt, pro senario praesentis perfectionis, ad septenarium pertingunt futurae quietis. [Col. 0608D] Ipsa est infirmitorium, in quo sic se debent coenobitae habere, ut suae in eo resolutionis horam tremendam secure possint exspectare. Ita singulorum infirmitatibus inclinet se, et condescendat misericordia per compassionem, ut nullam ordo sustineat dissolutionem. Non admittantur in ea ficti, qui cum sani sint, simulatam quamdam solent praetendere infirmitatem, sed et infirmi, cum vires pristinas reparaverint, redeant ad feliciorem consuetudinem suam, quae famulos Dei tanto amplius decet, quanto minus indigent. Et quid sequitur? Nec cibi eos teneat voluptas jam vegetos, quos necessitas levarat infirmos. Cogitent, qui sunt in infirmitorio, fratres, quod in loco isto solventur a corporibus animae rapiendae ad tribunal Judicis; et recepturae juxta id, [Col. 0609A] quod in corporibus gesserunt, sive bonum, si malum (II Cor. V, 10) . Quidquid alibi deliquerunt, poenitentia condigna, et confessione pura hic emendare satagant: et, ut jam diximus, ita se habeant, ut terribilem exitus sui horam, et fidenter exspectent jam imminentem, et securi suscipiant praesentem. In his, fratres, meditatio vestra sit. In his continuum sit exercitium vestrum. Haec via: ambulate in ea, nec ad dextram, nec ad sinistram declinetis (Isa. XXX, 21) . Hinc est, quod vobis ad memoriam [Col. 0610A] in exordio primi sermonis, a quo iste in ordine decimus quartus est, illud Apostoli revocavimus: Obsecro vos ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione, qua vocati estis (Ephes. IV, 1) . Digne ambulate et vos, prout vos, adjuvante Deo, admonere curavimus; ut sic ambulantes de virtute in virtutem, digni sitis videre Deum deorum in Sion (Psal. LXXXIII, 8.) viventem, et regnantem trinum et unum per infinita saecula saeculorum. Amen.
De tripartito tabernaculo
[Col. 0609B] Reverendissimis dominis suis, et amicis praecipuis, in Christi visceribus dilectissimis fratribus, Deo in Ecclesia Praemonstratensi servientibus, frater ADAM, vester in Domino et servus humilis, et amicus sincerus: in Bethania, accepta libra nardi pistici pretiosi, Dominicos ungere pedes, domumque ex odore implere unguenti.
I. Ut verum non diffiteamur, o vitae venerabilis viri, obstupescentes admodum exsultamus, et exsultantes nihilominus obstupescimus, quoties nostrae occurrit memoriae, qualiter nostram dignata est celsitudo vestra parvitatem, et ad vos venientem suscipere, et apud vos commorantem tractare, et dimittere a vobis recedentem. Ipsa profecto sibi testis fuit, triplex vestra devotio haec: quod nonnihil noster vobis placuit [Col. 0609C] accessus, 329 nec minus displicuit abscessus. Et ne forte, ut nonnunquam assolet, fastidium satietas pareret, omni apud vos caruisse mora et ipsa nostra vobis visa est mora. Tacemus quam celebre nomen nostrum apud vos, cum constet esse indignum, ut vel nominetur. Non solum autem, sed et dicere supersedemus quoties asseruistis desiderare vos reditum nostrum, et quod vobis suave ut sonet vox nostra in auribus vestris, cum nec vox nostra dulcis, nec facies decora? (Cant. II, 14.) Dicat quis, aequa in omni homine veneratione honorandum esse verbum Dei, nec posse minorare, quod profertur, quantamlibet parvitatem proferentis. Nos non contradicimus. Scimus tamen meliorem nonnunquam habere saporem, in vase aureo, quam in ligneo, vinum. Ut autem et [Col. 0609D] hoc inferamus scimus nihilominus sicut liquore bono, sic et pretiosis, e quibus haurire et quidem abundanter potestis, etiam quoties volueritis, vos [Col. 0610B] vasis abundare. O quanta nobis, in hac recordatione affectus vestri erga nos, et cum admiratione exsultatio, et cum exsultatione admiratio! Qui et terimus cum ejusdem recordationis pistillo, in mortariolo pectoris nostri, ac suavitate fragrantiae, quam emittit ex se, refovemus viscera nostra. Admiramur itaque, et laetamur. Laetamur utique pro illis: et admiramur super his: hinc nimirum gaudentes, quia tanta percipere meruimus; illinc vero stupentes, quod tanti ea tantillo dignati estis conferre.
II. Quid enim nos? Aut qui nos, vel quales nos, sive quanti nos: ut nos perduceretis hucusque? Nam si de his agitur: in primo sed natura ipsa subjecta est corruptioni culpae et afflictioni poenae, miserabiliter hinc polluta, inde autem punita. In secundo [Col. 0610C] vero persona admodum vilis; nam nullum penitus vel meritum in tertio, vel fastigium in quarto. Primum itaque in infirmitate sordet fragilis conditionis; secundum vile exhibet multimoda paupertas personatus; tertium vero, in nullo prorsus fulgidum reddit venustas sanctitatis: quartum quoque, non sublimat culmen alicujus dignitatis. Et quae domus Patris nostri? Nam et super hoc haberi interrogatio posset: si vel hoc aliquid esset, in eorum maxime oculis, qui sublati et sublimati sunt super altitudinem terrae. Caeterum quia hoc quantum ad nos aliquid magni non sit, facile erit vel ex hoc perpendere quod genus, et proavos strepentibus inculcare studuit ipse, quo in natis mulierum major non fuit: Ne coeperitis, inquit, dicere: Patrem habemus Abraham [Col. 0610D] (Luc. III, 8) . Sed esto quod magna ac multa contulistis indigno, ipsum ponentes in caput, qui vix in cauda est: et in uno quidem, manum vos ostendistis [Col. 0611A] habere ad dandum porrectam; in altero quoque, humiles vos esse in oculis vestris. O humilis largitas, et larga humilitas! Unum, videns in facie, acceptat proximus: alterum vero, scrutans renes et corda, approbat Deus. Sed quia his tam suavibus nos judicastis complexibus dignos; ille nimirum a vobis, et in eis, testis expeti, et pro eis, debet Remunerator exspectari: cui et ad discernendum meritum uniuscujusque laborantis, omnia pervidens oculus adest: et ad condignum repetendum stipendium, omnia potens manus non deest.
III. Cum autem apud vos praesentes corporaliter essemus, a quibus etiam nunc in regno Scotorum positi, spiritualiter absentes non sumus placuit vobis ex humilitate precari, quod ex potestate vobis licuit [Col. 0611B] imperare, ut librum, quem de tabernaculo Moysis, una cum pictura, ante hoc biennium, rogatu quorumdam fratrum nostrorum, et maxime viri illustris Joannis cujusdam abbatis, qui in terra nostra est, composuimus, vobis transmitteremus. Et quid est, quod vobis petentibus negare potuimus: vel in quo etiam jubentibus parere non debuimus? Concessimus igitur vobis, quod petistis: et quod concessimus, promissione confirmavimus, propriis sermonibus capti (Prov. VI, 2) , et apud vos ligati; nec solvi legitime poterimus, nisi cum ipsum solverimus promissum. Modo quidem solvimus, quod tunc promisimus; et sicut nos spontaneos exhibuimus in pollicendo, sic et veraces nihilominus studemus exhibere in reddendo. Nam negare petentibus, si [Col. 0611C] culpa esset: eisdem promissum non solvere, sacrilegii profecto crimen erit. Accipite proinde, quod petistis vos, quod nos promisimus: quiddam certe parvum, non parva tamen devotione transmissum; quod ea, quaesumus, a vobis dilectione sit susceptum, qua a nobis scimus destinatum.
IV. Qualiter vero et per librum picturam, et per picturam librum intelligere possitis: vel qualiter, et quod in libro legetis, et in pictura videbitis, ad unam concordiam redigere debeatis, in epistola, quam praedicto abbati transmisimus, cujus et ad ista rogatu manum apposuimus, videbitis: 330 quam et in capite libri scriptam invenietis. Cum autem et illum legeritis, et istam videritis, sic vestra quaesumus, [Col. 0611D] maturitas in ista curiosi culpet superstitionem, ut et benignitas quoque vestra in illo studiosi acceptet intentionem. Et quod universis, quae a nobis utcunque exarata sunt, solemus intuentibus offerre, et vobis humiliter offerimus: quatenus videlicet, si quid a nobis aliter positum, quam ipsa se veritas habet, deprehenderitis, id absque congrua nullo modo correctione esse permittatis. Nam absit a nobis semel, et iterum, ac longe semper, et ubique absit a nobis, ut elationis inflati tumore, vel errorem nobis evidenter ostensum excusemus, vel emendationem charitative oblatam recusemus.
V. Hunc autem librum, cujus est titulus: De triplici tabernaculo, una cum pictura, et librum per quatuordecim sermones distinctum, qui inscribitur [Col. 0612A] de nomine, et habitu, atque professione Canonicorum ordinis Praemonstratensis, in nostri memoriam habebitis: ut, quia nostram jugiter apud vos praesentiam habere non potestis corporalem: aliquid habeatis ex parte nostra, in quo retineatis spiritualem. Vestris nos precibus intente commendamus; innitimur quoque meritis vestris fiducialiter possidentes in vobis, quod in nobis deesse videmus: certo scientes non posse nos aporiari, quandiu vos divites fueritis. Obnixe itaque vos flexis genibus mentis obsecramus, tanquam pedibus vestris prostrati, ut nostri memores sitis in vespertinis sacrificiis vestris, compatientes multimodis fragilitatibus nostris, offerentes nos sanandos piis conspectibus advocati nostri justi, mitis, et mansueti Jesu: qui, quod pro se [Col. 0612B] non debuit, solvit pro nobis; et sacerdos pro nobis factus, et hostia, emptor, et pretium, sacrifex, et sacrificium, ac medicus vulnerum nostrorum, et medicina, pependit in ligno, larga pii cruoris sui effusione immundos nos abluens, et reconcilians reos, et nunc sedens ad dexteram Patris, interpellat pro nobis. Mementote itaque diligentis vos, peccatoris Adae, cum de ipsis intimis altaris aurei, emisso odorifero Sancta sanctorum impletis aromatis fumo; et ibi quam maxime, ubi Patri Filius immolatur, cujus sanguis clamat de terra melius quam Abel (Gen. IV, 10) . Sed et hoc petitionibus nostris superadderemus, nisi forte temerariae foret praesumptioni imputandum: scilicet ut nomen nostrum in albo sanctae congregationis vestrae, una cum vestrorum, qui jam [Col. 0612C] discessere, nominibus post mortem juberetis adscribi: quia et nos vestri sumus. Verumtamen quod nostra petere verecundia non praesumit, vestra, ut speramus, benignitas dabit; quia, ni fallimur, in ipso profundo fontis divitiarum vestrarum, plus ebullit ab imo, quam in superficie nos haurire audemus. Et de his usque huc.
VI. De caetero, o vitae venerabilis viri, Sustinete modicum quid insipientiae meae; sed et supportate me. Aemulor enim vos Dei aemulatione (II Cor. XI, 1, 2) . Sermone aliquo commonitorio proponeremus alloqui vos, si vel praesumptio non esset, vel necessitas esset: hoc est, si vel dignum esset, ut nos commoneremus vos; vel nostra vos indigeretis monitione. Attamen [Col. 0612D] scire debet plane excellentia vestra quod, si quid distare inter domos nostri ordinis potest, praecipua videtur esse, quae prima est. Debet etiam illius Dominicae meminisse sententiae, quae talis est: Cui multum datum est, multum exigetur ab eo (Luc. XII, 48) . Et quorsum ista? Nimirum, ut attendentes quantum accepistis, attendentes etiam quod estis, sciatis et consequenter quid debeatis. Nonne velut quidam fons est Ecclesia Praemonstratensis; caeterae vero ejusdem ordinis Ecclesiae, sic ab ea dimanant, ut a fonte rivuli? Caveat itaque sibi a siccitate fons; tunc quam maxime, quando copiose fluunt rivuli: ne illo ipse careat liquore, quo isti abundant. Praecedit tempore, praecedere necesse habet et sanctitate: ne forte, quod absit, videntium irrisione digna sit, si [Col. 0613A] tardius pervenerit, quae prius currere coepit. Nec eadem profecto carebit irrisione, si aliis contigerit in perventione etiam coesse: nisi in ea contingat praeesse, quia constat cursum praeripuisse. Nam mater ipsa; caeterae vero filiae sunt. Idcirco ita acquirendis spiritualibus operibus ejus invigilet, ut ipsam laudantibus dicatur ei: Multae filiae congregavere divitias; tu supergressa es universas (Prov. XXXI, 29) . Gaudeant filiae, a matre se processisse generosa, ut consequenter generosas laetentur esse et seipsas.
VII. Sola nobilitas spiritualis generis, sanctitas est religiosae conversationis. Recurrere ad ipsam incessanter filiae debent, mutuare ab ipsa, quod sibi deesse vident: ut sanctae ab ea religionis percipiant 331 incrementum, a qua sumpsere principium. [Col. 0613B] Clarissima proinde apud eam ponatur super candelabrum lucerna: ut qui ingrediuntur etiam ad istas, lumen videant. Clarissima, inquam, quia longe posita, nullatenus illustrat obscura in seipsa lucerna. Abunde in ea fulgeat lux: ut et filiabus lumen abunde mater communicet, et in nullo illud sibi imminuat. Sit eis exemplar, et forma, speculum quoque, et quasi quidam liber vitae; in quo evidenter, quid eligere debeant, quidve respuere, legant. Videant in lectione ejusdem libri, quam prompta esse debeat affabilitas in porta; quam efficax, pro posse et tempore, pro persona, et causa; et hilaritas in hospitio; quantum cum perfecto silentio, et absque semicorrosis verbulis, et digitorum superfluis notis, in lectione, studium in claustro. Quam [Col. 0613C] gravis et affectuosa devotio in choro; quam matura reverentia, et diligens munditia in altari; quam sine omni murmuratione, detractione, conspiratione; quamque brevis, ac silenter, et de solis necessariis, atque inter paucissimos locutio esse debeat in auditorio; quam pauca, quamque rationabilia esse debeant verba in capitulo, quam videlicet pro persona, et causa, et misericordia saeviens, et saevitia misericors in praesidentibus; quam humilis et confessio vera, et firma patientia in confidentibus. Quam discretus in proclamantibus zelus, et nulla penitus excusatio, nec murmuratio in proclamatis. Quam agilis alacritas, quamque alacris agilitas cum silentio, et absque superfluitate signorum in communi [Col. 0613D] opere manuum; quam sobria honestas, et sobrietas honesta, in refectorio; quam matura quies, et quieta maturitas in dormitorio; quam compatientes, et officiosi; quam impigri, et gratiosi in infirmitorio esse debeant infirmarii: quam longanimes in tolerantia, in gratiarum actione devoti, in quaeritando superflua non importuni, sed his, quae eis conferuntur, cum hilaritate contenti, et solliciti modis omnibus, in praeparando se contra horam suae resolutionis infirmi; quam debeant esse circumspecti, et honeste se habere fratres in itinere; quam denique toto sit eis insistendum conatu, ut intus et foris irreprehensibiles appareant, in omni tempore, et loco; in omni causa, et negotio; in verbo, et silentio; in opere et otio: in gestu et incessu; [Col. 0614A] in habitu, et victu erga omnem personam, et in omni corporis motu.
VIII. Fidelis sermo. Perfectus erit omnis, si sit sicut magister ejus (Luc. VI, 40) . Et, sufficit discipulo, ut sit sicut magister ejus (Matth. X, 25) . Magister noster, conventus Ecclesiae Praemonstratensis; nam singuli aliarum Ecclesiarum conventus, hujus magistri discipuli. Patet autem ex his talem debere esse illum, ut ad omnem nobis sanctitatem sufficere arbitremur, si ei assimilemur. Nam, si transcendimus eum, jam noster Magister, non est. Ecce accurritur a finibus terrae Praemonstratum, ut aliquid apud matrem audiatur boni et novi, quod filiabus annuntietur. Tenentur ex praeceptis etiam Romanorum Pontificum, singulis annis abbates filii visitare matrem, [Col. 0614B] ut perlaturi ea ad filias, audiant apud eam instituta salutis, praecepta, ac legem vitae et disciplinae (Eccli. XLV, 6) . Absit in aeternum, et ultra, ut apud eam prima eorum appareat transgressio, apud quam prima est eorum celebrata institutio. Non longitudines viarum, non marina pericula, non exinanitiones marsupiorum, non metus corporeae, interdum non solum aegritudinis, sed etiam mortis, gressus valet retardare filiorum, quin his omnibus, et aliis fortassis, si quae sint in hunc modum, maternam praeponentes reverentiam, et dilectionem, eamdem matrem alacriter adeant; promulgatis apud eam salubribus institutis, humiliter se subjiciant, et tenenda firmiter ac inviolabiliter observanda, filiabus ea perferant, nec tenentur illae ex debito universaliter [Col. 0614C] observare, quod apud eam constat non fuisse statutum. En quis, qualis, ac quantus matri a filiis honor deferatur; sed tunc eam audacter ab eis, et libera fronte exigit, cum, quae apud eam promulgantur statuta, sollicita, ac firma perseverantia custodit.
IX. Et videte ne forte ad istud, quod modo habemus in manibus, et illud possit non inconvenienter juxta aliquem sensum referri, quod in libro Geneseos legitis. Fluvius egrediebatur de loco voluptatis, ad irrigandum paradisum (Gen. II, 10) . Praemiserat Scriptura: Plantaverat Dominus Deus paradisum voluptatis, a principio: in quo posuit hominem, quem formaverat (ibid., 8) . Quid hic dicemus? Poteritne [Col. 0614D] hoc esse, Deum hominem formasse, quem ad sui cognitionem, et dilectionem vocare dignatur, ipsum intellectu rationabili illustrasse? Nam quid aliud postulasse dicendus est ille, qui ait: Cor mundum 332 crea in me, Deus? (Psal. L, 12.) Hunc quoque apud se non fuisse hominem, et ille conquestus est, cui de numero quadragenario deerant duo: hoc est, de perfectione legis, et Evangelii; dilectio Dei et proximi. Unde et gemebunda conquerentis haec vox est: Hominem non habeo, ut cum turbata fuerit aqua, mittat me in piscinam (Joan. V, 7) . Sensum sibi innuens defuisse rationabilem, qui per memoriam et imitationem passionis Dominicae, a lecto aegritudinis, qui est mollities iniquitatis, erigeret illum. Hic homo a Deo formatus est, et quidem in justitia, et [Col. 0615A] sanctitate veritatis (Ephes. IV, 24) . Audemusne dicere, quod tunc paradisum plantavit, quando ut ordo iste Canonicus institueretur, ipsi primo Patri nostro inspiravit? Si autem haec duo conceduntur, cur et istud tertium non admittatur, hoc esse hominem hunc ipsum in paradiso ponere, illi, quem irradiante gratiae suae jubare notitia sui illuminat, ut huic se ordini humiliter subjiciat, inspirare? Ipsum si placet, verborum ordinem considerate, plantavit, formavit, posuit. Dedit per servum suum praecepta, ac legem vitae, et disciplinae, illum quem ad vitam praeordinavit aeternam, intellectu spirituali et rationabili venustando illustravit luce gratiae suae; postea inspiravit ei, ut Canonicae se subjugaret institutioni. Et quae utilitas huic homini in isto poni paradiso? [Col. 0615B] Multa per omnem modum. Nam praemissa virtute humilitatis, quae aliarum et causa est virtutum, et custodia, bonis eum ille bonorum omnium Largitor et Remunerator operibus exornat, quae sic intuentibus clara sunt ad scientiam; ut imitantibus suavia sint ad experientiam; producens hoc modo, de humo, omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave (Gen. II, 9) . Decor itaque ligni operum bonorum, quantum ad aspectum cognitionis; suavitas vero, quantum ad gustum affectionis. Itaque pulchrum visu, propter cognitionem veritatis; ad vescendum suave propter affectum charitatis.
X. Ecce dico vobis: levate oculos vestros, et videte viros in ordine nostro religiosos, sanctae conversationis [Col. 0615C] exercitiis, ex virtute humilitatis prodeuntibus insistentes; quae est videntibus fulgescunt, et experientibus dulcescunt; ipsumque in his omnibus collaudate, qui dat virtutem, et fortudinem plebi suae (Psal. LXVII, 36) . Operatur in sanctis suis, et velle, et perficere pro bona voluntate (Phil. II, 13) : producens de humo omne lignum, pulchrum visu, et ad vescendum suave. Sed vigent tunc quam maxime exercitia sanctae conversationis, cum admittendum jubetur opus charitatis, et omittendum indicitur contagium cupiditatis. Illud praecipitur; hoc autem prohibetur. Et ad praeceptionem illam referet aliquis fortassis lignum vitae; ad probitionem vero istam, lignum scientiae boni, et mali; illud quidem vitae; hoc autem est scientiae boni, et mali; quia in [Col. 0615D] exercitio charitatis consistit vita spiritus nostri; et qui admittit in facto quod prohibetur malum, in culpa simul est, et in poena. Malum etiam per experientiam agnoscit, quod per solam scientiam, ei prius innotuit. Lignum vitae, ait Scriptura, in medio paradisi (Gen. II, 9) : quia ad hoc ordo noster totam intentionem suam dirigit, ut charitati militare possit. Seu igitur parcat, seu feriat, seu constringat, seu relaxet; seu dispensatorie aliquid, interveniente causa aliqua rationabili, agat, aut certe aliquid in aliud mutet: totum ad charitatis integritatem transferat, ejusque in nullo modum transeat, ut habere se, in medio sui, lignum vitae demonstret. Sed irrigetur paradisus, ne arescat. Quomodo dicitis? Quomodo legitis? Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis, ad [Col. 0616A] irrigandum paradisum (Gen. II, 10) . Quid hoc est? Irrigetur paradisus, ne arescat. Renovetur ordo, ne inveterescat. Visitantibus siquidem matrem filiis, ordo reparatur; quae salubria sunt, instituuntur, egrediente fluvio de loco voluptatis, ad irrigandum paradisum. Et quis hic locus voluptatis. Dicamus interim, si tamen ita dicendum est, quod locus voluntatis Ecclesia est Praemonstratensis. Non voluptatis carnalis, non voluptatis mundialis; sed voluptatis Dei, cujus torrente potat eos, qui in tegmine alarum suarum sperant (Psal. XXXV, 9) . De hoc voluptatis loco fluvius egreditur, quo Paradisus irrigatur, cum in Ecclesia Praemonstratensi, quae mater est nostra, salubria instituuntur, ut ipse ordo reparetur.
XI. Cujus institutiones cum plures sint, hos quoque [Col. 0616B] potissimum informat poenitentes, gubernantes, operantes, et contemplantes, et si qui alii sint; hi sunt novitii, obedientiarii, praelati, et claustrales. Egreditur, ait Scriptura, fluvius, de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita (Gen. II, 10) . Ut quadripartitum nobis ex eo sciamus hauriendum liquorem. Et quae sortiuntur nomina capita 333 ista? Nomen unius, Phison: nomen secundi, Gesion: nomen vero tertii fluvii, Tigris, fluvius autem quartus, ipse est Euphrates. Dicat, qui sic dicere audet, ad eos pertinere Phison, qui noviter veniunt: quibus toto insistendum et conatu, ut imprimis seipsos plene videant: et quales sint intrinsecus, considerant, tales et exterius pure se aperiant, quia os pupillae sonare Phison asseverant. In [Col. 0616C] ore autem confessio; in pupilla visio. Intueantur novitii, et confiteantur. Intueantur diligenter, et confiteantur humiliter. Dico autem, vetustatem suam. Nunquam enim arcem perfecte, ad quam scandere nituntur, novitatis apprehendere poterunt, nisi eam in qua eatenus fuerunt, vetustatem agnoscant; quia ad illam nullo modo pervenitur, nisi ista penitus deseratur. Et quomodo deseretur, si ignoratur? Quid si quidem agnoscitur, sed occultatur? Certe non sufficit ad salutem cognitio, nisi adsit et confessio, sicut nec vulnus curatur, licet a vulnerato sentiatur, nisi medico detegatur. Sicut itaque pupillam discooperiunt, ut per cognitionem videant: sic et os aperiant, ut se per confessionem revelent; [Col. 0616D] quia non pupillam tantummodo, sed et os, Phison sonat. Semper enim vetustas inest, quandiu confessio deest: etiam cum cognitio adest. Nonne et hoc expertus est in se, qui dicebat: Quoniam tacui, inveteraverunt ossa mea (Psal. XXXI, 3) . Sed sic videntium, et aperientium seipsos, quae decet esse intentio, studium, et cura? Utique, ut relicta penitus, quae agnita, et ostensa est, vetustate, acquirendae, exercendae, retinendae novitati, sollicitudinem pervigilem impendant. Sed est acerbus dolor, et gravis labor. Acerbum siquidem admodum et non mediocriter laboriosum est, ex toto dulcedini te, et suavitati renuntiare inolitae et amaritudini et asperitati subjici insolitae. Sic est, ac si ipsam mutare cogaris naturam.
XII. Ad hoc dicunt pertinere, quod de Phison dicitur. [Col. 0617A] Ipse est, qui circuit omnem terram Hevilath (Gen. II, 11) . Nam Hevilath, secundum ipsos, dolens dicitur. Quae dulcedo, ubi dolor? quae suavitas, ubi parturitio est? O quantum laborat Phison, circuiens omnem terram Hevilath, dum turbantur et tristantur in parturitione novae vitae novitii secundum illud: Conturbati sunt, commoti sunt, timor apprehendit eos, ibi dolores ut parturientis (Psal. XLVII, 6, 7, 8) . Verumtamen ex jugi hujus gravis luctaminis experientia; ex magna, quam anxietatis internae sollicitudo pariter, et tristitia confert animae: ut claritas in mente effulgeat sapientiae, quia de Hevilath dicitur, quod ibi nascitur aurum. Nam fulgor sapientiae, aurum est in mente dolentium, et parturientium. Nam ipsa ex Hevilath nascitur aurum: [Col. 0617B] quia valles abundabunt frumento (Psal. LXIV, 16) . Et concupiscenti sapientiam, dicitur: Concupisti sapientiam? Serva mandata, et Deus praebebit illam tibi (Eccli. I, 33) . Et quis eo sapientior, qui dolet pro eo quod praesens patitur exsilium, et aeternum totis visceribus suspirat ad regnum? Hoc idcirco dixerit quis, quia subjungitur. Et aurum terrae illius optimum est (Gen. II, 11) . Cujus terrae? Utique Hevilath. Nunquid terrae illorum aurum optimum fuit, de quibus dicitur: Sapientes sunt, ut faciant mala; bene autem facere nescierunt (Jerem. IV, 22) . Sed terrae, quam circuit Phison, aurum optimum est; quia novitii nostri, et propter dolorem dolentes de praeterito, orant, ut debitum dimittatur; et propter parturitionem caventes de futuro, orant nihilominus, ut in tentationem [Col. 0617C] non inducantur (Matth. VI, 12) . Sed fulgorem sapientiae decet inesse spirituali conversationi, quam virtus commendet humilitatis, et robur stabilis perseverantiae exornet atque confirmet. Hinc fortassis aliquis dixerit, quod non solum ibi nascitur aurum, quod optimum est; verum etiam, quod ibi invenitur bdellium, et lapis onychinus (Gen. II, 12) . Arborem aromaticam nigram, dicunt bdellium esse; et si ita sit, bona nimirum conversatio, et propter orationis odorem aromatica est, et propter aestimationis propriae vilitatem nigra est. Sed haec duo bona constantia roboret; quia in hac terra, quam circuit Phison, cum bdellio lapis onychinus invenitur, qui, ut dicunt, ungui similis est. Unguis carnem [Col. 0617D] operit, ut ejus tectum duritia, quod molle est, in carne muniatur, et mollia nostra fortitudo constantiae munit, ne in propria teneritudine inanescant. Ecce quae, qualia et quanta et quot sunt bona, quae status in se continet novitiorum: claritas propriae cognitionis, puritas humilis confessionis, cruciatus doloris, anxietas sollicitudinis, fulgor sapientiae, vilitas de propria aestimatione, devotio in oratione, atque ut apud eos et talari Joseph tunica induatur (Gen. XXXVII, 25) , et cauda hostiae in sacrificio ponatur (Levit. IX, 19, 20) , robur perseverantiae desideratur. Haec de illis.
XIII. Dicendum post haec, ut quidquid 334 arridet prosperum, abrumpere studeant officiales; quia hoc sonare asserunt nomen fluvii secundi, quod est [Col. 0618A] Gehon; per quem et eorum expressus est status, de quo dicitur: Ipse est, qui circuit omnem terram Aethiopiae (Gen. II, 13) . Aperte quidem; quia quadam videntur nigredine coopertae multimodae occupationes eorum. Nonne quasi quodam laborioso circuitu terram eos ipse etiam in Evangelio Dominus perambulare asserit, qui Martham in ipsorum persona alloquens: Martha, Martha, inquit, sollicita es, et turbaris erga plurima (Luc. X, 4) . Nigredo quaedam sollicitudo est; est et turbatio, quia a mente tam illa, quam ista serenitatem tollit, et quamdam ei offuscationem inducit.
XIV. Ipsos rectores nostros fluvius tertius notat, qui ab Isaia audiunt: Ite, angeli veloces, ad populum divulsum et dilaceratum (Isa. XVIII, 2) . Veloces [Col. 0618B] itaque, ut sagittam innuunt sonare nomen istud, quod est Tigris. Et ipse, ait Scriptura, vadit contra Assyrios (Gen. II, 14) ; ut velocis ad instar sagittae, vadant angeli ad populum divulsum et dilaceratum. Quia praelati in hoc maxime ordinati sunt, ut perversis per auctoritatem sui primatus resistant, et ascendentes ex adverso, murum pro domo Israel se ponant (Ezech. XIII, 5) . Per hanc quidem sagittam vulnus infligitur; sed tamen vulnerato aegritudo non infertur; imo salus confertur et collata magis ac magis augetur. De ea namque vox calvi nostri est: Sagitta salutis Domini, et sagitta salutis contra Syriam (IV Reg. XIII, 17) . Salutis sagitta est ista, quia de loco voluptatis Tigris est, et salutis contra Syriam, quia ipse vadit contra Assyrios. Syria sublimem [Col. 0618C] sonat: contra hanc Syriam Tigris vadit. Vox cujusdam Tigris est: Arma militiae nostrae non carnalia, sed potentia Deo, ad destructionem munitionum: destruentes consilia, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei (II Cor. X, 4) . Dicit itaque, in armis suis spiritualibus, destructionem consistere omnis altitudinis et extollentiae: ostendens proinde sagittam se esse salutis Domini et sagittam salutis contra Syriam. Et quare omnia haec? Quia nomen fluvii tertii, Tigris; et ipse vadit contra Assyrios. Non autem dicitur de eo, quod terram circuit Assyriorum, sicut de Phison, qui circuit omnem terram Hevilath; et de Gehon, qui circuit omnem terram Aethiopiae; sed quod vadit contra [Col. 0618D] Assyrios. Quia congregationum sanctarum rectoribus specialiter incumbit, non superborum pravitatibus muliebriter acquiescere et consentire; sed si suum veraciter officium exercent, studebunt viriliter contraire et resistere. Cum tamen necessario quodam laborantes circuitu, et noviti parturitioni novae vitae gemebunde insistere, et officiales pro paterna jussione adimplenda, et fraterna necessitate relevanda, super impositam sibi debeant dispensationem aequanimiter tolerare.
XV. Nec terram aliquam circuit, nec contra aliquos quartus fluvius vadit; quia nimirum claustrales, nec eodem modo, quo novitii in gemitu suo laborant; nec sicut obedientiarios, occupationes eos externae offuscant; nec ut praelati ad bestias [Col. 0619A] pugnando, resistentes pravitatibus rebellium, sub gravis luctaminis fasce exsudant. Non apud eos dolores, ut parturientis (Psal. XLVII, 8) ; sed in voce exsultationis et confessionis sonus epulantis (Psal. XLI, 5) . Non apud eos sollicita et turbata circa frequens ministerium satagit Martha; sed sedens secus pedes Domini, audit verbum illius Maria (Luc. X, 39) . Non apud eos denique saga cilicina undecim, injurias imbrium, et horrores tempestatum exterius irruentium tolerant (Exod. XXXVI, 14) ; sed cortinas potius decem rutilantes, intrinsecus decores multimodi colorum venustant (ibid., 8) . Euphrates vero nomen est ejus. Et si perfectos, prout eis competit, se claustrales in omnibus habent, quid in eorum exercitio est, quod fructuosum non [Col. 0619B] est? Quid ergo? Nonne fructuosum est exercitium novitiorum, nonne officialium, et praelatorum? Fructuosum plane; verius tamen est apud novitios. David non aedificat Domino domum, quia vir sanguinum est (I Paral. XXII, 8) ; ut Phison terram Hevilath circumeat. Et apud officiales Lia lippis est oculis (Gen. XXIX, 17) , ut Gehon circumeat terram Aethiopiae. Et apud praelatos, discipuli laborant in remigando; est enim ventus contrarius eis (Marc. VI, 48) ; ut Tigris vadat contra Assyrios. Caeterum apud claustrales vir quietissimus; ut ex re nomen illud portet egregium, quod est Salomon, et sapientissimus templum construit Domino (III Reg. VI, 1) : Rachel vero decora facie, et venusto aspectu, copulatur Jacob (Gen. XXIX, 17) ; ipse etiam Jesus in monte orat [Col. 0619C] (Matth. XIV, 23) , et in littore stat (Joan. XXI, 4) . En triplex claustralium fructus; serenitas pacis, fulgor pulchritudinis, securitas quietis.
XVI. Nunquid ista tam excellenter, ut illi, vel novitii possunt habere; vel obedientiarii, vel praelati? Apud ipsos dormit protoplastus in paradiso, ut in se deprehendat esse, et quod regatur muliebre et quod regat virile (Gen. II, 21) . Apud eos septimus 335 in generatione justa ambulat Enoch cum Deo et non apparet; quia tulit eum Deus (Gen. V, 24) . Apud eos vir justus Noe ad devitandas diluvii inundationes, et ne eum aquae vel tempestas demergat, vel profundum absorbeat, et arcam ingreditur, et a Domino foris includitur (Gen. VII, 16) . Apud eos [Col. 0619D] emissa columba non invenit, ubi requiescat pes ejus, et olivae secum in ore suo deferens ramum, ad arcae redit secretum (Gen. VIII, 8, 9) . Apud ipsos quoque apparet Dominus Abrahae in convalle Mambre sedenti in ostio tabernaculi sui, in ipso fervore diei (Gen. XVIII, 1 et seqq.) , ut elevanti oculos appareant tres viri stantes, qui et in uno tres, et in tribus alloquitur unum. Apud ipsos vita penitus abjecta mortali, Sara mortua est morte vitali, vitamque habens absconditam cum Christo, in Deo, in spelunca actionis pariter et contemplationis, et ideo duplici, sepelitur (Gen. XXIII, 19) . Apud ipsos seri patris semen, beatum gaudium, ut nomen portet in re, habens in Spiritu sancto Isaac, qui puteos tam diu fodere non cessat, quousque aquam vivam reperiat [Col. 0620A] (Gen. XXVI, 19) ; deambulans per viam, quae ducit ad puteum, cujus est nomen Viventis, et Videntis; et egrediens ad meditandum in agro, inclinata jam dic (Gen. XXIV, 62, 63) . Apud ipsos vir simplex domum mentis inhabitans Jacob, natale solum deserit; unoque de jacentibus lapidibus capiti supposito, in Bethel, post solis occasum, in idipsum dormit in pace, et requiescit (Gen. XXVIII, 11) : ubi angelorum per charitatis scalam, usque ad coelos pertingentem, ascensum pariter et descensum, Dominumque scalae contemplatur innixum (ibid., 12, 13) . Idem etiam apud ipsos, jam potitus exoptatis nuptiis, amorem sequentis priori praefert; mercede tamen conductus pro mandragoris filii sui, ejusdem prioris repetit cubile (Gen. XXX, 14, 17) ; et multiplici [Col. 0620B] tandem utriusque prole fecundus, domum festinat adire paternam; et ne terram duabus viis ingrediatur, ab angelo jam ascendente aurora, tangitur in femore, et uni ex toto pedi innitens, claudus incedit (Gen. XXXII, 25) . Apud ipsos simul contingit, et ortus Benjamin et occasus Rachelis (Gen. XXXV, 17, 18) . Apud ipsos mortuus Joseph, conditus aromatibus, ponitur in loculo in Aegypto (Gen L, 25) pro eo quod specialiter apud eos, in tenebroso vitae praesentis exsilio, extinctus mundo huic, et multimodis virtutum odoribus refertus, quasi Rachelis primogenitus, in internae contemplationis secreto, absconditur fructus; quia et fluvius quartus ipse est Euphrates.
XVII, XVIII. Apud ipsos, percusso Aegyptio [Col. 0620C] (Exod. II, 12 et seqq.) , Moyses minas Pharaonis per fugam evasit, et puellis a supervenientibus pastoribus defensis, cordis scilicet cogitationibus ab irruentibus phantasiis mundatis, bonam istarum favendo et nutriendo fecunditatem, adaquat greges illarum; ac fugatis ad interiora deserti ovibus, id est perductis ad intima secreti meditationibus simplicibus et innocuis, a mortiferis pravorum exemplorum calceamentis, incessus mentis exuens, transit ut in terra sancta magnam intueatur visionem (Exod. III, 3) . Qui et omnia facit, quae ad tabernaculum pertinent, juxta exemplum, quod ei in monte monstratum est (Exod. XXV, 40) . Apud ipsos a caeteris filiis Israel segregatus est, cum filiis suis, [Col. 0620D] Aaron sacerdos magnus; segregatus, inquam, et lotus; inunctus et vestitus; coronatus et ad ministerium Domini specialiter applicatus (I Par. 23, 13) . Apud ipsos Josue gentes subjiciens alienas ( Jos. passim): ut quiescat terra a praeliis. Apud ipsos Gedeon ad angeli admonitionem carnes et azyma supra petram ponens, jus desuper infundit; ut omnia haec, virga ab eodem angelo percussa, ignis de petra exiens consumat (Judic. VI, 20, 21) . Apud ipsos quoque Samuel, qui dormit in tabernaculo, ubi est arca Dei (I Reg. III, 3) , Agag in frusta conscindens, coram Domino (I Reg. XV, 33) . Apud ipsos senex David, habens aetatis plurimos dies, qui calefieri non potest, cum operitur vestibus, quousque dormiat cum eo Sunamitis Abisag, et foveat ac [Col. 0621A] calefaciat eum (III Reg. I, 1) . Apud ipsos vir Dei Elias maledictam et maleficam Jesabel, mundi hujus scilicet concupiscentiam, fugiendo declinans (III Reg. X, 3) , ad desertum quietis, assumptis pennis columbae, sub omni festinatione volat. Apud ipsos idem Elias, in Bersabee Juda suum dimittens puerum, dum per confessionis puritatem et septiformem aspirationem, sensum a se abjicit puerilem; et in mentis solitudine commorans, animae suae mortem exposcit (ibid.) , desiderium habens dissolvi, et esse cum Christo (Phil. I, 23) : qui ab internae inspirationis angelo suscitatus ab ignaviae somno, pane subcinericio reficitur, dum bonae operationis humilitate pinguescit; ut in hujus cibi fortitudine, per quadragenarium praesentis exsilii tempus, ad [Col. 0621B] stabilem aeternitatem, et aeternam superni montis stabilitatem pertingat. Apud ipsos duplicis spiritus Eliae possessor Elizaeus (IV Reg. II, 9) , qui sic Eliam sequitur, sic ejus se dedit ministrationi; ut patrem mundum, et matrem concupiscentiam, 336 per abrenuntiationem mentis, deosculetur: dorsum ex toto eis convertens, et ad eos ulterius reverti non proponens. Apud ipsos, Isaias ad praeceptum Domini, carnis nuditatem non erubescens, mundanas funditus exuvias deponit (Isa. XX, 2) ; ut exoneratus terrenis, quasi vacuus viator, incedat coram latrone, cantans; sicque facilius atque securius, ad coelestia tendat et aeterna. Apud ipsos sanctus Ezechiel, qui in aedificio civitatis, in monte positae, et [Col. 0621C] ad Austrum vergentis, per sublime vitae meritum stans, oculos habet ad portam (Ezech. XL, 2) . Ad portam, inquam, quae ducit ad civitatem, ambulans per fidem, et desiderans per speciem, dans tergum transitoriis et faciem aeternis, cupiens denique dissolvi et esse cum Christo. Apud ipsos, sanctificatus in utero, virgo, et sacerdos Dei, Jeremias sanctissimus (Jer. I, 5) : quem de lacu lutoso panni, et funes veteres levant (Jer. XXXVIII, 6) , habentem in ascensu suo, quo ad cantica graduum venire contendit, tam sagittas acutas, quam carbones vastatores (Psal. CXIX, 4) . Apud ipsos Daniel de mensa regis Babylonici pollui nolens (Dan. I, 8) , quem et Gabriel facit intelligere visionem (Dan. VIII, 16) . Apud ipsos pater Tobias, [Col. 0621D] super flumina Babylonis sedens, flet, dum recordatur Sion (Psal. CXXXVI, 1) , suspirans ad decoram civitatem Jerusalem: cujus portae ex saphyro, et smaragdo aedificantur, et ex lapide pretioso [Col. 0621] Add. V.: Omnis circuitus murorum ejus. Et deinceps: Ex lapide candido et mundo omnes plateae ejus sternentur, et per vicos ejus alleluia cantabitur. Edit. ; cujus murorum circuitus ex lapide candido; cujus plateae sternuntur auro mundo; per cujus omnes vicos cantatur canticum laetitiae, quod est, Alleluia (Tob. XIII, 21) . Apud ipsos nobilis rex Ezechias; cujus oculi attenuati sunt, suspicientes in excelsum (Isa. XXXVIII, 14) . Apud ipsos Josias, celeberrimum faciens phase; et prophetissam super invento libro, in domo Domini, humiliter consulens (II Paral. XV) . Apud ipsos Jesus sacerdos magnus, [Col. 0622A] templum reaedificans (I Esd. III, 10) ; Esdras legem renovans (I Esdr. VII) . Internus consolator. sic enim interpretatur nomen istud, quod est Nehemias, muros Jerusalem construens (II Esd. II, 17) . Primusque adest ad sanctificationem; sccundus ad eruditionem; tertius ad securitatem. Apud ipsos Mardochaeus, adorare contemnens superbissimum Aman (Esther III, 2) . Apud ipsos Holofernem perimens Judith (Judith XIII, 10) . Apud ipsos Esther: cujus concupiscit rex decorem (Esther II, 17) .
XIX. Apud ipsos nihilominus, ut ad tempora gratiae veniamus, ingresso Zacharia in templum Domini apparuit Gabriel angelus, stans ad dextram altaris incensi (Luc. I, 11) . Apud ipsos crescit puer Joannes, et confortatur, et est in desertis usque ad [Col. 0622B] ostensionis suae diem ad Israel (Luc. I, 80) . Apud ipsos, visis turbis, Jesus ascendit in montem (Matth. V, 1) . Apud ipsos, in superiora ascendit Petrus, ut oravet (Act. X, 9) . Apud ipsos, rapitur Paulus ad tertium coelum; rapitur et in paradisum, et audit verba quae non licet homini loqui (II Cor. XII, 2) . Apud ipsos, Apocalypsim suam Jesus Christus, quam dedit illi Deus palam facere, signat et mittit per angelum suum servo suo Joanni (Apoc. I, 1) . Quis sapiens, et intelliget ista, et intelligens sciet haec? Utique sapientes vos. Vos estis et intelligentes, quibus dedit Dominus intellectum in omnibus; quos et ipsa unctio docet de omnibus (I Joan. II, 27) . Unde quia vobis, et propinavimus vestra, et non proposuimus nova, sed ad memoriam vobis revocavimus [Col. 0622C] nota, arbitrati sumus sufficere, ut magis breviter tangeremus in superficie, quam ut foderemus profunde et exponeremus profuse. De longe quidem apprehendimus, et in longum produximus filum, ut eorum, qui veraciter claustrales sunt, fecundantem exercitii spiritualis singularem fructum magis recognosceretis, quam agnosceretis praerogativam.
XX. Nonne patet ex his, quod ex re nomen habet fluvius iste, quem ad claustrales asserunt pertinere: qui fructum sonat, ut jure de eo dicatur: fluvius quartus ipse est Euphrates? Sed si haec, quae de his fluviis dicta sunt, rejicienda non sunt, liquet aperte, pretiosum esse fluvium illum, qui in quatuor haec capita [Col. 0622D] dividitur. Liquet nihilominus nomen habere ex re, et illum voluptatis locum, de quo fluvius ille egreditur. Quis autem ille voluptatis locus? Sed jam longe superius diximus: vestrum quidem est, ne id mendaciter dixerimus. Quid post haec dicit Scriptura? Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis (Gen. II, 15) . Hoc tunc historialiter, hoc et hodie spiritualiter facit. Quis sit ille paradisus voluptatis, jam dictum est. Dictum est etiam, quis iste homo sit. Tulit ergo Dominus Deus hominem. Unde autem tulit, non dicit. Ubi vero posuit, non tacet; nam posuit in paradiso. Locus unde tulit eum, ipse nominatim non exprimitur; quia [Col. 0623A] diversa nimirum, et plerumque super numerum flagitia et facinora multiplicata sunt, a quibus eum tollit. Nomen itaque locus iste non habet; quia multoties, quantum ad nos, eum infra se nec numerus tenet. Nominari non debuit; quia nec nomine 337 dignus fuit, pro eo quod flagitiosus et facinorosus fuit.
XXI. Sed ad quid homo in paradiso positus fuit? Ut operaretur et custodiret illum (Gen. II, 15) . O conversatio! o perseverantia! Utique in paradiso operatur, qui ordinate, in ordine conversatur; custodit vero, qui, quousque moriatur, in ordine moratur; ibi ne torpescat otiosus; hic autem, ne deficiat dissolutus. Sed caveat homo iste sibi a serpente, nam et ipse est in paradiso. Et quis ille, nisi quilibet [Col. 0623B] pacis perturbator, unitatis divisor, pravi in conventu consilii seminator, praelatis inobediens, sociis semper nocens, odibilis plane per omnia Deo? Serpens iste, homo est apostata, vir inutilis, qui graditur ore perverso, terit pede, digito loquitur, pravo corde machinatur malum, et in omni tempore jurgia seminat (Prov. VI, 12, 14) . Hic ad interdictum esum pertrahit hominem, dum quoscunque potest, tam verbis quam exemplis contaminat; seminans inter fratres iras et inflationes, invidias et detractiones, malitias et indignationes, discordias et perturbationes: hos ad odia sociorum, illos vero pertrahens ad contemptum praelatorum. Quoties praevalet, singulorum cordibus venenum pestiferae persuasionis infundens et ad id agendum, pro quo digni sunt, ut [Col. 0623C] de paradiso ejiciantur, eos instigans. Et certe, qui [Col. 0624A] facit hoc, maledictus est inter omnia animantia terrae (Gen. III, 14) . Amissa rectitudine mentis, incurvatur ad ima, gradiens super pectus suum; et in omnibus operibus suis, terrena desiderans, coelestia ex toto abjicit, comedens terram cunctis diebus vitae suae (ibid.) . Sint perpetuae inter ipsum et animam devotam inimicitiae: nunquam sibi in aliquo negotio consentiant, semper nolit ista, quod vult ille. Quantumcunque virulentus blandiatur, mortiferum ei (etsi in principio, vel in medio non potuerit) utique in fine propinabit venenum, insidians calcaneo ejus (ibid., 15) . Idcirco ut has possit insidias mulier caute praevenire et plene praecavere, ipsum malitiosae elationis suae principium ad nihilum redigat, conterens caput ejus.
[Col. 0624B] XXII. Eia, o nobis Deoque dilecti Patres et fratres venerandi, jam multa diximus, et dum nos delectat alloqui vos, et jam epistolae modum excessimus. Suscipiat itaque magnitudo vestra cum charitate, quae nostra protulit humilitas cum devotione: et si quid boni vobis in eo appositum est, cum quo et aliquid mali interpositum est; sic vestra, quaesumus, cautela devitare studeat spinam, ut cura quoque vestra excolere non negligat rosam. Sic etiam olfactui admoveatis quod fragrat, ut a tactu removeatis quod pungit. De caetero, gaudete in Domino; perfecti estote, idipsum sapite, pacem habete (II Cor. XIII, 11) , Deo existentes devoti, proximis prompti, exhibentes vos praelatis obedientes, amantes invicem, tempus redimentes, ambulantes in una pace, [Col. 0624C] ut ad unam requiem pervenire valeatis.
[Col. 0623C] I. Dilectissimo, et in Christi membris honorando filio Adae canonico Joannes abbas aeternam in Domino optat salutem. Considerans, fili charissime, quam plures circa scientiam, qua divinarum notitiae continentur [Col. 0623D] Scripturarum, summo studio occupari; vehementer admiror intentionem, simulque approbo voluntatem, qua eam conantur omni diligentia consequi: decorum utileque sibi fore judicantes, si in ea, quantum valent, perfici studuerint. Hanc itaque prae caeteris, quae ad inanem philosophiam pertinent, considerantes, mente supra se extolluntur, meditando quam sit delectabile eam adipisci; aliud intelligentes, dum eam in veritatis conspiciunt luce; aliud, dum eam sua in voluntate concupiscunt. Contemplantur namque perspicacius attendentes in luce veritatis, quam bonum sit tripliciter omnes Scripturas intelligere, universasque sine difficultate ad evidentiorem intelligentiam manifesto sensu explanare. Haec quippe multum concupiscitur, quae ita in animo, quasi in speculo videtur, [Col. 0624C] atque accendit studia discentium, quatenus circa eam versentur, eique inhient in omni studio, quod tali consequendae facultati impendunt, ut per eam promere possint, quod meditatione praenoscere videntur. Cum [Col. 0624D] igitur hujusmodi nimia cupiditate aestuantes, quadam vi naturae impelluntur, ut discant, universarum mysteria Scripturarum se velle scire, evidentissime demonstrant. Haec 338 enim circa eos aguntur, dum operibus sanctorum, qui Graecas et Hebraicas scripturas ad notitiam transtulerunt, summam diligentiam adhibent, admirantes constantiam eorum contra adversarios, tolerantiamque laborum propter eos, qui in catholica fide ab eis tunc temporis instruebantur.
II. Dum autem eis hora necessitatis incumbit, ut multa contra haereticos secus quam catholica fides habeat dogmatizantes scriberent, eis divinarum auctoritate Scripturarum muniti obviam procedentes; plerumque quia pauci erant, disputando contra eos, diutius laboraverunt. Tandem super arenam multiplicati [Col. 0625A] sanctorum scriptis sacramentorum contra adversarios, et in catholica fide universalem Ecclesiam praeliati edocuerunt. Horum igitur doctrinam nonnulli modernorum pro posse imitantes, quasdam profanas novitates, quae primo per [al. inter eos per] Arianorum sectam in domo Domini succreverant, frequentius eis in faciem resistendo, in desuetudinem abegerunt; memores illius praecepti, quo prohibetur nemus plantari (Deut. XVI, 21) in domo Domini, tandem per operationem divinam, sanctam Ecclesiam illius maculae incontaminatam, excellentissimam reddiderunt. Aedificantes itaque sanctam Ecclesiam per hujusmodi occasiones, pravorum sectas irremediabiliter impedire non potuissent, nisi constanter contra eos proferendo divina eloquia, illis restitissent; [Col. 0625B] scientes quod quanquam divina Scriptura in legendo sit eis aperta, in mysterio clausa sit omnino et occulta. Postquam autem sancti doctores in altitudinem Scripturarum, quasi in excelsum, per contemplationis vigorem ascendentes, usque ad ipsam Trinitatis majestatem spiritualiter pervenerunt, qualiter sancta Scriptura mystice intelligi debeat in utroque Testamento, satis lucide, quanquam non omnibus, tamen sensu perfectis, eorum expositionibus demonstratur.
III. Verumtamen quaedam plerisque in locis summae eruditionis viri quodammodo superficietenus tacta proetereuntes, modernorum exercitio haec ad explananda reservarunt; et quasi ex industria, in campo Scripturarum quasdam spicas, post vestigia, minus plenas stantes colligere omiserunt, quatenus eas posteri, [Col. 0625C] in tempore, triplici virga excuterent atque indigentibus ministrarent; ne circa sterilem philosophiam ineptius occupati, absque fructu laboris, in discussione bonorum operum, coram Patrefamilias omnino vacui apparerent. Unde quoddam, quo nonnulli moventur, exempli gratia profero. Cur in Exodo tabernaculum Moysis praetergredientes, excepto Josepho, et venerabili Beda presbytero, cum omnes interpretari et explanare Scripturas proposuerint, in hunc locum parum scripserunt? Cum autem circa sanctam Ecclesiam, et ea, quae ad illam pertinere videntur, summa illorum intentio esset, mirum est, quare hunc locum ita praetergressi sint, cum idem tabernaculum in nonnullis, sanctam Ecclesiam elegantissime praefiguraverit. Attamen venerabilis Beda, doctor Anglorum, [Col. 0625D] pauca super hoc tabernaculo, suae diligentiae indicia pandens, cum in omnibus scriptis suis, ita libens explanator existeret, ut more puerorum magistri, syllabicando, quaeque exponeret fastidiosis lectoribus, de hoc scribens, non satisfecit.
IV. Quapropter, fili charissime, hoc opus, quod ab eis, velut omnibus aeque patens, intactum fere omittitur, ad explanandum tuae injungo mansuetudini, eo quod concupiscas salutare Domini, et lex ejus meditatio sit cordis tui. Amplectens ergo confidenter praeceptum, quae Dominus super hoc, per Spiritum suum, tibi ministrare dignabitur, in explanatione hujus tubernaculi, calamo famulante, manifesta. Tempus vacantius non quaeras, dum quid futurum sit, penitus [Col. 0626A] ignoras. Librum igitur, qui historiale tabernaculum complectatur, qualiter in re dispositum fuit per Moysen, legentibus demonstra, quem compones, ex veracissimis orthodoxorum Patrum dictis collectum; eumque in tres partes, capitibus praenotatis divides, unicuique parti sua proportione assignata. In hoc ergo, nullius sententiam contra Exodum inserens, ne per errorem in diversis multorum opinionibus aliquanto diutius immorari videaris, textum istius Exodi plerumque innecte: quatenus sic discurrente manifesta ratione, liber bene formetur, contraque aemulos Scripturarum congregentur testimonia; quod nondum ยซobstructum sit os loquentium iniqua (Psal. LXII, 12) .ยป Prima igitur pars hujus libri, quis artifex fuerit aedificii, quibusve materiis illud vetus tabernaculum [Col. 0626B] constabat quaerentibus, vel scire volentibus, aperte indicet, totumque aedificium cum universis ad illud pertinentibus, intrinsecus, sive forinsecus evidentissime describat; singulisque proprio loco positis parietibus, per capita vectium conjunctis, aedificium extensio cortinarum caeterorumque tegumentorum novissime cooperiat.
V. Sed quoniam de medietate sexti sagi, qua duplicatio ad protegenda posteriora tabernaculi fiebat, a nonnullis quaestio oriri solet: de ipsa latius disputatio, in hac eadem parte libri, protendatur; praecipueque de craticula altaris, de qua tam apud Graecos, quam apud Latinos, maxima ambiguitas esse videtur. Quid autem super his diversi expositores senserint, contra multorum invectiones, quasi in testimonium [Col. 0626C] congerere, non sit tibi onerosum, ut eorum 339 dentes contriti, et quasi quid oblatrent non habentes, in se ipsis retundantur, sententiisque multorum contra illos prolatis, sanctae Scripturae diutius insultare, omnino confundantur. Haec igitur in prima libri hujus parte, propter eorum calumnias ponenda sunt, quatenus a primo limine expulsi, secretiora domus Domini, secundum praeceptum legis, ingredi non valentes, procul a sanctuario, vel ob malam conscientiam recedant, temeritatis propriae discrimina secum ferentes.
VI. In textu autem secundae partis, visibile tabernaculum in plano depingens, oculis intuentium, quantum potest per pictam similitudinem ostendi, illius formam aedificii exprime: intra Sancta sanctorum, [Col. 0626D] vel simpliciter Sancta; ea cum omni diligentia ponens, quae Exodus inibi fuisse describit, eo quod illi indubitanter credendum sit, licet non ab omnibus expresse intelligi possit quemadmodum sensus verborum accipiendus sit. Atrii vero tentorium intra castra, et aedificium super columnas extendens in gyrum, spatia et loca, in quibus filii Israel, in circuitu tabernaculi, castrametabantur, in pictura diligenter designa, quatenus indicium illius aedificii, per pictam similitudinem, habeant, qui qualiter id longis retro temporibus factum fuerat, scire desiderant.
VII. Depictis igitur omnibus, in ipsa eadem parte libri, mox ipsam picturam, eo quod sacra Scriptura infirmis sensu, secundum historiam, humilis videtur esse in verbis, per allegoricos sensus expone, ut lectoris [Col. 0627A] studium atque intellectus angeatur, et intuentis animus, et intelligentis per visibilem similitudinem a malo declinare doceatur, et per allegoricam significationem se ad modum Scripturae adaptare videatur. Consequens enim est, ut qui per bonum exemplum a vitiis se abstinet, in bonis operibus se exercendo, virtutibus statim coruscet. In tertia vero parte, quae superius dicta sunt, ad moralitatem retorquens, quid aedificationis intuentibus pictura conferat, mystica interpretatione ad mores corrigendos inclinare diligenter satage. Quilibet namque dum verba historiae simpliciter narrat, quasi inchoando fundamentum aedificii jactat; et dum per allegoriae exercitium mysteria historiae pandit, in arcem fidei fabricam mentis extollit.
[Col. 0628A] VIII. Novissime vero, qui ex utroque mysticum intellectum per contemplationem investigat, erectum aedificium diversis virtutibus per moralitatis gratiam, quasi distinctis coloribus ornat. Cum autem omnia secundum administrationem divini muneris vigilanter compleveris, hanc epistolam in fronte libri excusationis gratia praescribe, quatenus diligens lector agnoscat, non praesumptionis causa te hoc opus inchoasse, sed constrictum vi obedientiae praecepto Patris paruisse. Sed quoniam oratio, ne prolixior sermo lectori fastidium generet, jam terminanda est. Haec dicta sufficiant. Orantem pro nobis sanctam fraternitatem tuam, gratia superni Protectoris conservare, atque in bonis actionibus semper corroborare dignetur. Amen.
[Col. 0627B] I. Reverendissimo Domino, et Patri suavibus verae dilectionis ulnis, in Christo Jesu, amplectendo, Joanni frater Adam vestrae excellentiae et servus humilis, et filius devotus, ab aeterna damnatione eripi, et in electorum Dei grege numerari. Cum certum sit, pater dilecte et domine venerande, unicuique corporaliter itineranti, ut ad locum quem adire desiderat, bene pertingere possit, viae, qua illic itur, necessariam esse cognitionem: profecto nos, quotquot Spiritu Dei agimur, gloriantes in spe gloriae filiorum ejus, qui ad illam supernam Jerusalem quae aedificatur ut civitas, cujus participatio ejus in idipsum (Psal. CXXI, 3) pertingere exoptamus, eo ad plenum de recta via, quae illo ducit, erudiri indigemus; quia constat, quod sine ejus ductu, ad [Col. 0627C] praedictam civitatem pervenire funditus nequimus; videlicet ut non solum non ignoremus, quo nobis perveniendum sit; sed et agnoscamus, qua in via eundum sit. Haec autem universis, absque ulla exceptione justis, qui ex fide viventes (Rom. I, 17) , ex spe, quae non confundit, ex charitate, quae nunquam excidit (I Cor. XIII, 8) , salvati et succensi, diversis ab exordio mundi fuere temporibus, summa, et pene sola cura fuit, non tantum ut aeternam patriam per fidem esse crederent, verum etiam ut illam, qua illo pertingitur, viam, et per scientiam evidenter agnoscerent, et in agnita, quousque pervenirent, infatigabiliter per devotionem currere non cessarent.
[Col. 0627D] II. Hinc quoque unus eorum cum magno desiderio orabat, dicens. Notam fac mihi viam, in qua ambulem; quia ad te levavi animam meam (Psal. CXLII, 8) . Ad te, inquit, levavi animam meam, et ideo notam fac mihi viam, in qua ambulem. Ac si diceret: 340 Quia, te mihi praemonstrante, jam scio, quo tendere debeam; notam, quaeso, fac mihi viam, in qua ambulem: ut sicut jam scio, quo mihi pervenire sit [Col. 0628B] bonum, sic quoque non nesciam, quod iter aggredi sit securum. Hinc ad discipulos Dominus: Quaerite, ait, primum regnum Dei, et justitiam ejus (Matth. VI, 33) . Regnum Dei, veritas; justitia ejus, bonitas est. In his duobus recta consistit, quae ad aeternam ducit patriam, via in agnitione veritatis, et in amore bonitatis, quatenus et verum eligamus et bonum diligamus. Sicque fit, ut efficiamur et lucidi, ne per ignorantiam seducamur, et devoti, ne per malitiam corrumpamur; nacti profecto et in veri agnitione prudentiam serpentinam, et in boni dilectione simplicitatem columbinam. Haec, inquit, duo: primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus quaerite ut haec vobis dentur, et caetera vobis omnia non jam dabuntur, sed adjicientur.
[Col. 0628C] III. Ex his duobus unum in anima humana clarificat intellectum; alterum vero inflammat affectum; ut consequenter membra etiam corporea ipsa anima moveat ad bonum affectum. Sicque in his tribus, in intellectu videlicet claro, in affectu devoto, in effectu bono, hominis consistit meritum, per quod adipiscitur praemium; habente eo, et in merito, per quam eat viam; et in praemio, ad quam perveniat vitam. Sed ejus via recta, veraque vita ille solus existit, qui ad suam eum imaginem et similitudinem creavit. Sicut enim ejus causa fuit, ut qui non fuit, conderetur: sic ei est et via in humanitate, ut perditus redimatur; et vita in divinitate, ut redemptus beatificetur; accipiente eodem homine trinum a [Col. 0628D] trino Deo suo beneficium: primum a creante, ut ab ipso sit; secundum a redimente, ut per ipsum sit; tertium a glorificante, ut in ipso beate sit; quia, ut ait Apostolus, ex ipso, et per ipsum et in ipso sunt omnia (Rom. XI, 36) . Ipsi et gloria, a quo exordium, per quem meritum, in quo praemium habemus.
IV. Hujus quoque rectae viae, hujus et beatae et beatificantis vitae sancta Scriptura specialis quaedam [Col. 0629A] monstratrix existit, et de utraque hominem evidenter instruit. Pura namque et assidua ipsius lectio homini, de Creatore, Redemptore, Glorificatore suo Deo; et de his, quae ad cum pertinent, intellectum infundit; intellectus vero affectum parit; affectus quoque ad effectum se extendit; sicque veraciter sciens, ardenter amans, utiliter operans, meritum acquirit in via, per quod ad praemium pertingit in vita. Quae cum ita sint, et ratio consulit, et utilitas suggerit, et necessitas cogit ut sacrae Scripturae eo innixius insistere studeamus, quo certius, per quam nobis tantum conferatur bonum, eam esse, non ignoramus. Hujus liber intus scriptus, et foris, lamentationes, et carmen, et vae scripta in se habet (Ezech. 2, 9) . Hujus, rotis volubilibus, quae cum [Col. 0629B] sanctis animalibus et euntibus eunt, et stantibus stant, et elevatis a terra elevantur, statura, est altitudo, et horribilis aspectus (Ezech. I, 21) . Haec enim, ut verbis Gregorii [Col. 0629D] GREG. Mor. lib. II, c. 1. mellifluis utar, mentis nostrae oculis quasi quoddam speculum opponitur, ut interna nostra facies in eo videatur. Ibi etenim foeda, ibi et pulchra nostra conspicimus. Ibi sentimus quantum proficimus; ibi quam longe a profectu distamus. Narrat autem gesta virorum, et ad imitationem corda provocat infirmorum; fitque verbis illius, ut eo minus mens inter certamina trepidet, quo ante se positos tot virorum fortium triumphos videt. Nonnunquam vero non solum nobis eorum virtutes asserit, sed etiam casus significat; ut et in victoria fortium, quod imitando arripere; et [Col. 0629C] rursum videamus in lapsibus, quod debeamus timere. Ut nimirum majorum virtus spem nostram foveat, et majorum casus ad cautelam nos humilitatis accingat: quatenus, dum illo gaudentes sublevant, ista metuentes premant, audientis animus illinc spei fiducia, hinc humilitate timoris eruditus, nec temeritate superbiat, qui formidine premitur; nec pressus timore desperet, qui ad spei fiduciam virtutis exemplo roboratur. Hujus etiam licet magna et admirabilis sit admodum profunditas: licet verbis nonnunquam perplexa, et sacro tecta velamine suarum sit sententiarum subtilitas; in sui tamen cognitione, sic sensus admittit perspicaces, ut ex toto non repellat simplices: exhibens nimirum in se, et unde illos reficiat, et unde istos lactet; ut [Col. 0629D] abunde in ea reperiri possit, et quod robustus comedat, et quod infantulus sugat. Occulta namque, ut ita dicam, manifestatione, et manifesta quadam occultatione, una tamen in se, eademque semper existendo, se variat; tall quidem et humilitate majestatem suam inclinans, et majestate suam humilitatem sublimans: 341 ut fluminis se cujusdam non profundae quodammodo profunditati assimilet, in qua agnus, licet minimus, ambulare facillime valeat; et elephas, quamvis immensus, vix natare sufficiat.
V. Cum igitur una in se eademque semper sit, et a se nunquam per contrarietatem discordet, sed [Col. 0630A] una sit facies eloquiorum castorum, diversas pro captu legentium, parit intelligentias: et modo incipientes, et teneros lacte quodam potat historiae; modo autem, in fide proficientes, pane cibat allegoriae. Modo etiam, bonis operibus strenue insudantes, solido reficit cibo tropologiae; modo denique ab imis per contemptum terrenorum suspensos, et ad summa, per coelestium desiderium, provectos, in sensu anagogico, vino theoricae contemplationis inebriat. Cumque caeteris tribus suis sensibus, ad intelligendum historia et facilior esse soleat, et apertior, plura tamen in ea nonnunquam diligens lector invenit latere secundum sensum historialem, et patere secundum spiritualem; ut magis aliquando caligare necesse sit, in videndo campi planitiem, quam nemoris [Col. 0630B] densitatem. Ut enim exempli causa de multis proferatur unum, in factura et dispositione tabernaculi; quod apud illum antiquum Dei populum, in deserto quondam factum est plura leguntur, quae plerisque facile patent in spirituali significatione, et eos tamen latent in rei gestae veritate, ut mirabili modo, et valde inusitato sorbendo possint sumere cibum, et non nisi masticando sufficiant sumere potum.
VI. Quia vero nonnulli modernorum, quomodo idem tabernaculum in re factum fuerit et dispositum nequaquam deprehendunt: ut aliquid de hac re ego quoque, licet mihi et acumen ingenii, et nitor desit eloquii, scribere deberem, veneranda auctoritas vestra parvitati meae dignata est praecipere, [Col. 0630C] ut merito debeam et expavescere cum stupore, et obstupescere cum pavore, dum in his nostris diebus tam evidenter video sanctum Moysen, qui in omni Dei domo fidelissimus est (Num. XII, 7) , et Jethro consilium humiliter audire (Exod. XVIII, 1) , et Obab Raguelis filium in ducem itineris eligere; cum dubium ei non sit, ipsum Deum et ore ad os loqui ad eum, sicut loqui solet homo ad amicum suum (Deut. XXVIV, 10) : et in columna semper praecedere populum ad providendum castrorum locum (Exod. XIII, 21) . Quis enim inter omnes sapientes, qui in hac terra sunt, vobis hac in re, non dico, praeferendus, sed vel aequandus esset, si vos his intendere suscepti a Deo regiminis negotia sinerent? Qualiter de hoc [Col. 0630D] scribere deberem, vestra me paternitas ad plenum instruxit, ut quodammodo etiam in me eo facilius Salomon templum construere posset, quo plenius ei pater suus David, et quomodo construi deberet, ostendit (I Par. XXII, 8) : et quaecunque ei in aedificatione necessaria forent, praeparare et conferre intendit. Vestra igitur, mi pater dilecte, et praeceptione compulsus, et eruditione instructus, et consolatione animatus: jactato cogitatu meo in illo qui aperit ora mutorum, et linguas infantium facit esse disertas (Sap. X, 21) , studio animum, et calamo applicui manum; et quae mihi super hoc per spiritum suum ministrare dignatus est, litteris expressi. Non solum autem, quomodo visibile illud Moysi tabernaculum [Col. 0631A] in re factum fuerit et dispositum, ostendere conatus sum; verum etiam, quid tam idem tabernaculum, quam ea, quae ad illud pertinebant, juxta significationem allegoricam et tropologicam, innuant explicare, juxta praeceptum vestrum, pro posse aggressus sum. Praecepit namque mihi paternitas vestra, ut ostendere conarer, non solum quidem quid in historia esset admirandum, verum etiam quid in allegoria perfectae fidei credulitate venerandum, et in tropologia per bonae conversationis sanctitatem foret imitandum.
VII. Praeterea picturam quamdam, sicut vestra jussit paternitas, quae veteris illius tabernaculi formam secundum aliquem modum repraesentat, feci: ut etiam per corporalem possint aliquatenus conspici [Col. 0631B] visionem, quae et de communi electorum Ecclesia intelligi debent per fidem, et in singulis electis construi per meditationem. De altaris vero craticula, de qua tam apud Graecos, quam apud Latinos magnam dicitis esse ambiguitatem, meam opinionem dicere non praesumpsi; sed quid de ea viri, qui longe me aetate, scientia et vita praecesserunt, non modo dixerint, sed et in scriptis suis reliquerint, in medium ponere curavi, superfluum aestimans in sole accendere lucernam. Verum de medietate sexti sagi, qua duplicatio ad protegenda posteriora tabernaculi fiebat, latam secundum jussum vestrum, disputationem protendi, et utrum Judaeorum super hoc sententiam, an Bedae Venerabilis accipiendam existimem opinionem, in loco suo evidenter [Col. 0631C] ostendi. Hoc autem summopere lectorem meum scire volo; quia quamvis in tabernaculi hujus descriptione materiali totam rei gestae veritatem prodendo, dubitationem omnimodam, vel quaestionis occasionem ex toto ei non abstuli, in ea tamen aliquid asserendo, quod eadem rei veritas non habet falsitatem, atque mendacium in quantum decernere scivi, devitare procuravi: ut si in plena veritatis 342 luce currere non possem, in densitate saltem tenebrarum ex toto caecus non remanerem. Ut enim securius et evidentius tam de tabernaculo sanctae Ecclesiae, quod est in allegoria, quam de cordis humani tabernaculo, quod est in tropologia, tractare valerem: primum quomodo vetus illud [Col. 0631D] Moysis tabernaculum in re factum fuit, vel dispositum, in quantum et ex dictis libri Exodi, unde prima ad nos hujus rei emanavit agnitio; et ex libro Venerabilis Bedae presbyteri, in quo allegorica ipsius super idem tabernaculum continetur expositio, conjicere, et capere potui, demonstravi. Quanto enim fortius, ut ita loquamur, in domo libri nostri fundamentum suppositum esset, tanto securius ejus et parietes erigi, et tectum valeret superponi. Primum itaque verba Exodi, tam ea, in quibus de eodem tabernaculo adhuc faciendo sanctum Moysen Dominus alloquitur, quam quae, cum jam aedificatum esset, libri ejusdem auctor compendiose repetit, posui; deinde, quomodo intelligentiae meae Venerabilis Beda presbyter assentiat, ostendere volens, ejusdem [Col. 0632A] etiam, quam super praedicta verba Exodi ponit, ipse quoque sententiam annectere curavi; sed et viri cujusdam honesti et docti, quoties opus fuerit verba ponere, non omisi; librum praeterea istum in tres partes, ut vestrae Paternitatis praecepit auctoritas, distinxi. Prima pars tractat de factura et dispositione materialis et visibilis tabernaculi Moysis. Secunda de pictura agit ejusdem tabernaculi, et de allegorica ejusdem significatione. Tertia vero de significatione ejus morali.
VIII. Inter caetera enim de quibus sacra Scriptura loqui consuevit, praecipue haec tria tabernacula sunt: tabernaculum istud materiale et visibile, tabernaculum sanctae Ecclesiae, tabernaculum humanae animae. Primum est tabernaculum Moysis, et est in re; [Col. 0632B] secundum Christi, et est in recta sanae fidei credulitate; tertium est Spiritus sancti, et est in interna defaecatae mentis puritate. Primum factum est in monte Sinai, de quo agit historia, quod admiremur; secundum in latitudine mundi, de quo loquitur allegoria, quod veneremur; tertium in puritate animi, de quo tractat tropologia, quod imitemur. Per gyrum tabernaculi primi, duodecim sunt tribus filiorum Israel; per gyrum secundi, duodecim apostoli: per gyrum vero tertii, duodecim, quas Apostolus commemorat, virtutes: Charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Gal. V, 22) . Faciamus, ait Apostolus, tria tabernacula (Matth. XVII, 4) . Sunt itaque haec tria tabernacula. [Col. 0632C] Primum est tabernaculum foederis; secundum sancta Ecclesia; tertium est anima humana. Unde, quia de his tribus, in hoc loco, tabernaculis loquor, eum de Tripartito tabernaculo censui intitulandum, nisi forte vobis aliud fuerit visum. De factura itaque, et dispositione materialis tabernaculi, in prima parte loquens, hoc volo, ut lector meus absque omni dubio sciat, quod verba libri Exodi, et Venerabilis Bedae presbyteri, diligenter et sollicite secutus sum, et nihil eis contrarium in aliquo me dixisse conscius sum. Quando vero nec textus libri Exodi, nec Bedae Venerabilis, nec Josephi, nec illius verba, de quo superius breviter tetigi, cujus et vitam religiosam, et doctrinam non ignoro fuisse catholicam, plenam mihi forte rei gestae veritatem ostenderunt: [Col. 0632D] tunc demum, quod mihi visum est, simpliciter posui: cavens quidem, ne id, quod hoc modo dixi, pro certo affirmarem; sed tantum conjecturam meam, et simpliciter in medium proponens, et utrum rata esse debeat, an irrita, eorum, qui plenam super his veritatem sciunt, judicio humiliter relinquens. In parte quoque secunda ipsum tabernaculum, et quaedam eorum, quae ad illud pertinebant, in planitie depinxi; nec tamen per picturam hanc, quomodo in re factum fuerit et dispositum, plene demonstravi; sed qualis ejus factura et dispositio fuerit, ex parte aliqua ostendi. In qua pictura coram posita idcirco non multa; sed admodum pauca de allegorica ejusdem tabernaculi dispositione volui notare, quia quomodo [Col. 0633A] haec omnia allegorice intelligenda sint, in dictis sanctorum Patrum, et maxime in libro Venerabilis Bedae presbyteri, quem de tabernaculo juxta sensum allegoricum composuit, potest qui legere voluerit, copiose reperire. Quaedam tamen assumptis undecunque ex dictis Patrum orthodoxorum seminibus rationum et originibus causarum, quae mihi auctor lucis revelare dignatus est, huic de qua loquor, picturae inserui: quae utrum recipienda an rejicienda sint, lectoris decernet examen.
IX. Si autem me in hoc, et per hoc jure culpandum quisquam asserere voluerit, sciat a Bethleemita Booz Ruth meae non solum licentiam clementer indultam; sed etiam jussionem firmiter datam: ut omni postposito agro altero, in suo, qui fecundissimus [Col. 0633B] non dubitatur, spicas remanentes, quae metentium manus fugerint, colligat (Ruth. II, 2) ; ex quibus cum triplici virga, ut vestra Paternitas scribit, fuerint excussae, pulchram suam eo sollicitius alat, quo magis vacua, 343 et amara de regione Moab rediit: ut et plena in domo panis, et laeta sit in terra confessionis, quam jejunam esse non vult misericors Booz in domo sua, ne deficiat in via. Gratias tibi, o bone et benigne Booz, qui tuis dignaris praecipere messoribus, ut si cum eis metere voluerit Ruth, non prohibeant, sed de suis magis projiciant manipulis, ut absque rubore colligat et colligentem nemo corripiat (Ruth. II, 15) . Unde liquido patet, quod nec tecum, nec cum messoribus tuis sentiunt, qui in me Ruth spicas colligentem, corripiunt; dum et tu concedis, [Col. 0633C] ut metat, et isti reprehendunt, si colligat. Praeterea magnus erat messor in agro illius superni Booz; qui suadenti Josue, ut Heldad, et Medad prophetare in castris prohiberet, respondit: Quid aemularis pro me? (Num. II, 27.) Et addidit: Quis mihi det, ut omnis populus prophetet, et det eis Dominus spiritum suum? (ibid., 29.) Ut enim Venerabili Bedae presbytero reverendissimus quondam Acca episcopus scripsit: Nunquam sanctis moris fuit invicem invidere, invicem provocare; sed unumquemque, in ornanda domo Domini, pro viribus suis obtulisse, quod potuerit. Et post pauca. Quin etiam, ut ait beatus Augustinus, ideo necesse est, plures a pluribus fieri libros diverso stylo, sed non diversa fide: [Col. 0633D] etiam de quaestionibus eisdem; ut ad plurimos res [Col. 0634A] ipsa perveniat: ad alios sic, ad alios autem sic. Et haec paucis per excelsum dicta sint, ne subsannantibus nos aemulis nostris, omnino tacuisse videamur: qui nostra nonnunquam opuscula, quae etiam laudando in occulto legunt, instigante tamen invida superbia, et superba invidia, in publico reprehendendo contemnunt.
X. In tertia quoque hujus libri parte moralitati incubui; et sententiarum distinctiones, quae ad eamdem pertinent moralitatem, sicut et earum, quae spectant ad allegoriam, per gradus, sive picturas, aut etiam per colorum varietates, in pictura ipsius tabernaculi notavi. De quibus videlicet gradibus et picturis, atque colorum varietatibus, hoc lectori summopere sciendum est, quod in illo visibili [Col. 0634B] Moysi tabernaculo, omnino quidem non fuerint, sed quia de tribus in hoc libro tabernaculis tractavi, ipso libro in tres partes, prout ratio exigit, diviso, unicuique parti tabernaculum suum adaptavi; in pictura quoque visibili tales picturas et colores posui, quibus utriusque spiritualis tabernaculi, allegorici videlicet et tropoligici spiritualitas congruentius possit denotari. Quem quidem librum, quia jam, si non ut debui, tamen ut potui, utcunque explevi, vobis, cujus praecepto eum scribere aggressus sum, una cum pictura transmisi, obnixe deprecans vos, ut in quibus via regia incessi, et in quibus ab ea forte declinavi, vestra diligenter sagacitas attendat; quatenus auctoritas vestra sic bene dicta mea confirmet, ut etiam errata inemendata [Col. 0634C] non relinquat. Et quia secunda et tertia hujus libri pars pertinent ad picturam, extensa coram vobis ipsa pictura, utramque praefati libri partem competenter legi facietis: ut percipientes et lecta auditu, et depicta aspectu, librum et picturam simul coaptetis. Quod si mussitaverit quis, quia ad sapidas sedenti epulas, insipidum meae paupertatis olusculum appono, vos nimirum in jus vocabimini, qui illud desiderastis, non ego, qui dedi; vos, qui praecepistis, non ego, qui praecipienti obedivi. Memorem mei sanctam paternitatem vestram, per dilectum unicum suum, in Spiritu sancto Deus omnipotens Pater custodiat; ut ope misericordiae suae adjuta, et a peccato sit semper libera et ab omni [Col. 0634D] perturbatione secura. Amen.
I. Quia vestrae, Pater venerande, placet excellentiae, [Col. 0634D] ut qualiter vetus illud tabernaculum Moysi in re factum fuerit et dispositum, nos quoque ostendere conemur: oportet nimirum devotis vos precibus summum illum ac verum Artificem exorare: quatenus [Col. 0635A] vestrum etiam Beseleel, quo vel aliquantulam tantae rei ostensionem effundere possit Spiritu sancto replere dignetur. Scit enim evidenter paternitas vestra nullum omnino hominum hoc in tempore esse, qui praedictum aedificium corporali videderit aspectu, ac per hoc mirum non esse, si in corporali ejus factura et dispositione nos quoque caligemus. Quod si dixerit, quis ex libri Exodi dictis praedicti tabernaculi facturam et dispositionem materialem plene nos conjicere posse: sciat mirum non esse, si praefati libri verba nequaquam nos plene juxta litteram intelligamus, cum nonnulli doctores eximii longe a nobis tam sanctitate vitae, quam sublimitate scientiae remoti, diversa super eorumdem verborum intellectu litterali sensisse inveniantur.
[Col. 0635B] II. Ut enim de multis pauca proferamus: Pater et advocatus noster, doctorque ecclesiae incompabilis Aurelius Augustinus multis in locis, ut asserunt, qui legerunt, altare thymiamatis intra velum dicit fuisse, cum Josephus, et omnes fere sanctae Scripturae expositores illud inter candelabrum et mensam propositionis extra velum contra arcam testamenti positum fuisse affirment. Dicit praeterea idem reverendissimus doctor, quod singulis tabulis, quae in tribus tabernaculi parietibus erant, non binae bases supponebantur; sed quod una basis tabulae supponebatur, alia superponebatur: ut basis superior quasi capitellum esset, cum evidenter dicat Scriptura, duas singulis tabulis per duos angulos [Col. 0635C] bases suppositas fuisse, dicente Domino ad Moysen: Binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciantur (Exod. XXVI, 16) . Et item: Duabus basibus per unam tabulam supputatis (ibid. 25) . Venerabilem etiam Bedam presbyterum, doctorem Anglorum, non solum diligentem verbi Dei scrutatorem, sed et veracem fuisse expositorem quis nesciat? Ab eodem tamen doctore in extensione cortinarum et sagorum ad operiendum tabernaculi tectum, et sexti sagi in fronte tecti duplicatione magister Andreas multum dissentit.
III. Haec vobis, Pater charissime, ideo dixerim, ut cogitetis non esse mirum, si ego succumbo, dum tam grave infirmis meis cervicibus onus imponitis; et si in illius solis radiis ego talpa caligem, in quibus [Col. 0635D] tales, tantaeque aquilae caligare inveniuntur. Igitur quia de materiali factura et dispositione tabernaculi meam prodere insipientiam impellor, primum quidem quantum capere potero, ostendere studebo, qualiter tres tabernaculi parietes ex tabulis constabant, qualiterque eaedem tabulae ad invicem erant conjunctae. Secundo vero quomodo etiam 345 tabulae connexae et firmatae, et parietes cum introitu erant erecti. Tertio qualiter praedicti parietes cortinis et sagis, pellibusque rubricatis et hyacinthinis fuere cooperti. Cumque hoc modo fuerit tabernaculum perfectum, de his, quae intra illud, et exterius erant circa illud, prout conjicere potero, tractare tentabo.
IV. Dixit Dominus ad Moysen: Facies tabulas stantes tabernaculi de lignis setim, quae singulae denos cubitos in longitudine habeant, et in latitudine singulos ac semissem. In lateribus tabulae duae incastraturae fient, quibus tabula alteri tabulae connectatur. Atque in hunc modum cunctae tabulae parabuntur. Quarum viginti erunt in latere meridiano, quod vergit ad austrum, quibus quadraginta bases argenteas fundes, ut binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciantur. In latere quoque secundo tabernaculi, quod vergit ad aquilonem, viginti tabulae erunt, quadraginta habentes bases argenteas. Binae [Col. 0636B] bases singulis tabulis supponantur. Ad occidentalem vero plagam tabernaculi facies sex tabulas, et rursum alias duas, quae in angulis erigantur post tergum tabernaculi, et erunt conjunctae a deorsum usque ad sursum, et una omnes compago retinebit. Duabus quoque tabulis, quae in angulo ponendae sunt, similis junctura servabitur, et erunt simul tabulae octo: bases earum argenteae sedecim duabus basibus per unam tabulam supputatis (Exod. XXVI, 15 et seqq.) .
V. Fecit tabulas tabernaculi de lignis setim stantes. Decem cubitorum erat longitudo tabulae unius, et unum ac semis cubitum latitudo retinebat. Binae incastraturae erant per singulas tabulas, ut altera alteri [Col. 0636C] jungeretur. Sic fecit in omnibus tabulis tabernaculi: e quibus viginti ad plagam meridianam erant contra austrum, cum quadraginta basibus argenteis. Duae bases sub una tabula ponebantur ex utraque angulorum parte, ubi incastraturae laterum in angulis terminantur. Ad plagam quoque tabernaculi quae respicit ad aquilonem, fecit viginti tabulas, cum quadraginta argenteis basibus, duas bases per singulas tabulas. Contra occidentem vero, id est, ad eam partem tabernaculi, quae respicit mare, fecit sex tabulas, et duas alias per singulos angulos tabernaculi retro, quae junctae erant a deorsum usque ad sursum, et in unam compaginem ferebantur. Ita fecit ex utraque parte per angulos, ut octo simul essent tabulae, et haberent [Col. 0636D] bases argenteas sedecim, binas scilicet bases sub singulis tabulis (Exod. XXXVI, 20 et seqq.) .
VI. Sicut ex his, quae in Exodo scripta sunt conjicere possum, tabernaculum quod in deserto constructum est, ex tribus constat parietibus: australi videlicet, septentrionali, et occidentali. In parte vero orientali, ubi et introitus fuit, paries non erat; sed ab australi parte usque ad septentrionalem vectis quidem tendebatur, ubi pendebat tentorium ante quinque columnas appensum. De qua parte orientali latius in sequentibus dicendum est. Tres enim praefati parietes ex tabulis constabant factis quidem de lignis setim, sed ab utroque latere, ut in sequentibus [Col. 0637A] legitur, deauratis: quarum viginti erant in pariete australi, et totidem in septentrionali, et in occidentali octo. Sub singulis vero tabulis duae erant bases argenteae, et fusiles per duos singularum tabularum angulos suppositae, quatuor digitis, ut scribit Josephus, altae a terra. In lateribus etiam uniuscujusque tabulae duae incastraturae erant, quibus tabula alteri tabulae connectebatur. Idem vero Josephus dicit, quod singulis tabulis bini erant cardines immissi per duas bases, quae erant argenteae, et suis foraminibus tabularum cardines suscipiebant. Itaque unaquaeque tabula duos habuit angulos, per quos duae ei bases fuerunt suppositae, et in eisdem angulis incastraturae laterum terminabantur, quibus unaquaeque per circuitum trium parietum [Col. 0637B] tabula, alteri fuit tabulae connexa.
346 VII. Sed harum incastraturarum figura, ut Beda Venerabilis dicit, videri non potuit, quando et compago tabularum regulariter ordinata, et ipsum tabernaculum erectum fuit. Attamen per hos incastraturarum nexus omnes tabernaculi parietes ad invicem copulatos fuisse, ipsa parietum firma stabilitas ostendebat. Quantae autem longitudinis uterque paries, australis videlicet et septentrionalis fuerit, Scriptura quidem aperte non dicit; sed tamen ex mensuris latitudinum tabularum, ex quibus iidem constabant parietes, possumus hoc evidenter perpendere. Dum enim constat, quod uterque paries ex viginti constabat tabulis, et unaquaeque tabula in latitudine cubitum habebat, et dimidium, et in [Col. 0637C] longitudine cubitos decem: patet nimirum quod uterque praefatus paries, et in longitudine cubitos triginta, et in altitudine habuit decem, quia latitudines tabularum parietum faciebant longitudinem, et tabularum longitudines parietum faciebant altitudinem. Habuit ergo tabernaculum in longitudine cubitos triginta, et in altitudine decem et decem in latitudine.
VIII. De his vero incastraturis, et de longitudine domus, et de binis basibus, quae sub singulis tabulis positae erant, vir quidam vitae venerabilis et diligens verbi Dei scrutator ita juxta litteram scribit: Unaquaeque tabula tabernaculi in utroque latere incastraturam, id est, valliculam et cavaturam [Col. 0637D] quamdam habebat, et ita artificiose per hujusmodi cavaturas invicem sese recipiebant et jungebant, ut quasi unum et continuum lignum omnes viderentur, simulque in utroque latere domus viginti tabulae essent, et singulae unius, et semis cubiti erant; patet quod longitudo tabernaculi triginta cubitorum erat. Bini cardines singulis tabulis in inferioribus suis versus terram intererant, et singulis cardinibus singulae bases suppositae erant. Augustinus tamen dicit quod non ex una parte singulis tabulis binae bases supponebantur; sed una basis tabulae supponebatur, alia superponebatur, basim pro capitello accipiens. Sed littera contraria videtur quae dicit, ut binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciantur (Exod. XXVI, 19) . Haec ille.
[Col. 0638A] IX. De illis vero octo tabulis, quae occidentalem faciebant parietem, hoc nobis sciendum est, quod non omnes cum tabulis aliorum parietum eamdem in latitudine intra ipsos parietes habuere mensuram: si enim singulae tabulae hae intra parietes cubitum et dimidium haberent in latitudine, sicut singulae aliorum parietum habuerunt, jam non decem cubitos solummodo tabernaculum habuisset in latitudine, imo duodecim; quia octo cubiti pleni et octo dimidii duodecim efficiunt. Quid ergo de latitudinibus harum octo tabularum dicendum est, nisi quod sex quidem tabularum unaquaeque in latitudine cubitum habebat et dimidium; septima vero et octava, id est, illae duae, quae in angulis occidentalis parietis ponebantur, non tantum cubito carebant, et dimidio [Col. 0638B] in latitudine; sed nec unum plenum intra parietes habebant cubitum, sed tantum dimidium? Et liber Exodi quidem omnes has tabulas cum aliorum parietum tabulis, sicut non asserit, ita nec negat eamdem in latitudine habuisse mensuram; sed Josephus occidentalis parietis tabulas angulares ex medio dicit cubito sectas. Ait enim: Posterioris parietis novem cubitos sex tabulae faciebant, quibus conjunctae sunt aliae duae tabulae ex medio cubito sectae, quas angulares posuerunt ad instar majorum tabularum.
X. Et quamvis liber Exodi easdem angulares tabulas non aperte, ut Josephus, ex medio dicat cubito sectas, per hoc tamen quod separatim de eis tractat, occulte fortasse nobis innuit non eamdem [Col. 0638C] eas cum caeteris sex tabulis intra parietes in latitudine habuisse mensuram. Sic enim in praedicto libro legitur; Ad occidentatem plagam tabernaculi facies sex tabulas, et rursum alias duas, quae in angulis erigantur post tergum tabernaculi (Exod. XXVI, 22, 23) . Item: Contra occidentem fecit sex tabulas, et duas alias per singulos angulos tabernaculi retro (Exod. XXXVI, 27, 28) . Prius ergo de sex tabulis, quae erant in medio, et postea de duabus, quae in angulis erant, facit mentionem; ut sic fortassis nos faceret intelligere, et alterius intra parietes quantum duntaxat ad latitudinem pertinet, fuisse mensurae illas duas, et alterius istas sex. Huic vero sententiae meae concordare, ni fallor, videtur quidam, [Col. 0638D] qui de tabulis parietis occidentalis loquens, et id quod in Exodo dicitur, alias duas, quae in angulis erigantur, 347 juxta litteram exponens, ita dicit: Alias has dicit forsitan, quia alius quantitatis erant secundum Josephum, quam reliquae; singula enim erat semis cubiti. Alias vero ejusdem parietis tabulas secundum quantitatem tabularum, quae in latere erant, fuisse certum est. Eadem consimilisque junctura omnes colligavit.
XI. Erat tabernaculum domus Domino consecrata, habens longitudinis cubitos triginta, latitudinis decem, altitudinis aeque decem: tectum habens aequale [Col. 0639A] per totum, quomodo in Palestina domos aedificandi moris est; cujus quidem parietes tres: australis, septentrionalis, et occidentalis, de tabulis sunt compacti ligneis ab utroque latere deauratis. Ligna setim, de quibus tabernaculum fiebat, imputribilis naturae sunt, eximii candoris et levitatis, ac non multum ab alba spina, nisi tantum magnitudine distantia. Unde et Hieronymus nonnunquam in libro Hebraeorum nominum, sicut et aliis opusculis suis setim spinas absolute interpretatus est, verbi gratia: Abel setim lucidus spinarum. Non autem facile hoc genus ligni, nisi in desertis Arabiae, ubi tabernaculum aedificabatur, solet inveniri. Unde et Graeci et Latini interpretes nomen ei aliud, praeter Hebraeorum, ponere nequiverunt. Quamvis quidam [Col. 0639B] qualitatem naturae ejus exprimere volentes, ligna imputribilia transtulerunt: utpote cujus apud eos nulla notitia erat.
XII. Porro pro orientali pariete unus vectis erat, unde et introitus fuit, qui per medias tabulas ab angulo usque ad angulum perveniret, id est, a summitate ultima hujus parietis usque ad alterius parietis summitatem, cui cortinae tabernaculi, et tectum incumbere possent, ubi tentorium erat quinque columnis suspensum. Quanta fuerit longitudo tabernaculi, specialiter non exprimitur; sed ex eo innuitur, quod parietes ejus ex viginti tabulis esse, et hae singulae singulos cubitos ac semissem latitudinis habuisse perhibentur. Viginti namque cubiti, et vicies semis cubiti triginta cubitorum summam [Col. 0639C] complebunt; quam fuisse tabernaculi longitudinem, Josephus scribit. Tabulae omnes tabernaculi in alterutrum per incastraturae nexum copulabantur. Et quidem erecto tabernaculo, ac regulariter ordinata compage tabularum, figura incastraturarum non cernebatur. Quanta tamen virtute tabulas sibimet coadunaverit, ipsa parietis inconcussi firma stabilitas ostendebat. Binae vero bases singulis tabulis per duos angulos subjiciebantur, ut bene diffultis angulis tota recte et indeclinabiliter posset tabula consistere. Scribit vero Josephus, quod tabulae tabernaculi mensura quatuor digitorum fuerunt a terra suspensae. Ex quo videtur velle intelligere, quod tantae altitudinis factae fuerint ipsarum bases [Col. 0639D] tabularum.
XIII. Dixit Dominus ad Moysen: Facies vectes de lignis setim: quinque ad continendas tabulas unius lateris tabernaculi, et quinque alios in altero ejusdem numeri ad occidentalem plagam, qui mittentur per medias tabulas a summo usque ad summum. Ipsasque tabulas deaurabis, et fundes in eis annulos aureos, per quos vectes tabulata contineant, quos operies laminis aureis, et eriges tabernaculum juxta exemplum, quod tibi in monte monstratum est. Facies et [Col. 0640A] velum de hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere plumario, et pulchra varietate contextum: quod appendes ante quatuor columnas de lignis setim, quae ipsae quidem deauratae erunt, et habebunt capita aurea; sed bases argenteas. Inseretur autem velum per circulos, intra quod pones arcam testamenti, et quo sanctuarium, et sanctuarii sanctuaria dividentur. Pones et propitiatorium super arcam testimonii in Sancta sanctorum, mensamque extra velum, et contra mensam candelabrum in latere tabernaculi meridiano: 348 mensa enim stabit in latere aquilonis. Facies et tentorium in introitu tabernaculi de hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere plumario: et quinque columnas deaurabis lignorum setim, ante quas ducetur [Col. 0640B] tentorium, quarum erunt capita aurea et bases aeneae (Exod. XXVI, 26 et seqq.) .
XIV. Fecit et vectes de lignis setim quinque ad continendas tabulas unius lateris tabernaculi, et quinque alios ad alterius lateris tabulas coaptandas; et extra hos quinque alios vectes ad occidentalem plagam tabernaculi contra mare. Fecit quoque vectem alium, qui per medias tabulas ab angulo usque ad angulum perveniret. Ipsas autem tabulas deauravit fusis basibus earum argenteis, et circulos earum fecit aureos, per quos vectes induci possent, quos et ipsos aureis laminis operuit. Fecit et velum de hyacintho, et purpura, et vermiculo, ac bysso retorta opere plumario [Col. 0640C] varium atque distinctum: et quatuor columnas de lignis setim, quas cum capitibus deauravit fusis basibus earum argenteis. Fecit et tentorium in introitu tabernaculi ex hyacintho, purpura, vermiculo, byssoque retorta opere plumario; et columnas quinque cum capitibus suis, quas operuit auro, basesque earum fudit aeneas. (Exod. XXXVI, 31 et seq.)
XV. Post illam connexionis firmitatem, quam sine singulis tabulis conferebant incastraturae, aliam etiam parietibus fortitudinem contulerunt vectes, quorum quinque in pariete erant australi, et totidem in septentrionali, totidem etiam in occidentali, [Col. 0640D] immissi in medio per circuitum trium parietum loco, annulis aureis, et fusilibus ad continendas et firmendas tabulas in unoquoque pariete, de lignis quidem setim facti, sed laminis aureis cooperti. De his annulis aureis, quibus vectes isti erant immissi, ita Josephus scribit: Singulae, inquit, tabulae annulos habebant aureos per exteriores frontes eminentes, velut quibusdam radicibus infixos per ordinem ad invicem respicientes. Quod vero in unaquaque tabula annuli fuerint, liber quidem Exodi non dicit; sed Beda unicuique tabulae quinque annulos dicit fuisse infixos: Quinque, inquit, circulos singulae habebant tabulae, et item: Quinque annuli aurei singulis tabulis erant infixi. Ad hoc itaque in unoquoque pariete erant vectes, [Col. 0641A] ut annuli quorum in unaquaque tabula quinque erant per circuitum immissi, tabulata eorumdem parietum firmiter continerent; quatenus sicut et in inferiori parte per hoc, quod binos singularum tabularum cardines, ut Josephus dicit, basium suppositarum suscipiebant foramina; et in lateribus per incastraturarum nexum, quae incastraturae laterum in angulis, ubi et bases suppositae, et subjectae erant, terminabantur, praedicta tabulata in statu suo et erectione fuerunt firmata: ita nihilominus per vectes annulis immissos, etiam in medio sui per circuitum eadem tabulata firmarentur: ut hoc modo inferius, et in lateribus, et in medio firmata, fortiter compacta constarent, quatenus ex aliquo impulsu ventorum nec strepitus fieret, nec [Col. 0641B] aedificium vacillaret. Liber vero Exodi capita singulorum vectium aliqua ad invicem fuisse connexione conjuncta sicut non negat, ita nec affirmat; sed Josephus dicit: Quod intrabat caput uniuscujusque vectis in alterius vectis capite in modum conchae. De his vectibus ita quidam scribit: Frontis, inquit, et laterum vectes ejusdem erant numeri, sed non ejusdem quantitatis, quia laterum sex, frontis vero duorum erant cubitorum: Non quinque ordines vectium in utroque latere, ut quidam aestimant, sed quinque hinc, inde, et totidem in occidentali fronte, qui annulis singulis tabulis infixi erant, inserti erant; intrabatque caput vectis uniuscujusque in alterius vectis capite in modum conchae. Sic ille de vectibus dicit.
[Col. 0641C] XVI. Ut igitur quae superius latius dicta sunt, breviter repetamus, et ipsos, de quibus jam multa locuti sumus, parietes quodammodo erigamus, erant hi tres parietes tabernaculi, australis videlicet, septentrionalis et occidentalis, compacti ex tabulis de lignis setim ab utroque latere deauratis; quarum viginti stabant in latere tabernaculi meridiano, et totidem in aquilonari, et in occidentali octo: habentibus singulis in longitudine cubitos decem, et in latitudine 349 cubitum et dimidium: exceptis illis duabus angularibus tabulis, quae in pariete erant occidentali (ubi videlicet paries australis, et septentrionalis hinc inde nectebatur occidentali) quae intra parietes non nisi dimidium [Col. 0641D] in latitudine cubitum habebant: gemina etiam incastratura singulae tabulae singulis erant conjunctae duabus argenteis basibus, et fusilibus per circuitum trium parietum, singulis tabulis per eosdem duos angulos supputatis; in quibus videlicet angulis ex utraque eorum parte laterum incastraturae terminabantur, habebantque praedictae bases, ut Josephus ait, foramina; quae binos, qui singulis immissi erant, cardines suscipiebant. Australis vero, et septentrionalis parietis longitudo triginta erat cubitorum, et singulorum parietum altitudo decem; tabernaculi latitudo, id est spatium, quod erat, inter parietes, similiter decem. Erant etiam in unoquoque pariete vectes quinque, de lignis quidem setim facti; sed laminis aureis [Col. 0642A] cooperti, ad continendas et firmandas illas saepe dictas tabulas, in unoquoque latere tabernaculi, in medio per circuitum trium parietum loco annulis immissi aureis, et fusilibus; uniuscujusque vectis capite in alterius vectis capite intrante, in modum conchae.
XVII. In parte vero orientali ubi introitus fuit, paries quidem non erat; sed uno ibi vecte ab uno parietis angulo usque ad alterius angulum, per medias tabulas, in summo protenso; quinque per transversum sub ipso vecte erigebantur columnae lignorum setim deauratae, capita habentes aurea, ipsi vecti fabre immissa et in eo firmata; sed bases aeneae ante quatuor videlicet columnas ducebant tentorium ex quatuor coloribus, hyacintho, et purpura, [Col. 0642B] coccoque bis tincto, et bysso retorta contextum. Sic enim quidam dicit: Vectis, inquit, ab orientali parte fuit, a meridiano latere usque in septentrionale protensus, cui quinque columnarum capitella innitebantur, ante quas appensum erat velum in introitu tabernaculi. Aliud etiam tentorium, quod proprie velum vocabant, ex quatuor praedictis coloribus contextum ante quatuor columnas lignorum setim inter parietes per transversum erectas, et deauratas, capita habentes aurea et bases argenteas, insertum per circulos pendebat. Interior vero locus, qui ab hoc velo usque ad parietem occidentalem pertingebat, Sancta sanctorum erat; exterior vero, qui ab introitu usque ad idem velum erat, simpliciter Sancta dicebatur. Exterior viginti, ut Josephus [Col. 0642C] ait, in longitudine cubitos habuit; interior vero decem. Sicque tota domus in longitudine cubitos habuit triginta. Haec de parietibus tabernaculi, et de ejus introitu dixerimus; nunc quomodo his nostris verbis Venerabilis Beda attestetur, demonstremus.
XVIII. Vectes, inquit, quinque tabernaculi tabulas continebant, et quinque annuli aurei singulis tabernaculi tabulis erant infixi, vectesque per annulos aureos tabulata continebant. Quidam vero vectis a prima tabularum summitate usque ad alterius lateris summitatem per decem cubitos latitudinis tabernaculi protensus esse credendus est: capite quidem utroque [Col. 0642D] firmiter tabulis impositus, in medio autem sui capitibus columnarum fabre immissus; sicque ejus positio, et stabilitatem parietum, ab orientali plaga custodiret, et statum columnarum ne labi vel perverti posset, contineret: ut per hoc ea tabernaculi plaga, quae non tabulis, sed columnis constabat, non minus fixa, quam caeterae, vento licet impellente, persisteret. Ubi etiam tentorium erat quinque columnis appensum, quae columnae capita aurea habebant, sed bases aeneas, quae et de lignis setim fieri, sed auro jubebantur operiri. Erat etiam velum opere plumario variatum, columnis quatuor appensum, quo sanctuarium et sanctuarii sanctuaria dividebantur. Velum hoc, quo tabernaculum dividebatur medium, ita positum refert Josephus, ut viginti [Col. 0643A] quidem cubiti longitudinis ad priorem domum, decem vero pertinerent ad secundam, ut per omnia mensuris templi, quod postea factum est a Salomone, liceret esse conveniens; quod cum esset quadraginta cubitorum longitudinis, viginti latitudinis; tertiam longitudinis partem, id est decem cubitos ad interiorem domum, hoc est Sanctum sanctorum habebat separatam: ita ut longitudo et latitudo ejusdem domus interioris una esset. 350 Sic ergo etiam tabernaculi pars interior longitudinem et latitudinem similem, hoc est denorum habebat cubitorum.
XIX. Dixit Dominus ad Moysen: Tabernaculum vero [Col. 0643B] ita facies. Decem cortinas de bysso retorta et hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, variatas opere plumario facies. Longitudo cortinae unius habebit viginti octo cubitos, latitudo quatuor cubitorum erit: unius mensurae fient universa tentoria. Quinque cortinae sibi jungentur mutuo, et aliae quinque nexu simili cohaerebunt. Ansulas hyacinthinas in lateribus ac summitatibus facies cortinarum, ut possint invicem copulari. Quinquaginta ansulas cortina habebit in utraque parte, ita insertas, ut ansae contra ansas veniant, et altera alteri possit aptari. Facies et quinquaginta circulos aureos, quibus cortinorum vela jungenda sunt, ut unum tabernaculum fiat. Facies et saga cilicina undecim ad operiendum tectum tabernaculi. Longitudo sagi unius habebit triginta cubitos et latitudo [Col. 0643C] quatuor. Aequa erit mensura sagorum omnium: e quibus quinque junges seorsum, et sex sibi mutuo copulabis: ita ut sextum sagum in fronte tecti duplices. Facies et quinquaginta ansas in ora sagi unius, ut conjungi cum altero queat; et quinquaginta ansas in ora sagi alterius, ut cum altero copuletur. Faciesque quinquaginta fibulas aeneas, quibus jungantur ansae, ut unum ex omnibus operimentum fiat. Quod autem superfuerit sagis, quae parantur tecto, id est, unum sagum quod amplius est, ex medietate ejus operies posteriora tabernaculi; et cubitus ex una parte pendebit et alter ex altera, qui plus est in sagorum magnitudine, utrumque latus tabernaculi protegens. Facies et operimentum aliud tecto de pellibus arietum rubricatis, et super hoc rursum aliud operimentum [Col. 0643D] de ianthinis pellibus (Exod. XXVI, 1 et seqq.) .
XX. Fecit Beseleel ad explendum opus tabernaculi cortinas decem bysso retorta, et hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, opere vario, et arte polymita: quarum una habebat in longitudine viginti octo cubitos, et in latitudine quatuor; una mensura erat omnium cortinarum. Conjunxitque cortinas quinque alteram alteri, et alias quinque sibi invicem copulavit. Fecit et ansas hyacinthinas in ora cortinae unius, et in ora cortinae alterius similiter, ut contra se venirent invicem ansae, et mutuo jungerentur; [Col. 0644A] unde quinquaginta fudit circulos aureos, qui morderent cortinarum ansas, et fieret unum tabernaculum. Fecit et saga cilicina undecim de pilis caprarum ad operiendum tectum tabernaculi; unum sagum habebat in longitudine cubitos triginta, et in latitudine cubitos quatuor; unius mensurae erant omnia saga, quorum quinque junxit seorsum, et sex alia separatim, fecitque ansas quinquaginta in ora sagi unius, et quinquaginta in ora sagi alterius, ut sibi invicem necterentur; et fibulas aeneas quinquaginta, quibus necteretur tectum, et unum pallium ex omnibus sagis fieret. Fecit et opertorium tabernaculi de pellibus arietum rubricatis, aliudque desuper velamentum de pellibus ianthinis (Exod. XXXVI, 8 et seqq.) .
XXI. Quia jam tabernaculi parietes ereximus, eosdem nunc parietes tegamus. Tegebant praedictos parietes primum quidem cortinae, deinde saga. Cortinae vero decem erant ex hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta contextae, quarum singulae in longitudine cubitos viginti octo, et in latitudine habebant quatuor. Ansas quoque hyacinthinas quinquaginta in suis habuere lateribus, ut ipsis cortinis per has ad invicem firmiter connexis, unum ex eis omnibus tabernaculum fieret. Saga quoque undecim erant, quorum singula triginta in longitudine et in latitudine quatuor cubitos habebant: et sicut cortinae quinquaginta in suis singula ansas habuere lateribus, ut sicut de cortinis dixi, istis sagis [Col. 0644C] ad invicem per ansas junctis, unum ex eis fieret operimentum. Cumque et cortinae singulae et saga singula invicem copularentur, tamen et de cortinis praeceptum est, ut quinque, et quinque simul jungerentur: et de sagis, ut quinque jungerentur, et sex sibi nexu simili cohaererent: idcirco, ut 351 arbitror, quia nimis laboriosum videbatur in dissipatione tabernaculi cortinas singulas, et saga singula disjungere, itemque in erectione et haec, et illas sigillatim copulare. Dicit namque Venerabilis Beda: Omnes cortinae unius coloris, eisdemque erant depictae coloribus, sed quinae sibimet conjunctae. Item cortinae, inquit, decem, quae pulchritudinem tabernaculi conjunctae complebant, ita tempore congruo disjungebantur, ut quinae in utraque parte simul permanerent; [Col. 0644D] attamen eo tempore, quo erigebatur tabernaculum, omnes ad invicem cortinae nectebantur. Bene etiam dicitur, quod ansas cortinae in utraque parte haberent, ut videlicet proximas sibi ex utroque latere cortinas singulae quaeque cortinae quasi extensis hinc inde brachiis amplecterentur. Haec Beda de cortinis dicit: et de sagis: Divisiones, inquit, sagorum in quinque et sex, juxta illud intelligi potest, quod supra de cortinis in quinque et quinque divisis exposuimus. Haec de cortinis et sagis vir ille venerabilis dicit.
XXII. Hoc autem sciendum nobis est, quod quinque cortinae aliis quinque cortinis, annulis aureis, et fusilibus conjunctae erant: mordentibus videlicet eisdem annulis, qui quinquaginta erant, ansas totidem; [Col. 0645A] qui in utraque quinta cortina erant. Quinque vero saga eodem per omnia modo sex sagis conjuncta erant, excepto quod cortinae annulis, ut dictum est, aureis, saga vero fibulis aeneis copulata fuerunt. Erant quoque ansulae hyacinthinae in lateribus ac summitatibus cortinarum: sic enim scriptum est: Ansulas hyacinthinas in lateribus ac summitatibus facies cortinarum (Exod. XXVI, 4) . Et sunt quidem nonnulli qui has cortinarum summitates ipsa earum capita, quae deorsum pendent versus terram, dicunt debere intelligi, et ad hoc in ipsis capitibus ansas debere poni; quatenus innexis funibus praedictae cortinae tenderentur, et tenerentur paxillis, ne violentia suboriundae tempestatis ipsas evelleret. Et quia harum ansularum numerum [Col. 0645B] neque auctoritas, sicut illarum, quae in lateribus erant, neque doctorum declarat expositio, totidem fuisse asserunt, quotidem cortinas absque ruga tenere possent. Sed his, qui hoc dicunt, ille vir disertus non videtur consentire, qui de eisdem cortinarum summitatibus ita scribit: Quidam, inquit, putant summitates cortinarum, capita earum in latitudine debere intelligi, ibique ansulas, sicut et in lateribus fieri praeceptum fuisse. Sed cum ab eis quaeritur ad quos usus ibi fuerint, si tamen ibi fuerint, respondent, ut funibus ansulis immissis per paxillos hinc inde distenderentur cortinae; sed nullam inde mentionem Scriptura facere videtur. Haec ille de summitatibus. Non ergo idem vir disertus has cortinarum summitates, capita earum deorsum [Col. 0645C] versus terram dependentia, sed angulos potius, et superficies laterum cortinarum appellat: in quibus videlicet lateribus quinquaginta per longum ansulae erant, sicut in praecedentibus dicit: Videtur, inquit, nobis, quod unaquaeque cortina in utraque parte secundum longitudinem suam, et in summitatibus, id est in angulis laterum, ansulas quinquaginta habuit. De conjunctione vero cortinarum et sagorum idem hoc modo scribit: Intelligendum est praemonstratum fuisse Moysi tabernaculum in monte, ad cujus exemplar illud, quod facturus erat, fieret. Tabernaculum vero ita fieri praecepit, ut supponit: scilicet, ut accipiantur decem cortinae, quales et quantas ipse describit, et multa alia quae adjungit, ut ex eis fiat tabernaculum.
[Col. 0645D] XXIII. Sciendum tamen cortinas proprie vocari tabernaculum. Hyacinthus lana hoc colore tincta; purpura sanguinei est coloris, et de conchyliorum sanguine tincta; coccus bis tinctus lana coccineo colore bis tincta, ut multum rubea sit; byssus est genus mollissimi et candidissimi lini, opere plumario. Pluma, ut dicit Augustinus, lingua punica dicitur acus. Opus plumarium est, cum jam facto panno fila aurea aut argentea acu inseruntur, ut fiat auriphrysium, aut diversae in ipso panno figurae: hujusmodi opus vulgo brustatum appellari solet. Decem cortinae tabernaculi sic dispositae erant, ut quinque jungerentur et adhaererent sibi mutuo; et aliae quinque similiter. Ansulas hyacinthinas in lateribus [Col. 0646A] ac summitatibus facies cortinarum, ut possint invicem copulari (Exod. XXVI, 4) . Hic ostendit quomodo jungendae sunt sibi invicem cortinae. Dubium autem est an jubeat, ut hoc modo singulae singulis copulentur, an quinque cum quinque, ut unum ex omnibus fiat operimentum. Videtur nobis, quod unaquaeque cortina 352 in utraque parte secundum longitudinem suam et in summitatibus, id est, angulis laterum, quinquaginta ansulas habuit: et quod vel vittis, vel quibusdam aliis ligaturis per ansulas sibi firmiter connexae fuerint, alias tantum quinque et quinque sibi mutuo jungebantur, ut unum operimentum fieret, quinquaginta annulis aureis conjunctas sibi fuisse; ipsosque annulos intercapedinem parvulam habuisse, ut, cum [Col. 0646B] erigendum esset tabernaculum, vel deponendum, annulis facile inseri, et rursum ab eisdem facile extrahi possent. Haec de cortinis.
XXIV. Scribit etiam de sagis hoc modo: Saga cilicina, in Hebraeo, cortinas cilicinas: Augustinus vocat has cortinas vela capillatia, quia forsitan ita est in translatione septuaginta, qua ipse utitur. Vela dicit, quia quadrata sunt in modum veli: capillatia, quia de pilis facta; capilli enim capitis pili sunt. Saga etiam cilicia dici solent; quod autem post saga additur cilicina, pleonasmus est. Praeterea sagum est militare pallium a Gallis inventum, et dictum quadrum, quia quadratum primo factum est, vel quadruplex: forsitan propter quadratam formam telae cilicinae, quae ad operiendum tabernaculi [Col. 0646C] tectum parabantur, saga sunt appellata. Conjunctio sagorum ad invicem eodem modo, quo et cortinarum facta est: excepto quod in sagis sed ex una parte, et quinque ex alia, et quod cortinae annulis aureis, haec autem aeneis fibulis copulata fuerunt. Haec ille de cortinis et sagis scribit. Uno igitur et ex cortinis, et ex sagis facto tentorio, suspendamus supra parietes, primo quidem cortinas, deinde saga; et videamus quo modo eos tegebant; sed prius duobus acceptis funiculis, uno domus longitudinem, et altero ejus per transversum metiamur latitudinem. Ille vero funiculus, quo ex toto domus longitudinem volumus metiri, id est, a basi unius ex quinque columnis, quae sunt [Col. 0646D] in introitu tabernaculi, usque ad basim unius tabularum parietis occidentalis, cubitos in longitudine quinquaginta habebit; decem videlicet, per ascensum parietis orientalis, et triginta in longitudine domus, et decem in descensu parietis occidentalis. Alter vero funiculus, quo domum secundum latitudinem per transversum metiri volumus, id est, a basi tabulae alicujus, quae est in pariete septentrionali usque ad alicujus tabulae basim, quae est in pariete australi, cubitos habebit triginta in longitudine, decem videlicet in ascensu parietis septentrionalis, et decem in descensu parietis australis, et decem in aequalitate, in summo inter parietes.
XXV. Non enim hoc, de quo loquimur, tabernaculum [Col. 0647A] nostrarum more domuum culminibus sublimatum, sed plano schemate in summo fuit aequale: sicut tempore illo in terra illa domus construebantur, unde et in Deuteronomio praecipitur, ut, qui domum novam aedificaret, murum tecti poneret in gyro, ne effunderetur sanguis innoxius labente aliquo, et in praeceps ruente (Deut. XXII, 8) . Et hoc esse arbitror, quod Dominus in Evangelio discipulis dicit: Quod in aure audistis, praedicabitur in tectis (Luc. XII, 3) : quia nimirum in Palaestina provincia in tectis solebant homines residere, quae in summitatibus suis undique fuerunt aequalia. Suspendamus ergo super parietes cortinas, et super cortinas saga. Hoc autem nobis sciendum est, quod ex longitudinibus suis tam cortinae, quam saga [Col. 0647B] domus operiebant longitudinem; et ex longitudinibus suis ejus per transversum tegebant latitudinem. Suspensis itaque super parietes cortinis, videbimus quod totam domus latitudinem per transversum ex longitudinibus suis usque ad terram operient, excepto uno ex utraque parte juxta terram cubito, qui hinc inde cortinis deficientibus discoopertus erit, quia latitudo domus per transversum triginta cubitorum est, et cortinae non habent in longitudine nisi cubitos viginti octo: longitudinem vero tabernaculi, quae triginta cubitorum est, operient eaedem cortinae, ex longitudine videlicet, quam ex se simul junctae earumdem faciunt latitudines, et partem etiam orientalem, ubi introitus est, et parietem occidentalem, hinc [Col. 0647C] inde quinque in descendendo cubitis, ex latitudinum suarum longitudine operient; quia latitudines decem cortinarum simul junctae longitudinem quadraginta cubitorum faciunt. Ex quibus profecto quadraginta cubitis triginta duobus parietibus, australi videlicet et septentrionali, quia totidem in longitudine habebant, deputabuntur: 353 et ex decem, qui supersunt, quinque parti orientali, et quinque hinc in descendendo deputabuntur parieti occidentali: hoc proprie, et specialiter tabernaculum vocabatur. Quinque vero illi cubiti, qui in orientali et occidentali parte hinc inde usque ad terram pertingunt, nequaquam nudi erunt. Sed quinque potius illi cortinarum cubiti, qui deficientibus [Col. 0647D] parietibus supersunt, ab orientali simul, et occidentali latere invicem inducentur, sibique mutuo jungentur; quatenus orientalem simul et occidentalem domus parietem quinque cortinarum cubiti contegant. Saga vero cilicina, quia triginta in longitudine cubitos habebant, suspensa super tabernaculum, unum illum cubitum, qui ex utriusque parietis, australis videlicet et septentrionalis latere, cortinis deficientibus juxta terram hinc inde discoopertus fuit, ipsa ex toto operiunt.
XXVI. In hoc vero quod et undecim erant, et unumquodque quatuor, sicut cortinae, in latitudine cubitos habebat: totam quidem tabernaculi longitudinem tegunt, et duobus in parte orientali cubitis, et totidem in occidentali cortinas descendendo [Col. 0648A] excedunt; quia undecim sagorum latitudines simul junctae quadraginta quatuor cubitorum longitudinem faciunt. Ex quibus nimirum quadraginta quatuor cubitis triginta parietum longitudinem tegunt: ex quatuordecim, qui supersunt, septem parti orientali, et septem deputabantur occidentali. Et illi quidem duo cubiti, qui in parte orientali cortinas excedunt, duplicati fuerunt, sicut et in Exodo dicitur. Sextum sagum in fronte tecti duplices (Exod. XXVI, 9) . Causam vero Venerabilis Beda ostendit quare sextum sagum in fronte tecti duplicatum fuit, in haec verba: Juxta litteram, inquit, frontem tecti, ingressum tabernaculi dicit, ubi non tabulas, ut supra breviter diximus, sed columnas, et vectem ab angulo tabularum usque ad angulum protensum poni praeceptum [Col. 0648B] est. Ideoque quantum ad formam operis pertinet, ibi magis opus erat geminato sagorum munimento, ubi solida parietis firmitas aberat. Hoc itaque modo et unus ille cubitus, qui hinc inde in utroque juxta terram latere cortinis devenientibus coopertus fuit, sagis supervenientibus coopertus est; et duobus in orientali simul, et occidentali parte cubitis cortinas in descendendo eadem saga operiunt.
XXVII. Et hoc esse arbitror quod versus ille subtilis, et verbis perplexus dicit. Quod autem superfuerit in sagis quae parantur tecto, id est, unum sagum, quod amplius est ex medietate ejus, operies posteriora tabernaculi (Exod. XXVI, 12) . Sagum illud, quod et amplius esse, et quo posteriora tabernaculi dicit operienda, sagum est undecimum, [Col. 0648C] quod nimirum et a cortinis amplius est, quia illae non sunt, nisi decem, haec vero undecim; et ejus medietas tabernaculi posteriora operit in eo, quod duobus, ut saepe dictum est, cubitis, quae medietatem sagi faciunt, cortinas in parte occidentali, ubi posteriora tabernaculi sunt, excedit: Et cubitus, inquit, ex una parte pendebit, et alter ex altera, qui plus est sagorum magnitudine, utrumque latus tabernaculi protegens (Exod. XXVI, 13) . Geminus iste cubitus, quem et plus esse in sagorum magnitudine, et ex utraque parte pendendo utrumque dicit tabernaculi latus protegere, ad illum profecto binum pertinet cubitum, qui et a cortinis plus erat in sagis; quia ille in longitudine, ut dictum est, non [Col. 0648D] nisi cubitos viginti octo, haec autem triginta habebant; et utrumque latus tabernaculi protegebat, id est, cooperiebat: ubi cortinis deficientibus, unus ex utraque parte juxta terram cubitus discoopertus fuit, quem videlicet cubitum discoopertum, hi duo, qui a cortinis plus erant, in sagis cubiti, unus hinc, et alius inde tegebant. Illorum vero trium cubitorum spatium, quod in parte orientali, et in parte occidentali deficientibus sagis usque ad terram pertingit, nequaquam nudum remanebit; sed septenorum cubitorum saga, sicut paulo ante de cortinis diximus, quae parietibus deficientibus supersunt, ad invicem adducentur, et eis firmissime usque ad terram tam anteriora quam posteriora domus contegentur; quia nimirum saga haec non solum sicut [Col. 0649A] cortinae, quae non nisi quinque cubitis orientalem et occidentalem domus partem in descendendo tegebant, ad invicem pertingere, et sese in medio utriusque parietis occidentalis videlicet, et orientalis contingere valebant; sed quia septenorum in utroque pariete cubitorum erant, medium profecto et orientalis et occidentalis lateris in utramque hinc inde partem duobus cubitis excedebant. Ex quibus videlicet quatuor cubitis excedentibus, duo in pariete orientali, ubi frons erat, tecta duplicabantur: ut ibi juxta Venerabilis Bedae sententiam geminati sagi munimentum esset, ubi solida parietis firmitas non erat.
354 XXVIII. Sic ergo saga parietes tabernaculi undique, et cortinae, excepto uno ab omni latere [Col. 0649B] cubito, tegebant. Fiebant adhuc operimenta duo, non quidem ad parietes tabernaculi tegendos, sed ad operiendum solummodo tectum ejus, quorum primum ex pellibus erat arietum rubricatis; secundum vero ex pellibus hyacinthinis. Quis vero harum fuerit pellium numerus, quaeve earum longitudo et latitudo fuerit, quomodo dispositae fuerint, vel conjunctae, quia littera non definit, illud satis est intelligere, quod eis connexis tota tabernaculi longitudo et latitudo in summitate tecti superindui valeret, tectumque et parietes in partibus illis nostris multo majores esse. De his vero pellibus ita longe quidam ante nos scripsit: Sciendum, inquit, tam hoc operimentum de rubricatis pellibus, quam illud de hyacinthinis, non nisi secundum formam [Col. 0649C] et quantitatem tecti tabernaculi fieri debere, quia neque a lateribus, neque a frontibus aliquid deorsum pendebat. Igitur quomodo cortinae et saga parietes tabernaculi, et quomodo tectum ejus rubricatae arietum pelles, atque hyacinthinae tegebant, prout nobis visum fuit edocuimus: et vero quid super hoc Venerabilis Beda dicat, audiamus.
XXIX. Diximus, inquit, parietes tabernaculi, qui ex tabulis et columnis constabant, longitudinem habuisse triginta cubitorum, latitudinem decem, et altitudinem similiter decem. Si quis ergo vellet domum in latitudinem cingere funiculo, verbi gratia [Col. 0649D] a basi tabulae unius meridiani lateris usque ad basim tabulae, quae esset e regione in latere septentrionali, constat profecto eumdem funiculum triginta cubitorum longitudinis esse debere, hoc est, decem cubitos ascensionis in meridiano pariete, decem alios aequalitatis sursum inter parietes, decem tertio descensionis in pariete septentrionali. Item, si per longitudinem domus funiculum extendere velis, hoc est, a basibus columnarum sursum, et per longitudinem domus totius ad occidentalem usque parietem, et deinde usque ad bases ejus deorsum, habebit funiculus ille quinquaginta cubitos longitudinis: decem videlicet ascensionis juxta columnas, decem aequalitatis secundum longitudinem domus, decem rursum descensionis, juxta tabulas [Col. 0650A] parietis occidentalis. His ergo consideratis, intuere etiam mensuras cortinarum, quibus tegenda erat domus, qualiter praefatis possint convenire mensuris. Decem erant cortinae, habentes singulae longitudinis viginti octo cubitos, latitudinis quatuor; quae simul junctae, et in unum compositae, tabernaculum implebant de latitudine sua cubitos quadraginta. Suspende igitur cortinas, quae habent singulae longitudinis viginti octo cubitos, et pone in domo, cujus est mensura in transversum triginta cubitorum, et videbis quia cortinae habent in aequalitate, quae est inter parietes, cubitos denos; in ascensu autem, sive descensu, qui est juxta parietes, habent cubitos novenos. Sicque fit ut summitas cortinarum terram tangere non possit; sed mensura unius cubiti [Col. 0650B] a terra altior absit. Item videbis, quod cortinae habent in aequalitate per longitudinem domus triginta cubitos, in ascensu autem, sive descensu, qui est in orientali, sive in occidentali latere, cubitos quinos; ideoque eadem lateralis summitas cortinarum, nequaquam ad terram usque pertingit, sed quinis cubitis a terra altior aberat. Unde necesse fuit ut quini illi cubiti cortinarum, qui cessantibus parietibus supersunt, inducantur ab invicem ab orientali simul, et occidentali latere, sibique mutuo jungantur: ac sic fiet ut undique domum cortinae, excepto uno juxta terram cubito, contegant. Haec de cortinis.
XXX. Porro saga tricenos habebant cubitos longitudinis, quaternos latitudinis. Et quia undecim [Col. 0650C] erant, conjuncta invicem per latera quadraginta quatuor cubitos implebant. Pone ergo et haec in domo; et quia concordat longitudo sagorum cum funiculo, quo domum metiebaris in transversum, fit ut summitas eorum ad terram usque pertingat. Habebant enim denos cubitos aequalitatis inter parietes; denos aeque ascensionis, sive descensionis in utroque latere. Et hoc est, quod ait Scriptura, quod cubitus ex una parte penderet, et alter ex altera qui plus esset in sagorum magnitudine, latus utrumque tabernaculi protegens (Exod. XXVI, 13) . Tabernaculum namque proprie vocat ipsam cortinarum facturam, sive conjunctionem, quas uno utique cubito transibant saga ab australi latere domus, [Col. 0650D] altero a septentrionali. Ideoque ad terram perveniebant, quia hic triginta cubitos longitudinis, ille duos 355 minus habebat. Item mensura sagorum omnium per longitudinem domus quadraginta quatuor cubitis tendebatur: triginta videlicet in aequalitate cubitos habens, a fronte domus, usque ad summitatem tabularum in plaga occidentali; et septem cubitos dependentes a fronte domus, et septem similiter dependentes in plaga occidentali. Sicque fuit ut mensura sagorum in occidentali latere duobus cubitis excederet mensuram cortinarum; quia nimirum cortinae desuper advenientes, sicut et supra commemoravimus, quinque cubitos parietis tegebant, et quinque alios relinquebant intactos: et hoc est, quod dicitur: Quod autem superfuerit [Col. 0651A] sagis, quae parantur tecto, id est unum sagum, quod amplius est, ex medietate ejus, operies posteriora tabernaculi (Exod. XXVI, 12) . Medietas namque sagi in latitudine duo sunt cubiti, ex qua videlicet medietate cooperiebantur posteriora tabernaculi, id est duo cortinarum, quae proprie tabernaculum vocabantur, quia duobus cubitis eas, ut diximus, ad inferiora tendens ultimum sagum transibat.
XXXI. Itaque saga desuper venientia septem solummodo cubitos occidentalis parietis cooperiebant; nec tamen tres reliqui, qui manserant, usque ad terram nudi tempestatum injuriis patebant; sed adductis ad invicem ab utroque latere sagis septenorum cubitorum, qui deficientibus parietibus supererant, [Col. 0651B] his posteriora domus firmissime ad terram usque tegebantur, neque autem tantum haec ad invicem pertingere, et instar cortinarum sese medio parietis contingere poterant; sed quia septenorum erant cubitorum, medium parietis in utramque partem duobus cubitis excedebant, ac sibi invicem supposita jungebantur: quod eodem modo per omnia etiam de orientali parte intelligendum esse putamus, ideoque supra praeceptum, ut sextum sagum in fronte tecti duplicaretur (Exod. XXVI, 9) . Tegebatur itaque domus et desuper, et undique cortinis mira varietate contextis, quod proprie tabernaculum vocabatur; tegebatur et hoc undique sagis cilicinis usque ad terram pertingentibus; sed et operimentum aliud tecto de pellibus arietum rubricatis factum est, et [Col. 0651C] super hoc rursum aliud operimentum de hyacinthinis pellibus. Haec de re difficillima, prout nobis intellexisse visi sumus, strictim explicare curavimus, parati veriora in his discere, si quis nos docere voluerit.
XXXII. Haec de cortinis, et sagis Beda Venerabilis dicit, quem et nos utpote diligentem verbi Dei scrutatorem, et veracem expositorem in quantum potuimus inoffenso pede sequi curavimus; sed alius quidam de eisdem cortinis et sagis loquens magis Josephi, [Col. 0651D] et Judaeorum opinionem, quam Bedae sententiam hac in re aestimat suscipiendam. Scribit namque idem magister hoc modo: In extensione, inquit, cortinarum et sagorum ad operiendum tabernaculi tectum, et sexti sagi in fronte tecti duplicatione, magis Judaeorum et Josephi sententiam, quam Bedae sequamur opinionem. Cortinae cum sint decem, et saga quatuor cubitorum, hae simul junctae quadraginta, illa vero in vicem copulata quadraginta quatuor faciunt cubitos. Haec sic extendebantur secundum Hebraeos et Josephum, ut tam cortinae quam saga triginta cubitis tectum tabernaculi, tanta enim erat ejus longitudo, et decem cubitis occidentalem frontem domus, quia haec erat altitudo tabernaculi, cooperirent. Quatuor autem cubiti, quibus saga cortinas superabant, in orientali [Col. 0652A] fronte domus, ubi erat introitus, duplicati, duobus cubitis columnas, et velum introitus tegebant. Duplicati autem erant propter ventorum violentiam; et hoc est, quod dicit liber ยซsextum sagum,ยป quatuor scilicet cubitos, qui in latitudine faciunt sagum, et ยซin fronte tecti duplices. Quod autem superfuerit sagis, quae parantur tecto, idem unum sagum, quod amplius est, ex medietate ejus operies posteriora tabernaculi (Exod. XXVI, 9, 12) .ยป Cortinas uno cubito saga transibant ex utroque latere tabernaculi, ideoque ad terram pertingebant, quia haec triginta cubitos longitudinis, illae duo minus habebant. Medietas autem sagi in longitudine duo sunt cubiti, ex qua medietate hinc inde operiebantur posteriora tabernaculi, id est cortinarum, quae proprie dicuntur tabernaculum. Et hoc est quod dicit: [Col. 0652B] ยซEt cubitus ex una parte pendebit, et alter ex altera, qui plus est in sagorum longitudine, 356 utrumque latus tabernaculi protegens (Exod. XXVI, 13) .ยป Constructio hoc modo facienda est; ex medietate ejus, quae superfuerit in sagis, quae praeparantur tecto, operies posteriora tabernaculi: quod autem hoc sit, per parenthesim interponit, id est unum sagum, quod amplius est. Quasi diceret: ex medietate unius sagi, quod unum sagum superest, et amplius est a cortinis; operies posteriora tabernaculi, id est extrema tabularum, ubi terrae junguntur, ad quae operienda hinc inde cortinae pertingere non poterant.
XXXIII. Ecce hoc modo de extensione cortinarum et sagorum loquitur, et a Venerabili Beda dissentire videtur. Sed quidquid ipse dixerit, multi Bedae opinionem [Col. 0652C] Josephi et Judaeorum sententia hac in re aestimant veriorem, et id se putant posse probare hoc modo: Ait, Dominus ad Moysen: Quod autem superfuerit in sagis, quae parantur tecto, id est unum sagum quod amplius est, ex medietate ejus operies posteriora tabernaculi (Exod. XXVI, 12) . Dicit quidem, et omnino verum est, quia ipsarum cortinarum simul junctarum super parietes extensionem, tabernaculum Dominus appellat; ejusdem vero tabernaculi posteriora illas vocant cortinas, quibus pars domus posterior. Paries occidentalis, cooperta fuit: quae cortinae tabernaculi vocatae sunt posteriora, ad differentiam videlicet illarum cortinarum, quae in orientali, ut ipsi aiunt, parte pendebant, quae etiam [Col. 0652D] secundum ipsos tabernaculi vocabantur anteriora. Ex sagi itaque unius, quod amplius fuit, medietate juxta praeceptum Domini, Moyses tabernaculi posteriora operuit, quia sagum, ut ipsi dicunt, undecimum, quod in sagis a cortinis amplius fuit, quae nonnisi decem erant, duobus cubitis, qui ejus medietatem faciebant, cortinas in occidentali parietate tabernaculi (hi asserunt fuisse posteriora) excedere fecit, ut juxta Bedae sententiam cortinae in eodem pariete quinque in descendendo haberent cubitos, et saga septem. Ostendant igitur Judaei, et Josephus, qui dicit tam cortinas, quam saga decem cubitis occidentalem frontem domus cooperuisse, cujus sagi medietate posteriora tabernaculi, id est illarum cortinarum, quae, ut multi affirmant, in pariete fuerunt [Col. 0653A] occidentali Moyses cooperuit, si in eodem occidentali pariete tam longae erant in descendendo cortinae, quam longa fuerunt et saga, hoc est, si tam cortinae quam saga parietem illum ex toto usque ad terram tegebant. Quod si non illas, quae in occidentali erant pariete, cortinas, sed potius extrema tabularum parietis utriusque, australis videlicet, et septentrionalis, ubi terrae jungebantur, ad quae operienda hinc inde cortinae, quia nonnisi novenos in descendendo habebant cubitos, pertingere nequibant, tabernaculi quis dixerit fuisse posteriora: quaeretur ab eo, quod fuit illud sagum, quod amplius fuit, et ex cujus medietate haec extrema tabularum parietis australis et septentrionalis Moyses cooperuit, cum constet nullum ibi fuisse sagum, cujus medietate [Col. 0653B] eadem tabularum extrema possent cooperiri? Quae quidem tabularum extrema non ex aliquo sago mediato, sed ex sagorum potius capitibus, uno hinc inde cubito cortinas excedentibus, cooperta fuerunt. Scimus quidem, quia duobus cubitis cortinas in descendendo saga excedebant: uno ex parte una, et altero ex altera, et quod duo cubiti medietatem sagi faciebant; sed praeter capita sagorum, quae deorsum pendentia uno ex utroque latere cubito cortinas transcendebant, nullum omnino erat ibi sagum, ex cujus medietate posteriora tabernaculi, id est tabularum extrema, si tamen non alibi, quam in ipsis tabularum extremis posteriora tabernaculi fuerint, possent operiri.
XXXIV. Praeterea scimus quod salva illa, quae interius [Col. 0653C] latet, significatione spirituali, ad hoc super tabernaculum saga projecta fuerant, ut cortinas et tabulas, ubi eaedem duntaxat cortinae defecerant, ex toto usque ad terram tegerent, atque tegendo a ventis et imbribus, et caeteris sordibus extrinsecus irruentibus illaesas custodirent. Quod cum ita fuerit, ut aliquid secundum conjecturam loquamur humanam, quae ratio dictaret, ut partem aedificii occidentalem, ubi paries quidam erat solidissimus, qui videlicet paries ex tabulis constans fortissimis, et inferius per cardines basibus immissos, et in lateribus per incastraturas, et in medio per vectes annulis impositos fortissime fuit compactus, tripliciter tam cortinae, quam saga usque ad terram tegerent, [Col. 0653D] et partem orientalem, ubi nullus omnino erat paries, sed quinque solummodo, cum una cortina eis appensa, erant columnae; nec aliqua ex cortinis, nec ex sagis etiam, nisi unum solum operiret. 357 Quod profecto sagum quando juxta praeceptum Domini in fronte tecti duplicatum fuit, ipsa cortina, quae ibi pendebat, non nisi duobus cubitis cooperta erat, et octo cubitis ventis et pluviis, et caeteris externis injuriis patebat. His itaque, et aliis fortasse, quae hic tacentur, causis, aestimant nonnulli Venerabilem Bedam absque omni scrupulo super hoc esse accipiendum: nisi forte aliqua alia obstiterit auctoritas de his plenius loquens: et qua ratione Beda hoc in loco repudiandus, et Josephus cum Judaeis suis sit suscipiendus, causam evidentiorem ostendens.
XXXV. Quia ipsum jam tabernaculum et ex magna parte perfecimus, et perfectum quodammodo in suo statu ereximus, nunc de his, quae intra illud erant, loquamur, et qualiter, vel ubi intra illud posita erant, prout possumus, ostendamus. Dixit Dominus ad Moysen: Arcam de lignis setim compingite, cujus longitudo habeat duos et semis cubitos latitudo, cubitum et dimidium, altitudo cubitum similiter ac semissem: et deaurabis eam auro mundissimo intus et foris, faciesque supra coronam auream per circuitum, et quatuor circulos aureos, quos pones per quatuor [Col. 0654B] arcae angulos, duo circuli sint in latere uno, et duo in altero. Facies quoque vectes de lignis setim, et operies eos auro, inducesque per circulos, qui sunt in arcae lateribus, ut portetur in eis, qui semper erunt in circulis, nec unquam extrahentur ex eis: ponesque in arca testicationem, quam dabo tibi; facies et propitiatorium de auro mundissimo. Duos cubitos et dimidium tenebit longitudo ejus, et semissem et cubitum latitudo. Duos quoque cherubim aureos, et productiles facies ex utraque parte oraculi: cherub unus in latere sit uno, et, alter in altero. Utrumque latus propitiatorii tegant expandentes alas, et operientes oraculum, respiciantque se mutuo versis vultibus in propitiatorium, quo operienda est arca: in qua pones testimonium, quod dabo tibi. Inde praecipiam, [Col. 0654C] et loquar ad te, supra propitiatorium scilicet, ac de medio duorum cherubim, qui erunt supra arcam testamenti, cuncta, quae mandabo per te filiis Israel (Exod. XXV, 10, et seqq.)
Facies et mensam de lignis setim habentem duos cubitos longitudinis, et in latitudine cubitum, et in altitudine cubitum ac semissem et inaurabis eam auro purissimo: faciesque illi labium aureum per circuitum, et in ipso labio coronam interrasilem, altam quatuor digitis, et super eam alteram coronam aureolam. Quatuor quoque circulos aureos praeparabis, et pones eos in quatuor angulis ejusdem mensae per singulos pedes. Subter coronam erunt circuli aurei, ut mittant vectes per eos, et possit [Col. 0654D] mensa portari, ipsosque vectes facies de lignis setim, et circumdabis auro ad subvehendam mensam. Parabis et acetabula, ac phialas, thuribula, ac cyathos, in quibus offerenda sunt libamina ex auro purissimo, et pones super mensam panes propositionis in conspectu meo semper (Exod. II, 23 et seqq.) .
Facies et candelabrum ductile de auro purissimo, hastile ejus, et calamos, scyphos, sphaerulas, ac lilia ex ipso procedentia. Sex calami egredientur de lateribus, tres ex uno latere et tres ex altero. Tres scyphi quasi in nucis modum per calamos singulos, sphaerulaeque simul, et lilia. Hoc opus erit sex calamorum, qui producendi sunt de hastili. In ipso autem candelabro erunt quatuor scyphi in nucis modum, sphaerulaeque per singulos, et lilia. Et sphaerulae [Col. 0655A] sub duobus calamis per tria loca, qui simul sex fiunt, procedentes de hastili imo. Et sphaerulae igitur, et calami ex ipso, erunt universa ductilia ex auro purissimo. Facies et lucernas septem, et pones eas super candelabrum, ut luceant ex adverso. Emunctoria quoque, et ubi ea, quae emuncta sunt, exstinguantur, fiant de auro purissimo. Omne pondus candelabri cum universis vasis suis habebit talentum auri purissimi. Inspice, et fac secundum exemplar, quod tibi in monte monstratum est (Exod. XXXI, 40) .
Facies quoque altare ad adolendum thymiama de lignis setim, habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, id est quadrangulum, et duos cubitos altitudinis. Cornua ex ipso procedent. Vestiesque illud [Col. 0655B] auro purissimo tam craticulam ejus, quam parietes per circuitum, et cornua. Facies ei coronam aureolam per singula latera, et duos annulos aureos sub corona per singula latera, ut mittantur in eos vectes, et altare portetur. Ipsos quoque vectes facies de lignis setim, et inaurabis: ponesque altare contra velum, quod ante arcam pendet testimonii coram propitiatorio, quo tegitur testimonium, ubi loquar tibi, et adolebit incensum super eo Aaron suave fragrans (Exod. XXX, 1 et seq.)
XXXVI. Fecit autem Beseleel et arcam de lignis setim habentem duos semis cubitos in longitudine, et cubitum, ac semissem in latitudine. Altitudo quoque unius fuit [Col. 0655C] cubiti et dimidii. Vestivitque eam auro purissimo intus et foris, et fecit illi coronam auream per gyrum; conflans quatuor annulos aureos, per quatuor angulos ejus. Duos annulos in latere uno, et duos in altero. Vectes quoque fecit de lignis setim, quos vestivit auro, et quos misit in annulos qui erant in arcae lateribus ad portandum eam. Fecit et propitiatorium, hoc est oraculum, et de auro mundissimo duorum cubitorum et dimidii in longitudine, et cubiti ac semis in latitudine: Duos etiam cherubin ex auro ductili, quos posuit ex utraque parte propitiatorii; cherub unum in summitate partis unius, et cherub alterum in summitate partis alterius. Duos cherubin in singulis summitatibus propitiatorii extendentes [Col. 0655D] alas, et tegentes propitiatorium, seque mutuo, et illud respicientes.
Fecit et mensam de lignis setim in longitudine duorum cubitorum, et in latitudine unius cubiti, quae habebat in altitudine cubitum ac semissem; circumdeditque eam auro mundissimo et fecit illi labium aureum per gyrum, ipsique labio coronam auream interrasilem quatuor digitorum, et supra eamdem alteram coronam auream. Fudit et quatuor circulos aureos, quos posuit in quatuor angulis, per singulos pedes mensae contra coronam, misitque in eos vectes ut possit mensa portari. Ipsos quoque vectes fecit de lignis setim, et circumdedit eos auro; et vasa ad diversos usus mensae, acetabula, phialas, et cyathos, et thuribula ex auro puro, in quibus [Col. 0656A] offerenda sunt libamina. Fecit et candelabrum ductile de auro mundissimo, de cujus vecte calami, scyphi, sphaerulae, ac lilia procedebant, sex in utroque latere. Tres calami ex parte una, et tres ex altera. Tres scyphi in nucis modum per calamos singulos, sphaerulaeque simul, et lilia. Aequum erat opus sex calamorum, qui procedebant de stipite candelabri. In ipso autem vecte erant quatuor scyphi in nucis modum, sphaerulaeque per singulos, et lilia. Sphaerulae sub duobus calamis per loca tria, qui simul sex fiunt calami, procedentes de vecte uno. Et sphaerulae igitur, et calami ex ipso erant, universa ductilia ex auro purissimo. Fecit et lucernas septem cum emunctoriis suis, ut vasa et ea quae emuncta sunt exstinguantur, de auro mundissimo. Talentum auri [Col. 0656B] appendebat candelabrum cum omnibus vasis suis. Fecit et altare thymiamatis de lignis setim, habens per quadrum singulos cubitos, et in altitudine duos, e cujus angulis procedebant cornua: vestivitque illud auro purissimo cum craticula, ac parietibus, et cornibus. Fecitque ei coronam aureolam per gyrum, et duos annulos aureos sub corona per singula latera ut mittantur in eos vectes, et possit altare portari. Ipsos quoque vectes fecit de lignis setim, et operuit laminis aureis. Composuit et oleum ad sanctificationis unguentum, et thymiamata de aromatibus mundissimis opere pigmentarii (Exod. XXXVII) .
XXXVII. Igitur in loco interiori, qui intra velum [Col. 0656C] erat, ubi semel in anno pontifex intrabat, arca erat de lignis quidem setim facta, sed undique deaurata: coronam in circuitu sui habens auream, quam magister quidam limbum in circuitu vocat. Quidam vero dicunt hanc coronam ligaturam fuisse auream undique arcam circumstringentem, factam ad ipsius decorem, et fortitudinem, ut dissolvi non posset, et formosior appareret. Cui quidem arcae incumbebat tabula quaedam aurea, et ductilis eamdem cum arca longitudinem, et latitudinem habens, quae propitiatorium vocabatur. Operculum arcae, tabula scilicet unde operiebatur arca, dicebatur propitiatorium: quia super eo Deus apparens populo propitiabatur. In cujus utraque parte unus [Col. 0656D] stabat cherub de auro ductili, duoque hi cherubin suas inter se expandendo alas, propitiatorium tegebant, seque mutuo respiciebant. Quantae vero altitudinis idem cherubin, vel longitudinis eorum alae fuerint Scriptura non dicit. Mihi autem videtur quod, dum uterque alis suis contra invicem ex utraque parte expansis utrumque propitiatorii latus tegebat, utraque utriusque cherubin ala non nisi duos cubitos, et dimidium, ad majus, in longitudinem habuit; quia dicunt quidam, quod unus cherub ala sua tangebat parietem unum, et alius ala sua parietem alterum: aliis autem alis se vicissim in medio tangebant: et hae mediae alae propitiatorium tegebant, sicut duo magni cherubim in templo Salomonis faciebant.
[Col. 0657A] 359 XXXVIII. Erat quoque in ipsa arca sub propitiatorio urna aurea, habens manna, et tabulae testamenti, et virga Aaron, quae fronduerat, et juxta librum Deuteronomii liber Cantici Moysi. Praecepit namque Moyses levitis, qui portabant arcam foederis, dicens: Tollite librum istum, et ponite eum in latere arcae foederis Domini: ut sit contra te in testimonium (Deut. XXXI, 26) . Haec autem juxta sacrae Scripturae auctoritatem in ea fuerunt; et tamen in tertio libro Regum scriptum est: In arca non est aliud, nisi duae tabulae, quas posuit Moyses in ea in Horeb, quando pepigit Dominus foedus cum filiis Israel (III Reg. VIII, 9) . Si aliud in ea tempore Salomonis non erat, nisi tabulae, videtur quidem nec manna eo tempore in ea fuisse, nec virga Aaron, [Col. 0657B] nec liber etiam Cantici Moysi. Sed hanc doctores moderni hoc modo dubitationem exponunt, dicentes: illam quidem Scripturam, quae solummodo tabulas includit, respicere ad mysticum; illam vero, quae caetera jam superius nominata una cum tabulis in arca fuisse asserit, ad litteralem intellectum. Dicunt namque eumdem haec omnia parere intellectum, mystice conspecta; quae tamen ad litteram sunt divisa. De hoc vero quidam ita scribit: In libro, inquit, Regum, et Paralipomenon asseritur, quod ยซnihil erat in arca Domini, nisi tabulae lapideae, in quibus scripta erant decem mandata legis.ยป In Epistola autem illa, quae inscribitur ad Hebraeos, legitur quod ยซurna aurea habens manna, et virga Aaron, quae fronduerat, sicut et tabulae erant in arca (Hebr. IX, 4) .ยป [Col. 0657C] Possumus dicere quod prioribus quidem temporibus solae tabulae in arca fuerant; sed postea propter metum hostium urnam auream habentem manna, et virgam Aaron, quae fronduerat, posuerunt in arca, ne ab hostibus tollerentur. Quia vero notum sciebant gentibus Philisthaeos propter arcam, quam tulerant, gravi fuisse plaga percussos, idcirco quod non tolleretur ab hostibus, confidebant. Forsitan non in ipsa arca, sed in lateribus fuere supradicta: sicut et liber legis. Et ideo in arca dicta sunt fuisse, quia in aliqua appendice lateris ejus fuere. Hoc ille dicit. In tabulis vero decem erant verba conscripta, ut Josephus ait: Per singulas tabulas bina semis per unamquamque paginulam. Haec de his, quae in Sancta sanctorum [Col. 0657D] erant.
XXXIX. In domo vero exteriori, quae simpliciter dicebatur Sancta, haec tria erant: mensa propositionis in latere aquilonis non longe, ut Josephus ait, ab aditu; et contra eam candelabrum in parte australi, et altare thymiamatis in medio contra velum. Mensa quoque facta fuit de lignis setim deauratis, duos habens cubitos longitudinis, et cubitum unum in latitudine, et in altitudine cubitum, et dimidium. Non tanta fuit spissitudo mensae; truncus enim non mensa esset, sed ab imo, ubi pedes terrae jungebantur, in hanc altitudinem se extollebat. Habuitque eadem mensa labium aureum per gyrum, cui labio facta fuit corona interrasilis quatuor digitis alta, et super illam altera corona [Col. 0658A] aureola. Si vero quaeritur, quale erat labium in mensa per circuitum ejus, qualesve illae duae coronae, fortassis eminentia quaedam fuit aurea, mensae ex omni parte affixa; et huic eminentiae alia apposita erat, quatuor digitis alta, quam vocat Scriptura coronam; et huic fuit etiam tertia conjuncta. Haeque tres eminentiae idcirco in mensa forte per circuitum factae erant, ut panes illi duodecim, qui jugiter in ea positi, et non in medio ejus, sed in utroque latere contra se altrinsecus erant, quasi in profundo, et undique his inclusi, stabilem ad jacendum haberent locum; ne quando portabatur eadem mensa, si in ea per planum sine clausura jacerent, in unum cogerentur. Alia quoque opinio est, quae dicit, quod mensam circumcingebat labium per quamdam cavaturam [Col. 0658B] ex ipsa mensa, et ejusdem labii latitudinem tegebat corona interrasilis, ducta per circuitum ad firmitatem et ornamentum, cui et alia coronula superponebatur priori praebens tam firmitatem, quam decorem. Panes duodecim jugiter erant in ea, qui ex simila, ut in Levitico legitur, coquebantur, et habebant singuli duas decimas, quorum seni altrinsecus ponebantur, positis super eos duobus scyphis aureis thure lucidissimo plenis (Lev. XXIV, 5, 6) . Quidam quoque vir disertus scribendo dicit: Labium per circuitum gyrationem quamdam esse dependentem in circuitu mensae, extrinsecus respicientem, et addit: Huic, inquit, gyrationi superponebatur limbus quidam, non in latere foris, sed in superiora altitudine quatuor digitorum erectus. Super haec [Col. 0658C] etiam alius quidam limbus strictior, et minus altus superponebatur. Interrasilem, dicit, coronam: 360 quia artificiose sculpta erat. Subter coronam erant circuli. Ostendit in quibus locis ponendi sunt circuli, quibus immittantur vectes ad portandam mensam, in summo scilicet juxta labium, quod hic coronam appellat, et non versus terram in imo. Quidam dicunt quod, quas supra dixit, duas coronas, hic unam vocet, super quam dixit circulos esse ponendos. Secundum quam sententiam extrinsecus in latere duae coronae supradicto labio adjunguntur nec quare adjungantur, facile patet. In superficie autem versus superiora necessario adjungendae videntur, ut ea, quae super mensam posita sunt, contineant, [Col. 0658D] et ne aliquo casu de mensa corruant, obstaculo sint. Sic ille de mensa scribit: Acetabula; inquit, vasa templi, in quibus acetum continebatur. Phiala, vasa quaedam vitrea. Phiala quasi hiala dicitur: Hialim vero vitrum. Haec vasa capacia sunt, ut aiunt, in imo stricta, in superioribus lata: Hebraei haec vasa scutellas appellant. Cyathi, angusta quaedam, et parum capacia vasa sunt. Erant duodecim panes jugiter in mensa: panes isti ideo propositionis dicti sunt, quia semper super mensam proponebantur, et praesto erant. Duodecim erant singuli ex duabus decimis facti: hi in Sabbato semper repositis recentibus auferebantur in usum sacerdotum. Haec ille dicit de vasis mensae, et de panibus propositionis. Habebat quidem mensa eadem in quatuor ejus angulis quatuor pedes sub [Col. 0659A] praefata corona, et in singulis angulis singulos circulos aureos, ut eis ex utraque parte duobus immissis vectibus de lignis Setim deauratis, posset eadem ipsa mensa portari.
XL. Candelabrum vero et aureum, et ductile erat, de cujus hastili sex calami procedebant, tres ex latere uno, et tres ex latere altero, omnesque, ut mihi videtur, in summo coaequales erant, in altitudine; ubi septem lucernae positae erant, tres videlicet hinc, et tres inde in summitatibus sex coaequalium calamorum, et septem in summitate hastilis cujus summitas aliorum calamorum summitatibus aequalis erat: et erat, ut mihi videtur, ex utroque latere primus calamus longior quidem secundo, et secundus tertio, sed nullus altior alio. Longior namque [Col. 0659B] erat hinc inde primus secundo, et secundus tertio. Non tamen quantum pertinet ad summitates eorum, ubi simul in summo conveniebant; sed quantum pertinet ad ipsorum processiones, ubi non simul hinc inde de hastili procedebant. Et hoc puto esse, quod Scriptura dicit: Aequum erat opus sex calamorum, qui procedebant de stipite candelabri (Exod. XXXVII, 19) . Non ibi erat aequum opus eorum, ubi in imo procedebant; sed ubi in summo eorum summitates conveniebant. In longitudine etiam ipsius candelabri aequalem trina positio capiebat intercapedinem; erantque in singulis calamis scyphi tres in nucis modum, tres etiam spherulae, et tria lilia. Quantae longitudinis, vel grossitudinis candelabrum fuerit, Scriptura non dicit, sed eadem Scriptura [Col. 0659C] dicit quod omne pondus ejus cum universis vasis suis habebat talentum. Dicit vero quidam quod tria sunt genera talentorum, et quod minimum talentum continet quinquaginta libras, mediumque septuaginta, maximum centum et viginti. Nihil hic de candelabri vectibus Scriptura dicit, et utrum annulos habuerit, ut eis immissis vectibus, posset portari: hoc quidem in loco omnino silet, et tamen in libro Numeri, ubi de motione tractat castrorum, ita scriptum: Sument et pallium hyacinthinum, quo operient candelabrum cum lucernis et forcipibus suis, et cunctis vasis olei; et super omnia ponent operimentum hyacinthinarum pellium, et inducent vectes (Num. IV, 9, 10) . Et hoc de candelabro ita quidam scribit: [Col. 0659D] Medium candelabri stipitem hastile vocat, ex hoc tres calami hinc, et tres inde exeunt. Calami dicuntur brachia candelabri, quia rotundi ad similitudinem calamorum sunt, quamvis quidam calami inferius, quidam superius de stipite procedebant, usque ad eamdem tamen omnes altitudinem ascendebant: ita ut lucernarum, quae illis superponebantur, nulla esset superior alia, vel inferior. Ubi calami hinc inde de hastili exibant, per singulos erant sphaerulae, et rotunditates, et flores liliorum, et quaedam in modum nucis formata, quos scyphos Scriptura appellat: sed Hebraeum non sonat scyphos istos in modum nucis esse factos, sed potius, ut ita dicam, nigellatos. Opera, quae ex argento fiunt, nigellari solent; aureum vero opus nigellatum me vidisse non recolo. Haec tria supradicta [Col. 0660A] habent calami per tria loca, ubi de stipite exeunt, et in medietate, et in summo. Medius 361 autem stipes habet haec per quatuor loca. Oblique positum erat candelabrum, sed tamen lucernae ita positae erant, ut quasi ex opposito contra arcam lucerent. Emunctoria, forcipes, quibus lucinia emungebantur, ut melius lucerent. Haec de candelabro dicit.
XLI. Altare quoque thymiamatis similiter sicut mensa et candelabrum, extra velum quidem; sed tamen contra ipsum erat, quamvis dicant, illud intra ipsum velum fuisse. Magister vero quidam peritissimus inter alios dicit, quod extra velum erat, in haec verba. Secundum Hebraeos, et Josephum, et omnes fere expositores, inter candelabrum et mensam [Col. 0660B] propositionis extra velum, contra arcam testamenti positum fuit altare thymiamatis. Augustinus tamen iu multis locis dicit, quod intra velum fuit. In diebus, quibus ministraturi tabernaculum ingrediebantur Aaron, et filii ejus, vinum et siceram bibere prohibiti sunt. Si igitur propter incensi continuationem summus sacerdos quotidie ultra velum, ut quibusdam placet, intrabat, nunquam illi vinum bibere licebat. Sed secundum Hebraeos extra erat altare, et vicissim ministrabant sacerdotes, et incensum offerebant. Ideoque praecepit ut tempore ministrationis suae vino et sicera abstinerent. Minores sacerdotes thymiama, et incensum Domino offerebant; sed illi ultra velum quod est ante arcam, non intrabant Sancta sanctorum. Hinc patet quod hoc altare extra velum fuerit; nam [Col. 0660C] intra Sancta sanctorum, non nisi semel in anno, in die expiationis cum sanguine pontifex intrabat. Necessario igitur altare, super quod incensum offerebant, extra velum erat. His rationibus probat iste, altare thymiamatis extra velum fuisse. Quod quidem altare ex lignis setim fuit deauratis, aequalem cum longitudine habens latitudinem, id est in utraque cubitum unum per quadrum et in altitudine cubitos duos. Cornua habuit ex se procedentia, quae videlicet cum parietibus suis, et cum ipsa craticula auro purissimo vestita erant. Corona vero aureola, quam habuit per gyrum, parva, ut existimant quidam, fuit eminentia per circuitum ejus; sub qua per latera singula annulus erat aureus, ut duobus eis immissis vectibus [Col. 0660D] de lignis setim, et deauratis posset altare portari. Igitur de his tribus, quae extra velum erant, prodidi ego insipientiam meam. Nunc vero Venerabilis Bedae sapientem super his sententiam audiamus.
XLII. Intra velum posita erat arca testamenti, et contra arcam extra velum altare thymiamatis. Item in medio ipsius sanctuarii candelabrum in parte australi; mensa vero stabat in septentrionali. Arca de lignis setim facta est. Longitudo ejus duorum et semis erat cubitorum; altitudo, cubiti, et dimidii; et cubiti, et dimidii latitudo. Quidam solent interrogare, cujus quantitatis sit aestimandus cubitus, quem [Col. 0661A] vel in arca Noe, vel in factura tabernaculi Moyses posuit. Quod si Josephi verba viderimus, facile quaestio solvetur. Neque enim dubitandum est hominem Judaeum, genere sacerdotalem, ingenio excellentissimum ullatenus hoc potuisse latere. Ait ergo: Facta est autem arca longitudinis quinque palmorum, latitudinis trium. Unde patet manifeste, quia illum designat cubitum, quem duo palmi complent. Qui autem palmo aliquid metitur, summo utique conamine expansis digitis manum extendit, ut possit mensuram, quam metitur, plane et absque scrupulo dubietatis tenere. Arca foris et intus auro mundissimo deauratur, cui corona aurea circumdari praecipitur. Quatuor angulos habet arca: atque duo circuli in latere uno, et duo sunt in altero. Vectes, [Col. 0661B] quibus arca portatur, semper esse jubentur in circulis. Si autem vis scire, quae sit ista testificatio, quam in arca ponendam a Domino Moyses accepit, Apostolum audi. Post velamentum autem, inquit, secundum tabernaculum, quod dicitur Sancta sanctorum, aureum habens thuribulum, et arcam testamenti circumtectam ex omni parte auro; in qua urna aurea habens manna, et virga Aaron, quae fronduerat, et tabulae testamenti (Hebr. IX, 3, 4) . Narrat Josephus, quod tabulae testamenti ita fuerunt Decalogo legis conscriptae, ut utraque tabula etiam quina verba contineret. Quaeri solet, quod propitiatorium dicat, quo operienda est arca. Sed cum de auro fieri jubeat, 362 et tantae longitudinis ac latitudinis, quantae arcam fieri praeceperat: constat, procul [Col. 0661C] dubio, quia tabulam fieri voluit tantam, quanta arcam tegere sufficeret.
XLIII. Duos quoque cherubim aureos, et productiles facies ex utraque parte oraculi (Exod. XXV, 18) . Et quidem numero singulari cherub; plurali autem Cherubin dicitur, et est nomen generis masculini. Sed Graeca consuetudo, neutro genere, posuit cherubin, M littera in N mutata. Verum noster interpres Hebraeum secutus idioma, masculo genere posuit, duos cherubim aureos, et productiles facies, non duo cherubin aurea, et productilia; quod Scriptorum incuria credo in ejus translatione esse corruptum, ut pro cherubim, antiquorum more scriberetur cherubin. Cherubin respiciunt se mutuo, et vultus [Col. 0661D] vertunt in propitiatorium. Supra propitiatorium, de medio duorum cherubin loquitur Dominus ad Moysen cuncta, quae per eum mandat filiis Israel. Mensa de lignis setim facta est, cujus longitudo duorum cubitorum, et unum habet cubitum in latitudine; altitudo ejus habet cubitum et semissem. Auro purissimo mensa tabernaculi inauratur, et labium aureum fit per circuitum mensae, et corona aurea quatuor digitis alta labio mensae aureo superponitur. Quatuor pedes habet mensa, et subter coronam erant circuli, per quos videlicet circulos immittantur vectes ab subvehendam mensam. Panes propositionis positi super mensam semper sunt: de quibus panibus in Levitico plenius, quot, et quales faciendi, vel quomodo ponendi fuerunt, refertur dicente Domino [Col. 0662A] ad Moysen. Accipies quoque similam, et coques ex ea duodecim panes, qui singuli habebunt duas decimas. Quorum senos altrinsecus super mensam purissimam coram Domino statues, et pones super eos thus lucidissimum: ut sit panis in monumentum oblationis Domini. Per singula Sabbata mutabuntur coram Domino, suscepti a filiis Israel foedere sempiterno; eruntque Aaron, et filiorum ejus, ut comedant eos in loco sancto (Lev. XXIV, 2, 5, 9) . Sicque fit ut mensa Domini nunquam panis inops remaneat; verum mox uno sublato, alius loco ejus substituatur. Quod in libro Regum scriptum est: quia David tabernaculum ingressus sanctos panes a sacerdotibus accepit (I Reg. XXI, 6) . Sabbato mane factum est. Venit enim ad tabernaculum illa hora, qua panes [Col. 0662B] septimanae praecedentis sublati erant de mensa Domini, ut ponerentur panes novi, qui pridie fuerant cocti; sicque panes accepit, ut ne ad momentum quidem horae mensa Domini sine pane remaneret. Coquebantur autem mane ante Sabbatum, ut Josephus scribit, panes: et Sabbato mane oblati ponebantur seni super mensam sacram, ab alterutrum conversi, duabus pateris aureis suppositis, thure plenis: qui permanebant ad aliud Sabbatum, et tunc pro illis alii deferebantur: et thure incenso in igne sacro, in quo omnia holocausta fiebant, aliud thus super alios panes adjiciebatur.
XLIV. Candelabrum tabernaculi, sicut et mensa, ante velum est, intra quod arca Testamenti posita [Col. 0662C] est, et tres calami de uno latere hastilis egrediuntur, quatuor de altero. Diversis ergo locis calami egrediuntur de hastili, qui tamen omnes suo quique loco, et ordine reflexi in altum, ad unam perveniunt summitatem, quatenus aequalem super se positionem lucernarum valeant conservare. Habebat calamus primus tres scyphos, sphaerulas, et lilia. Secundus calamus et ipse habebat tres scyphos, sphaerulas, et lilia. Tertius similiter calamus tres scyphos, et tres sphaerulas, et tria lilia habebat. Item ex alio latere hastilis primus calamus, secundus, et tertius tres scyphos, et sphaerulas, tria quoque lilia habebat. Per singulos ergo calamos tres fuere scyphi, sphaerulae, et lilia. In ipso candelabro quatuor scyphi [Col. 0662D] facti sunt: per singulos scyphos sphaerulae simul, et lilia deformata, et non super calamos, sed sub calamis esse jubentur. Quartus autem scyphus, sphaerula, et lilium super calamos omnes juxta summitatem fuere candelabri; et hic scyphus cum sphaerula, et lilio calamis altior eminebat. Omne opus candelabri, hoc est et stipes medius, et calami ex ipso procedentes, cum omni ornatu suo de auro fuit, et idem aurum ductile fuit. Ponuntur lucernae septem super candelabrum, et lucebant ex adverso, et tabernaculum Domini illustrabant. Emunctoria, et vasa, ut quae emuncta sunt exstinguantur, fiunt de auro purissimo. Omne opus candelabri cum universis vasis suis talentum auri purissimi habere monstratur. Talentum pondus plenum, ac perfectum [Col. 0663A] 363 est. Altare thymiamatis auro vestitur purissimo, et tam craticula altaris, quam parietes, et cornua vestiri auro jubentur. Craticula quippe intus in medio erat altaris, ad accipienda nimirum thymiamata parata. Parietes vero foris parebant, et ipsa cornua foris parentia speciali fastigio altius eminebant. Et corona aurea per gyrum fit altari; et per singula latera annulis circumdatur: statque altare contra velum, quod ante arcam appensum est
XLV. Dixit Dominus ad Moysen: Facies altare de [Col. 0663B] lignis setim, quod habebit quinque cubitos in longitudire, et totidem in latitudine, et tres cubitos in altitudine. Cornua autem per quatuor angulos erunt, et operies illud aere. Faciesque in usus ejus lebetes ad suscipiendos cineres, et forcipes, et fuscinulas, et ignium receptacula. Omnia vasa ex aere fabricabis; craticulam quoque in modum retis aeneam, per cujus quatuor angulos erunt quatuor annuli aenei, quos pones super arulam altaris, eritque craticula usque ad altaris medium. Facies et vectes altaris de lignis setim duos, quos operies laminis aeneis; et induces per circulos, eruntque ex utroque latere altaris ad portandum. Non solidum, sed inane, et intrinsecus cavum facies illud, sicut tibi in monte monstratum est (Exod. XXVII, 1-8) .
Facies et aeneum labrum cum basi sua ad lavandum, ponesque illud inter tabernaculum testimonii, et altare; et missa aqua lavabunt in ea Aaron, et filii ejus manus suas, ac pedes, quando ingressuri sunt tabernaculum testimonii, et quando accessuri sunt ad altare, ut offerant in eo thymiama Domino, ne forte moriantur (Exod. XXX, 18-21) .
Facies et atrium tabernaculi, in cujus plaga australi contra meridiem erunt tentoria de byssore torta. Centum cubitos unum latus tenebit in longitudine; et columnas viginti cum basibus totidem aeneis, quae capita cum celaturis suis habebunt argentea. Similiter in latere aquilonis per longum erunt tentoria centum cubitorum; columnae viginti, et bases aeneae ejusdem [Col. 0663D] numeri, et capita eorum, cum celaturis suis argentea. In latitudine vero atrii quod spectat ad occidentem, erunt tentoria per quinquaginta cubitos, et columnae decem, et bases totidem. In ea quoque atrii latitudine, quae respicit ad orientem, quinquaginta cubiti erunt, in quibus tentoria quindecim cubitorum lateri uni deputabuntur, columnaeque tres, et bases totidem. Et in latere altero erunt tentoria cubitos obtinentia quindecim, columnas tres, et bases totidem. In introitu vero atrii fiet tentorium cubitorum viginti ex hyacintho, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta, opere plumario. Columnas habebit quatuor, cum basibus totidem. Omnes columnae atrii per circuitum vestitae erunt argenteis laminis, capitibus argenteis, et basibus aeneis. In longitudine occupabit [Col. 0664A] atrium cubitos centum, in latitudine quinquaginta, altitudo quinque cubitorum erit. Fietque de bysso retorta, et habebit bases aeneas. Cuncta vasa tabernaculi in omnes usus, et caeremonias, tam paxillos ejus, quam atrii ex aere facies (Exod. XXVII, 9-19) .
XLVI. Fecit et altare holocausti de lignis setim, quinque cubitorum per quadrum, et trium in altitudine, cujus cornua de angulis procedebant, operuitque illud laminis aereis. Et in usus ejus paravit vasa diversa, lebetes, forcipes, fuscinulas, uncinos, et ignium receptacula. Craticulamque ejus in modum retis fecit aeneam, et subter eam in altaris medio arulam, fusis quatuor annulis aeneis per totidem retinaculi summitates, [Col. 0664B] ad immittendos vectes ad portandum; quos et ipsos fecit de lignis setim, et operuit laminis aeneis, induxitque in circulos, qui in altaris lateribus eminebant. Ipsum autem altare non erat solidum, sed cavum ex tabulatis, et intus vacuum (Exod. XXXVIII, 1-7) .
Fecit et labrum aeneum cum basi sua de speculis mulierum, quae excubant in ostio tabernaculi. Et atrium, in cujus australi plaga erant tentoria de bysso retorta, cubitorum centum; columnae aeneae cum basibus suis, viginti capita columnarum, et tota operis celatura argentea. Aeque ad septentrionalem plagam tentoria, columnae, basesque, et capita columnarum ejusdem mensurae, et operis, ac metalli erant. In ea vero plaga, quae occidentem respicit, [Col. 0664C] fuerunt tentoria cubitorum 364 quinquaginta, columnae decem cum basibus suis aeneis: et capita columnarum, et tota operis celatura argentea. Porro contra orientem quinquaginta cubitorum tentoria paravit, e quibus quindecim cubitos columnarum trium cum basibus suis unum tenebat latus. Et in parte altera, quia utraque introitum tabernaculi fecit, quindecim cubitorum aequa erant tentoria, columnae tres, et bases totidem. Cuncta atrii tentoria byssus retorta texuerat. Bases columnarum fuere aeneae, capita autem earum cum celaturis suis argentea. Sed et ipsas columnas atrii vestivit argento. Et in introitu ejus opere plumario fecit tentorium ejus ex hyacintho, purpura, vermiculo, ac bysso retorta; quod habebat [Col. 0664D] viginti cubitos in longitudine. Altitudo vero quinque cubitorum erat juxta mensuram, quam cuncta atrii habebant tentoria. Columnae autem in ingressu fuere quatuor cum basibus aeneis, capitaque earum, et celaturae argentea. Paxillos quoque tabernaculi, et atrii per gyrum fecit aeneos (Exod. XXXVIII, 8-20) .
XLVII. Intra introitum atrii ad orientem altare erat holocausti, non tamen in ipso introitu, sed ut vir quidam peritus longe ante me scripsit, versus austrum, cubitos habens quinque in longitudine, et totidem in latitudine, id est, quadrum, et tres in altitudine, factum quidem de lignis setim, aere coopertum, craticulamque in modum retis habens [Col. 0665A] aeneam: ut per crebras illius aperturas, sicut Venerabilis Beda dicit, ignis suppositus ad consumendas omnes hostiarum partes libere penetraret. Fuit enim praedictum altare cavum et inane intrinsecus, in singulis lateribus singulos habens annulos aeneos, ut eis immissis duobus ex utroque latere vectibus de lignis setim, qui aere fuerunt cooperti, posset portari. Facta sunt autem in usus ejus vasa diversa ex aere, lebetes, scilicet quibus cineres suscipi; et forcipes, quibus titiones sub altare in igne componi; et fuscinulae, quae Graece creagrae vocantur, quibus cocta carnium frusta possent levari, et ignium receptacula. De his vasis, et de hoc altari ita quidam non minus disertus, quam religiosus scribit: Facies in usus ejus lebetes ad suscipiendos cineres, forcipes, atque [Col. 0665B] fuscinulas, et ignium receptacula (Exod. XXVII, 3) . In Hebraeo sic habetur: Facies ejus ollas ad suscipiendos cineres ejus, et ejus palas, et ejus pelves, et ejus uncinos, et ejus ignium receptacula. Palas videlicet ad levandos cineres, ollas ad suscipiendos, pelves ad sanguinem fundendum, uncinos ad levandas carnes de cacabis, ignium receptacula ad portandas prunas. Sequitur. Craticulamque subauditur, facies ei in modum retis aeneam, per cujus quatuor angulos erunt quatuor annuli aenei, quos pones super arulam altaris, eritque usque ad altaris medium (ibid., 4) . De hac craticula magna ambiguitas est tam apud Hebraeos, quam apud nostros: praecipue cum Hebraica veritas nonnihil a nostra translatione discrepare videatur. Sic enim habetur: Facies ei [Col. 0665C] Michar factura retis aenei, et facies super rete quatuor annulos aeneos super quatuor fines, sive cornua ejus. Et dabis illam, scilicet Michar, sive pones illud, scilicet rete, subtus fundamentum areae desubtus, eritque rete usque ad altaris medium. Secundum hanc itaque lectionem non videtur Michar craticulam sonare, cui assandae carnes imponerentur: sed opus quadrangulum propter levitatem undique perforatum, in similitudinem vasis factum: in quo quasi sedere altare videtur, cui parietum altitudo altare ambiens usque ad medium altaris elevata esset, in cujus quatuor angulis sursum quatuor annuli pendebant, per quos, vectibus insertis, altare ipsi insidens portaretur. Altare enim alios annulos non legitur [Col. 0665D] habuisse, quibus portaretur, praeter annulos retis.
XLVIII. Sed hoc rete utrum seorsum per se ab altari divisum, et separabile fuisset, et suum fundum in superiore parte altaris contineret, et sic parietibus suis altaris parietes ambiens includeret: an deorsum inferiori margine parietum opere fusili cohaereret, et aliquo intervallo latitudinis fundo suo in circuitu a parietibus remoto, ut tandem parietes suos usque ad medium altaris erigeret, non satis patet, nisi quod sequens dispositio conveniens videtur. Quidam hoc altare nec tectum desuper, nec fundum deorsum habuisse dicunt; sed parietes tantum positos terra repleri, secundum quod dicit: altare de terra facies mihi (Exod. XX, 24) , et in ejus area superiore ignem construi, ubi [Col. 0666A] holocausta imposita cremabantur. 365 Fuere etiam qui dicerent inter parietes altaris craticulam positam, et usque ad medium altitudinis ejus erectam, et sub ipsa craticula arulam parvam formatam, et in eadem ignem exstrui, per ostium ad orientalem altaris parietem patens; et sic carnes craticulae superpositas introrsus cremari, fumo per os altaris desuper apertum egrediente. Et ne forte de ligneis introrsus altaris parietibus igne vicino comburendis, aliqua suspicio nasceretur, eadem ligna incombustibilia asseverant. Sed, si haec ligna talia putanda sunt, ut vel aqua, vel igne omnino corrumpi non possent, quid opus fuerit aeneis teg laminis extrinsecus, non videtur. Sed nec qualiter introrsum ipsa craticula cum vectibus suis apte [Col. 0666B] collocaretur, aut quemadmodum per annulos ejus vectibus insertis altare portaretur, sive etiam quomodo sub illa arula interiori annuli craticulae ponerentur, satis patere potest. Judaei, ubicunque dicimus aram, dicunt aream. Quod nos aereum, vel aeneum altare propter laminas asseribus affixas dicimus, illi parietes areae appellant. Hos parietes in quadrum positos usque ad summum repleri terra solere dicunt; in summo glebarum parietibus supradictis inclusarum ligna poni, quibus sacrificia superponebantur; craticulam vero utriusque altaris sive auream, sive aeneam, dicunt esse opus quoddam, undique foraminibus plenum, quod ad similitudinem earum, quae in Ecclesia sunt, Kias appellant. Hae ab imo altaris, ubi terrae jungebatur usque ad [Col. 0666C] medium ejus pertingebant. Habebant illae Kiae per quatuor angulos in superiore parte sui, quatuor annulos. Annuli isti positi erant supra arulam altaris. Quod nos dicimus arulam, Judaei dicunt araciunculam, vel sulcum quemdam in medio parietum altaris fuisse, usque ad quem locum Kiae altaris attingebant. Huic sulco annuli craticulae supponebantur, quia illuc attingebant. His annulis inductis vectibus craticula, et altaris parietes simul portabantur. Credibile est, utrumque altare separatim, et craticulas eorum separatim portatas fuisse. Hoc est, quod de altari holocausti, et de ejus craticula scribit.
XLIX. Inter hoc quoque altare, et tabernaculum labrum erat aeneum (Exod. XXXVIII, 8) . De quo quidem [Col. 0666D] lego, et unde et ad quod factum fuit; quia de speculis mulierum, quae excubabant in ostio tabernaculi, factum fuit: et ad hoc, ut missa in eo aqua lavarent in eo Aaron, et filii ejus manus et pedes, quando ingressuri sunt tabernaculum. Sed quaeri potest, qualiter erat factum, quanta videlicet ejus longitudo, et latitudo, et profunditas fuerit, et qualem dispositionem, vel formam habuerit, qualis etiam, quantaque ejus basis fuerit, quae denique illae fuerint mulieres, in ostio tabernaculi excubantes, et qualia, quanta, quaeve earum fuerint specula, de quibus praedictum labrum factum fuerit. Et quidem non modicae quantitatis videtur debere esse, quo tot sacerdotes tabernaculum ingredientes se lavare debebant: quot in tabernaculo serviebant. [Col. 0667A] Mulieres vero in ostio tabernaculi excubantes, sanctas quidam intelligunt viduas, sanctasque virgines, votum castitatis professas; de quarum multitudine speculorum labrum aeneum fabricatum fuit. Qualia vero, vel quanta, sive quot essent ipsa specula; quae etiam ipsius labri forma, et dispositio fuerit, quae ejus longitudo, vel latitudo, aut etiam profunditas, sacri eloquii auctoritas non declarat. Erat quoque ipsum tabernaclum atriis undique circumdatum, quae tentoriis de bysso circumclusa erant. Ex quibus videlicet tentoriis, latus utrumque australe videlicet, et septentrionale centum in longitudine cubitos habuit, et ex utroque latere viginti hinc inde columnis suspendebantur. In parte quoque occidentali tentoria quinquaginta cubitorum erant, [Col. 0667B] decem columnis suspensa. Et in parte orientali ad latus dextrum tentoria quindecim cubitorum erant, tribus columnis suspensa; et ad latus sinistrum totidem tentoria, totidem columnis deputata, et inter utrumque latus erat in medio tentorium viginti cubitorum, non quidem de sola bysso, sicut alia tentoria, sed potius ex quatuor saepe dictis coloribus contextum; quod ante quatuor columnas pendebat, ubi et introitus erat. Omnes istae columnae, quae erant sexaginta, cubitos in latitudine quinque habebant, factae quidem de lignis setim; sed laminis argenteis 366 vestitae, capita quoque cum celaturis habentes argentea, et bases aeneas; eratque juxta singulas bases paxilli, ut Josephus ait, magnitudine cubiti, quibus ipsa tentoria inferius [Col. 0667C] tenebantur, et tendebantur, quae superius circulis inserebantur, et suspendebantur. Horum vero tentoriorum longitudines, quae centum erant cubitorum, in australi simul, et septentrionali latere; longitudinem tabernaculi, quae triginta tantum erat cubitorum, in oriente quidem quinquaginta cubitis, et in occidente viginti, excedebant. Et latitudines tentoriorum, quae quinquaginta erant cubitorum, tabernaculi latitudinem, quae non nisi decem cubitorum erat, in parte orientali, et occidentali viginti hinc inde cubitis excedebant. Tam longa igitur, tamque lata in circuitu tabernaculi praedicta erant tentoria, idem tabernaculum intra se habentia, ad occidentem conversum, ab oriente habens introitum: [Col. 0667D] eratque ante atriorum introitum interius altare aeneum statutum, non quidem in ipso introitu, sed seorsum ad austrum, et inter illud altare, et tabernaculi ingressum, aeneum labrum. De quibus videlicet tentoriis, et atriis, de quo etiam altari et labro haec a nobis in praesenti juxta intellectum litteralem dicta sint.
L. Altare holocausti quinque cubitos longitudinis, et totidem latitudinis, et tres habet altitudinis, quod operitur aere, et cornua per quatuor angulos ejus. Si quem movet, juxta litteram, quomodo ligna altaris, tanto igne vicino incombusta permanere potuerunt, [Col. 0668A] accipiat beati Hieronymi de hac quaestione responsum: Altaris, inquit, lina, quae de lignis paradisi sunt, non cremantur igne vicino, sed puriora redduntur. Nec mirum hoc de sanctuario, et interioribus templi, et altari thymiamatis crederem: cum etiam amyton ligni genus, ligni in se habens similitudinem, quanto plus arserit, tanto mundius inveniatur. Vasa altaris diversa, lebetes, forcipes, atque ignium receptacula fieri jussa sunt. Lebetes cineres sanctos suscipiunt. Forcipes ad emendandum ignem altaris fieri debere credendum est. Forcipe, videlicet duplice ferramento sacerdotes ignem altaris emundabant. Fuscinulae, quae Graece vocantur creagrae, ad hoc in ministerio habebantur altaris, ut carnes victimarum per eas de caldariis auferrentur, atque [Col. 0668B] ad esum eorum, qui his erant reficiendi, afferrentur. Porro ignium receptacula ad hoc deputata sunt, ut per haec ignis sanctus ab altari holocausti, ad altare thymiamatis vespere, et mane ad incensum ponendum deferretur. Cuncta ex aere vasa fiunt. Altare non solidum, sed inane, et cavum fieri praeceptum est, ut copiosum haberet locum, ut vel ignem sacrosanctum, vel ligna ad ignem, vel holocausta, quae igni erant consumenda, reciperet. Sed et in medio sui craticulam per totum in modum retis distinctam, in qua victimarum carnes comburendae imponerentur; et subter eam arulam, in qua lignis compositis arderet ignis, semper ad devoranda holocausta paratus. Erat enim contra arulam ostium in pariete altaris orientali; unde ligna ad alendum immitti, [Col. 0668C] vel carbones, et cineres possent egeri. Craticula in modum retis distincta fuit, quo per crebras illius aperturas ignis suppositus, ad consumendas omnes hostiarum partes, libere penetraret. Quatuor annuli aenei per totidem angulos altaris fieri jubentur, et duo vectes: ut portare queant altare in circulis: altare holocausti foris ante ingressum stabat.
LI. Labrum aeneum inter hoc altare, et tabernaculum positum est: quia bis quotidie idem ipsi sacerdotes, hoc est mane et vespere, cum ingrederentur, ad altare thymiama Domino oblaturi, in eo lavari praecepti sunt. Neque enim ibi quisquam de plebe lavari; sed ipse pontifex jussus est, et filii ejus, videlicet sacerdotes gradus inferioris.
[Col. 0668D] Et circa omnia, atrium erat tabernaculi, longitudinis habens cubitos centum, latitudinis quinquaginta. Occidentale latus atrii tentoria habebat per quinquaginta cubitos, et columnas decem, et orientalis atrii latitudo cubitos quinquaginta; 367 et ingressurus atrium tabernaculi habes ex utroque latere tentoria cubitorum quindecim, ternis suspensa columnis: et tentoria haec de bysso erant retorta. In introitu atrii tentorium viginti cubitorum in quatuor columnis suspenditur; quia hoc in introitu atrii tentorium non sicut in reliquo atrio de bysso retorta; sed de quatuor fit coloribus, hyacintho videlicet, et purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta opere plumario. Tota longitudo, et latitudo atrii quae per centenos, et quinquagenos cubitos [Col. 0669A] distincta, quinque habet cubitos altitudinis. Cuncta vasa tabernaculi fieri jubentur aenea. Paxilli tabernaculi, sive atrii ad hoc erant facti, ut infixi columnarum summitatibus, foris eminerent; et impositis sibi velorum, sive tentoriorum funibus, sic ea levantes a terra suspenderent. Ipsa autem tentoria, sive vela, ut recipere funes possint, habeant necesse fuit in superioribus suis ansas, sive circulos, quibus iidem funes immitterentur. Imponuntur paxillis columnarum funes tentoriorum, ut sic expansa atque in altum levata pulchritudinem tabernaculi compleant, et expansa funibus, ac sublevata vela, sive tentoria, decus sui operis mirificum, quod involuta nequiverant, cunctis longe lateque demonstrarent.
LII. Hoc itaque modo factis dispositisque et tabernaculo, et omnibus quae ad illud pertinebant, metabantur castra per gyrum ejus filii Israel. Ad orientem, hae tres tribus castra fixerunt: Judas, Issachar, Zabulon; quorum fuit numerus a viginti annis et supra, centum octoginta sex millia quadringenti. Ad austrum, castra fixerunt Ruben, Simeon, Gad; quorum erat numerus centum quinquaginta millia, et mille quadringenti quinquaginta. Ad occidentem, fixere tentoria: Ephraim, Manasses, Benjamin; quorum erat numerus [Col. 0669C] centum octo millia centum. Ad aquilonem castra posuere: Dan, Aser, Nephthalim; quorum erat numerus centum quinquaginta septem millia sexcenti. Summa quoque omnium, qui a viginti annis, et supra connumerati sunt, sexcenta tria millia quingenti quinquaginta. Inter has duodecim tribus et tabernaculum fixerunt Levitae tentoria per gyrum, excubantes in custodiis tabernaculi. Lege librum Numeri (Num. I, 35) . Ad orientem erant Moyses, et Aaron, et filii eorum habentes custodiam sanctuarii. Ad austrum fuerunt filii Caath: quorum erat numerus ab uno mense et supra, octo millia sexcenti; et a triginta annis et supra, usque ad annum quinquagesimum, duo millia septingenti [Col. 0669D] quinquaginta. Isti in commotione castrorum sancta illa, et pretiosa, quae in tabernaculo erant, in vectibus propriis portabant humeris: arcam scilicet, et propitiatorium, mensam cum thuribulis suis, mortariolis, phialis, et cyathis, candelabrum cum lucernis, et forcipibus, et emunctoriis, et cunctis vasis olei; altare aureum cum omnibus vasis, quibus ministratur in sanctuario; altare holocausti cum vasis suis, ignium scilicet receptaculis, fuscinulis, ac tridentibus, uncinis, et basillis. Haec quidem erant onera filiorum Caath (Num. IV, 15) ; sed ea, quae intra in sanctuario erant, solebant Aaron, et filii ejus prius involvere, et sic involuta eis portanda committere. Ad occidentem erant filii Gerson: quorum erat numerus ab uno mense et supra, [Col. 0670A] septem millia quingenti; et a triginta annis et supra, usque ad annum quinquagesimum duo millia sexcenti triginta. Hi portabant cortinas, et saga, tentorium, quod erat ex pellibus arietum rubricatis, et aliud tentorium, quod erat ex hyacinthinis pellibus, et tentorium, quod in introitu erat tabernaculi, et tentoria atrii, et velum, quod pendebat in introitu ejus. Habebant quoque ad haec portanda duo plaustra tecta cum bobus quatuor. Lege librum Numeri (Num. IV, 3, 7) . Ad aquilonem erant filii Merari, quorum erat numerus ab uno mense, et supra, sex millia ducenti; et ab annis triginta usque ad annum quinquagesimum tria millia ducenti. Isti tabulas tabernaculi portabant, et bases earum, et vectes, columnas quoque atrii ante Sancta sanctorum, [Col. 0670B] et illas, quae in introitu erant 368 tabernaculi, cum basibus earum, columnas quoque atrii, et bases earum, atque paxillos. Et quia valde magna erant onera eorum, habebant ad ea portanda quatuor plaustra tecta cum bobus octo. Igitur summa filiorum Levi, qui per gyrum tabernaculi fixere tentoria, ab uno quidem mense, et supra, viginti duo millia: et a triginta annis, et supra usque ad annum quinquagesimum, qui ingrediebantur, ut starent, et ministrarent in tabernaculo, octo millia quingenti octoginta.
LIII. Pendebat, sicut in libro Numeri (Num. IX, 16) legimus, semper super praedictum tabernaculum columna; [Col. 0670C] in die quidem columna nubis, et in nocte columna ignis. Quandiu columna immobilis manebat, tandiu manebant filii Israel in castris. Quando vero nubes se movebat, et tabernaculum deserebat, stantibus levitis ad ostium tabernaculi, et duabus argenteis tubis concise clangentibus, dissipabant Levitae tabernaculum, et singulis quod eis competebat accipientibus, humerisque impositis, quae non nisi humeris portari debebant, plaustris etiam immissis, quae in plaustris ferri licebat; accipientibus nihilominus reliquis tribubus tentoria, et cunctam supellectilem suam, proficiscebantur omnes sequentes nubem. Et congrue profecto, et ordinate gradiebantur. Primum quidem, ut mihi videtur illae [Col. 0670D] tres tribus, quae ad orientem erant: Judas, Issachar, Zabulon; et post eos illae quae ad austrum; Ruben, Simeon, Gad; et deinde illae quae ad occidentem: Manasses, Ephraim, et Benjamin; et novissime illae, quae ad aquilonem: Dan, Aser, Nephthalim. Et tandiu gradiebantur, quandiu eos nubes praecedebat. Ubi autem nubes requievit, ibi depositis oneribus, sub ipsa, ut arbitror, nube, rursum tabernaculum erigebant in circuitu ejus, et a levitis, et a caeteris tribubus, prout singulis competebat, fixis tentoriis. Omnibusque ex more dispositis, in eodem manebant loco, donec iterum nubes tabernaculum deserente, eo rursum dissipato, ac secum eo, quo jam diximus, modo deportato, praedictam nubem quo ducebat, sequebantur. Et hoc [Col. 0671A] modo illis quadraginta annis, quibus in deserto fuerunt, loca, et mansiones, quae ab exitu de Aegypto, usque ad introitum in terram Chanaan quadraginta duae fuerunt, mutabant, quousque ad terram promissionis pervenerunt, ubi de loco ad locum tabernaculum diutius non portabant.
LIV. Libet haec ab ipsa inchoatione etiam sub alienis verbis repetere, ut dum diversa quaedam, et quasi aliquo modo adversa esurienti lectori nostro apponimus, intelligentiae ejus palatum ex ipsa quoque ferculorum varietate refovere possimus. Scribit vir quidam disertus, ac inter magistros caeteros magister [Col. 0671B] scientiae admirabilis, hoc modo de parietibus, de tabulis, et basibus, de vectibus, et annulis: Ait Dominus ad Moysen: Sume primitias, id est pretiosa quaeque a populo Israel; sed ab eo tantum, qui ultro obtulerit; aurum scilicet, et argentum, et aes, hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum, id est setam hyacinthini, purpurei, et coccinei coloris; et byssum, quod est genus lini Aegyptii molle et candidum; pilos quoque caprarum, et pelles arietum rubricatas, quas Parthicas dicimus, quia Parthi sic colorare solebant eas; et pelles hyacinthinas, et ligna setim. Est setim nomen montis, et regionis, et arboris, quae similis est albae spinae in foliis et est levissimum lignum, et imputribile, et incremabile. Oleum quoque ad luminaria concinnanda; [Col. 0671C] aromata in unguenta, et thymiamata boni odoris, et lapides onychinos, et gemmas, ut faciant mihi sanctuarium: ut habitem in medio eorum, ne sit eis necesse recurrere ad montem hunc, juxta similitudinem tabernaculi, quod ostendam tibi, facies illud. Tabernaculum erat domus Deo dicata, quadrata, et oblonga; tribus clausa parietibus, aquilonari, meridiano, occidentali. Liber patebat introitus 369 ab oriente, et sole oriente, radiis ejus lustraretur. Longitudo erat triginta cubitorum, latitudo decem, altitudo decem. In latere meridiano erant tabulae de lignis setim stantes viginti, quarum unaquaeque in longitudine cubitos habebat decem, in spissitudine digitos quatuor, in latitudine cubitum, [Col. 0671D] ac semissem. Jungebantur mutuo sibi incastratae, ne rimula ibi esset, aut planities parietis inaequalis; et erant inauratae ex utraque parte: superpositae vero singulae duabus basibus argenteis perforatis, in quarum foraminibus cardines aurei immittebantur: in utroque angulo tabernaculi tabulae eminentes, sicut in scriniis fieri solet. Augustinus tamen videtur velle, quod una basis esset sub tabula, et altera supra pro epistylio. Sed littera certa est, quae dicit: Binae bases singulis tabulis per duos angulos subjiciantur (Exod. XXVI, 19) . Utrum tabulae ante suspensae a terra super bases, an inter bases ad terram pertingerent, non legitur. Eodem scemate factus est paries aquilonaris. Ad occidentem [Col. 0672A] vero erant sex tabulae, per omnia similes aliis, et eodem modo stantes in basibus. Sed cum non implerent, nisi novem cubitos, dimidius cubitus ex utraque parte vacuus patebat; et ideo tabula uno cubito lata secta est per medium; et factae sunt duae tabulae semicubitales, quae utrinque appositae parietem occidentis aliis duobus compaginaverunt, quae etiam singulae duabus basibus immittebantur. Ne vero ventorum impulsu, vel qualibet alia causa parietes concuterentur, vel concurrerent, singulae tabulae annulos habebant aureos per ordinem velut quibusdam radicibus confixos; per quos vectes per transversum parietis immissi tabulata firmiter continebant.
LV. Erant autem vectes de lignis setim inaurati, [Col. 0672B] singuli quinque cubitorum, immittebaturque caput unius vectis in caput alterius in modum cocci, ut ex pluribus sic innexis quasi unus vectis immensae longitudinis videretur; sicut in baculo Sambucae pontificalis eburneo fieri solet. Hoc sane planum esset, nisi Dominus addidisset, quod quinque vectes essent in latere ad aquilonem, et totidem ad austrum, et totidem ad occidentem, quod minus congruum videtur. Cum enim quilibet vectis quinque esset cubitorum, quinque protensi in latere uno viginti quinque cubitos tantum contingebant; itaque quinque cubiti illius lateris manebant intacti. In occidentali vero latere duo tantum sufficiebant. Sunt qui dicunt de tribus vectibus superfluis unum superadditum quinque vectibus in latere septentrionali, et [Col. 0672C] alium in australi, et sic quod deerat adimpletum: Tertium sectum in duos, qui positi erant in duobus angulis parietum, ut recurvati juncturas angulorum colligarent, sicut juncturae angulorum in scriniis trabis ligari solent; sed hoc ex littera conjici non potest. Quia ergo in littera est, quinque vectes immitti per medias tabulas a summo usque ad summum, de altitudine parietis intelligi patet. Erat ergo juxta summitatem parietis supremam unus ordo vectium extensus per totum parietem in longum, et juxta summitatem inferiorem alius ordo in eumdem modum, et in media planitie tres ordines: ut quod dictum est quinque vectes fuisse in uno latere potius ad numerum ordinum, quam vectium referatur. [Col. 0672D] Erant itaque in unaquaque tabula quinque annuli, et in unoquoque duorum parietum vectes triginta, quia quinque ordinum quilibet sex vectes habebat. In latere occidentali decem vectes bini per singulos ordines. Sunt qui dicant non omnes vectes ejusdem quantitatis fuisse: Sed quilibet vectium, praeter quinque qui erant in magnis lateribus, erant sex cubitorum: et ita quinque sufficiebant ad continendum triginta cubitos; et quinque vectes, qui ad occidentem erant, singuli duorum erant cubitorum; sed Josephus [Col. 0671D] V. JOSEPHUM, Antiq. l. III, c. 5. loquens de his vectibus, ait: unoquoque habente magnitudinem cubitorum quinque.
LVI. Scribit vero et hoc modo de duobus velis, quorum erat unum in introitu tabernaculi, aliud [Col. 0673A] vero Sancta sanctorum a sanctis dividebat, et de utriusque columnis. Tabernaculum hoc in duas partes distinctum erat. Posterior pars ad occidentem decem cubitis protendebatur, et ita quadra erat; in longum scilicet, et latum, et in altum decem cubitorum. Haec pars atrium dicebatur, vel Sanctum sancti, vel Sanctuarium sanctuarii, vel Sancta sanctorum. Anterior pars ad orientem viginti cubitis protendebatur, quae solis concedebatur sacerdotibus: et hoc dicebatur Sanctum, vel Sancta, vel Sanctuarium. Respectu hujus posterior dicebatur Sanctum sancti, id est, Sanctius sancto; ut dicitur 370 Dominus dominorum, et Rex regum. Ad alterutras vero partes separandas positae erant in medio quatuor columnae de lignis setim deauratae, capita habentes aurea, et [Col. 0673B] bases argenteas. Tamen Josephus dicit quatuor fuisse tabulas ad modum aliarum operatas, aequaliter a se distinctas, inter quas tres angusti patebant ingressus. Super capita vero columnarum superpositi erant duo vectes decem cubitorum a pariete in parietem protensi. In quibus per circulos aureos immissum pendebat velum, ante quatuor columnas extensum, quadrum ex omni parte, scilicet decem cubitorum, ut ex omni parte prohiberet aspectum interiorum. Erat autem velum factum ex bysso retorta, quod est genus lini candidissimum, et molissimum, et de hyacintho, et purpura, et cocco bis tincto, id est de filis sericis hyacinthini, purpurei, coccinei coloris, opere plumario compositum, id est acupicto; pluma enim lingua quadam acus dicitur. [Col. 0673C] Hoc genus veli vulgo bustratum, quasi bis stratum dicitur. Primo enim fit tela, cui cum opere manuali supersuuntur multae picturationes. Sunt qui dicunt opus plumarium a simili avium, quibus superaddita est plumarum varietas. Idem opus etiam polymitum a ฯฮฟฮปฯ quod est multum, pro multitudine picturarum. Erat autem hoc velum pulchra varietate contextum ex universis, ut ait Josephus, floribus quos gignit, humus, et aliis picturis, quas poterant interserere pictores praeter animalium formas. In ingressu vero tabernaculi quinque columnae erant de lignis setim deauratae, capita habentes aurea, bases vero aeneas, super quas duo vectes, vel unus decem cubitorum protendebatur a pariete in parietem in [Col. 0673D] utroque capite, suo parieti insertus ad modum trabis in domo. A quo dependebat aliud velum per circulos aureos insertum, ad modum prioris operatum; sed secundum Josephum usque ad medietatem columnarum dependebat, tegens eas per quinque cubitos: reliqui enim usque ad terram ad ingressum sacerdotum patebant. Super hoc vero dicit aliam cortinam laneam superpositam usque ad terram pertingentem, funibus per annulos eam ducentibus, et retrahentibus; ut in diebus festis reducta praeberet aspectum tabernaculi; in aliis diebus superducta prohiberet aspectum, praecipue cum nubilum videretur. Textura enim fortis erat, et facile laborem sustinebat: Etiam in ingressu templi similem dicit fuisse appensam.
[Col. 0674A] LVII. Erat autem in interiori sanctuario arca cum his, quae in ea reposita diximus, et cum his, quae erant ei superposita. In anteriori vero candelabrum ad austrum, mensa ad aquilonem; in medio autem velum; non longe ab aditu altare aureum, quod Josephus thuribulum aureum vocat, de quo post dicitur. Scribit etiam sic de cortinis, et de sagis, ac de duobus tecti operimentis. Tectum tabernaculi non acuminatum, sed planum ad modum domorum Palestinae fuit, quatuor operimentis aptatum. Primum operimentum cortinae decem, quae etiam vela, vel tentoria, vel quandoque tabernaculum vocantur: quae erant factae de quatuor praedictis coloribus opere plumario. Longitudo cortinae unius erat viginti octo cubitorum, latitudo quatuor: [Col. 0674B] quarum quinque mutuo sibi jungebantur, et quinque similiter; ut quasi duae cortinae ex quinis sibi conjunctis redderentur. Jungebatur autem ansulis hyacinthinis, quae in unoquoque latere cortinarum dispositae, altera circa alteram veniebat, et binae annulo aureo colligebantur, sicut ad ornatum colli fibulae aureae, vel argenteae utramque oram caputii solent colligare. Dicit tamen Josephus annulis aureis, et uncinis fuisse conjunctas. Secundum operimentum erant saga cilicina, quae et vela capillacia quandoque vocantur. De pilis caprarum, quos capillos quandoque dicimus ad differentiam lanae ovium, facta erant, de quibus et cilicia erant. Unde et illa saga cilicina dicta sunt, quae pro asperitate saga dicebantur. Unde quosdam pannos asperos sagios [Col. 0674C] dicimus, vel forte ex quadratura dicta sunt saga. Unde et militare pallium a Gallis inventum, quia quadrum erat, sagum dictum est; quod tamen ex aspero fiebat panno contra aeris intemperiem, potuit dici sagum. Erant autem saga haec undecim; longitudo sagi unius habebat cubitos triginta, latitudo quatuor, et erant quinque sibi mutuo juncta, ut quasi unum facerent sagum; et alia sex quasi in unum sagum juncta. Jungebantur autem annulis aereis insertis ansulis circa se venientibus. Utrum autem singulae cortinae, vel saga sibi invicem illa copularentur: an quinque cortinae sibi consutae filo inseparabiliter in unam cortinam junctae 371 erant, et aliae quinque similiter, et ad tegendum [Col. 0674D] tabernaculum, hae duae magnae cortinae tantum annulis, et ansulis jungerentur, non elucet. Quomodo vero ex his tegebantur tabernaculi posteriora videamus.
LVIII. Secundum Bedam protendebantur decem cortinae sibi copulatae per transversum totum operientes tabernaculum, et descendentes per latera, uno cubito distabant ex omni parte a terra; et quia simul junctae quadringenta cubitos implebant, longitudinem tabernaculi quae erat triginta cubitorum, tegebant: et quinque cubiti dependebant juxta latus occidentale, alii quinque descendebant ante aperturam, quae erat ad orientem; tamen ne incompositae penderent, utrobique cortinae transgredientes duo magna latera tabernaculi usque in [Col. 0675A] medium aperte trahebantur, sibique mutuo jungebantur. Et similiter in latere occidentis: ex omni parte illa tabernaculum tectum erat cortinis, uno tantum cubito circa terram ex omni parte non velato. Supponebantur saga similiter per transversum: sed, quia erant triginta, per latera descendebant usque ad terram: et ita cubitum cortinis non velatum ipsa velabant. Et qui ex transverso quadraginta quatuor cubitos habebant, cum essent undecim simul juncta, et unumquodque erat quatuor cubitorum, longitudinem tabernaculi triginta cubitis tegebant; de quatuordecim qui supererant, septem descendebant ad orientem, et septem ad occidentem. Partes vero sagorum, quae supererant, pendentium juxta duo latera magna usque ad terram, [Col. 0675B] ex utraque parte reducebantur, ad tegendum introitum orientalem. Sed quia septem cubiti ex utraque veniebant, in spatio vero introitus decem tantum, supersuebatur sagum sago: vel forte in summitate cujusque, duo cubiti retroplicati consuebantur instar orarum vestimenti, et tunc ex aequo venientia saga de lateribus in medio introitus copulabantur in eodem loco, in quo et cortinae. Et similiter in latere occidentis propter hujus supersuturam, vel replicationem sagorum, dicit Beda, primum dixisse Dominum Moysi: Sextum sagum in fronte tecti duplices (Exod. XXVI, 9) , id est dimidium sagum, quod excedit cortinas, in introitu replicabis: et primo planius addidit, quod superest sagis, id est unum sagum, quod amplius est, ex medietate ejus, [Col. 0675C] operies posteriora tabernaculi, id est latus occidentis. Duplicabantur autem ita, ut impetum ventorum possent sustinere, et secundum hanc dispositionem, tabernaculum ex omni parte tegebatur sagis usque ad terram, et nihil ex eo videbatur, et tentorium, quod erat in introitu pretiosum, invisibiliter ibi erat; et cum sacerdotes intrabant tabernaculum, vel necesse erat tollere saga et cortinas, ut subintrarent, vel si in medio jungebantur, uncinis et annulis ad introitum eorum dissolverentur. Alia est Josephi dispositio, cui consentit Origenes, et videtur probabilior: Ait enim decem cortinas sibi mutuo junctas, ut dictum est, a fronte tabernaculi super introitum extendi per transversum, [Col. 0675D] et tegere per totum tabernaculum, et descendere juxta latus occidentis usque ad terram; introitum vero non tegi aliqua parte cortinarum, cum proprium haberet velum. Similiter et de sagis, totum dicit operiri tabernaculum, excepto introitu; sed quia duo cubiti sagorum supersunt cortinis ex utraque parte, dicit eos replicari sub cortina, ne ventus intrans inter saga, et cortinas totum concuteret operimentum, pro quo et dictum putat: Sextum sagum in fronte tecti duplices. Sed etiam secundum hoc speciosa, et pretiosa plurimum pars extrinseca tabernaculi non videbatur, nec illud cortinarum, quod circa tabernaculum defluebat. Frustra ergo tanti operis facta videbantur: quocirca forte ex omni parte cortinae et saga funibus extendebantur [Col. 0676A] circa tabernaculum, et paxillis aereis colligebantur funes (Exod. XXVIII, 20) ; quia paxillos habuisse tabernaculum infra Moyses dicit, et in modum tecti dependentis circumquaque attollebantur, ut et tabernaculum undique videri posset, et circuiri ab ingredientibus sub cortinis. Quocunque modo haec duo operimenta deposita fuissent, de duobus reliquis non est quaestio. Sane tertium erat operimentum de pellibus arietum rubricatis, quae superiora tantum tegentes, ad latera non descendebant, funibus, et paxillis aereis affixis terrae circumligatae. Quartum quoque operimentum in eumdem modum erat superpositum de pellibus arietum hyacinthinis; superposita vero erant duo haec propter aestum, et imbrium diffusionem. Multus itaque stupor, ut ait [Col. 0676B] Josephus, habebat a longe inspicientes; 372 nam colorem ejus in nullo putabant differre a coelo.
LIX. De arca quidem scribit sic, et de propitiatorio, et de his, quae cum eis intra velum erant. Longitudo, inquit, arcae habebat duos cubitos, et semissem: latitudo cubitum similiter, et dimidium. Josephus cubitum vocat hic palmum; et dicitur arca non habuisse pedes, et deaurata esse intus, et foris auro mundissimo. Factaque est supra corona aurea ad modum scilicet labii, quod in mensis, et in scacariis fieri solet; et per utriusque latus longitudinis erant bini circuli aurei, totum lignum penetrantes, et per eos vectes de lignis setim deaurati immittebantur, quibus arca ferebatur: nec unquam extrahebantur: in qua posita est testificatio: [Col. 0676C] id est tabulae, in quibus scriptum erat testamentum tantum, quantum ibi reposita testimonia dici possunt. Posita est ibi urna aurea plena manna, in testificationem quod panem dedisset eis et de coelo. Tabulae in testificationem, quod in legem naturalem sopitam in cordibus suscitaverat in scripto. Virga Aaron, in testimonium quod omnis potestas a Domino Deo est. Deuteronomium in testimonium pacti, quod dixerant: Omnia, quae dixerit nobis Deus, faciemus. Ob hoc dicta est arca testamenti, vel testimonii, et ob hoc etiam tabernaculum, vel testimonium dictum est: et ideo etiam, quia causae prae foribus ejus agebantur. Factum est etiam super arcam propitiatorium aureum: [Col. 0676D] id est aurea tabula, ejus longitudinis, et latitudinis, cujus est arca, ut eam tegere posset: de spissitudine ejus non legitur. Hoc dicebatur oraculum, quia Deus de loco isto responsa dabat. Responsum enim divinum oraculum dicitur; quia orantibus datur. Dicebatur etiam propitiatorium; quia exinde loquens Dominus propitiabatur populo: vel quia die propitiationis dicebant gloriam Domini semper ibi descendere. Ex utraque vero parte oraculi, scilicet in duobus angulis anterioribus, positi sunt duo cherubin aurei, et productiles, non fusiles scilicet, sed tunsionibus malleorum producti. Sunt autem, ut dicit Josephus, animalia volatilia habentia figuram, quae a nullo hominum est inspecta. Haec dixit Moyses se in Dei [Col. 0677A] sede conspexisse figurata. Cherub unus respiciebat alterum; versis tamen vultibus in propitiatorium: duabus quoque alis expansis, et mutuo se tangentibus velabant oraculum, alas alias ex opposito extendebant.
LX. De mensa, et ejusdem vasis hoc modo scribit: Ait Dominus ad Moysen. Facies et mensam de lignis setim, habentem duos cubitos in longitudine, et in latitudine cubitum, in altitudine cubitum ac semissem. Spissitudinem tacet: Et inaurabis eam ex omni parte auro purissimo (Exod. XXV, 23) . Erat autem, ut dicit Josephus, haec mensa proxime velut delphica, habens quatuor pedes, qui dicuntur ejus altitudo. Erantque ex medietate partis inferioris rotundi, et tornatiles, pars superior operis quadrangula erat. In singulis vero pedibus erat [Col. 0677B] annulus aureus, sinusque erat in pede, ubi annulus missus erat. In annulis vero vectes aurati, quibus ferebatur mensa; erat autem labium in ea per circuitum sicut in arca; et labio affixa erat aurea corona, alta quatuor digitis: ita ut medietas ejus super mensam emineret, ne superposita caderent ex ea. Altera medietas inferius pendebat ad decorem, et erat corona haec interrasilis: id est interpolata celaturis, et plano. Erant autem, ut aiunt Hebraei, cellaturae illae quasi imagines regum, et propheticae: tot sunt ibi imagines factae, quot reges futuri erant in Jerusalem a David usque ad Sedeciam: tamen Josephus videtur velle non fuisse aliud labium in ea, nisi hanc coronam interrasilem, id est reticulatam. Huic vero [Col. 0677C] superposita erat alia corona minor ista, sed quanta et quomodo superposita, et an plana, an interrasilis, nescimus; tantum aureola vocatur. Hebraei dicunt et hanc prophetice additam, ad praesignandam divisionem regni in duo regna. Fuit enim regnum Israel populosius regno Juda; sed tamen minus dignum, et ideo aureola superposita erat, et tamen minor. Mensa haec ponebatur in tabernaculo ad Aquilonem non longe ab aditu, et ponebantur super eam duodecim panes azimi de simila munda valde, et ponebantur seni altrinsecus, et constabant singuli de duabus decimis Ephi, quas Josephus duos assarios vocat; et patena aurea singulis superponebatur, et super patenam pugillus thuris. [Col. 0677D] Josephus dicit phialas aureas superpositas, plenas thure. Hi diluculo Sabbati recentes et calidi imponebantur mensae, et erant ibi immoti usque ad Sabbatum sequens; tunc illis sublatis, et toto thure incenso, super altare novi cum alio thure substituebantur: 373 sublatos vero soli sacerdotes comedebant; unde sacerdotales dicebantur, vel etiam ideo: quia, ut ait Josephus, Deus praeceperat quod soli sacerdotes panes illos formarent, et coquerent; et ponerent in mensa, et tollerent; ipsi tamen non observarunt haec. Dicebantur enim panes propositionis, quia propositi erant coram Domino in memoriam sempiternam duodecim tribuum filiorum Israel: vel porro positi, id est longo tempore positi; vel per totam hebdomadam, vel in aeternum per successionem ponendi. [Col. 0678A] Praecepit quoque Deus parari ex auro purissimo quatuor genera vasorum, ad offerenda libamina, quae ab offerentibus sacerdoti libanda, id est gustanda, et a sacerdotibus Domino libanda, id est fundenda, dabantur; et ponebantur super mensam, scilicet acetabula, phialae, thuribula, cyathi. In his vinum, quod debebat offerri, praevidebatur, et praegustabatur, utrum dignum esset offerri, an non. Sed quia in colore, et in sapore vinum dignoscitur, dicitur quod phialae vitreae erant. Unde et a phialim, quod Graece vitrum dicitur, sic vocabantur: in imo angustae, in superiori parte amplae, in quibus color et sapor poterant dignosci, quas Hebraei scutellas dicunt. Cyathi vero minores, et angustiores erant, et aurei, cum quibus fundebatur vinum super altare [Col. 0678B] pro hostiae libamento. In thuribulis, quae et mortariola dicebantur, thus praecognoscebatur, et offerebatur: similiter et in acetabulis acetum. Sed quia nunquam, aut raro occurrit de oblatione aceti, quidam dicunt acceptabula; ubi scilicet praevidebatur a sacerdotibus, quae debebant offerri, utrum accepta essent, id est idonea, an non. Postea subdividit acceptabula in tria: in phialas, in quibus vinum; in thuribula, in quibus thus, et simila, et granum, et sal; et cyathos, in quibus oleum. Sumebant enim sacerdotes prius de his, quae offerenda erant, portiunculas, quas in hujusmodi vasis ponebant ad praegustandum, quasi delibando de singulis, quae libamina dixit Moyses offerenda, id est de offerendis sumenda.
[Col. 0678C] LXI. Scribit quoque de candelabro secundum hunc modum. Praecepit quoque Deus candelabrum fieri ex auro purissimo ductile. Josephus tamen fusile dicit, cujus hastile basi infixum erat, et ferreum, supervestitum calamis aureis quinque geniculatis ad modum cannae; quinque autem capita calamorum inter se jungebantur. Capita habebant tumentia: et invicem ad modum scyphi, quam cuppam dicimus, jungebantur, tanquam duo scyphi in modum nucis: et ex fundo cujusque scyphi procedebant flores recurvi, quasi lilia; et in ipso fundo inter scyphum, et lilia erat sphaerula volubilis, sicut in capitibus cathedrarum subsunt sphaerulae volubiles: et ita cum in hastili quinque calami in hunc modum essent copulati, [Col. 0678D] quatuor erant juncturae, quarum quaeque habebat scyphos, quasi duos junctos, et sphaerulas simul, et lilia. Et hoc est quod Moyses dicit, in hastili quatuor fuisse scyphos in modum nucis; tamen Hebraeus non dicit scyphos, sed dicit nigellatas rotunditates, scilicet nigello distinctas. Ex hoc hastili procedebant ex lateribus tria brachia hinc, et tria inde ferrea, quorum unumquodque supervestitum erat calamis aureis ad modum hastilis, et in juncturis coibant capita calamorum, quasi scyphi in modum nucis cum sphaerulis, et liliis. Et quia in unoquoque tres scyphos dicit Moyses fuisse, videtur unumquodque quatuor calamos habuisse: tamen quibusdam videntur sphaerulae non fuisse in fundo scyphorum, ut dictum est, sed in media planitie cujusque [Col. 0679A] calami sphaerulis volubilis superposita. Sic erat candelabrum ex ferro calamis aureis superinducto factum, si fusile fuit; si vero ductile, simpliciter ex auro fuit, et malleis mirabili artificio in hanc formam productum. Erat autem, ut dicit Josephus, ex septuaginta partibus compositum, in una basi erectum. Sic in hastili, et brachiis erant calami triginta novem: non integri, sed ex duabus partibus. In medio, ubi partes jungebantur, erat sphaerula superposita, ne junctura videretur, et putaretur calamus unus: et ita erant calami quinquaginta octo, cum totidem sphaerulis; quinque partes in basi septem lampadum sedes. Quocunque modo factum fuerit in summo, septem habebat capita aequalia, super quae ponebantur septem lucernae aureae. Infusoria [Col. 0679B] etiam septem ex auro erant, quibus oleum lucernis infundebatur. Praecepit etiam Dominus offerri a filiis Israel oleum olivarum purissimum, piloque tusum. Hoc enim purius est, quam nuceum, vel lineum, vel myrrhinum, vel raphaninum: ut semper arderet ex 374 eo lucerna in tabernaculo testimonii, quam accendebant Aaron et filii ejus vespere; et usque mane lucebant super candelabrum septem lucernae coram Domino; in die vero tres tantum. Lychnus lucernae papyreus erat. Cincendula vero, quam mengum diximus, aurea. Erantque ibi forcipes ex auro ad emungenda, vel exstinguenda licinia; vascula etiam ex auro erant ad exstinguendum in aqua quae emungebantur, ne tetrum redderent odorem. Omne pondus ejus, cum vasis suis habuit talentum [Col. 0679C] auri ad pondus sanctuarii. Tria enim habebant talenta. Minus quinquaginta librarum, quod est institorum. Medium septuaginta, quod erat civium. Maximum centum viginti, quod erat sanctuarii. Tamen Josephus dicit ipsum habuisse minas centum, quas Hebraei cinthares dicunt, Graeca lingua interpretatum talentum nuncupatur. Positum autem erat ad austrum contra mensam non recte quidem, sed oblique.
LXII. Sic quoque scribit de altari incensi. Factum est hoc altare de lignis setim, habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, id est, in quadrum, et duos cubitos in altitudine; vestitumque erat auro purissimo, cornua habens, et craticulam [Col. 0679D] auream, et catenas, et annulos, et vectes aureos instar prioris. Utrum vero arulam haberet, an cineres acciperet terra, ambiguum est. Josephus addit; et per angulos singulos coronas sex habebat ex auro purissimo, quod singulariter forte in Exodo dictum est: Facies coronam auream per gyrum (Exod. XXX, 3) . Hoc altare dicebatur incensi, vel thymiamatis; quia singulis diebus mane, et vespere ad consumendum juge sacrificium super illud altare incendebatur thymiama, sacrificatum Domino; fuerunt tamen qui dicerent mane solum incensum, id est thus superimponi: vespere pro dignitate sacrificii vespertini thymiama. Caeterum utrum altare hoc esset intra Sancta sanctorum, an in sanctuario cum candelabro, et mensa, sancti Patres videntur dubitare. Nec est [Col. 0680A] putandum dubium venisse, quod esset in sanctuario, cum Hebraei hoc dicant, et Josephus planius, et prima proportio tabernaculi facta a Moise innuat: nisi quia Paulus ad Hebraeos thuribulum aureum ponit intra Sancta sanctorum (Hebr. IX, 3) . Potuit sane esse, quod in templo, ubi omnia ampliata fuerunt, et multiplicata, praeter altare aureum quod erat extra velum, ad quod bis in die necesse erat ingredi, erat superadditum thuribulum in abdito, in quo summus sacerdos prunas, et thymiamata, quae secum ferebat, adoleret, quando ad interiora contingebat ipsum penetrare.
LXIII. De atriis vero hoc modo scribit. Erat autem atrium circa tabernaculum in latere meridiano centum cubitorum; et in aquilonari centum; in orientali [Col. 0680B] vero quinquaginta, et totidem in occidentali; et sic quadrum erat; sed in forma altera parte longiori. Erantque in latere australi viginti columnae, altae quinque cubitis, capita habentes argentea cum celaturis, cum basibus aeneis, spatio quinque cubitorum inter se distantes, super quas annuli singuli inerant; pertingebantque funes ab annulis usque ad capita paxillorum, qui erant magnitudine cubiti, et per singulas columnas in terra valide fixi, ut atrium immobile custodirent. Cortina vero de bysso mollissima, centum cubitorum in longum, et quinque in altum per columnas dependebat a capite usque ad basem diffusa, ut nihil a pariete differre videretur, nisi forte pro aeris intemperie quinque retro funibus et paxillis traheretur, ut sub ea, tanquam sub tecto [Col. 0680C] populus reciperetur. In eumdem modum latus aquilonis viginti columnas et cortinam habebat diffusam. Ab occidente vero decem columnae, et cortina cubitorum quinquaginta, atrium cingebat. In ingressu vero ad orientem tres columnae hinc, et tres inde stabant, et cortinae juxta has diffusae nihil a prioribus differentes. In medio vero lateris ejus quatuor erant columnae in modum portarum, quibus appensum erat velum, de quatuor pretiosis coloribus contextum opere plumario, quod ad ingressum, vel egressum de facili attolli et deponi poterat. Notandum tamen in longioribus lateribus fuisse columnas viginti unam, inter quas erant viginti aperturae centum cubitorum, et in duobus minoribus novem; sed propter angulares, quae communes erant duobus lateribus, [Col. 0680D] dicuntur ibi viginti, hic vero decem.
LXIV. Sic etiam scribit de altari holocausti, et de labro aeneo (Exod. XXVII, 1) . Praecepit quoque Deus fieri altare de lignis setim; altare hoc dicebant holocausti, vel holocaustorum, vel holocaustomatum, et posset dici sacrificiorum: sed a 375 digniori nomen accepit. Erat autem in longitudine, et latitudine quinque cubitorum, scilicet quadrum, et in altitudine trium. Cui tanquam turris in alto ad horam ministrationis aliquid apponebatur, in quo staret minister, quod impleta ministratione tollebatur. Altare enim gradus habere prohibetur, eratque concavum instar arcae sine operimento; parietes lignei, sed operti erant aere intus, ut extra [Col. 0681A] uri non possent, sicut nec amiton, vel lignum paradisi quodlibet, quod urendo fit mundius; cujus area, sive arula erat, tanquam fundus arcae, super quam fiebat ignis, qui per fenestram, quae erat in latere orientali imponebatur. In quatuor angulis superioribus erant extra quatuor cornua recurva, in quibus quatuor catenae annulis inserebantur, de quibus dependens craticula erat aerea, in modum retis facta; et usque ad medium altaris descendebat, super quam cremanda in odorem Domino ponebantur, quae ignis per oculos craticulae ascendens de arula consumebat. Circa vero angulos inferiores quatuor erant annuli aerei, in quibus vectes imponebantur de lignis setim, operti aere, ad deportandum altare. De hoc tamen altari, et craticula ejus ambiguitas [Col. 0681B] est non solum inter nos, verum etiam inter Hebraeos, praecipue cum Hebraica veritas a nostra translatione nonnihil discrepare videatur. Nos quidem sic habemus: Facies craticulam in modum retis aeneam per quatuor angulos (Exod. XXVII, 4) . Erunt quatuor annuli aenei, quos pones super arulam altaris, eritque craticula usque ad altaris medium. Hebraeus vero sic habet: Facies ei Michar facturam retis aenei, et subter rete quatuor annulos aeneos, et dabis illam fundum arae desubtus, eritque rete usque ad altaris medium. Josephus autem sic: Cui suberat craticula in modum reticuli facta. Suscipiebat enim terra ignem, qui de craticula ferebatur; quia bases non erant ibi subjectae. Cassiodorus tamen [Col. 0681C] senator, in pictura quam fecit, cujus in expositione Psalmorum meminit, quatuor pedes in utroque altari fecit. Proinde videntur quibusdam non superponi craticulae carnes assandae, sed fuisse quasi vas quoddam, in quo sederet altare, cujus parietum altitudo altare ambiens usque ad medium altaris elevata esset, in cujus angulis sursum quatuor annuli pendebant, per quos vectibus insertis, altare ipsi insidens portaretur. Altare enim non legitur alios annulos habuisse, sed utrum separatum esset hoc vas craticularium ab altari, ita ut amoveri posset altare ab eo, cum vellent et superimponi; an de ipso altari opere fusili ita fabricatum esset, ut quasi appositum videretur, ambiguum est. Super arulam vero altaris, quam in medio ejus positam [Col. 0681D] dicunt, Deus per fenestram ad orientem struem lignorum imponi, et super ligna carnes assandas jussit, vel non erat arula; sed super craticulam suppositam fiebat ignis, quod videtur Josephus sensisse in praedictis verbis. Aliis videtur nec operimentum, nec fundum ipsum habuisse; sed parietes tantum terra repleri. Secundum quod Deus dixit: Altare de terra facietis mihi (Exod. XX, 24) : in cujus area superiori fiebat ignis, ubi cremanda imponebantur et de craticula altari superposita idem sentiunt. Arulam vero, subter quam craticula posita legitur, Hebraeus areunculam vocat, vel sulcum, quem in medio parietum altaris fuisse dicit, usque ad quem locum altitudo craticulae pertingebat. Positum erat altare ante tabernaculum sub dio, non [Col. 0682A] recte ante introitum; sed aliquanto ad meridiem descendens; ita ut ante ipsum immolantes, stantes ad aquilonem in ipsum tabernaculum usque ad Sancta sanctorum inspicere possent. Et quia stabant ad aquilonem, et contra meridiem, quandoque legitur eos sacrificasse ad aquilonem, quandoque ad meridiem. Erantque in usus ejus lebetes ad colligendos cineres, cum abundabant, et deportandos; qui in locum secretum et mundum reponebantur, et forcipes ad emungendum ignem altaris, et fuscinulae, quas Graece creagras dicimus, quia inde de caldariis coctae carnes proferebantur; et batilla. quasi ad vehenda, quibus prunae ab hoc altari, ad altare thymiamatis deferebantur; praeter cacabos, et ollas, ad carnes coquendas, quae tamen juxta altare [Col. 0682B] non coquebantur. Omnia vero aenea erant. Hebraeus sic habet: Facies ejus ollas, et ejus palas, et ejus pelves, et ejus uncinos, et ejus ignium receptacula. Locutus est Dominus iterum ad Moysen: Facies et labrum aeneum cum basi sua (Exod. XXX, 18) , vas scilicet lavatorium, quod etiam luter dicitur, quod erat inter tabernaculum, et altare holocaustorum; in quo, missa aqua, lavabant sacerdotes manus suas, et pedes, accepturi vestes sanctas, ut sacrificarent, similiter ingressuri tabernaculum et egressi. Quod dicitur factum 376 de speculis mulierum excubantium ad ingressum tabernaculi, forte de pedibus speculorum aeneis factum fuit; vel potius eo facto, in circuitu labii supreme circumposita fuerunt specula, in quibus sacerdos videre posset, si uspiam [Col. 0682C] vel in veste, vel in facie maculam haberet abluendam.
LXXV. De filiis quoque Israel, qui excubabant circa tabernaculum, scribit in hunc modum. Praecepit etiam Dominus, ut semper poneretur tabernaculum in medio castrorum, et filii Israel per gyrum excubarent per turmas, et cuneos, quod pro eodem hic accipitur. Turma enim proprie triginta militum est, et dicitur cuneus, quasi couniens multitudo. Excubare etiam large hic accipitur; excubiae enim proprie dicuntur vigiliae noctis. Ternae tribus, per quatuor partes tabernaculi, ita tamen remote distribuebantur, ut maximas in medio plateas haberent, eratque ornatus quasi fori rerum venalium, [Col. 0682D] singulis in ordinem constitutis. Opifices etiam artium in stationibus suis erant; ita ut urbi competenter aedificatae castra eorum simillima viderentur. Judas itaque, Issachar, Zabulon castra metabantur ad orientem; Ruben, Simeon, et Gad ad meridiem; Ephraim, Benjamin, et Manasses ad occidentem; Dan, Aser, et Nephtalim ad Aquilonem. Inter tabernaculum et castra excubabant Levitae in tabernaculis suis, propinquiores tabernaculo, quam castris, et excubabant similiter per quatuor plagas; Moyses, et Aaron cum suis ad orientem; reliqui ab his Caathitae ad meridiem, sub custodia Eleazar filii Aaron; Gersonitae ad occidentem; Meraritae ad septentrionem, et erant utrique sub custodia Ithamar. Ait Dominus ad Moysen: Numera Levitas a [Col. 0683A] trigesimo anno, usque ad quinquagesimum, ut serviant mihi in tabernaculo portando, et collocando (Num. IV, 3) . Et cum numerati essent, inventi sunt octo millia, quingenti octoginta (ibid. 48) . Septuaginta tamen dicunt a vigesimo quinto anno, quem numerum annorum in ordinem sacerdotum et nos observamus. Isti deferebant tabernaculum in hunc modum; quia non licebat ea, quae erant ultra velum, nuda videri. Primo intrabant sacerdotes, et involvebant arcam, propitiatorium, et cherubin, prius velo, quod ante appendebat; et post pallio hyacinthino (Num. IV, 7) ; similiter et candelabrum, altare aureum, et mensam cum utensilibus suis, palliis involvebant. Tunc intrantes Caathitae propriis humeris omnia involuta haec deferebant. Altare [Col. 0683B] cum ustensilibus suis, ut quibusdam videtur, Gersonitae deponentes tectum tabernaculi, et alia ferebant, scilicet cortinas, saga, pelles rubricatas, et hyacinthinas, tentorium, quod erat ante tabernaculum, cortinas atrii, et funes, et vasa ministerii, quae ad altare aeneum pertinebant. De altari holocausti tacet liber Levitici, a quo ferebatur; dici potest, quod vasa ejus ferebant Gersonitae, ut in libro praefato habetur. Ipsum altare Caathitae propriis humeris; Meraritae, ut paucis dicamus, omnia tabernaculi, et atrii, quae dura erant, tabulas, bases, vectes, columnas, paxillos, et ea ferebant quilibet. Emeriti vero Levitae non serviebant sic in opere, sed posito tabernaculo sedebant custodes.
LXXVI. Ecce hoc modo, Pater venerande, in hac prima libri nostri parte tam fabricam et formam, dispositionemque tabernaculi, quam earum rerum, quae intra illud erant, sicut rem difficillimam, et a nullo prorsus hujus nostrae aetatis homine corporaliter visam, prout ex textu libri Exodi, ut verbis Venerabilis Bedae presbyteri, quae pluribus in locis colligere potui, caligando; et trepide incedendo, atque dubie palpando descripsi: aliorum dicta, in quantum putavi necessarium, interponens, et quorumnam debeat verbis adhiberi fides, lectoris discretioni [Col. 0684B] relinquens. Hoc, inquam, modo praedicta descripsi; sed ei qui de his plenius, clarius, et verius dicere novit, non solum non praejudico, verum etiam ut dicat, et ardenter exopto, et obnixe exoro. Non enim tam hoc ostendi, ut cujusque scientiae, et ejus maxime, qui in his me doctior est, praejudicium aliquod faciam, quam ut me ipsum in primis studiose in his exerceam, et eos qui indigent, si qui tamen forte sunt, charitative, in quantum capio, instruam. Hoc etiam adjiciendum, quod si forte a via veritatis in aliquo deviavi, nec errorem meum charitative mihi ostensum arroganter excusabo, nec correctionem benigne intimatam tumide refutabo.
Finita itaque utcunque libri nostri particula prima, in qua de materiali factura et dispositione tabernaculi quaedam, prout Dominus dedit, tractata sunt juxta vestram, Pater sancte, jussionem, ut saepe dictum tabernaculum in plano quoque, quantum sciero et potero, depingam: jam manum appono, quatenus per corporalem etiam aliquatenus cerni possit, visionem; quod et de communi electorum Ecclesia intelligi debet per fidem, et in singulis electis construi per meditationem. Sed quia extensiones cortinarum, atque sagorum, pelles quoque rubricatae, et hyacinthinae, quibus coopertum erat tabernaculi [Col. 0683D] tectum, et quaedam alia, quae ad illud pertinebant in superficie plani plena evidentia depingi, non possunt, oportet nimirum, ut sic oculo corporali depicta cernantur, quatenus mentis ratione ea quoque, quae nequeunt depingi, comprehendantur. Haec idcirco dixerim, quia omne, quod in plano depictum [Col. 0684C] est, magis videtur in imo esse depressum quam in sublimi erectum, et ego nullatenus debeo promittere, quod certum est me non posse adimplere.
LXXVIII. Igitur in medio ipsius plani in quo tabernaculum depingere volo, apposita per quatuor partes Regula, quatuor rectas, et strictas lineas traho, ex quibus quatuor lineis duas quidem, australem videlicet, et septentrionalem tantae facio longitudinis, quantae latitudinis tabernaculum erit; quia illae duae quae [Col. 0684D] tabernaculi longitudinem efficiunt, ter tam longae erunt, quam erunt illae duae quae ejus faciunt latitudinem; quia sic erat tabernaculum Moysi cubitos habens triginta in longitudine, et in latitudine decem, hoc est, ter tam longum quam latum. Ad orientem vero in ipsa superficie plani tam longe ab [Col. 0685A] illa linea, quae per transversum ab australi usque in septentrionalem porrigitur, quam longa est ipsa linea, vectem quemdam aliquantulum latum; et tam longum, quam longa est praedicta linea, ab austro in septentrionem porrigo. Post haec per tres lineas, Australem scilicet, septentrionalem, et occidentalem, tres tabernaculi parietes ex tabulis lateraliter insimul conjunctis, et tantae altitudinis existentibus, quantae longitudinis linea occidentalis, et vectis est, qui ad orientem jacet, facio. Quas tabulas, et auro vestio, et viginti ex eis ad austrum, et totidem ad aquilonem, et octo ad occidentem pono, et unius omnes ejusdemque latitudinis efficio, exceptis duabus angularibus tabulis, quae hinc inde in occidentali parte sunt, quae duae [Col. 0685B] non nisi tertiam latitudinis partem ad aliarum latitudinem intra parietem habebant; quia cum omnes aliae tabernaculi tabulae cubitum haberent et dimidium, hae duae intrinsecus non nisi solum habuere dimidium. Post haec in medio uniuscujusque tabulae, et aureum in circuitu annulum defigo, et his annulis vectes per singulos parietes quinque deauratos insero; ita ut caput uniuscujusque vectis in capite alterius intret. De quibus annulis hoc quidem sciendum est quia juxta id, quod Beda dicit, quinque in unaquaque tabula deberent poni; sed quia ipsae tabulae in hac pictura valde strictae sunt, non nisi singulos, in singulis 378 depingo, et quia in Exodo non aperte legimus quinque annulos in singulis tabulis fuisse, qui de eis ita dicit: Ipsas tabulas [Col. 0685C] deaurabis, et fundes in eis annulos aureos (Exod. XXVI, 29) . Et item: Circulos eorum fecit aureos (Exod. XXXVI, 34) . Quidam vero dicunt, quod vectes isti extra tabernaculum fuerunt. Sed quia ut eorum evidentius significatio possit intelligi, etiam corporali eos necesse est oculo praesentari, non extra, sed intra in medio per circuitum trium parietum loco, in hac eos pictura ego pono; qui nequaquam in ea viderentur, nisi interius depingerentur, pro eo quod parietes, in quibus positi sunt, non in summo in ipsa pictura stant erecti, sed in imo jacent substrati. In hoc autem litterae libri Exodi me non esse contrarium puto, qui eos fuisse interius sicut non affirmat, sic profecto nec negat; solummodo quod [Col. 0685D] ad continendas tabernaculi tabulas facti fuerunt, evidenter ostendens; sed utrum interius, vel exterius positi fuerint, non dicens, id potius fortassis nostrae opinioni relinquens; quod non ita nobis constat esse necessarium, quin sine magno verae salutis augmento valeat sciri, et sine magno nihilominus detrimento ignorari. Praeterea liber Exodi, unde prima ad nos hujus rei manavit agnitio, non aperte dat unicuique parti quinque ordines vectium, in quo libro ita de eisdem vectibus legimus: Facies vectes de lignis setim quinque ad continendas tabulas unius lateris tabernaculi, et quinque alios in altero, ejusdemque numeri ad occidentalem plagam, qui mittentur per medias tabulas (Exod. XXVI, 26-28) . Et iterum: Fecit et vectes de lignis setim quinque ad [Col. 0686A] continendas tabulas unius lateris tabernaculi, et quinque alios ad alterius lateris tabulas coaptandas, et extra hos quinque alios vectes ad occidentalem plagam tabernaculi (Exod. XXXVI, 31 32) .
LXXIX. Deinde sub unaquaque tabula per duos angulos ejus, inferius duas per circuitum bases argenteas de subtus pono, ut sicut in medio earum per vectes annulis immissos ad invicem tabulae firmiter conjunguntur, ita et inferiori earum parte singulis eis duabus basibus suppositis, earumque, ut Josephus dicit basium foraminibus binos singularum tabularum cardines suscipientibus, etiam in uno indissolubiliter confirmentur. Incastraturae quoque, quibus ad invicem veteris tabernaculi tabulae singulae connectebantur; quae videlicet incastraturae et [Col. 0686B] in singulis singularum tabularum lateribus erant, et in angulis terminabantur, ubi duae ejusdem singulis tabulis bases supponebantur, in harum tabularum lateribus, quae in plano picturae jacent, non possunt videri; quia et in illo materiali quondam tabernaculo ut Beda Venerabilis dicit quando erectum fuit, et tabularum compago ordinata, eaedem incastraturae non poterant videri. Sed nec bini illi cardines, quos singulis tabulis Josephus asserit in medio fuisse, nec singula singularum basium foramina, quae, ut idem ait, praedictos tabularum cardines suscipiebant, in his tabulis, quae hic depictae sunt, oculo possunt conspici corporali. Igitur post haec tribus tabernaculi parietibus sursum erectis, et pariete occidentali hinc inde septentrionali, et australi [Col. 0686C] firmiter connexo, vectis quoque ille, qui modo ad orientem, ubi introitus esse debet, secundum positionem plani in uno per transversum jacet, sursum elevatus a summitate parietis septentrionalis, usque ad summitatem australis protendatur: sub quo quinque columnae deauratae, capita habentes aurea, et bases aeneas per transversum ad invicem aequaliter distantes eriguntur; ante quas ab illo vecte, qui in alto eminet, versus terram pendet tentorium ex Hyacintho, purpura, coccoque bis tincto et bysso retorta contextum; quarum videlicet columnarum capita praedicto vecti per transversum porrecto fabre immissa, in eo fortiter firmata sunt.
LXXX. Ita parietibus tabernaculi erectis, spatium illud, quod intra illos, e linea ab uno pariete usque ad alium per transversum secundum latitudinem porrecta, in duo divido, tali tamen proportione, ut illud quod ad orientem vergit, quod dicitur Sancta, duas partes longitudinis habeat; illud vero quod ad occidentem, quod videlicet Sancta sanctorum erit, tertiam. Cum enim triginta haberet tabernaculum cubitos in longitudine, 379 viginti deputabantur illi loco, qui simpliciter Sancta dicebatur: decem vero illi, qui Sancta sanctorum. Ad hanc ergo lineam sanctam, quae a Sanctis sanctorum discernit, quatuor ab invicem [Col. 0687A] distantes per transversum columnas deauratas cum basibus argenteis, et capitibus aureis erigo; quae videlicet columnae aequali ab invicem intercapedine distant; ante quas velum ex quatuor praedictis coloribus contextum, per annulos aureos insertum a summo usque ad terram suspendo. Intra quod velum arcam Testamenti deauratam duobus ex utraque ejus parte vectibus deauratis per quatuor circulos aureos immissis statuo, supra quam propitiatorium aureum juxta longitudinem et latitudinem ipsius arcae pono, quod unum hinc inde cherub aureum habet, qui versis in illud vultibus, alas suas ad illud tegendum, ad invicem expandunt. Extra idem quoque velum in Sancta, mensam deauratam, quatuor pedibus innitentem, et duodecim, cum duobus [Col. 0687B] scyphis plenis incenso, panes senos altrinsecus in ea positos habentem, ad aquilonem pono; contra quam e diverso candelabrum ad austrum statuo, de cujus utroque latere tres exeunt calami. Estque in unoquoque calamo per tria loca scyphus, sphaerula, et lilium, aequalem capiente unoquoque calamo, secundum trinam divisionem, intercapedinem. Diversisque locis de stipite isti calami procedunt, qui tamen suo quique ordine reflexi ad unam summitatem perveniunt. In stipite vero ipsius candelabri per quatuor loca aequaliter ab invicem divisa scyphum simul, sphaerulam, et lilium pono, et in septem candelabri summitatibus, quae omnes coaequales sunt, septem lucernas accendens in medio extra velum altare aureum statuo.
LXXXI. Hoc itaque modo tribus tabernaculi parietibus erectis, columnis vero quinque in ejus introitu ante tentorium eis appensum positis, et quatuor nihilominus columnis inter Sancta, et Sancta sanctorum erectis, et velo ante eas appenso; positis denique intra saepe dictos parietes, tam in Sancta, quam in Sancta sanctorum his, quae in eis erant ponenda, decem primum cortinas ex quatuor praefatis coloribus contextas, cubitos viginti octo in longitudine, et quatuor in latitudine cubitos habentes, ansulisque [Col. 0687D] hyacinthinis lateraliter simul conjunctas supra parietes illos projicio. Sicque totam domus latitudinem per transversum ex longitudinibus earumdem cortinarum operio; excepto uno ab utroque latere cubito, qui hinc inde cortinis deficientibus est discoopertus; quia latitudo domus per transversum triginta est cubitorum, decem videlicet in summo in aequalitate inter parietes, et decem in descensu utriusque hinc inde parietis, et cortinae in longitudine non habent nisi cubitos viginti octo. Longitudinem vero tabernaculi, quae triginta cubitorum est, ex longitudine, quam ex se simul junctae cortinarum faciunt latitudines, cooperio, et partem orientalem, ubi et introitus esse debet, et parietem occidentalem quinque hinc inde in descendendo cubitis, ex latitudinum [Col. 0688A] cortinarum longitudine tego; quia decem cortinarum latitudines simul junctae, longitudinem quadraginta cubitorum faciunt. Ex quibus, videlicet quadraginta cubitis, duobus parietibus, australi videlicet, et septentrionali, triginta, quia totidem in longitudine habent, deputantur; et ex decem qui supersunt, quinque parti orientali in descendendo, quinque deputantur occidentali. Quos vero illos cubitos cortinarum, qui cessantibus parietibus supersunt tam in oriente, quam in occidente, ab orientali simul, et occidentali latere ad invicem in medio utriusque hinc inde parietis induco, sibique mutuo ibi conjungo; sicque undique domum, excepto uno, ex omni parte juxta terram cubito contego.
LXXXII. Saga vero quia triginta in longitudine [Col. 0688B] cubitos habent, projecta super cortinas totam quidem tabernaculi longitudinem tegunt, et duobus in pariete occidentali cubitis, et totidem in parte orientali, easdem cortinas in descendendo excedunt; quia undecim sagorum latitudines simul junctae quadraginta quatuor cubitorum longitudinem faciunt. Et quia his 380 singulis sagis triginta cubitorum longitudo inerat, unum illum cubitum, qui ex utriusque parietis australis videlicet, et septentrionalis latere cortinis deficientibus juxta terram hinc inde discoopertus fuit, ipsa ex toto operiunt. Spatium vero trium cubitorum, quod in occidente deficientibus sagis usque ad terram pertingit, nequaquam discoopertum relinquo; sed, sicut paulo ante de cortinis ostendi, septenorum cubitorum saga, [Col. 0688C] quae cessantibus parietibus australi videlicet, et septentrionali supersunt in occidente, ab utroque latere ad invicem adduco, et eis posteriora domus usque ad terram firmissime contego. Saga namque haec non tantum ad invicem pertingere, et instar cortinarum ea in medio parietis sese contingere facio; sed quia septenorum sunt cubitorum, medium parietis, qui non est nisi decem cubitorum in utraque parte duobus cubitis in medio, ubi sese contingunt, excedere sese facio; ac sibi invicem superposita, in occidentali pariete, ubi domus posteriora sunt, jungo. Hoc itaque modo occidentalem domus parietem sagis usque ad terram ex toto tego. Simili etiam modo ex illis septenorum cubitorum sagis, [Col. 0688D] quae cessantibus praedictis parietibus, australi et septentrionali movente supersunt, adductis eis ab utroque latere ad invicem, domus quoque anteriora usque ad terram firmissime contego; nisi quod duos illos cubitos, qui medietatem sagi faciunt, in eisdem domus anterioribus, ubi frons est tecti, duplico; ut duplicis ibi, ut Beda dicit, sagi munimentum sit, ubi solida parietis firmitas deest. Videtis itaque ut arbitror, aperte, quomodo ex adductis ad invicem, et sese in medio parietis duobus cubitis excedentibus septenorum cubitorum sagis, quae cessantibus parietibus australi, et septentrionali tam in oriente ex utraque parte, quam in occidente ex utraque parte similiter supersunt, tam orientalem domus partem medietate sagi duplicata, quam occidentalem [Col. 0689A] ejusdem domus parietem duobus cubitis, qui sese in medio ejusdem parietis excedunt, sibi invicem superimpositis usque ad terram cooperio, quia nimirum cortinae, et saga tot cubitis duorum parietum, australis videlicet, et septentrionalis longitudinem ex utraque parte et in oriente, et in occidente etiam juxta terram excedunt, quot cubitos et in parte orientali, et in parte occidentali; in descendendo habent; hoc est cortinae quinque, et saga septem. Haec de cortinis et sagis.
LXXXIII. Adhuc autem duo facio operimenta, non quidem ad tegendos parietes tabernaculi, sed ad operiendum solummodo tectum ejus, quorum unum ex pellibus est arietum rubricatis; aliud vero ex hyacinthinis. Et hoc modo cortinis, et sagis, pellibusque [Col. 0689B] rubricatis, et hyacinthinis tam parietes, quam ea, quae intra illos sunt, tego. Sed nec cortinae, nec saga, nec pelles, de quibus tam multa dicta sunt, oculo corporali in pictura, quae in plano jacet, videri possunt; quia et cortinae sagis undique ne appareant ut supra sufficienter ostensum est, exterius teguntur, et saga sub tribus parietibus in uno per planum jacentibus, et sub tentorio in pictura ad orientem jacente, quasi ex toto abscondantur, intelliguntur. Et tectum parietum ipsis parietibus in plano picturae jacentibus non cernitur; sed haec omnia ita ut dixi, et cordis intellectu perpendere, et hoc modo fuisse in ipso visibili tabernaculo Moysi debent scire illi duntaxat, qui verbis Venenerabilis Bedae, quae de his ponit, fidem voluerint [Col. 0689C] indubitanter adhibere.
LXXXIV. Igitur hoc modo per parietum erectionem, et ipsorum tectionem perfecto tabernaculo, apposita regula quamdam magnam quadraturam bis tam longam, quam latam longe extra circumduco, cujus videlicet quadraturae longitudo in tanto longitudinis spatio tabernaculi longitudinem excedit, quantum spatium duplex tabernaculi longitudo, et ipsa latitudo tenet; quia centum cubitorum fuit atriorum longitudo, quam videlicet longitudinem eorum, hujus quadraturae longitudo innuit, et tabernaculi, ut [Col. 0689D] saepe jam dictum est, longitudo non erat nisi triginta cubitorum, latitudo vero ejus non nisi decem. Unde liquido ex his colligitur, quod haec quadratura, quam modo facio, tabernaculi longitudinem septuaginta cubitis in longitudine 381 sua excedit. Intra hanc quadraturam tabernaculum erigitur ad occidentem conversum, et ab oriente habens introitum, et spatia, quae in circuitu tabernaculi intra quadraturam eminent, ipsius tabernaculi atria sunt. In qua videlicet quadratura per singulas ejus lineas in circuitu, columnas dimidiam ad tabernaculi sublimitatem habentes altitudinem, tantoque ab invicem spatio, quantum ipsarum habet altitudo, distantes erigo. E quibus viginti ad austrum, totidemque ad aquilonem, et decem tam ad orientem, quam ad [Col. 0690A] occidentem argento vestitis erectis, eis tentoria de bysso retorta a capitibus eorum argenteis, usque ad bases earum aeneas undique, exceptis illis quatuor columnis, quae in medio orientis latere ponuntur, quibus tentorium non de sola bysso, sed de quatuor saepe dictis coloribus contextum appendo.
LXXXV. Contra quod tentorium e diverso interius altare aeneum statuo; non tamen in ipso introitu, sed seorsum, versus austrum, et inter hoc altare, et ipsius tabernaculi introitum labrum aeneum, plenum aqua pono. Sicque tabernaculum intra atria tentoriis undique circumdata stat, quae tentoria et columnis per circuitum appensa, et tabernaculi quidem parietibus ex parte dimidia inferiora sunt, sed eisdem parietibus multo longiora, sicut in nostro [Col. 0690B] nunc tempore ecclesia aliqua in coemeterio suo muro ex omni parte septo stat; qui nimirum murus, sicut ecclesiae parietibus longe est inferior, ita quidem eis multo longior. De quo quidem tabernaculo hoc sollicite provideo, ut nequaquam medio atriorum loco, sed taliter intra ea collocetur; ut dimidia eorum atriorum longitudo ab eorum introitu, usque ad introitum tabernaculi, et quinta pars longitudinis eorum a pariete tabernaculi occidentali, cum fuerit videlicet erectus, usque ad occidentale latus atrii protendatur; quia, cum illa quondam visibilia atria centum in longitudine cubitos haberent, ab eorum introitu, usque ad introitum tabernaculi quinquaginta cubiti, ut vir quidam sapiens scribit, erant; et ab occidentali pariete tabernaculi usque ad occidentale [Col. 0690C] latus atriorum, viginti erant; ipsum vero tabernaculum triginta in longitudine cubitos obtinebat. Scribit namque idem vir hoc modo. Erant, inquit, quinquaginta cubiti ab introitu atrii ex parte orientis, usque ad introitum tabernaculi, et in isto spatio inter utrumque introitum, atrii scilicet, et testimonii, erant duo oratoria, unum virorum Israel, et alterum mulierum. Inter haec autem, et introitum tabernaculi erat altare holocaustorum, non tamen in ipso introitu, sed deorsum, versus austrum. Haec itaque, quae et in praecedenti parte dicta, et in hac pictura oculo corporali sunt ostensa, si quis plene perspicere voluerit, quomodo visibile illud Moysi tabernaculum cum his, quae ad illud pertinebant, in [Col. 0690D] re factum fuerit, et dispositum, ex parte aliqua poterit conjicere.
LXXXVI. Restat nunc, ut aliqua ex his, quae de materali tabernaculo depinximus, spirituali tabernaculo Christi, quod sancta Ecclesia est, in pictura coram posita adaptemus. Et quidem sicut ex hac pictura, licet non multum decora sit, potest aliquantulum conjici, valde pulchrum, et speciosum fuisse illud Moysi visibile tabernaculum. Sed est aliud quoddam tabernaculum longe illo speciosius, pretiosius, et sublimius; decore speciosius, materia pretiosius, et sublimius sanctitate, sancta videlicet Ecclesia, quae per Redemptoris sui illuminationem a tenebris [Col. 0691A] ignorantiae vocata, in hoc mundo, quasi in quodam deserto, et ab Abel justo in ipso mundi exordio construi coepit, et usque ad ultimum, qui in fine mundi nasciturus est, electum aedificari non desinit: Qualiter vero haec omnia ad sanctam Ecclesiam pertineant, quid ipsum videlicet imprimis tabernaculum, quantum ad fidem attinet, designet, quid ejus, inquam, parietes, et introitus, quid tabulae, et bases; quid annuli, et vectes; quid in introitu tentorium, et columnae et velum; quid simpliciter Sancta; quid Sancta sanctorum, quid cortinae et saga; quid duo tecti operimenta; quid deinde ea quae in tabernaculo erant, innuant; quid scilicet intra velum arca et ejus labrum; quid cherubim, et propitiatorium, quid vectes et annuli: quid in arca urna cum [Col. 0691B] manna; 382 quid tabulae, et virga; quid in sancta mensa ejus positio in aquilone; quid ejus labrum et coronae; quid pedes et circuli ejus; quid in ea panes et incensum; quid candelabrum aureum et quare ductile, vel quare ad austrum, contra aquilonem stabat; quid ejus hastile et scyphi, et sphaerulae, lilia, calami, et lucernae; quid altare thymiamatis, et ejus cornua; quid postremo quae extra tabernaculum erant innuant; quid videlicet atria et eorum tentoria, quidve eorum per circulum columnae sexaginta; quid columnarum bases et quid funes et paxilli; quid altare holocausti et capita ejus et craticula; quid lebetes et forcipes; quid ignium receptacula et fuscinulae; quid labrum aeneum et ea de quibus factum est mulierum specula; quid [Col. 0691C] denique caetera omnia quae ad hoc, de quo loquimur, pertinent tabernaculum; quid etiam, ut nihil praetermisisse videamur, longitudinum, latitudinum, et altitudinum mensurae, quae in his erant rebus praenominatis; in expositionibus profecto Patrum orthodoxorum; et maxime in libro Venerabilis Bedae presbyteri, cujus est titulus de tabernaculo, plene, et plane potestis reperire. Quod si ita est, imo quia ita est, dignum nimirum et omnino justum est, ut Sancta sanctorum dicta non solum rata habeamus; verum etiam nostro silentio sufficientia judicemus, et nequaquam quod ipsi exposuerunt, nova nos expositione discutere praesumamus; utpote qui nec ad intelligenda quae dixerunt, sufficienter idonei sumus. [Col. 0691D] Verumtamen quia bonis vestris desideriis placuit, ut ex his, quae hic visibiliter depicta sunt, aliquid mystice loquamur, qualiter eorum quaedam allegorice intelligi debeant, vel etiam moraliter accipi possint; quaedam ex dictis sanctorum Patrum assumentes, quaedam ex nostris addentes in ipsa vobis pictura, prout poterimus, ostendemus. Ubi vero Patrum dicta ponimus, ibi eorum nomina in margine superscribimus; sed ad dicta nostra, nostrum superscribere nomen idcirco non placuit; ne forte, quamvis bene in aliquo diceremus, hac sola causa abjiceretur, si a nobis dictum fuisse agnosceretur.
LXXXVII. Tabernaculum igitur Christi sancta Ecclesia est; quia ab exordio mundi usque ad ultimum electum, qui in fine saeculi nasciturus est, per [Col. 0692A] tria tempora, per sex aetates pertingit. Tria tempora sunt, tempus naturalis legis, quod a mundi fuit principio, usque ad Abraham, a quo in circumcisione lex scripta quodammodo incipit. Tempus scriptae legis, quod ab Abraham usque ad Christi adventum, per quem gratia, et veritas facta est; fuit tempus gratiae, quod a primo Salvatoris adventu incoepit, et usque ad secundum, in quo judex vivorum, et mortuorum apparebit, durabit. Prima vero aetas ab Adam fuit usque ad Noe, habens annos mille sexcentos quinquaginta sex. Secunda, a Noe usque ad Abraham, habens annos ducentos nonaginta duos. Tertia, ab Abraham usque ad David, habens annos nongentos quadraginta duos. Quarta vero, a David usque ad transmigrationem Babylonis, habens annos [Col. 0692B] octingentos septuaginta tres. Quinta autem, a transmigratione Babylonis usque ad Christum, habens annos quingentos, octoginta quinque. Sexta vero aetas a primo Christi adventu usque ad secundum, ex qua quidem aetate jam anni mille centum octoginta transacti sunt. Septima nunc est in requie animarum; et octava erit in felicitate corporum resurgentium, quando et vitae hujus hebdomada finietur, et vitae alterius aeternitas succedet. Per haec itaque tria tempora, per has sex aetates cum ordinibus gestorum et dispositionibus eventuum secundum unitatem significationum et diversitatem sacramentorum unam in una fide salutem operantium, unum quoque Creatorem, unum etiam, eumdemque Salvatorem, sive adventum ejus praecedendo, sive subsequendo [Col. 0692C] concorditer clamantium; sancta Ecclesia in fide, spe, et charitate currens ab exordio saeculi usque ad finem, a labore ad requiem, a tenebris ad lucem, ad felicitatem ab aerumna, ab exilio ad patriam, a moerore ad gaudium, et a carcere tendit ad regnum, quasi quoddam tabernaculum, quod ab Altissimo sanctificatum, et inhabitatum, per multimoda cujusdam deserti pericula, per manus Levitarum ad quamdam portatur terram bonam, et spatiosam, terram decoram, et fecundam, terram denique lacte et melle manantem.
LXXXVIII. Hujus quoque sanctae Ecclesiae electi partim a mundi principio, usque ad Christi adventum; partim a Christi adventu, usque ad saeculi finem sanctae conversationi insistunt. Igitur bases 383 [Col. 0692D] tabernaculi tabulis per circuitum suppositae, sancti sunt ab exordio saeculi usque ad Salvatoris adventum in mundum venientes, qui Christi gratiam, et statum sanctae Ecclesiae in sexu utroque vel in dictis, vel in factis suis, vel etiam in interpretationibus nominum suorum praefigurabant. Tabulae quoque, quae eisdem basibus superponuntur, eisque innituntur, sanctos designant, qui post Christi adventum, usque ad finem vitae hujus in mundo apparent, et sanctorum praecedentium tam dictis, quam factis quasi quaedam quibusdam basibus tabulae innituntur. Hi vero sancti sanctam Ecclesiam in una fide et sanguinis sui effusione decorabant, et sanctae praedicationis luce illuminabant, et sanctis [Col. 0693A] sanctarum conversationum exemplis exornabant. Idcirco a prima basi, quae sub prima tabula parietis est australis, incipiens, in ea nomen primi patris Adae scribo, et post eum nomina sanctorum patrum, qui usque ad Salomonem fuerunt, in singulis basibus, singulis nominibus descriptis hoc modo: Adam, Abel, Seth, Enos, Enoch, Noe, Sem, Japhet, Melchisedech, Abraham, Isaac, Jacob, Ruben, Simeon, Levi, Judas, Dan, Nephtalim, Gad, Aser, Issachar, Zabulon, Joseph, Benjamin, Moyses, Aaron, Eleazar, Phinees, Josue, Caleb, Job, Aod, Samgar, Gedeon, Jephte, Samson, Elcana, Samuel, David, Salomon. Et haec nomina sunt sub basibus parietis australis. In basibus vero parietis septentrionalis scribo a prima basi primae tabulae orientalis incipiens: [Col. 0693B] Nathan, Gad, Semein, Achias, Elias, Elisaeus, Joiadas, Daniel, Ananias, Azarias, Misael, Osee, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Michaeas, Naum, Habacuc, Sophonias, Aggeus, Zacharias, Malachias, Ezechias, Josias, Ezechiel, Isaias, Jeremias, Jesus, Tobias, Nehemias, Jesus, Onias, Matathias, Judas, Jonathas, Simon, Joannes, Zacharias, Joseph. Et haec nomina sub basibus sunt parietis septentrionalis. Sub basibus quoque parietis occidentalis mulierum, quae in Veteri Testamento fuerunt, nomina scribo, incipiens a prima basi primae tabulae angularis ejusdem parietis ad austrum hoc modo: Eva, Sara, Rebecca, Lia, Rachel, Bala, Zelpha, Thamar, Raab, Debbora, Ruth, Anna, Bethsabee, Esther, Judith, Elisabeth. Haec itaque sunt sanctorum nomina [Col. 0693C] tam virorum, quam mulierum, quae hic sub horum trium parietum ponuntur basibus; qui sancti in mundo usque ad Christi adventum fuerunt: quorum nullus exstitit, qui non ejusdem Jesu Christi Domini nostri gratiam, statumque sanctae Ecclesiae vel in verbis, quae dicebant, vel in operibus, quae faciebant, vel in nominum saltem suorum interpretationibus praesignaret. Post haec imagines istorum sanctorum super nomina sua in ipsis depingo basibus a capite, quia eosdem, ut supra dictum est, sanctos eaedem bases designant, et sub eorum nominibus, quae sub basibus, et imaginibus scripta sunt, ab Adam, usque ad Nathan scribo hunc versum: Isti sunt sancti ab exordio saeculi, usque ad [Col. 0693D] Christi adventum in mundum venientes, et Christi gratiam, sanctamque Ecclesiam in utroque sexu, vel in dictis, vel in factis, vel etiam in nominum suorum interpretationibus praefigurantes. Hi namque omnes Veteris Testamenti sancti, sicut superius dixi, quid vel Christi gratia in eos, qui in ipsum crederent, factura esset; vel qualis Ecclesiae sanctae status per ejus adventum erat futurus, sive in dictis, quae protulerunt, sive in actibus, quos fecerunt, sive denique in nominum suorum, quae ex re habuerunt, expressionibus prophetarunt.
LXXXIX. Deinde in tabulis, quae basibus imponuntur, sanctorum nomina, qui in tempore gratiae fuerunt, apostolorum videlicet, martyrum, confessorum, cum iconibus suis superscriptis, pono in singulis singularum [Col. 0694A] tabularum summitatibus, duobus nominibus descriptis, et duabus iconibus superpositis, incipiens ab icone Domini nostri Jesu Christi, qui finis est legis, et initium gratiae, hoc modo scribo nomina ista: Joannes Baptista, Petrus, Paulus, Andreas, Jacobus, Joannes, Thomas, Jacobus, Philippus, Bartholomaeus, Matthaeus, Simon, Thaddaeus, Mathias, Barnabas, Marcus, Lucas, Timotheus, Titus, Stephanus, Linus, Cletus, Clemens, Sixtus, Cornelius, Cyprianus, Laurentius, Chrysogonus, Joannes, Paulus, Cosmas, Damianus, Ignatius, Alexander, Marcellinus, Petrus, Fabianus, Sebastianus, Vincentius. Et hi sunt in parte australi. In prima vero tabula parietis septentrionalis hoc modo scribere incipio, et haec sunt nomina, quae in hoc pariete scribo: [Col. 0694B] Gervasius, Protasius, Lambertus, Quintinus, Georgius, Vitalis, Dionysius, Mauricius, Hippolytus, Albanus, Oswaldus, Edmundus, Elphegus, Edwardus, Silvester, Leo, Gregorius, Ambrosius, Augustinus, Martinus, Nicolaus, 384 Remigius, Hilarius, Vedastus, Amandus, Germanus, Cuthbertus, Wilfridus, Joannes, Ceadda, Dunstanus, Severinus, Hieronymus, Eligius, Benedictus, Antonius, Leonardus, Aegidius, Guthlacus, Botulphus. Et haec nomina sunt in pariete septentrionali. In tabulis quoque parietis occidentalis scribo nomina sanctarum mulierum cum iconibus suis: primum quidem in prima tabula ejusdem parietis occidentalis ad austrum nomen B. Mariae, et post eam caeterarum, hoc modo: Maria Magdalena, Felicitas, Perpetua, Agatha, Agnes, Caecilia, [Col. 0694C] Lucia, Anastasia, Euphemia, Margarita, Catharina, Genovefa, Edeldrida, Brigida, Hilda. Hoc autem notandum quod omnes sanctos tam Veteris Testamenti, quam Novi a capite depingo; ita ut Adam sub Christo positus, sursum ad ipsum Christum manus, et oculos quasi devote tendat. Similiter et Eva sub Maria posita, manus ad eam et oculos erigat. Maria vero in una manu rosam, et in altera lilium tenet. Post haec supra icones Novi Testamenti, quae in summitatibus tabularum depictae sunt, uno ductu per circuitum trium parietum ab icone Domini Jesu, quae est in prima tabula parietis australis, usque ad iconem Gervasii, quae est in prima septentrionalis, hunc versum scribo: Isti [Col. 0694D] sunt sancti a primo Salvatoris adventu, usque ad finem saeculi in utroque sexu in mundum venientes, sanctamque Ecclesiam sub uno Domino in una fide, et uno baptismate, suique sanguinis effusione, et sanctae praedicationis lumine, cum exemplis bonorum operum exornantes, et illustrantes. Ab adventu namque Christi non deerunt in mundo, qui sanctam Ecclesiam vel bonae vitae exemplis decorent, vel sanctae praedicationis illustratione illuminent, vel sanguinis sui effusione exornent.
XC. Nunc ad tentorium, quod in introitu pendet, [Col. 0695A] accedo, et in eo haec verba per transversum scribo: Decus primitivae Ecclesiae. Praefatum namque tentorium in introitu tabernaculi pulchra colorum varietate contextum, ornamentum est primitivae Ecclesiae diversis virtutum floribus glorificum; de quibus scribit Lucas: Quia multitudinis credentium erat cor unum, et anima una, et non separatio erat in eis ulla, nec quisquam eorum, quae possidebat, aliquid suum esse dicebat; sed erant illis omnia communia (Act. IV, 32) . Inerat namque ei hyacinthus; quia coelestia cogitare, coelestemque in terris vitam ducere solebat. Inerat purpura; quia mori erat parata pro Christo. Inerat coccus bis tinctus; quia Dei et proximi dilectione flagrabat. Inerat et byssus retorta; quia continentia carnis et castitate [Col. 0695B] gaudebat. Super ipsas vero columnas per transversum scribo: Doctores primitivae Ecclesiae. Columnae namque illae, quibus tentorium suspendebatur, sancti sunt illius temporis doctores, de quibus Lucas: Virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi, Domini nostri (Act. IV, 33) . Quae nimirum bene quinque factae sunt propter totidem libros legis, quos quidem libros sub basibus earumdem columnarum posuimus; quibus necesse est, ut sancti doctores praedicationis suae verba praemuniant, et maxime qui primitivam Ecclesiam instituere, quae ex Hebraeorum populo congregata sola Mosaicae legis auctoritate noverat institui, cum necdum evangelica, et apostolica doctrina per orbem fulgeret. In aureis vero earumdem [Col. 0695C] columnarum capitibus per transversum scribo: Caput omnium sanctorum Christus. Nec incongruum videatur per quinque capita columnarum unum caput Ecclesiae Christum figurari; tot enim fuerunt capita, quot columnae, quia nimirum ipse Christus est Dominus omnium sanctorum, unum caput, et in seipso manet semper indivisibilis; sed singulis quibusque electis gratiam sancti Spiritus pro accipientium capacitate dividit. In aeneis quoque columnarum basibus per transversum scribo: Prophetae Veteris Testamenti. Ipsae namque bases aeneae, quibus columnae innituntur, prophetae sunt, quorum verbis apostoli, et apostolici viri in fide confirmantur. Haec de introitu tabernaculi allegorice diximus.
[Col. 0695D] XCI. Post haec in vecte illo, qui ab unius parietis summitate protenditur, uno ductu hunc versum scribo: Circumcisionem justificans ex fide Dominus Jesus, et praeputium per fidem (Rom. III, 30) . Hic namque 385 vectis Dominus est Jesus, qui quasi ab angulo, usque ad angulum pervenit; quia a plebe Judaica, quam prius vocavit, sese ad salvandam gentium multitudinem extendit, ut sicut in propheta lapis angularis dictus est (Isa. XXVIII, 1) , ita et in lege vectis etiam angularis nuncupetur. Juxta primam septentrionalis parietis tabulam scribo: Aquilo dat. Et juxta primam australis: Auster non prohibet. Meridianum namque tabernaculi latus, quod vergit ad [Col. 0696A] austrum, antiquam illam Dei plebem designat, quae lucem scientiae legalis jamdudum accipiens, amore sui Conditoris fervere solebat. Porro latus aliud, quod vergit ad aquilonem, eam, quae tenebris ac frigore infidelitatis usque ad tempus Dominicae incarnationis torpere non destitit, gentium multitudinem figurat. Sed ad utrumque hunc parietem iste se vectis extendit, quando non solum populum Judaicum, sed etiam gentilem ad fidem vocavit. Idcirco a prima tabula parietis australis, usque ad caput vectis in obliquum scripti sunt hi duo versus: Venerunt pastores festinantes, et invenerunt Mariam et Joseph et infantem positum in praesepio (Luc. II, 16) . Similiter a prima tabula parietis septentrionalis usque ad aliud praedicti vectis caput, hi duo versus in [Col. 0696B] obliquum scripti sunt: Intrantes Magi domum, invenerunt Puerum, et procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis obtulerunt ei munera, aurum, thus, et myrrham (Matth. II, 11) . Quae profecto omnia quomodo ad utriusque populi Judaici videlicet, et gentilis vocationem pertineant, satis evidenter patet. Hoc namque designat conjunctio parietis australis cum vecte, quod pastorum designat adventus ad puerum. Et hoc idem conjunctio parietis aquilonaris cum eodem vecte, quod ad eumdem puerum adventus Magorum. Juxta latitudinem vero parietis occidentalis desuper icones mulierum uno ductu ab uno angulo, usque in alium angulum scribo hunc versum: Universalis sanctae Ecclesiae adimpletio in fine mundi perficienda. Plaga namque occidentalis, [Col. 0696C] quae utrumque in se parietem recipiens aedificium tabernaculi consummat; recte adimpletionem totius sanctae Ecclesiae, quae in fine hujus mundi perficitur, designat, ad quam usque et operatio recta utriusque populi perseveratura quasi gemina longitudo parietis pertingit.
XCII. His itaque de parietibus tabernaculi allegorice depictis, ad ea quae in ipso, extra velum, tabernaculo sunt, manum verto; et juxta mensam, quae in Sancta ad aquilonem stat, quatuor facio gradus; duos ad utrumque caput hinc et inde, propter quatuor quae ad sacram Scripturam, quam eadem [Col. 0696D] mensa designat, pertinent; materiam videlicet ejusdem Scripturae, intelligentiam, dignitatem, et numerum librorum ejus. Materiam, de qua tractat; intelligentiam, secundum quam tractat; dignitatem, quam sublimiter tractat; libros, in quibus tractat. Materia quoque ejus sunt opera humanae retaurationis cum omnibus sacramentis, sive his, quae et ab exordio mundi usque ad Christi adventum fuerunt, et futuram hominum salutem ab initio promissam, in fine redditam, sine fine mansuram, vario modo pronuntiaverunt; sive his quae et ab eodem Salvatoris adventu in sancta Ecclesia usque ad finem mundi exercentur, et praedictam hominum salutem per ejus adventum exhibitam confirmant. Intelligentia [Col. 0697A] vero, secundum quam de hac materia tractat, quadripartita est: historia, scilicet, allegoria, tropologia, anagogia. Historia ad apertam rerum gestarum narrationem pertinet et in superficie litterae continetur, sicque intelligitur, sicut legitur. Allegoria vero aliquid in se plus continet, quia per id quod loquitur de rei veritate, aliquid aliud dat intelligendum de fidei puritate; et sanctae Ecclesiae mysteria sive praesentia, sive futura, aliquando dictis aliquando factis. semper autem figuratis, et velatis ostendit. Tropologia quoque et ipsa sicut allegoria in figuratis sive dictis, sive factis constat; sed in hoc ab allegoria distat quod allegoria fidem, tropologia vero aedificat moralitatem. Anagogia autem sive velatis, sive apertis dictis de aeternis supernae patriae [Col. 0697B] gaudiis tractat, et quae merces vel fidem rectam, vel vitam maneat sanctam, dictis vel apertis, vel opertis demonstrat. Historia itaque per sanctorum exempla, quae narrat, legentem ad imitationem excitat sanctitatis; 386 allegoria in revelatione fidei ad cognitionem veritatis; tropologia in instructione morum ad amorem virtutis; anagogia in manifestatione supernorum gaudiorum ad desiderium supernae felicitatis. Quia una his quatuor intelligentiis, quasi quibusdam pedibus sacra Scriptura incedit, eas ad quatuor pedes ejusdem mensae pono, ad singulos singulas; quia eas hi quatuor pedes designant. Dignitas quoque sanctae Scripturae in hoc est, quod prae cunctis saecularibus scripturis non solum voces, sed etiam res significativas habet; unde et ei omnes [Col. 0697C] artes, quas liberales appellant, subserviunt. Libri autem, de quibus hic loquimur, et qui de Scriptura tractant, partim ad Vetus Testamentum pertinent, partim ad Novum. Et Vetus quidem in tres ordines dividitur: in legem, cujus libri quinque sunt; in prophetas, quorum libri sunt octo: in hagiographa, ad quos libri novem pertinent: qui simul juncti viginti duos efficiunt, quot etiam elementa in Hebraico alphabeto sunt; ut tot libris sancta viri justi vita exerceatur ad sapientiam, quot litteris aetas tenera instruitur ad eloquentiam. Haec itaque quatuor, scilicet materiam sacrae Scripturae, intelligentiam, dignitatem, et numerum librorum ejus illi quatuor gradus innuunt, quos ad mensam, quae hanc, de [Col. 0697D] qua loquimur, Scripturam designat, posuimus, duos hinc inde ad utrumque ejus caput. Si autem prolixius de his scire volueris, lege primam partem libri Magistri Hugonis, cujus est titulus de Sacramentis. In mensa duodecim panes pono, qui cum in ea semper historialiter fuerint; tamen allegorice viros sanctos apostolica et doctrina imbutos, et operatione insignes, et tropologice spirituales illas quas Apostolus commemorat, exprimunt virtutes: videlicet charitatem, gaudium, pacem, patientiam, longanimitatem, bonitatem, benignitatem, mansuetudinem, fidem, modestiam, continentiam, castitatem; in quibus vitalis animae nostrae refectio consistit. Et hac mensa in tabernaculo stat in Sancta, ad aquilonem
[Col. 0698A] XCIII. Post haec in trunco candelabri, quod e diverso ad austrum stat, scribitur Christus: in hastili vero ejus, Ecclesia. De trunco itaque procedit hastile, quia robur, et sustentamentum Ecclesiae Christus est. Ipsum vero candelabrum, quod hic visibiliter depictum est, illum figuraliter exprimit. qui de ipso ait: Ego sum lux mundi (Joan. II, 12) . Quod bene, et aureum, et ductile fuit; quia Redemptor noster Dominus Jesus et ab omni peccato alienus fuit, et tamen passionis in se persecutiones suscepit. Quod etiam septem super se lucernas habuit; quia septem spiritualium graduum officia Dominus noster, quae corpori suo, sanctae videlicet Ecclesiae secundum septiformem Spiritus sancti gratiam distribuit, ipse ejusdem sancti Spiritus [Col. 0698B] plenitudinem habens in semetipso exhibuit: officium scilicet ostiariorum et lectorum, exorcistarum et acolytorum, subdiaconorum et diaconorum et officium presbyterorum. Qui quidem septem gradus una cum septem donis Spiritus sancti, quae sunt: Timor, pietas, scientia, fortitudo, consilium, intellectus, et sapientia (Isa. XI, 2) , ex cujus septiformis Spiritus munere sunt, juxta praedictas candelabri lucernas scribuntur, per quas ipsi designantur. Ostiariorum itaque officium in sua persona Dominus suscepit, quando, flagello de funiculis facto, vendentes et ementes ejecit de templo (Joan. II, 17) . Officium lectorum in se ostendit, quando in medio seniorum librum Isaiae aperiens, legit in eo: Spiritus Domini super me, evangelizare pauperibus misit me [Col. 0698C] (Luc. IV, 18) . Exorcistarum autem officio usus est, quando de Maria Magdalena septem ejecit daemonia (Luc. IV, 18) . Officium acolytorum se habere ostendit, quando dixit: Ego sum lux mundi (Joan. VIII, 12) . Subdiaconorum quoque officio usus est, quando facta coena cum discipulis, se praecinxit, et mittens aquam in pelvim, pedes discipulorum lavit, et linteo extersit (Joan. XIII, 5) . Sed diaconorum in se officium suscepit, quando post coenam proprio ore et propriis manibus sacramenta confecta dispensavit; et quando apostolos dormientes ad orationem invitavit, dicens: Vigilate, et orate (Matth. XXVI, 41) . Presbyterorum quoque officium in se excellenter exhibuit, quando ipse sacerdos, et hostia se ipsum in ara crucis [Col. 0698D] pro peccatis humani generis obtulit, et per proprium sanguinem sancta aeterna ingrediens (Hebr. X, 12) , coelestia, et terrestria pacificavit (Col. XX) . De his septem gradibus Salomon ait: Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem (Prov. IX, 1) . Sapientia namque domum sibi aedificavit, et septem columnas excidit; quia Dei sapientia Christus Jesus corpus humanum, in quo habitaret, suscepit, et praedicta, septem graduum in homine assumpto officia, exhibuit. Quod ergo apud Salomonem in sapientiae domo septem columnae, hoc apud Moysen in tabernaculi candelabro juxta sensum duntaxat allegoricum, septem 387 designant lucernae. Et haec de mensa, et candelabro allegorice dicta sint.
XCIV. Post haec in ipsius tabernaculi pavimento imaginem Salvatoris a capite usque ad ventrem in Sancta sanctorum; et a ventre usque ad pedes prominentem, in Sancta depingo, illamque ejus partem, quae in Sancta sanctorum est, induo candidis vestibus, illam vero quae in Sancta est, rubeis. Dominus namque noster Jesus Christus, Deus et homo est, in tribus essentiis, et duabus naturis una existens persona. Una siquidem persona est, quia idem filius hominis sine patre, Filius Dei ab aeterno sine matre. Tres in eo essentiae sunt: Verbum, caro, et anima. Naturae duae: divinitas et humanitas. Pars itaque imaginis, quae in Sancta [Col. 0699B] sanctorum est, sublimitatem designat divinitatis, quae ab aeterno regnat in coelo; pars vero illa, quae in Sancta, humilitatem humanitatis, quae ad tempus passionum dolores sustinuit in mundo. Intra Sancta sanctorum in ipsa imagine per transversum scribo: Candidus. Extra vero in Sancta in eadem imagine scribo similiter per transversum: Rubicundus. Ut ostendatur quia haec imago illum designat, de quo Sponsa in Canticis: Dilectus meus candidus, et rubicundus (Cant. V, 10) . Candidus in divinitate, rubicundus in humanitate. In divinitate profecto candidus est Dominus Jesus propter felicitatem, quam in natura illa aequalem cum Patre, et Spiritu sancto ab aeterno habuit. Rubicundus vero in humanitate, [Col. 0699C] qui rubrum habens indumentum in passione ejusdem humanitatis assumptae, cum sit formosus in stola sua, veniens tamen de eodem tinctas defert vestes de Bosra (Isa. LXIII, 1) . In ipsa imagine intra Sancta a pedibus pontificis stantis ad altare aureum, deorsum scribo hunc versum: Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Luc. IX, 33) . Et supra caput imaginis secundum latitudinem tabernaculi in Sancta sanctorum, ab uno pariete usque ad alium sub imaginibus, quae ibi sunt, uno ductu hunc versum scribo: Oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quod paravit Dominus diligentibus se (I Cor. II, 9) . Hos autem duos versus, quorum unus in sancta, alius vero in Sancta sanctorum scriptus est, gradibus distinguo. Ad versum, qui [Col. 0699D] vult venire, tres gradus pono, ad illa videlicet tria verba: Abneget, tollat, sequatur; ad verba singula singulos gradus. Hi namque tres gradus tria illa exprimunt, quae in hoc versu animae humanae ad imaginem Trinitatis factae Dominus Jesus proponit; videlicet servitutem, vilitatem, asperitatem. In abnegatione etenim sui, servitus; in bajulatione crucis, vilitas; in imitatione Christi, asperitas. Servitus namque est, abnegare quemlibet semetipsum sibi, et alterius se Dominio subjicere; vilitas vero est, crucem circumferre, quia vilitatis quondam signum crux esse solebat; Christum vero sequi asperum est, qui suo nos docuit exemplo, et instruxit praecepto, et contemnere quae carni dulcia sunt et suavia, [Col. 0700A] et quae dura vel amara sunt, amplecti. His itaque tribus Salvatoris sui praeceptis anima fidelis obediat, suscipiendo et in abnegatione sui servitutem, et in bajulatione crucis vilitatem, et in imitatione Christi asperitatem; ut quae per inobedientiam de statu trinae felicitatis ceciderat, humiliata afflictione horum trium per obedientiam resurgat.
XCV. Ceciderat namque a seipsa, a societate angelorum, et a visione ipsius Dei, id est a libertate, a dignitate, a felicitate. Libertatis namque est a seipso quemlibet possideri, nihilque omnino in seipso contra seipsum contradictionis sustinere. Talis ante peccatum fuit homo, quando et corpus suum spiritui, et spiritus subjectus fuit Conditori. At vero postquam per superbiam contra Creatorem [Col. 0700B] suum spiritus intumuit, non solum corpus spiritui, sed ipse etiam miro, et miserabili modo spiritus sibi ipsi in multis rebellis esse coepit; sicque seipsum homo possidere cessavit. Ad dignitatem vero pertinet angelis associari. Quam quidem dignitatem homo modo non habet, quia qui noluit intelligere, dum in isto honore esset, amissa societate angelorum, nunc non solum sociatus, sed etiam comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis. Nihil vero felicius quam Deum videre; quia haec est vita aeterna, ut cognoscamus Deum Patrem et quem ipse misit, Jesum Christum. Sed postquam ad concupiscendum interdictae arboris fructum exteriores oculos suos homo incautus aperuit, illos interiores, quibus Conditorem suum [Col. 0700C] videre debuit, damnabiliter clausit. Verum, ut ad haec tria homo revocaretur, ipse hominis Conditor 388 fieri dignatus est homo; et in humanitate sua, quam pars imaginis rubicunda innuit, trinam eidem homini afflictionem proponit; scilicet servitutem, vilitatem, asperitatem, ut percipere possit tria bona, quae perdidit, libertatem, dignitatem, et felicitatem. Ad tria namque illius versus verba, scilicet vidit, audivit, ascendit, hi tres gradus positi sunt, ad verba singula singuli gradus. Libertas namque tanta erit, quantam nullus oculus vidit; dignitas tanta, quantam nulla auris audivit; felicitas etiam tanta, quantam nullius hominis cor comprehendit. Et haec sunt, quae praeparavit Dominus diligentibus se (I Cor. II, 9) . Idcirco versum illum, scilicet: qui vult venire, [Col. 0700D] in humanitate posuimus. Istum vero, videlicet. Oculus non vidit, in divinitate; quia illa tria in humanitate sua Christus nobis proposuit: haec vero in divinitate praeparavit, ut illa sic in merito exerceamus, quatenus haec in praemio possidere mereamur. Sed prius in pictura nostra legendus est hic versus: Qui vult venire post me: etc. Deinde versus: Oculus non vidit; quia prius compati debemus, ut postmodum conregnare possimus (Rom. VIII, 17, II Tim. II, 12) . Legat itaque fidelis anima: Abneget semetipsum, ut possit acquirere, quod oculus non vidit. Legat: Tollat crucem suam, ut ad id possit pertingere, quod auris non audivit. Legat denique: sequatur me, ut digna sit conscendere ad [Col. 0701A] id, quod in cor hominis non ascendit. Sic abnegando semetipsum, id est, propriam voluntatem, pro servitute, quam sustinet, sui libertatem recuperet, quae erit in sui ipsius possessione, quam oculus non vidit; tollendo crucem suam, carnem videlicet suam cum vitiis, et concupiscentiis crucifigendo, pro vilitate, quam portat, dignitatem recuperet, quae erit in angelorum societate, quam dignitatem auris non audivit; sequendo Christum, id est, ejus passionem imitando, amissam recuperet felicitatem, quae erit in claritate suae visionis, quae in cor hominis non ascendit. Adhuc vero deorsum a dextris altaris incensi, in femore ipsius imaginis scribo: Rex regum. A sinistris vero ejusdem altaris in vestimento imaginis: Dominus dominantium, ut intelligatur, [Col. 0701B] quia haec imago illum designat, de quo in Apocalypsi scriptum est: Habebat in vestimento, et in femore suo scriptum: Rex regum, et Dominus dominantium (Apoc. XIX, 16) . Quod vero sit vestimentum Domini Jesu, quodve femur ejus, vel quare ille Filius hominis, cui data est omnis potestas in coelo, et in terra (Matth. XXVIII, 18) , et in vestimento humanitatis suae, qua induta est divinitas, scriptum habuit: Rex regum: vel in femore carnis, quae processit ex Virgine; Dominus dominantium, crebra expositione notissimum est.
XCVI. Praeterea in his duobus, in regno videlicet, quod super omnes reges et in dominio, quod super omnes habet dominantes, quaedam in [Col. 0701C] humanitate sua, quae nobis ad exemplum proposita est, singulis sanctae Ecclesiae fidelibus imitanda proponit. Reges namque quodammodo sunt stimuli vitiorum per tentationem pugnantes; quorum nimirum famuli et servi sunt, qui eorum suggestionibus consentiunt; quia, ut ait Dominus, omnis qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) . Et quilibet vir sanctus, istorum regum Rex, et horum dominantium Dominus est, quando eorum tentationibus non enormiter succumbit; sed regia quadam potentia, et virili quodam dominio ipsorum tyrannidem resistendo premit. Haec autem peccata, quorum hoc modo reges et domini esse debemus, septem sunt: superbia, invidia, ira, acedia, avaritia, gula, luxuria. Quae videlicet peccata ideo originalia, [Col. 0701D] et capitalia sunt, quia caeterorum omnium exordia et causae sunt. Et per haec septem tribus modis peccamus: cogitatione, locutione, opere. In cogitatione, per amorem carnis et amorem saeculi; in locutione, per arrogantiam et derogationem; in opere, per facinus et flagitium peccamus. Prima duo inquinant mentem; secunda duo linguam; tertia duo corpus. Prima etiam duo amorem Dei et patriae coelestis excludunt desiderium; secunda duo humilem peccatorum confessionem et veram de proximis exstinguunt aestimationem; tertia duo continentiam expellunt, et innocentiam. Sed quia et super praedicta septem regnare, et his tribus, videlicet cogitationi impurae, locutioni pravae, actioni nefariae quae tria ex illis septem procedunt, dominari debemus, [Col. 0702A] idcirco et ad illa septem exprimenda, juxta Rex regum septem gradus posuimus; et ad haec tria innuenda, juxta Dominus dominantium, tres nihilominus gradus depinximus. Post haec, quia quemlibet spirituale hoc dominium habentem per quod haec tria mala deprimuntur, quaedam in coelesti patria ex praesentia Deitatis praemii novitas, et virile hoc regnum, 389 quod septem illa criminalia peccata retundit, possidentem quaedam magnitudo mercedis ineffabilis manet; idcirco haec in dextra imaginis manu in Sancta sanctorum contra Dominus dominantium una tenetur rotula, in qua scriptum est: Ecce nova facio omnia (Apoc. XXI, 5) . Et in sinistra ejusdem manu contra Rex regum altera habetur rotula, in qua scriptum est: Merces mecum magna [Col. 0702B] reddere unicuique juxta opera sua (Apoc. XXII, 12) . Et quia tam novitas illa, quam magnitudo haec omni prorsus fine carebit, ideo juxta utramque rotulam viridis circulus ponitur: quia nimirum electorum praemia nullo fine marcescent; sed sine fine virescent, sicut in circulo nec initium, nec finis invenitur. In humanitate etiam, quae est in Sancta, in circulo deorsum, qui est subtus candelabrum, inter pedes imaginis scribo: Via, in fine vestimentorum ipsius imaginis. In divinitate autem sursum in aureo circuli centro, qui est super duo cherubin, in pectore ejusdem imaginis scribo: Vita, per transversum subtus barbam videlicet imaginis. In illo vero circulo, cujus media pars extra velum est, juxta altare incensi, media vero intra velum, subtus [Col. 0702C] arcam Testamenti scribo: Veritas. Ita ut duae syllabae hujus dictionis in exteriori sint medietate circuli, tertia vero syllaba in interiori. Sic autem haec tria verba in his tribus locis posita esse intelligenda sunt, ut intra hos tres circulos sit scriptus hic versus: Via, veritas, vita. Ipse namque Dominus de seipso in Evangelio dicit: Ego sum via, veritas, et vita (Joan. XIV, 6) . Ipse namque Christus Jesus, qui per hanc imaginem designatur, Via nobis, Veritas, et Vita. Via, ut eamus per eum; Veritas, ut post eum; Vita, ut ad eum. Per eum, ne aberremus; post eum, ne deficiamus; ad eum, ne moriamur. Deduc me Domine in via tua, et ingrediar in veritate tua: laetetur cor meum (Psal. LXXXV, 11) . Deducimur in [Col. 0702D] via, ut eamus, et ingredimur in veritate, ut curramus; laetificat cor nostrum, ut in aeternum vivamus. Item: Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria suscepisti me (Psal. LXXII, 24) . Tenuisti me, o Veritas, ne deficerem; deduxisti me, o Via, ne aberrarem; suscepisti me, o Vita, ne perirem. Vita itaque est in sancta, quam inter homines exercuit conversatione; Veritas in sana, qua mundum instruxit praedicatione, Vita in aeterna, qua suos beatificavit exsultatione Via in exemplo, Veritas in promisso, Vita in praemio. Via denique in humanitate, Vita in divinitate, Veritas in utraque. Ideo Via in humanitate, quia sanctae conversationis nobis in ea praebuit exemplum. Ideo Vita in divinitate, quia aeternae in ea [Col. 0703A] beatitudinis nobis largitur praemium. Veritas quoque ideo in utraque est, quia quod nobis in humanitate repromittit, in divinitate reddit. Et haec est causa, quare deorsum in Sancta, in ipsa videlicet humanitate, inter pedes ejus scripsi, Via: sursum in divinitate, quae est in Sancta sanctorum, Vita: et in Sancta simul, et in Sancta sanctorum, tam in humanitate, quam in divinitate, Veritas: quia idem ipse, ut superius jam dictum est, et Via est in exemplis, quae ostendit in humanitate, et Vita in praemiis, quae exhibet in divinitate, et Veritas in promissis, quae quidem in humanitate promittit, et in divinitate reddit.
XCVII. Juxta imaginem vero sursum in Sancta sanctorum a dextris scribuntur novem ordines [Col. 0703B] beatorum, qui in superna patria sunt, spirituum, cum iconibus suis; a sinistris vero ejusdem imaginis quamdam magnam iconem hominis a pectore sursum depingo; quia haec gemina creatura in coelo est: angelica scilicet, et humana. Sub angelis vero uno ductu versus imaginem scribo haec verba: Hic est, in quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I, 12) ; et sub icone hominis: Videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) . Juxta quam etiam iconem quatuordecim beatitudines scribo, quas in futuro habebunt sancti, quorum septem ad animam, septem ad corpus pertinent. Septem vero illae, quae ad animam pertinent, inter caput imaginis, et iconis scribuntur: scilicet, sapientia, amicitia, concordia, potestas, honor, securitas, gaudium. Aliae vero septem, quae [Col. 0703C] pertinent ad corpus, ex alia parte iconis ejusdem scribuntur: videlicet, pulchritudo, velocitas, fortitudo, libertas, sanitas, voluptas, diuturnitas. Inter has vero quatuordecim beatitudines supra caput iconis scribitur hic titulus: Genus humanum, quod est drachma decima. Ex illa etiam parte, ubi haec icon est, scribo: Termini populorum. Ex illa vero, ubi angeli sunt, scribo: Juxta numerum angelorum Dei: quia tanta illuc ascensura creditur multitudo hominum, quanta illic remansit multitudo angelorum. Singularum etiam iconum tam hominis, quam angelorum oculi ad faciem imaginis sunt conversi; quia tota et angelorum, et hominum beatitudo in visione Deitatis consistit. Praeterea campum, qui in Sancta [Col. 0703D] sanctorum est, colore saphirino, qui coeli habet speciem, quando serenum est, superinduo.
390 XCVIII. Campum vero. qui in Sancta, purpureo; quia praesentem Ecclesiam, quae passionum tentationes sustinet, Sancta designant; patriam vero coelestem Sancta sanctorum. His etiam duobus campis hos titulos impono; campo purpureo, qui in Sancta a dextris imaginis est, scribo: Micantes Pleiades (Job XXXVIII, 31) . Et contra hunc titulum supra in Sancta sanctorum, in campo Saphirino, a dextris similiter imaginis scribo: conjunctae sunt (ibid.) . Item in Sancta a sinistris imaginis contra Pleiades, e diverso, ex altera parte, ad aquilonem, in campo purpureo scribo: Gyrus Arcturi (Job XXXVIII, 31) . Et in Sancta sanctorum a sinistris [Col. 0704A] quae e diverso contra conjuncta sunt, scribo: dissipatus est. Hi vero quatuor tituli, quorum duo in Sancta, duo vero in Sancta sanctorum altrinsecus scripti sunt, ad illam pertinent sententiam, de qua Dominus beatum Job alloquitur in haec verba: Nunquid conjungere valebis micantes stellas Pleiades, aut gyrum Arcturi poteris dissipare (ibid.) ? Micantes stellae Pleiades, quae tractu quidem disjunctae, sed loco conjunctae sunt, singulos sanctae Ecclesiae electos designant, qui unam quidem, eamdemque de Creatore et Salvatore suo fidem habuerunt; sed non in uno omnes, eodemque tempore simul in mundo fuerunt. Per gyrum vero Arcturi assiduus sanctae universalis Ecclesiae in praesenti vita exprimitur labor; quae sancta Ecclesia semper quidem [Col. 0704B] fatigatur, sed nunquam vincitur; sicut Arcturus semper versatur, sed nunquam mergitur. Sed micantes Pleiades conjungentur, et gyrus Arcturi dissipabitur; quia electi quique simul in superna patria praesentialiter erunt, et a suo sancta Ecclesia labore universaliter tunc cessabit. Et haec est causa, quare in campo, qui in Sancta est, purpureo hos duos titulos posui: Micantes Pleiades, et, Gyrus Arcturi. Et in Saphirino, qui in Sancta sanctorum est, hos duos: scilicet, conjunctae sunt, et, dissipatus est; quia et singuli tunc electi in eadem erunt felicitate, qui licet hic disjuncti tempore, in una tamen, eademque fuerunt conjuncti fide; et sanctae Ecclesiae labor mutabitur in requiem, amaritudo in dulcedinem, exsilium in regnum, et in gaudium moeror. In [Col. 0704C] campo itaque purpureo et Pleiades in uno loco, licet non uno tractu, micant, et Arcturus gyrat; sed in saphirino et illae conjunctae sunt, et iste dissipatus est; quia in praesentis vitae pressuris, quam vitam purpureus exprimit campus et singuli quique electi, etsi non uno similiter tempore exstant, in una tamen fide coram Domino effulgent; et sancta Ecclesia catholica toto orbe diffusa, semper vincens multis modis laborat; sed in coelesti patria, quam campus designat Saphirinus, in Sancta sanctorum depictus, et electi singuli simul jungentur in requie, et sancta universalis Ecclesia a suo cessabit labore. Et haec de imagine, quae in pavimento tabernaculi depicta est, et de his, quae ad eam pertinent, allegorice [Col. 0704D] dicta sint.
XCIX. Hoc modo disposito tabernaculo interius, egressus de eo vado exterius ad atria, et ad altare holocausti, quod foris ad introitum atriorum est; ubi Levitam quemdam, vaccam rufam cum cultro, in eo immolantem depingo. Vacca haec rufa, quae hic visibiliter depicta est, illam innuit vaccam, de qua Dominus in libro Numeri ait ad Moysen: Praecipe filiis Israel, ut adducant ad te vaccam rufam aetatis integrae, in qua nulla sit macula, et quae non portaverit jugum (Num. XIX, 2) . Vacca haec juxta sensum allegoricum Dominum nostrum Jesum Christum secundum [Col. 0705A] humanitatem de Virgine sumptam innuit. Qui apte sexu femineo vacca dicitur propter infirmitatem carnis: quia dolores nostros ipse tulit, et infirmitates nostras ipse portavit (Isa. LIII, 4) . Rufa, et non alba dicitur, quia in similitudinem venit carnis peccati, qui, ut Apostolus ait: tentatus est per omnia pro similitudine absque peccato (Heb. IV, 15) . Sed in hac vacca nec macula fuit, nec jugum ipsa portavit; quia aliquorum in se nec sordes vitiorum, nec onera admisit peccatorum. Erat aetatis integrae, quia non solum omni malo caruit, sed etiam omne in se bonum habuit. Et immolabit eam, inquit, Eleazar (Num. XIX, 3) . Hanc quoque vaccam et nos quotidie immolamus, quando sacrosanctum Redemptoris nostri corpus fideliter sumimus. In altari itaque [Col. 0705B] holocausti vacca cultro secatur, quia partes quidem in sacramento facimus; sed ipsum a se non dividimus, nec separamus. Monstratur nobis foris species, in qua sensus noster erudiatur; sed servatur intus corporis incorruptio, in qua unitas ejus non dividatur. Et ubi pars, ibi est et totum; quia sicut in diversis locis potest esse unum, ita et in singulis partibus potest esse totum. Sub ipso quoque sacrificio tres gradus facio, quia cum unum sacramentum in altari sit, tria tamen 391 ibi discreta proponuntur: species visibilis, veritas corporis et virtus gratiae spiritualis. Species visibilis quae ibi visibiliter cernitur; veritas corporis et sanguinis, quae sub specie visibili creditur; gratia spiritualis, [Col. 0705C] quae cum corpore, et sanguine sumitur. Species oculo carnis videtur, veritas fidei puritate attingitur, virtus ob fidei meritum mediante corporali assumptione percipitur. Quod autem videtur secundum speciem, sacramentum est et imago illius, et quod creditur secundum corporis veritatem sacramentum illius est, quod percipitur secundum gratiam spiritualem. Et cum ibi haec tria in uno sint, in primo quidem signum invenitur secundi, in secundo autem causa tertii, in tertio virtus secundi, et veritas primi; ejusque et species apparet, cujus non est substantia, et latet substantia, cujus non apparet forma. Haec itaque illi tres gradus innuunt, quos in ipsa vacca posuimus.
C. Sed quia haec tria in uno sacramento et unum [Col. 0705D] sacramentum sunt, per transversum eorumdem trium graduum lineam traho, eosque conjungo. Ad labrum vero aeneum duos hinc inde sacerdotes, unum manus, alterum pedes lavantem pono. Duo hi sacerdotes Judaeorum, et sanctae Ecclesiae allegorice designant sacerdotium. Sacerdos ille, qui manus lavat, Veteris Testamenti sacerdotes exprimit; quibus corporalia sacrificia celebraturis satis erat exteriora in se opera mundare, quae opera exteriora per manus designantur, Sacerdos vero alius, qui pedes suos abluit, hujus nostri temporis sacerdotes exprimit; quibus ut pote verum Christi corpus et sanguinem Patri quotidie in remissionem peccatorum oblaturis sufficere non debet a flagitiis et facinoribus exterius se mundare, nisi ab impuris se [Col. 0706A] affectibus intrinsecus expurgent. Quae affectuum interiorum mundatio per pedum ablutionem denotatur. Pedes namque mentis, affectus ejus sunt, quae quasi tot passibus incedit, quot affectibus ad concupita, per desiderium, se extendit. Velle namque aliquid agere, jam mente ire est. Extra tentorium quoque ad orientem statuitur Moyses in manu tabulas Decalogi, prophetiam, quam de Christo protulit, tenens, et ad sacerdotes se lavantes verba dirigens, eos ita alloquitur, dicens: Lavamini, mundi estote (Isa. I, 16) . Quia lex nobis data per Moysen, ad spiritualem nos excitat purgationem. Cui unus eorum respondet dicens: Lavabo inter innocentes manus meas (Psal. XXV, 6) . Alter vero: Abluo pedes meos ingrediens domum Dei: quia praeceptis legalibus [Col. 0706B] spiritualiter obtemperare debemus. Ex altera vero parte Aaron est, et dixit: Introibo ad altare Dei (Psal. XLII, 4) . Quia etiam tentorii introitum summovens, et intrare volens, Levitam, qui vaccam immolat, alloquitur dicens: Immola Deo sacrificium laudis (Psal. XLIX, 14) . Qui idem Levita respondet: Voluntarie sacrificabo tibi, Domine (Psal. LIII, 8) . Hoc namque Aaron dicere, est sanctum, quod veneramur, sacerdotium, ad carnis nos mortificationem et verbis et exemplis excitare. Et nos quidem, quod hoc in loco Levita respondet, respondemus, si praelatorum sanctorum exhortationibus humilem praebemus assensum. Haec de his, quae ad altare holocausti, et ad aeneum labrum pertinent, allegorice in praesenti dicta sint.
CI. Dehinc ad atria, quae in circuitu tabernaculi sunt, manum mitto, et incipiens a columna illa, juxta quam Aaron velum submovens intrat, in circuitu per medium ipsorum tentoriorum uno ductu usque ad columnam, quae est contra Moysen, scribo hunc versum: Tabernaculi tentoria de bysso retorta facta, prima sunt rudimenta incipientium, carnis simul ac spiritus illecebras refraenantium. Sicut enim Sancta sanctorum eam, quae in coelis est, partem designant; et Sancta perfectam fidelium vitam in hoc duntaxat saeculo commorantium typice denuntiant: ita atrium tabernaculi quod exterius erat, prima [Col. 0706D] incipientium rudimenta demonstrat. Quae bene de bysso retorta erant, quia prima incipientibus cura impendenda est, ut illecebras carnis simul ac spiritus refraenent. Et quia illa atrii latitudo, quae ad orientem est, bonae nostrae conversationis, quae per fidem est, exprimit initium, idcirco super ipsa tentoria ad orientem a columna illa, quae est juxta vitulum, usque ad illam, quae est juxta leonem, uno ductu hunc versum scribo: Latitudo atrii orientem respiciens primordium est bonae conversationis a fide incipiens. Et quia alia atrii latitudo, quae occasum respicit solis, ubi, terminato labore diurno, soporis in nocte gratia succedit, tempus illud significat, quando cessante post mortem vita actuali, sanctorum requies, et merces speratur aeterna. Idcirco [Col. 0707A] super 392 ipsa tentoria ad occidentem a columna illa, quae est juxta hominem, usque ad illam quae est juxta aquilam, uno ductu sub iconibus Gersonitarum hunc versum scribo: Atrii latitudo respiciens occasum, requies, et merces aeterna est electorum post obitum.
CII. Rursum quia columnae, ante quas haec, de quibus loquimur, tentoria appendent, sanctos praedicatores, qui fidelium populis praesunt, designant, ideo a columna illa, quae est contra brachium Aaron, usque ad illam, quae est contra Moysen, uno ductu per circuitum deorsum sub tentoriis, et columnis hunc versum scribo: Columnae tentoria in altum tenentes, sancti sunt Doctores, suorum corda auditorum a terrenis contagiis extrahentes, et ad coelestia [Col. 0707B] desideria sustollentes; et haec, ne quid eis duplicatis inesse valeat, quasi vestem Domini diligenter extendentes. Item a columna, quae contra Moysen est, incipiens, usque ad illam, juxta quam Aaron velum submovet, sub ipso tentorio, quod ibi pendet, scribo hunc versum: Atrii introitus, sanctae Ecclesiae ingressus. Hoc namque per atrii introitum designatur. A columna vero illa, quae juxta leonem est, usque ad illam, quae juxta hominem posita est, in longum per medium Caathitarum hunc titulum pono: Centum in longitudine cubitos atrium habens, sancta Ecclesia est, pro aeterna in coelis vita laborem in se patientiae, et continentiae temporalis assumens. Ex alia vero parte, ab illa quae juxta aquilam est, columna per medium Meraritarum usque ad illam, [Col. 0707C] quae juxta vitulum erecta est, hunc titulum scribo: Centum in longitudine cubitos Ecclesia habet, quae suas ad bona opera ulnas propter vitam aeternam levat. Hoc modo atriis undique intitulatis, quia per sanctam Scripturam cui septem artes subserviunt, sancta Ecclesia contra errorum incursus protegitur et munitur, per tres eorumdem atriorum partes juxta summitates columnarum omnes tam Veteris, quam Novi Testamenti libros cum septem artibus, quas liberales vocant, scribo; ita ut in quatuor angulis eorum evangelistae quatuor depicti sint; ut ad orientem leo sit, qui nos in sanctae conversationis exortu ad boni operis excitet fortitudinem; ad austrum homo, ut per afflatum sancti Spiritus ad [Col. 0707D] mentis nos ducat rationem; ad occidentem aquila, ut contra virtutum occasum nos illustret per contemplationem; ad aquilonem vitulus, qui nos contra hostis antiqui suggestiones, qui per aquilonem exprimitur, ad carnis hortetur mortificationem.
CIII. Post haec per circuitum horum, de quibus locuti sumus, tentoriorum atrii quadam magna linea aliquantulum longe ab ea ducta per quadrum, quamdam magnam quadraturam, quae omnia supra memorata intra posita complectitur, facio; intra quam quadraturam, Moysen, et Aaron pono ad orientem, [Col. 0708A] et a Moyse superius archiepiscopum quemdam in eadem quadratura cum archidiacono suo; et superius ab Aaron episcopum cum suo similiter archidiacono depingo. Ad austrum quoque juxta lineam tentorii in medio quamdam magnam iconem hominis cum nomine Caath supra caput ejus inscripto, et juxta eum filios ejus Caathitas: videlicet sex a dextris per longum, et sex a sinistris compono, et sursum ab eis unum sacerdotem missam ad altare celebrantem; et diaconum dalmatica indutum, calicem ei ad aram offerentem, hinc inde duobus in locis depingo. Ad aquilonem vero juxta lineam tentorii scribo nomen Merari cum icone sua, et icones filiorum suorum sex a dextris per longum, et sex a sinistris seorsum ab eis. Ad occidentem autem nomen [Col. 0708B] Gerson eum icone sua, et iconibus filiorum ejus quatuor a dextris, et quatuor a sinistris ejus, pono seorsum ab eis. Rursum ad orientem manum verto, et supra Moysen et Aaron inter archiepiscopum, et episcopum, eorumque archidiaconos, de quibus superius locuti sumus, patriarcham Jerosolymitanum cum icone sua scribo, a quo iidem episcopi consecrati sunt. Ad austrum vero supra Caath patriarcham Antiochenum, hinc levitam, hinc sacerdotem a se quasi nuper ordinatos ad praedicandum excitantem, sacerdoti porrigentem rotulam, in qua scriptum est: Clama, ne cesses, quasi tub exalta vocem tuam (Isa. LVIII, 1) : et cum textu Evangelii, alteram Levitae, in qua scriptum est: Praedica verbum, insta opportune, importune [Col. 0708C] (II Tim. IV, 2) , pono. Ad Aquilonem autem supra Merari patriarcham Aquileiensem cum icone 393 sua, pono, subdiacono manipulum, et acolytho cereum in eorum ordinatione porrigentem. Ad occidentem quoque supra Gerson patriarcham Alexandrinum, cum icone sua, pono exorcistam, lectorem, ostiarium ordinantem, illisque tribus tres rotulas porrigentem, unam exorcistae, in qua scriptum est: Accipite, et habetote potestatem imponendi manus super energumenos, sive catechumenos; aliam lectori, in qua scribitur: Accipite, et estote verbi Dei relatores; tertiam vero ostiario, in qua scriptum habetur: Sic age quasi rationem redditurus Deo pro his rebus, quae his clavibus reconduntur; [Col. 0708D] cui etiam clavem tribuit.
CIV. Sic ergo Veteris et Novi Testamenti Levitis in circuitu tabernaculi dispositis, inscriptiones eorum hoc modo facio. Ad orientem inter tentorium et Moysen atque Aaron, ab uno cornu usque ad aliud, hunc versum scribo: Isti sunt Moyses, et Aaron, qui cum filiis suis excubant in custodiis tabernaculi (Num. I, 53) , habentes custodiam sanctuarii [Col. 0707] Non sic Vulg. Quam equidem dissonantiam videre est in versibus fere cunctis qui eodem modo usurpantur. โ ?ED. P. . Sursum vero ab hoc versu ab uno cornu usque ad aliud, ad exponendum hunc versum inter episcopos, et archidiaconos per patriarcham scribo versum istum: Isti sunt, qui sanctae Ecclesiae praesunt, benedictiones, et graduum spiritualium promotiones gratis largientes. [Col. 0709A] Archiepiscopi namque et episcopi spiritualis sanctuarii, id est, sanctae Ecclesiae custodiam habentes, et in ejus custodiis cum archidiaconibus suis et primiceriis, atque thesaurariis excubantes basilicas consecrant, altaria inungunt, chrisma conficiunt, manus impositionem, et communem super populum benedictionem habent; officia, et ordines ecclesiasticos distribuunt, sacras quoque virgines benedicunt. Ad austrum per medium filiorum Caath ab uno cornu usque ad aliud uno ductu scriptus est hic versus: Isti sunt Caathtiae, qui in commotione castrorum sancta illa, quae in tabernaculo erant, propriis humeris in vectibus ferebant (Num. IV, 15) . Et paulo superius ab hoc versu per capita ipsorum Caathitarum hunc numerum pono: [Col. 0709B] Duo millia, septingenti, quinquaginta (Num. IV, 36) . Tot erant filii Caath a triginta annis et supra, usque ad annum quinquagesimum, qui ad austrum tabernaculi metabantur castra. Sursum per capita sacerdotum, et diaconorum, atque per patriarcham uno ductu ab oriente usque ad occidentem hunc versum scribo: Isti sunt in sancta Ecclesia Christi sacramenta conficientes, et confecta populo Dei distribuentes, baptizantes, et verbum vitae praedicantes. Sacerdotes namque corpus Christi, et sanguinem debent conficere; diaconi vero confecta populo Christiano distribuere et utrique praedicare, catechizare, et baptizare debent. Ad aquilonem quoque ab uno cornu usque ad aliud per medium filiorum Merari uno ducto scribo hunc versum: Isti sunt [Col. 0709C] Meraritae tabulas tabernaculi, et bases columnas, et vectes portantes (Num. IV, 31) . Sursum vero ab hoc versu per capita ipsorum Meraritarum hunc numerum pono: Tria millia, ducenti. De sursum vero per capita: Vasa corporis, et sanguinis Christi ad altare offerentes, epistolam legentes, et proximis opera lucis ostendentes. Subdiaconi namque, qui et แฝฯฮฟฮดฮนฮฌฮบฮฟฮฝฮฟฮน Graece dicuntur, levitis subserviunt, vasa corporis et sanguinis ipsi ad altare offerunt, urceum quoque ad aquam, mantile et manutergium episcopo tenent. Acolythi vero dum legitur Evangelium, cereos tenent, unde et ceroferarii latine dicuntur, non ut hujus aeris tenebras illuminent, sed ob hoc, ut, sicut visibile lumen manibus gestant, ita opera [Col. 0709D] lucis proximis ostendant.
CV. Ad occidentem quoque ab uno cornu in aliud per medium filiorum Gerson uno ductu hunc versum scribo: Isti sunt Gersonitae, tabernaculum, et atrii portantes tentoria, parietum, et tecti operimenta (Num. IV, 25) . Sursum ab hoc versu per capita ipsorum Gersonitarum hunc numerum pono: Duo millia sexcenti triginta (ibid. 4) . Et paulo sursum ab hoc versu, ab austro usque ad septentrionem per capita ostiariorum, lectorum, exorcistarum, atque per patriarcham uno ductu hunc versum scribo: Isti sunt Ecclesiae ostia custodientes, verbum Dei ministrantes, ab obsessis spiritus immundos ejicientes. Ostiarii etenim, qui in Testamento Veteri janitores vocabantur, Ecclesiae claves custodiunt, horis [Col. 0710A] competentibus templum lacudunt, et aperiunt, fideles recipiunt, infideles et excommunicatos non recipiunt. Lectores quoque verbum Dei annuntiant, propheticas in Ecclesia lectiones recitant. Exorcistae autem super catechumenos sacramenta faciunt apertionis, spirituale habentes imperium super immundos spiritus, ut eos de obsessis ejiciant. Horum vero omnium iconum, tam Veteris videlicet, quam Novi Testamenti clericorum imagines per circuitum tentoriorum atrii competenter depingo: sacerdos missam ad altare celebrat; diaconus ei calicem offert; subdiaconus epistolam legit, acolythus accensum cereum in manibus tenet, ostiarius clavem tenens ostium aperit, lector 394 lectionem recitat; exorcista immundum ab homine spiritum [Col. 0710B] ejicit. Hoc itaque modo tam Veteris, quam Novi Testamenti ministros circa tabernaculum disposui.
CVI. Post haec omnia ad orientem supra patriarcham Jerosolymitanum pono nomen, et imaginem Petri apostoli, et caeterorum apostolorum Principis. Unde et Cephas a Domino dictus est, habens claves in manu traditas sibi a Domino; quibus quaecunque ligavit super terram, ligata erant et in coelis; et quaecunque solvit super terram, soluta erunt et in coelis (Matth. XVI, 19) . Post Petrum vero intra quamdam quadraturam, quae per circuitum usque ad eamdem Petri imaginem undique porrigitur, aliorum apostolicorum virorum, qui suae post eum sedis apostolicae in Ecclesia Romana fuere successores, ponuntur icones, easdem tenentes in manibus claves; [Col. 0710C] ita ut singulorum nomina singulis iconibus subtus ponantur, hoc modo.
Petrus, Linus, Cletus, Clemens, Anacletus, Evaristus, Alexander, Sixtus, Telesphorus, Higinus, Pius, Anicetus, Sother, Eleutherius, Victor, Zephytrinus, Calixtus, Urbanus, Pontianus, Antherus, Fabianus, Cornelius, Lucius, Stephanus, Sixtus, Dionysius, Felix, Eutichianus, Caius, Marcellinus, Marcellus, Eusebius, Melchiades, Sylvester, Marcus, Julius, Liberius, Felix, Libertus, Damasus, Siricius, Anastasius, Innocentius, Zosimus, Bonifacius, Coelestinus, Sixtus, Leo, Hilarius, Simplicius, Felix, Gelasius, Anastasius, Symmachus, Hormisda, Joannes, Felix, Bonifacius, Joannes, Agapetus, Silverius, Vigilius, [Col. 0710D] Pelagius, Joannes, Benedictus, Pelagius, Gregorius, Sabinianus, Bonifacius, Deusdedit, Bonifacius. Honorius, Severinus, Joannes, Theodorus, Martinus, Eugenius, Vitalianus, Adeodatus, Domnus, Agatho, Leo, Benedictus, Joannes, Conon, Sergius, Joannes, Joannes, Sisinnius, Constantinus, Gregorius, Gregorius, Zacharias, Stephanus, Paulus, Constantinus, Stephanus, Adrianus, Leo, Stephanus, Paschalis, Eugenius, Valentinus, Gregorius, Sergius, Leo, Benedictus, Paulus, Stephanus, Nicolaus, Adrianus, Joannes, Martinus, Adrianus, Stephanus, Formosus, Bonifacius, Stephanus, Romanus, Theodorus, Joannes, Benedictus, Leo, Sergius, Anastasius, Lando, Joannes, Leo, Stephanus, Martinus, Agapetus, Joannes, Leo, Benedictus, Joannes, Benedictus, Domnus, [Col. 0711A] Bonifacius, Benedictus, Joannes, Joannes, Gregorius, Joannes, Sylvester, qui et Gerbertus, Joannes, Joannes, Sergius, Benedictus, Joannes, Benedictus, Sylvester, Gregorius, Clemens, Damasus, Leo, Victor, Stephanus, Benedictus, Nicolaus, Alexander, Gregorius, Victor, Urbanus, Paschalis, Gelasius, Calixtus, Honorius, Innocentius, Coelestinus, Lucius, Eugenius, Anastasius, Adrianus, Alexander. Hos viros apostolicos una cum Petro, cujus et locum tenent, et officium exercent, idcirco in tam sublimi loco posuimus, quia ipsi sunt sanctae universalis Ecclesiae capita, et praelati omnium praelatorum ejus. Ipsos enim papas, id est, patres Patrum, mos solet ecclesiasticus appellare, et ut sic vocarentur instituit. Ipsi quippe sunt principales, et maximi sedis apostolicae [Col. 0711B] in Ecclesia Romana successores; unde et ipsos specialiter apostolicos sancta Ecclesia vocare consuevit. Quos ideo in pictura nostra super omnes Ecclesiae personas in eminentibus et summis locis, in quibusdam excelsis thronis, et sublimibus consistoriis posuimus, quia eis vice beati Petri apostolorum Principis praesidentibus omnis ordo Ecclesiasticus obtemperare debet; qui soli singulari praerogativa praecelsae dignitatis claves habent ligandi et solvendi omnia super terram.
CVII. Deinde in ipsa linea crocea, quae deorsum ab his viris apostolicis omnia infra conclusa circumplectitur, per circuitum uno ductu hunc versum scribo: Summa Levitarum, qui ad ministrandum Domino a triginta annis, et supra usque ad [Col. 0711C] annum quinquagesimum connumerati sunt octo millia sexcenti octuaginta (Num. IV, 48) . Tot namque erant. Quem quidem in se spiritualiter habent numerum etiam novi Levitae, dum perfecte in se quinque sensuum incorruptionem, et munditiam in spe futurae resurrectionis sollicite observare student. Solent namque in Scriptura sacra per numerum quinarium quinque corporis sensus accipi; per centenarium perfectio; per octonarium resurrectio; per millenarium vero, qui omnes intra se continet numeros, et ultra quem numerus non est, plena illa, quae omne desiderium superat, promissorum divinorum exhibitio (Luc. VI, 38) . Illa videlicet exhibitio, quam Dominus in Evangelio mensuram bonam, et confertam, [Col. 0711D] et coagitatam, et supereffluentem appellat (Isa. LXIV, 4) . Quam et Isaias dicit nec oculum vidisse, nec aurem audisse, nec in cor hominis ascendisse. De qua Apostolus breviter dicit: Et erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV, 28) . Igitur spirituales nostri temporis ministri et quingenti sunt, dum sancte vivunt; et octuaginta sunt, dum 395 recte credunt, et octo millia sunt, dum ideo tam fidem rectam, quam sanctam student habere conversationem, ut plenam, quam post generalem resurrectionem mortuorum electis suis justus dabit Judex, felicitatem consequantur. Idcirco in fine hujus longi versus qui in hac linea crocea uno ductu a Petro apostolo, usque ad eumdem Petrum scriptus est, tres gradus posui, unum ad octuaginta, secundum [Col. 0712A] ad quingenta, tertium ad octo millia: ut ostendatur hic numerus ad sanctae Ecclesiae ministros pertinere. Et inter octuaginta scribo: Fides recta; et inter quingenta: Vita sancta; et inter octo millia: Felicitas plena. Quia sanctae Ecclesiae ministri et hic recte credunt, et sancte vivunt, et ibi plenam felicitatem habebunt. Posthaec ab una parte imaginis Petri, usque ad aliam partem ejusdem imaginis undique per circuitum uno ductu in quadam linea quadrata, quae a praedicta imagine, usque ad eamdem imaginem porrigitur, hunc versum scribo: Isti sunt speciales sanctae universalis Ecclesiae patres, et praelati omnium praelatorum ejus, quibus universis sanctae matris Ecclesiae filiis praesidentibus, et speciali dignitatis praerogativa claves habentibus [Col. 0712B] ligandi, et solvendi omnia, super terram obtemperare universus ordo ecclesiasticus debet; quia hic versus duobus in principio sui gradibus distinguitur, per quos illae claves exprimuntur. Nam claves quae Petro, ejusque successoribus a Domino collatae sunt, nihil aliud sunt, nisi potestas aperiendi et claudendi, atque inter admittendos, et excludendos discretio.
CVIII. Sic clericis circa tabernaculum ordinatis, laicos fideles circa idem tabernaculum, foris tamen a clericis dispono; quia nimirum laici fideles, licet in ipso tabernaculo sanctae Ecclesiae officium spirituale sicut clerici non habent, ad eam tamen per fidem [Col. 0712C] et bona opera pertinent. Primum itaque antiqui temporis laicos videlicet per tribus circa praedictum tabernaculum, et intra quamdam magnam quadraturam, quam modo facio, per quatuor ejus partes cum nominibus et iconibus suis pono, tribus tribubus et singulis partibus in medio earum loco distributis. Ad orientem ponitur Judas; et ex una parte ejus Issachar, et ex alia Zabulon. Ad austrum Ruben cum Simeon, et Gad. Ad occidentem vero Manasses cum Ephraim, et Benjamin. Ad aquilonem quoque Dan cum Aser, et Nephtalim. Hoc autem notandum, quod in medio singularum partium loco ternae per circuitum tribus ponuntur; ad singulas etiam partes sub ipsis iconibus scribitur [Col. 0712D] numerus hominum earumdem tribuum a viginti annis, et supra. Ad orientem, centum, octuaginta sex millia, quadringenti. Ad Austrum, centum quinquaginta millia, et mille quadringenti, quinquaginta. Ad occidentem, centum octo millia, centum, Ad aquilonem, quinquaginta septem millia, sexcenti. Et quae tribus in una parte circa tabernaculum castra ponebant, et quae in alia, sub ipsis tribubus pono. Dehinc ad orientem, ubi tres tribus positae sunt, conjugatos, nuptias celebrantes, et thoro immaculato legitime utentes, depingo. Ad austrum quoque eumdem patremfamilias depingo duobus in locis; in uno cibum esurienti, in altero potum porrigentem sitienti. Ad occidentem bis depictus est, idem paterfamilias: hinc nudum vestiens; hinc [Col. 0713A] hospitem colligens, peregrinum videlicet in domum suam inducens. Ad aquilonem idem in una parte infirmum visitat; in altera quemdam incarceratum, habentem manus et pedes ligatos consolatur. Haec siquidem sex opera misericordiae sunt, quae in Evangelio specialiter a Domino enumerantur: in quibus perfectio bonorum operum significatur. Istis operibus fideles laici terrena licite possidentes, in quatuor mundi partibus degentes, quasi per quatuor tabernaculi partes locati insistunt, et in eis proximis propter Deum compatiuntur, ut misericordiam ab ipso Domino invenire mereantur. Post haec ad orientem per medias icones ab uno cornu usque ad aliud uno ductu hunc versum scribo: Isti sunt in nuptiis legitimis, et immaculato thoro, [Col. 0713B] licite utentes mundo, propter sex opera misericordiae, quae exercent, ad tabernaculum pertinentes. Ad austrum vero ab oriente usque ad occidentem scribo versum istum: Isti sunt Christum in membris suis et esurientem cibantes, et sitientem potantes. Ad occidentem vero, ab uno cornu usque ad aliud, uno ductu scriptus est hic versus: Isti sunt Christum in membris suis et nudum cooperientes, et hospitem colligentes. Ad aquilonem autem uno ductu 396 ab occidente usque ad orientem hic versus habetur: Isti sunt Christum in membris suis et infirmum visitantes, et incarceratum consolantes.
CX. Post haec ad orientem imperatorem Romanum, diadema in capite aureum, et in una manu evaginatum gladium, in altera vero sceptrum habentem [Col. 0713C] aureum, et annulum in digito aureum, armiliam nihilominus in dextero brachio auream, et ipsum imperatorem purpura vestitum depingo: quia sicut Dominus papa caput est clericorum, ita imperator caput est laicorum. Et sicut Dominus papa patriarchas, vel primates, archiepiscopos, et episcopos, caeterosque sub se praelatos habet ecclesiasticos, qui eidem sub se sanctae Ecclesiae praesunt, ita imperator alias habet sub se potestates, duces videlicet, et comites, magistratus, et judices, praefectos, et principes, qui secundum instituta legum, et consuetudines rationabiles, rectam sub se justitiam exercent. Haec autem imago, quae hoc in loco visibiliter depicta est, magnum et illustrem [Col. 0713D] innuit imperatorem Constantinum, qui primo loco post duos Philippos imperatores, qui primi imperatorum Romanorum Christiani exstiterunt, qui et diversis in locis fraude Decii successoris sui circumventi et occisi sunt. Tanta devotione fidem suscepit, tantoque mentis fervore baptismi gratiam consecutus est, ut in vera confessione, et sancta conversatione ad verum, ac vivum se Deum ex toto corde converteret, Christianissimus ac fidelissimus existens, ecclesias devote construens, servos Dei, ad sacri altaris ministros in magna apud se reverentia et honore complectens, et publico edicto praecipiens, ut per totum Romanum imperium idolorum templa clauderentur, et Ecclesiae aedificarentur. De quo Ethelberto, regi anglorum, [Col. 0714A] ita beatus papa Gregorius scribit: Constantinus quondam piissimus imperator Romanam rempublicam a perversis idolorum cultibus revocans, omnipotenti Deo, Domino nostro Jesu Christo secum subdidit, seque subjectis populis tota ad eum mente convertit. Unde factum est, ut antiquorum principum nomen suis vir ille laudibus vinceret, et tanto in opinione praedecessores suos, quanto in bono opere superaret. Denique memoratu incredibile est, quam brevi ejus studio sancta late per totum orbem creverit Ecclesia, et quantus ei erga sumptus aedificandarum Ecclesiarum fuerit ardor. Nam cum edicto publico per totum ejus imperium aedificarentur Ecclesiae, ipse ad hoc peragendum ex regiis thesauris pecunias profluentissime conferebat. Scribebat [Col. 0714B] insuper singulis civitatibus regni sui, ut populus episcopis ministraret de regali fisco, unde sanctae ecclesiae perficerentur. Fide quippe Dei ejus animus aestuabat, et benignum ejus ingenium atque clemens bonis operibus pascebatur.
CXI. Post hunc, de quo loquimur, Constantinum, intra quamdam quadraturam, quae per circuitum usque ad eumdem Constantinum porrigitur, aliorum imperatorum ponuntur icones, eisdem insignibus decoratae: ita ut singulorum nomina singulis iconibus subscribantur. Julianum quoque Apostatam, filium cujusdam Constantii fratris Constantini Magni, ex patre Constantino, non ex matre Helena, cum imperatoribus istis non depingimus; quia licet quidam ex aliis imperatoribus haereticis [Col. 0714C] consenserint, et eorum decepti erroribus servos Dei graviter plerumque afflixerint, nullus tamen eorum ex toto paganus effectus cultura se maculavit idolorum. Hic autem cum ex clerico factus fuisset imperator, impudenter sanctum baptisma diluens sanguine sacrificiorum, cuncta faciebat quibus placari daemones solent. Reseravit enim templa gentilium, et factus est Christianorum caeteris persecutoribus callidior persecutor. Nam non vi neque tormentis, sed praemiis, honoribus, blanditiis, et persuasionibus majorem pene populi partem, quam si pulsaret atrociter, expugnavit: militiae quippe cingulum, et procurationem provinciarum, et officium jurisdicendi Christianis non debere [Col. 0714D] committi dicebat, utpote quibus lex propria gladio uti vetuisset. Unde militibus publico postmodum praecepit edicto, ut aut sacrificarent, aut militiae cederent. Ob has itaque, aliasque multimodas illius impietates inter alios imperatores ipsum in pictura nostra non ponimus, utpote quem non pertinere ad tabernaculum Ecclesiae non ignoramus. Hos autem imperatores usque ad Constantinum Irenes filium perducimus, post quos ad reges Francorum imperium devolutum est Romanum. Rogatus siquidem ab Adriano papa magnus, et gloriosus rex Francorum Carolus, regis Pipini et Bertrandae reginae filius, contra Desiderium Longobardorum regem, intravit Italiam, Papiam cepit, Desiderium 397 occidit, omnemque Longobardiam sibi [Col. 0715A] subegit. Idem etiam postea Romam ingressus primus ibi de gente Francorum imperii, et Augusti nomen sumpsit, eosque qui Leonem papam dehonestaverant, deponendo in exsilium misit. Itaque post Constantinum, Irenae filium, reges Francorum ponimus, priora tempora repetentes, et incipientes a Clodovaeo, qui sextus rex Francorum fuit, et primus regum ejusdem gentis a beato Remigio baptizatus est, et eos usque ad Ludovicum Lotharii filium perducimus, qui rex ex clerico factus, a Francis captus, Lauduni interiit: in quo progenies Caroli magni in regibus Francorum defecit.
CXII. Post hunc Ludovicum, reges ponimus Francorum qui de genere Hugonis Capeti fuerunt, et perducimus eos usque ad hunc, qui in praesenti est, [Col. 0715B] Philippum Ludovici filium, qui fuit Ludovici, qui fuit Philippi, qui fuit Henrici, qui fuit Roberti, qui fuit Hugonis Capet. Post hunc vero Philippum reges ponimus Anglorum, perducentes eos ab Alfredo rege Christianissimo, usque ad hunc Henricum tertium, secundi Henrici filium. Et post hunc Henricum reges quosdam Scotorum ponimus a Malcolmo, qui Christianissimam reginam Margaretam, quae fuit mater excellentissimae reginae Mathildis, uxoris Henrici primi, regis Anglorum, et matris Malthildis imperatricis, quae postea nupsit Walfrido comiti Andegavensi, et peperit ei Henricum secundum regem Anglorum, et patrem hujus Henrici tertii regis Anglorum, in conjugium sumpsit, eos perducimus usque ad hunc Wilhelmum regem Scotorum, cujus fuit [Col. 0715C] pater comes Henricus; hujus pater religiosus rex David, cujus mater fuit sanctissima femina Margareta, praecellentissima regina Scotorum, nominis sui splendorem morum praeferens sanctitate. Hujus pater Edwardus, qui fuit filius Edmundi regis invictissimi, cujus pater Edbelredus, cujus pater Edgarus Pacificus, cujus pater Edmundus, cujus pater Edwardus Senior, cujus pater nobilis Elvredus, qui fuit filius Ebelviphi regis, qui fuit regis Egberti, cujus pater Elemundus, cujus pater Effa, cujus pater Eppa, cujus pater Ingles, cujus frater fuit famosissimus rex Ine nomine: quorum pater Ceonredus, qui fuit filius Ceonwaldi, qui fuit Cutha, qui fuit Cuthwin, qui fuit Eculin, qui fuit Cheuric, qui fuit Cerodae, qui fuit Ceordaic, qui fuit Alefa, qui [Col. 0715D] uit Elsa, qui fuit Gennis. Iste fuit caput gentis suae, a quo tota gens illa nomen accepit: cujus pater Wig, cujus pater Frewine, cujus pater Fredgar, cujus pater Brand, cujus pater Beldeg, cujus pater Woden, qui fuit filius Frabewald, qui fuit Frelof, qui fuit Frebewulf, qui fuit Fingolduf, qui fuit Beta, qui fuit Geatwa, qui fuit Beu, qui fuit Sedwa, qui fuit Heremod, qui fuit Itermod, qui fuit Hatur, qui fuit Wala, qui fuit Peadwig, qui fuit Sem, cujus pater Noe, cujus pater Lamech, cujus pater Mathusalem, cujus pater Enoch, cujus pater Jareth, qui fuit filius Malalee, qui fuit Cainan, qui fuit Enos, qui fuit Seth, qui fuit filius Adam, patris [Col. 0716A] omnium. Seth natus est pro Abel, quem occidit Cain. Sicut autem in Abel Christi passio, ita et in Seth Christi est resurrectio figurata. Seth enim Hebraicum nomen est, et lingua Latina dicitur resurrectio.
CXIII. Ab hoc igitur Seth ducitur generatio usque ad Enoch, qui vivus a Deo translatus cum sancto Elia Antichristi praestolatur adventum. Inde venitur ad Noe, qui solus cum filiis et uxoribus, mundo pereunte, meruit salvari: cujus primogenitus Sem a patre meruit benedici. Dicunt Viderhem fuisse sacerdotem summi Dei, et postea Melchisedech fuisse vocatum, qui in figura sacerdotii nostri panem offerebat et vinum. Unde et in Psalmis Christo dicitur: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) . Ab isto [Col. 0716B] igitur Sem genealogia ducitur usque ad Woden, qui fuit tantae auctoritatis apud suos, ut feriam quartam, quam gentiles Romani diem Mercurii appellabant, ejus nomini consecrarent. Quae consuetudo ab Anglis hodie servatur; vocant enim eumdem diem Wodnesdei [ nunc Wenesday] id est diem Woden [Col. 0715D] Woedensdagh. . Porro a Woden linea cognationis tenditur usque ad Getham, qui et ipse tantae sapientiae habitus est et virtutis, ut a paganis pro Deo coleretur. Inde proceditur ad Christianissimos reges Angliae Ingles, et Ine. Quorum Ine, cum potentissimus regum Angliae esset, relicto regno, profectus est peregrinus Romam; ibique feliciter peregrinans, tandem ad coelestem mansionem felicius conscendit. Ab Ingles vero linea cognationis tenditur usque ad [Col. 0716C] Hecbrith, qui tantae fuit probitatis, ut universam 398 Angliam ex australi parte Humbrae, quae pluribus regibus eatenus divisa subjacuerat, suo sub jugaret imperio, et ita primus omnium monarcha Angliae diceretur. Hujus filius fuit Ebeluph, futuri certe generis sui splendidissimum caput, et de quo sanctissimi fructus orirentur pretiosissima radix. Hic in regno terreno semper meditabatur coelestia, ut manifeste daretur intelligi, eum non victum cupiditate, sed charitate provocatum, alienae necessitati consulere regnando, non suae voluntati dominando satisfacere. Erat enim pater orphanorum, et judex viduarum, Ecclesiarum defensor, propagator monasteriorum. Eleemosynis sane sic operam dabat ut totam terram suam pro Christo decimaret, et [Col. 0716D] partem decimam per Ecclesias monasteriaque divideret. Tandem cum multo apparatu Romam profectus, integro anno ibi perendinavit, loca sancta frequentans, et orationibus vacans, et vigiliis, eleemosynas multas pauperibus erogans. Sed et ecclesiis beatissimorum apostolorum Petri et Pauli, ipsique summo pontifici per regiam munificentiam plurima largitus est munera, et sic cum multarum virtutum stipendiis reversus in Angliam, post biennium inter filios regnum sapienter divisit, per singula territoria sua pauperes alendos, ac vestiendos distribuit, thesauros suos misericorditer dispersit, et dedit pauperibus, ex quibus non modicam portionem ecclesiis [Col. 0717A] apostolorum Romae, et summae sedis episcopo delegavit; et sic in senectute bona collectus est ad patres suos, regnum certe non amittens, sed mutans: temporale deserens, et adipiscens aeternum.
CXIV. Hujus filius fuit illud Anglorum decus, regum gemma, virtutum exemplar Alvredus, caeteris fratribus suis aetate minor, sed annosior virtute. Unde a patre cunctis fratribus plus amabatur, ob morum suorum similitudinem, et specialis cujusdam gratiae privilegium, quae in eo adhuc puero mirabiliter refulgebant. Unde eum pater, cum adhuc puerulus esset, cum multis militibus, maximisque donariis Romam misit, ut sanctorum apostolorum precibus commendaretur, et a summo pontifice benediceretur. Venerabilis autem summus sacerdos [Col. 0717B] Leo, qui tunc Romanae Ecclesiae praefuit, vultum et statum pueri contemplatus, cum in eo divinae praesentiam majestatis scintillantium virtutum indiciis praesensisset, tempus, et aetatem regnandi regiae unctionis sacramento praeveniens, sicut quondam sanctus Samuel puerum David, ita eum in regem sanctissimus praesul devotissime consecravit. Verum postmodum cum patre Romam repetens, paternorum bonorum in omnibus cooperator, et adjutor esse promeruit. Hic ab ipsa pene infantia sua legere, ac discere dulce habuit, circa ecclesias assiduus, in orationibus frequentissimus, obediens parentibus, sociis humilis et devotus. Ita meditabatur in aetate puerili, quod senex devotus impleret. Denique quamdam portionem Psalterii, in [Col. 0717C] qua maxime delectabatur, parvo volumine scriptam in sinu semper circumferebat, ut quod pectus illud interius ruminabat, ab exterioris hominis sui pectore non recederet. Cum vero post mortem fratrum suorum, cum quibus aliquo tempore regnavit, ad eum totum regnum haereditario jure transisset, sublimior omnibus, factus est omnium servus, ut posset dicere cum Propheta: Exaltatus autem humilitatus sum, et conturbatus (Psal. LXXXVII, 16) . Ita se bonis amabilem, impiis terribilem, Ecclesiarum ministris pavidum, amicis et sociis jucundum, pauperibus mitem, et largum exhibuit, ut videretur omnium hominum moribus apte congruere, omnibus utilis, ac necessarius esse; et quod nunc raro [Col. 0717D] invenitur in terris, illam maximam regis credidit dignitatem, nullam in Ecclesiis Christi habere potestatem. Illa est, inquit, vera regnantis dignitas, si se in regno Christi, quae est Ecclesia, non regem, sed civem cognoscat; si non in sacerdotes legibus dominetur, sed Christi legibus quas promulgaverunt sacerdotes, humiliter subjiciatur. Permaximam praeterea curam gerebat, ne a vicecomitibus et ministris pauperes opprimerentur, et indebitis exactionibus gravarentur. Unde celebre factum est nomen ejus per universum orbem, etiam in magna urbe Roma; quia donaria multa, ac largissimas eleemosynas saepe mittebat Apostolorum Ecclesiis, et ipsi summo pontifici. Summus vero pontifex tantam devotionem gratanter amplectens, piis ejus precibus inclinatus, [Col. 0718A] scholam Saxonum ab omni tributo et telonio absolvit, sed et donaria plurima, insuper et partem ligni Dominici regi transmisit. Audiens autem famam ejus Ierosolymitanus patriarcha, ipse regem pretiosis xeniis muneravit. Sane 399 de annuo censu, qui ei pendebatur, justissima distributione ordinavit, ita ut pars tertia bellatorum deputaretur stipendiis, pars tertia in mercedem principis redderetur, pars tertia regiis muneribus, quae munificentissime advenientibus tam divitibus, quam pauperibus largiri consueverat, servaretur. Rex igitur Alvredus cum regnasset annis viginti novem, et mensibus sex, ex regno terreno ad regnum coeleste transcendit, Edwardum filium suum regni morumque suorum relinquens haeredem.
CXV. Erat autem in scientia litterarum patre [Col. 0718B] minor, sanctitate vero non multum inferior, sed superior potestate. Multo enim latius regni sui fines quam pater dilatavit, urbes novas condidit, dirutas renovavit. Impiissimam Dacorum gentem, quam pater ejus non repulerat, rebellantem sibi, multis contritam praeliis vel fugavit penitus, vel misera servitute compressit, et totam insulae faciem in antiquam pulchritudinis speciem reformavit. Tanta dehinc modestia regnabat, subditos tanta justitia inter proximum et proximum judicabat, ut contra veritatem non dico nihil velle, sed nec posse aliquid videretur. Unde fertur quibusdam iratus dixisse: Dico vobis, si possem, vicem reddidissem. Quid non posset rex in subditos, dominus in servos, potens in infirmos, dux in milites? Sed [Col. 0718C] quidquid non dictabat aequitas, quidquid non permittebat justitia, quidquid veritati repugnabat, quidquid regiam mansuetudinem non decebat, sibi credebat impossibile. Ipse novum monasterium fundavit, et mater ejus sanctissima femina Elfwiba monasterium virginum in eadem civitate construxit. Vixit autem Rex Edwardus in regno viginti quatuor annis, et genuit filios et filias ex nobilissima femina Edwina: filium suum primogenitum Ebelstamum ex regina Edguina, Edwinum, Edmundum, Edredum, et quatuor filias, quarum prima Edburga in Dei sponsam eligitur et consecratur: altera ab Otthone Romanorum imperatore in matrimonium sumitur: tertia ad Carolum regem Francorum, ab [Col. 0718D] eo ducenda destinatur: quartam rex Northaimbrorum in matrimonium sortitur. Dormivit autem cum patribus suis rex Edwardus, et regnavit Ebelstanus filius ejus pro eo: Ambulavitque in viis patrum suorum, non declinavit ad dextram, neque ad sinistram (II Par. XXXIV, 2) ; eamdem idem fidem, in subditos gratiam, circa Ecclesias devotionem, circa pauperes misericordiam, circa Dei sacerdotes retinens reverentiam. Cum autem vixisset annis sedecim mortuus est, et regnavit Edmundus frater ejus pro eo. Erat autem patris sui Edwardi in omnibus imitator, homo simplex, et rectus, et timens Deum (Job II, 3) , et usque ad finem vitae permanens in innocentia sua. Promotus vero in regnum zelo zelatus est pro Christi fide, nimisque aegre [Col. 0719A] ferens paganorum reliquias cultura idolorum regni sui foedare decorem, quinque nobilissimas civitates, Lincolniam, Legetestriam [Leicestriam], Staffordiam, Snotthingham [Nottingham], Derebi [Derby], quas eatenus coluerant, de manibus eorum extorsit: omnique infidelitate abrasa, Christianae fidei lumine illustravit. Purgato autem ab alienigenis regno, et sibi in omni parte subjecto, monasteriorum et Ecclesiarum maxime curam habuit, consilioque sanctissimi Dunstani et statuenda statuit, et corrigenda correxit. Hinc Glastingeber beato Dunstano, ut in monachorum habitationem fundaretur, commisit; et multa alia bona, sancto Dunstano cooperante, disposuit. Cum igitur Anglia sub tanto patre, et magno rege pace magna floreret, [Col. 0719B] immatura ejus morte, quam, exactis in regno quinque annis, et quinque mensibus, nefanda proditione incurrit, subito dolore et timore emarcuit,
CXVI. Successit ei in regnum frater ejus Edredus, et ambulavit in viis fratris sui, beati Dunstani consiliis in omnibus obediens, et justissimis legibus subditos regens. Erat etiam tantae probitatis, ut rebellantes sibi Northumbros et Scotos facile vicerit, et in pristinam subjectionem sine magno labore redegerit. Hujus laudabilem vitam mors pretiosa conclusit: Cum enim ad regem aegrotantem beatus Dunstanus vocaretur, in ipso itinere audivit vocem angelorum dicentium: Rex Edredus nunc obdormivit in Domino. Post quem suscepit regnum Angelorum Edwardus, filius Edmundi regis; [Col. 0719C] quo mortuo frater ejus Edgarus successit; erat enim filius Edmundi nobilissimi regis, qui fuit Edwardi senioris Christianissimi principis, qui fuit Elvredi victoriosissimi ducis. Iste Edgarus cunctis praedecessoribus 400 suis felicior, nulli sanctitate inferior, omnibus morum suavitate praestantior, quasi stella matutina et quasi luna plena in diebus suis luxit. Ipse Anglis non minus memoralis quam Cyrus Persis, Carolus Francis, Romulusve Romanis. Hic enim Anglorum regnum coelesti quadam pace composuit, et multarum linguarum gentes unius foederis lege conjunxit. Unde ei cum Salomone commune vocabulum fuit, ut pacificus, quod Salomon interpretatur communi omnium voce diceretur. Nec mirum: ipso enim nativitatis suae tempore [Col. 0719D] angelos concinentes beatus Dunstanus audivit: Pax Anglorum Ecclesiae, hujus pueri, qui natus est, tempore. Sicut igitur aurora transactae noctis tenebras suae claritatis radiis depellit: ita hujus sanctissimi regis promotione per omnem Angliam nox infidelitatis excluditur, irarum, discordiarumque tenebrae propelluntur. Tanta enim in verbis, in vultu, in moribus interioris suavitatis indicia praeferebat, ut Deo cooperante tota ei Insula sine sanguine manus daret, et ad subdendum se ei Scotia, Umbria, Wallia libens accurreret. Eo namque regnante, sol videbatur esse serenior, maris unda pacatior, terra fecundior, et totius regni facies abundantiori decore venustior. In diebus illis non [Col. 0720A] tormentorum censura, non exsilium, nec praescriptio, tantum boni principis vel levis timebatur offensa. Omnibus igitur per Angliam in eumdem dilectionis spiritum concurrentibus, rex in ecclesiis construendis et ordinandis, in monasteriis fundandis et ditandis, curam et operam impendebat. Denique per regnum Anglorum quadraginta construi fecit monasteria, et alia monachis, alia virginibus deputavit. Glastingebri, quod pater ejus fundaverat, ipse perfecit. Abendune, Burc, Tornai, Ramesai, et Inwintunum monasterium virginum magno studio condidit, multa diligentia illustravit. Wintoniae Ecclesiam in novo monasterio, quam pater ejus incoepit, quam et ipse perfecit, maximo cum honore dedicari fecit. Hyeme, et vere intra [Col. 0720B] regnum suum usque ad singulas provincias transire solitus erat: judicia, mores, actus ministrorum, et principum diligentius explorare, quomodo legum jura, et suorum statuta decretorum servarentur, subtilius investigare: ne pauperes a potentibus praejudicium passi opprimerentur, sollicite praecavere. Praeparaverat naves robustissimas, numero tria millia sexcentas, in quibus, redeunte aestate, omnem Insulam ad terrorem extraneorum, et ad eorum exercitationem cum maximo apparatu circumnavigare consueverat. Inter haec semper cum episcopis, virisque doctissimis de lege Dei, et sacris litteris conferebat, et quod ipse discere poterat, subditos docere non solum verbo, sed etiam exemplo satagebat.
[Col. 0720C] CXVII. Sed heu! in rebus humanis nihil stabile, nihil in caducis immobile, nihil aeternum in temporalibus, nihil immortale in mortalibus. Translato enim ad coelestia rege Edgaro, in regno terreno filius ejus Edwardus successit: qui injuste ab impiis interfectus tum ob vitae sanctitatem, tum ob necis acerbitatem, sancti et nomen et meritum Deo donante, promeruit. Cui frater ejus Ebelredus, filius scilicet Edgari, in regimine et regno successit, et a sancto Dunstano archiepiscopo, aliisque Anglorum episcopis inungitur et consecratur. Qui a sancto Dunstano tale fertur accepisse oraculum: Quoniam Angli in sanguinem fratris tui regis sanctissimi conspiraverunt, non deficiet ab eis sanguis, [Col. 0720D] et gladius, donec superveniens populus ignotae linguae, eos in exterminium, et in ultimam redigat servitutem. Novissime autem visitabit eos Dominus. Regnante igitur rege praedicto, Daci supervenientes magnam terrae partem igne ferroque vastaverunt. Tunc rex missis in Normanniam nuntiis, Emmam filiam Richardi ducis sibi uxorem dari et petiit, et accepit: cum jam de filia Horethein nobilissimi comitis filium suscepisset Edmundum ex Emma; deinde duos filios habuit Elvredum, et Edwardum, de quibus postea dicimus. Tunc rex fortior solito, omnes per Angliam Dacos una die, eademque hora missis epistolis jussit interfici. Quod Daci transmarini audientes, in furorem versi, duce Suano, cum innumerabili exercitu Angliam intrantes, diffusi [Col. 0721A] sunt, per provincias, et dispersi, non ordini, non sexui, non aetati parcentes, nec ab ecclesiarum, vel monasteriorum sacris, et sanctuariis manus sacrilegas continentes. Quibus cum rex strenuissimus Ebelredus restitisset 401 saepius, proditione tandem suorum factus inferior reginam cum puerulis filiis suis in Normanniam misit, quos ipse postmodum exutus regno secutus est. Sed Suanus Dacus vel subita morte praeventus, vel a sancto Edmundo invisibili poena percussus, cum apud inferos crudelitatis suae stipendia recepisset, revocatus ab Anglis Ebelredus regni infulis reinduitur, et iterum contra Dacos virtute potens erigitur. Contra quem Cnutus filius Suani, rex Dacorum, paternum odium exercere non desiit. Ebelredus cum laboriosissime, [Col. 0721B] sed strenuissime regnasset triginta et septem annis, Londonii obiit, Edmundum filium suum laboris et regni sui relinquens haeredem. Decus mirabili fortitudini, quidquid dicerem, minus esset; nam ob invincibile robur corporis, Iserensyde [In-side ], id est ferrei lateris nomen accepit. Sagitta ejus nunquam abiit retrorsum, et gladius ejus non est reversus inanis (II Reg. I, 22) : contra hostes leoninae feritatis, erga suos columbinae simplicitatis: quo nemo fortior, quo in adversis nemo securior, quo in prosperis nemo temperantior.
CXVIII. Porro Dani, et qui a rege defecerant Angli Cnutum sibi in regem elegerunt; sed strenuissimus rex Edmundus cum exercitu suo, sicut leo rugiens, terram circuiens, regiones plurimas, [Col. 0721C] quas occupaverat Cnutus in deditionem, nullo obsistente recepit. Mortuus est strenuissimus rex Edmundus, et in Glastingeber cum avo suo sepelitur Edgaro. Volens deinde emit tam fratres Edmundi, qui in Northmannia exsulabant, quam filios ejus puerulos, Edmundum et Edwardum, spe regni penitus privare [Col. 0721] Subaud. Cnutus et leg. volens spe regni penitus privare eos, sed ferire metuens prae pudore, etc ?ED. PATR. sed eos ferire metuens prae pudore, ad regem Suanorum eos occidendos transmisit. Rex vero Suanorum nobilium puerorum miseratus aerumnam, ad Hungariorum regem mittendos destinat. Quos ipse suscepit benigne, benignius fovit, benignissime in filios adoptavit. Porro Edmundo filiam suam dedit uxorem; Edwardo filiam germani Henrici imperatoris in matrimonium junxit; sed paulo [Col. 0721D] post Edmundus de temporalibus ad aeterna transfertur. Edwardus, sospitate, et prosperitate perfruitur. Interea mortuo Cnuto et filiis ejus, qui regnaverunt post eum, accersitur ad regnum Anglorum Edwardus frater Edmundi, filius Ebelredi, qui, sicut diximus, in Northmannia exsulabat: nam frater ejus Eluredus proditione, ut putabatur, Godwini in Anglia crudeli morte perierat. Veniens igitur in Angliam Edwardus, ab universo clero, et populo cum magna exsultatione suscipitur, et Wintoniae die sancto Paschae ab archiepiscopis Cantuariensi et Eboracensi, cunctisque fere regni episcopis in regem ungitur et consecratur. Et ambulavit in viis patris [Col. 0722A] sui Edgari, homo mansuetus, et pius, magis pace quam armis regnum protegens. Habebat animum irae victorem, contemptorem avaritiae, expertem superbiae. Qui cum pacem tam a suis quam ab extraneis obtinuisset et vicinis regibus, et principibus gratus exstitisset, et amabilis, dirigit nuntios ad Romanum imperatorem, rogans ut nepotem suum, filium scilicet fratris sui Edmundi, Ferreum Latus, debiti sibi regni futurum haeredem mittere dignaretur. Imperator autem regis nuntios gratanter excipiens non parvo tempore summo cum honore detinuit. Tandem paratis navibus, et omnibus, quae navigantibus necessaria videbantur, illatis, Edwardum cum uxore sua Agatha, germani sui filia, liberisque ejus Edgaro Ebeling, Margareta, atque Christina [Col. 0722B] cum magna gloria, ac divitiis, sicut rex petierat, in Angliam mittit. Qui prospero cursu in Angliam veniens, tam regem quam populum suo laetificavit adventu. Sed post paucos dies vita discedens, gaudium in luctum, risum mutavit in lacrymas. Nec multo post haec ipse rex cum nobile monasterium, quod in occidentali parte Londonii in honorem beati Petri fundaverat, cum maxima gloria dedicari fecisset, exactis in regno viginti tribus annis, et mensibus sex et viginti septem diebus, in vigilia Epiphaniae felici morte vitam laudabilem terminavit, totamque Insulam lacrymis ac dolore implevit. Quo in praedicto monasterio, ut tantum virum decebat, tumulato, quidam Edgarum Ebeling, cui regnum jure haereditario debebatur, regem [Col. 0722C] constituere moliuntur; sed quia puer tanto oneri minus idoneus videbatur, Haraldus comes de genere proditorum, cujus et mens erat astutior, crumena fecundior, et miles copiosior, sinistro omino regnum obtinuit.
CXIX. Audiens namque Wilhelmus dux Northmannorum nullum de regio semine, sed Haraldum consobrini sui regis Edwardi imperium usurpasse, quod sibi jure consanguinitatis et antiquae 402 inter ipsum, et regem Edwardum conventionis, sed et ipsius Haraldi cum sacramento sponsionis, justius debebatur, contracto a partibus transmarinis innumerabili exercitu, in Angliam venit, et Dei judicio ipsum Haraldum regno simul et vita privavit. [Col. 0722D] Cernens autem Edgarus Ebeling rex Anglorum omnia perturbari, ascensa navi cum matre et sororibus reverti in patriam, in qua natus fuerat, conabatur; sed orta in mari tempestate, in Scotiam applicare compellitur. Hac occasione attamen factum est, ut Margareta regi Malcolmo nuptiis traderetur. Cujus laudabilem vitam, et mortem pretiosissimam liber inde editus satis insinuat. Soror quoque ejus Christina in Christi sponsam benedicitur. Nati sunt reginae Margaretae sex filii, et duae filiae: quorum Edgarus, Alexander, et generis sui splendor David, reges fuerunt. Edgarus erat homo dulcis et amabilis, cognato suo regi Edwardo per omnia similis, nihil [Col. 0723A] tyrannicum, nihil durum, nihil avarum in suos exercens, sed cum maxima charitate et benevolentia subditos regens. Porro Alexander clericis et monachis satis humilis et amabilis erat, caeteris subditorum supra modum terribilis; homo magni cordis, ultra vires suas se in omnibus extendens. Erat autem litteratus, et in ordinandis ecclesiis, et reliquiis sanctorum perquirendis, in vestibus sacerdotalibus, librisque sacris conficiendis et ordinandis studiosissimus: omnibus advenientibus etiam supra vires suas liberalissimus, circa pauperes ita devotus, ut in nulla re magis delectari quam in eis suscipiendis, lavandis, alendis, vestiendisque videretur. Rex vero David non sibi vivebat, sed omnibus: omnium curam agens, omnium saluti prospiciens, [Col. 0723B] rector morum, censor scelerum, virtutum incentor: cujus vita fuit humilitatis forma, justitiae speculum, castitatis exemplar: rex justus, rex mansuetus, rex castus, rex humilis. Quis facile dixerit quid utilitatis humanae vitae contulerit, quantum mansuetudo amabilem, justitia terribilem, compositum castitas, humilitas communem fecerit. Horum soror Mathildis gloriosissimo regi Anglorum nupsit Henrico: de cujus gloria admirabili, animique virtute, quamque fuerit in officiis divinis sacrisque vigiliis assidua ac devota, in tanta insuper potestate, quam humilis, qui scribere voluerit, alteram nobis Esther nostris temporibus declarabit. Soror hujus beatissimae, Maria nomine, Eustachio Boloniensi [Col. 0723C] comiti traditur in uxorem. De hac sibi excellentissima, et Christianissima regina nata est Mathildis, quae primum imperatori Romano, deinde nobilissimo comiti Andegavensium Galfrido nupsit. De Maria vero orta est Mathildis, quae nuptui traditur tunc comiti Mauritaniae, postea vero regi Anglorum Stephano. Porro rex David, tradente rege Henrico, uxorem duxit Mathildim filiam Wallevi comitis, et Judithae, quae fuit neptis primi regis Wilhelmi, de qua suscepit filium Henricum, mansuetum et pium hominem, suavis speciei, et lactei cordis, dignus per omnia qui de tali praenasceretur.
CXX. Hoc autem sciant inspectores picturae hujus, quod sicut nos pro eo quod in terra Anglorum, et in regno Scotorum sumus, Anglorum in ea, et [Col. 0723D] Scotorum posuimus reges, ita quoque possunt ipsi, si forte aliam secundum formam istius facere voluerint, etiam Christianissimos in ea regionum suarum reges post Francorum reges ponere: hoc quidem duntaxat diligenter observato, ut magna illa quadratura, quae ab una parte imaginis Constantini Magni, usque ad aliam ejus porrigitur, Christianorum regum iconibus impleatur, singulis iconibus singulorum regum nominibus supra inscriptis. Hoc autem notandum, quod post reges, qui nunc regnant, spatium reservandum, ut per hoc evidenter detur intelligi, quod ipsorum nomina sub iconibus superpositis in eisdem spatiis scribenda sunt, qui eis succedent; quia ipsi sunt, qui regna primi dimittent, qui ea modo ultimi tenent. Et idcirco [Col. 0724A] quod superius de iconibus, et nominibus quatuor horum apostolicorum diximus, hoc per omnia, et in isto loco de imperatoribus teneatur, ut ab una videlicet parte Constantini, usque ad aliam ejus partem per circuitum nominibus suppositis, sine aliquo spatio interposito imperatorum, et regum ponantur icones; sed illis iconibus quae post eos, qui nunc regnant, ponuntur, nomina non subscribantur. Igitur horum principum nomina, imperatorum videlicet Romanorum, et regum Francorum, Anglorum quoque, et Scotorum, cum singulorum iconibus supra depictis 403 in hac quadratura undique per circuitum porrecta scribimus hoc modo.
CXXI. Constantinus Magnus, Constantius, Constantinus, Constans, Jovinianus, Valentinianus, [Col. 0724B] Valens, Gratianus, Valentinianus, Theodosius, Arcadius, Honorius, Theodosius, Martianus, Valentinianus, Leo, Leo, Zenon, Anastasius, Justinus, Justinianus, Justinus, Tiberius, Mauritius, Phocas, Heraclius, Heraclius, Heradonas, Constantinus, Constantinus, Justinianus, Leontius, Abismarus, Justinianus, Philippicus, Anastasius, Theodosius, Leo, Constantinus, Carolus Magnus, Ludovicus, Lotharius, Ludovicus, Carolus, Arnulphus, Ludovicus, Conradus, Henricus, Otho, Otho, Otho, Henricus, Conradus, Henricus, Henricus, Henricus, Lotharius, Conradus, Fredericus, Clodoveus, Theodoricus, Clodomirus, Childebertus, Clotharius, Charibertus, Guntranus, Childericus, Sigebertus, [Col. 0724C] Clotharius, Dagobertus, Clodoveus, Clotharius, Theodoricus, Lotharius, Chidebertus, Dagobertus, Childericus, Theodoricus, Pipinus, Carolus, Ludovicus, Carolus, Ludovicus, Carolus, Radulphus, Ludovicus, Lotharius, Ludovicus, Hugo, Robertus, Henricus, Philippus, Ludovicus, Ludovicus, Philippus, Alvredus, Edwardus, Adelstanus, Edmundus, Edredus, Edwinus, Edgarus, Edwardus, Edelredus, Edmundus, Cnutus, Edwardus, Haraldus, Guilielmus, Wilhelmus, Henricus, Stephanus, Henricus Henricus, Malcolmus, Edgarus, Alexander, David, Malcolmus, Guilielmus. Reges itaque Anglorum, sicut superius diximus, ab Alvredo producimus usque ad Henricum tertium, qui fuit filius Henrici secundi, cujus mater Mathildis, cujus pater Henricus primus, cujus [Col. 0724D] pater Wilhelmus Nothus, cujus pater Robertus, Northmanniae comes, cujus frater Richardus, cujus pater Richardus, cujus pater Wilhelmus Longa-Spata, cujus pater Robertus, qui et Rollo dictus est, et ipse sibi Northmanniam subegit.
CXXII. Unde cuique iconi singulorum imperatorum, et regum, quorum in hac pictura imagines depictae sunt, annulum damus in digito aureum, auream etiam in dextero brachio armillam, in una manu sceptrum aureum, et in altera gladium evaginatum: sed et diadema in capite aureum, et singulas icones purpura vestimus. Haec enim sunt quaedam dignitatis ornamenta regibus concessa, quibus et excellentia ordinis eorum ostenditur, et sacramentum mysterii figuratur; non solum quippe [Col. 0725A] visibilem exterius intuentibus repraesentant decorem, sed et spiritualem in se latentem continent significationem, quia singula nimirum ista insignia spiritualia, quae in sanctitate debent exercere conversationis innuunt ornamenta. Siquidem annulus fidem, armilla vero bonam exprimit operationem, purpura reverentiam, gladius vindictam, sceptrum justitiam, et diadema gloriam designat. Et apte haec duo accipiunt ornamenta, annulum et armillam: ut ipsa eos innuant debere fulgere et fidei rectitudine in cognitione veritatis et conversationis religione in exercitio virtutis; apte etiam nec sine annulo armillam, nec sine armilla annulum, quia et sine fide impossibile est placere Deo, et fides si non habeat opera, mortua est in semetipsa. [Col. 0725B] Sed recte credentes et sancte viventes reverentiae intuentibus erunt, et venerationi; venerabilem siquidem exhibet hominem fides recta, et operatio sancte; ut reges nostros sic ornet purpura, sicut eos ornat annulus et armilla. Ad vindictam malorum portant gladium, et ad moderamen justitiae sceptrum, quatenus sic reos puniant, ne in poena infligenda modum praetermittant; sic etiam in puniendo modum observant, ut pravis quoque saeviendi in sanctos ausum tollant. Idcirco nec sine sceptro gladium, nec sine gladio sceptrum, ut et vindicta justitiam acuat, ne eam nimis citra tepor contrahat; et vindictam justitia modificet, ne eam nimis ultra rigor extendat. Vere decora et admodum pretiosa [Col. 0725C] ornamenta haec; rectitudo fidei clarificans, vitae sanctitas exornans, reverentiae maturitas honorans, rigor vindictae coarguens, vindicta justitiae modificans. Decora inquam, et pretiosa; sed oportet quidem, ut in his reges nostri Dominum expetant testem, et pro his eum exspectent remuneratorem. Sic igitur faciant, et quod ita apud eos sit plenum in omni severitate providens testimonium, sua eis conscientia perhibeat. Ideo ornati insignibus istis reges nostri, diadema in capite portent, qui tunc veraciter exornantur, cum in Domino gloriantur. Haec namque vox S. Pauli est: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I, 12) . Decor itaque diadematis in capite, verum est bonae conscientiae 404 testimonium [Col. 0725D] in mente. Et haec de ornamentis regum breviter attigimus.
CXXIII. Depictis itaque secundum ordinem successionis suae iconibus principum, et singulorum nominibus singulis iconibus appositis, in ipsa linea crocea, quae duodecim tribus complectitur, ab imperatore Constantino usque ad eumdem Constantinum uno ductu per circuitum hunc versum scribo: Summa omnium eorum, qui a viginti annis et supra sunt connumerati, sexcenta, et tria millia, quingenti, quinquaginta (Num. II, 32) . Et iste quidem numerus, sicut de Levitarum numero diximus, ad fideles Novi Testamenti laicos pertinet, qui nimirum spiritualiter sexcenta tria millia sunt: quia et rectam nunc sanctae Trinitatis fidem, et bonam in praesenti, quae [Col. 0726A] per opera sex dierum exprimitur, habent operationem; et utraque in futuro plenam a Domino percipient remunerationem. Sunt quingenti quinquaginta, quia dum perfectam nituntur habere munditiam, in experientia sensuali, ad quietem pertingunt animi. Idcirco in fine hujus versus quinque gradus pono: primum ad sexcenta, secundum ad trecenta, tertium ad millia, quartum ad quingenta, quintum ad quinquaginta. Et inter sexcenta, ubi primus gradus est, scribo operatio, inter trecenta, fides; inter millia, praemium; inter quingenta, munditia, et inter quinquaginta, requies. Ut intelligatur, quod fideles laici et ob bonam operationem, rectamque fidem, quam nunc exercent, plenam in futuro percipient remunerationem: et propter quinque [Col. 0726B] sensuum munditiam, cui intendunt, ad mentis etiam nonnunquam quietem etiam in praesenti pertingunt. Post haec ab una parte imaginis Constantini magni usque ad aliam partem ejusdem imaginis, undique per circuitum uno ductu in quadam linea quadrata, quae a praedicta imagine usque ad eamdem imaginem porrigitur, hunc versum scribo. Isti sunt summi rerum Domini tabernaculi, quod est Ecclesia, defensores solliciti, annulo fidei insigniti; bonae operationis armilla ornati, purpura reverentiae honorati; existentes et malis pro gladio vindictae timori, et bonis pro sceptro justitiae amori, et Deo pro diademate bonae conscientiae placiti.
CXXIV. Et hic versus in principio, quinque sui [Col. 0726C] gradibus distinguitur; quia, sicut magister Hugo dicit, justitia illa, quae terrenae potestati in subjectis data est, quinque modis determinatur, secundum personam, secundum causam, secundum modum, secundum locum, et secundum tempus. Nam quod aliquo modo licet, omnino statim non licet, et ipsa justitia, nisi juste exhibita fuerit, justitiae nomen amittit. Quapropter quod licet perspiciendum est diligenter quo modo licet, et considerandi sunt modi quibus justitiae forma determinetur. Secundum personam aliquid licet, et aliquid non licet, quemadmodum saeculari judici in personam laicam, si peccaverit, manum mittere licet, in clericum non licet. Secundum causam justitia determinatur: ut videlicet negotia saecularia a potestate terrena; spiritualia [Col. 0726D] vero, et ecclesiastica a potestate spirituali examinentur. Secundum modum, sive mensuram justitia determinatur, cum videlicet quaelibet culpa congrua, et sibi convenienti poena multatur, ut nec privatus amor in vindicta aequitatis aliquid subtrahat, neque odium privatum adjiciat debitae severitati. Secundum locum, et tempus determinatur justitia, si ubi et quando convenit, judicium exercetur, et prosequitur veritatis sententia. Secundum igitur personam justitia violatur, si judex saecularis in ecclesiaticam personam manum mitteret; secundum causam, si ecclesiastica negotia examinanda susciperet; secundum mensuram, si mendacium vel meledictum suspendio puniret; secundum locum, si loca sacra violare praesumeret, et confugientibus [Col. 0727A] ad illa, etiam reis, et pro suis sceleribus condemnandis, inordinate violentiam inferre tentaret; secundum tempus, si sacris, et solemnibus diebus reverentiam non exhiberet, quando et his parcendum est culpis, quibus supplicia debentur. His ergo modis saecularis potestas justitiam exercere non debet: legum instituta sequens, nihil praeter justitiam et veritatem approbans in judicando. Saecularis autem potestas caput habet regem, seu imperatorem; ab illo per subjectas potestates, duces, et comites, praefectos et magistratus alios dependentes, qui tamen omnes a prima potestate auctoritatem sumunt, in eo, quod subjectis praelati existunt.
CXXV. Deinde spatium illius quadraturae, in qua clerici depicti sunt, colore sapphirino vestio; et illius, in qua laici sunt, colore viridi; quia illi conversationi insistunt coelesti, quam color sapphirinus in eo, quod coeli habet speciem, quando serenum est, designat; isti vero terrenae, quam color viridis in eo, quod terrae similis est, exprimit. Illi sic vivere debent, ut dicere possint cum Apostolo: Nostra conversatio in coelis est (Phil. III, 20) ; istis autem Dominus in Evangelio dicit: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI, 9) . Illis per Apostolum dicitur: Nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat, cui se probavit (II Tim. II, 4) ; de istis vero per eumdem Apostolum dicitur: Qui habent uxores, tanquam non habentes sint; et qui flent, tanquam non flentes; et qui gaudent, tanquam non gaudentes; et qui emunt, tanquam non possidentes; et qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur (I Cor. VII, 29-31) . Isti solliciti sunt, et turbantur erga plurima; illi optimam partem eligunt, quae non auferetur ab eis (Luc. X, 41, 42) Has itaque duas vitas, unam clericorum, et alteram laicorum; unam terrenam, aliam coelestem; unam carnalem, et alteram spiritualem; unum, qua corpus vivit ex Deo: hi duo designant colores, viridis, et sapphirinus. Color etenim sapphirinus, qui coelo similis est, coelestem et contemplativam vitam designat clericorum; [Col. 0727D] viridis vero, qui terrae similis est, terrenam, et activam vitam laicorum. Fideles itaque laici terrena et terrenae vitae necessaria tractant, eisque terrena possidere conceditur. Et idcirco per talem eos colorem, qui terrae similis est, exprimo: quorum praeferebant typum illae quondam tribus, quae haereditatem in terra acceperunt. Clerici vero, qui a Graeco ฮบฮปแฟฯฮฟฯ , quod Latine interpretatum sortem sonat, dicuntur, sive quod ipsi sorte electi sunt a Deo et ad servitium Dei, sive quod ipse Deus sit illorum sors et quod in terra sortem habere non debeant, nisi Deum; quibus statutum est, decimis et oblationibus, quae Deo offeruntur, sustentari, spiritualia tantum dispensant. Et ideo per colorem eos sapphirinum, qui coelo est similis, noto; quos tribus Levi [Col. 0728A] designat, quae cum illo quondam antiquo Dei populo partem in haereditate non accepit; sed tabernaculo deserviens, decimis, et oblationibus, et sacrificiorum victimis pascebatur.
CXXVI. Sed et hoc negligenter praetereundum non est, quod in hoc viridi spatio illa spatia, in quibus duobus in locis, per tres ejus partes opera misericordiae fiunt, colore rubeo, qui ignis habet speciem, superinduo. Et quid aliud est affectus charitatis, nisi quidam ardor ignis? igitur in colore quidem viridi laici depicti sunt; sed spatia, in quibus misericordiae opera depinguntur, rubea habent; quia terrenae actioni fideles laici insistunt, sed oppressis et egenis quibuslibet et per charitatem compatiuntur, et per largitatem auxiliantur. Hinc de beata illa poenitente [Col. 0728B] scriptum est, quod pedes Domini et rigaverit, et capillis suis terserit (Luc. VII, 38) . Et, sicut ait B. Gregorius, pedes Domini rigamus, si quibuslibet ultimis membris ejus per compassionis affectum inclinemur; si sanctis ejus in tribulatione compatimur; si eorum tristitiam nostram putamus. Capilli quippe superfluunt corpori. Et quid abundans terrena substantia, nisi capillorum speciem tenet? quae dum ad usum necessitatis superfluit, etiam abscissa non sentit. Capillis ergo pedes Domini tergimus, quando sanctis ejus, quibus ex charitate compatimur, etiam ex his, quae nobis superfluunt, miseremur: quatenus sic mens per compassionem doleat, ut etiam larga manus affectum doloris ostendat. Quod ergo in Evangelio accipitur per hoc, quod pedes Domini Maria et [Col. 0728C] rigavit, et capillis suis tersit, hic accipitur per hoc, quod in viridi colore, et spatia rubea sunt, et in eisdem rubeis spatiis sex opera misericordiae depicta sunt. In colore itaque viridi, ubi laici continentur, et spatia rubea habentur, et in eisdem rubeis spatiis misericordiae opera depinguntur; quia fideles laici egenis quibuslibet, et pro ejus amore, qui cum dives esset, pauper pro nobis factus est (II Cor. VIII, 9) , et per charitatis affectum compatiuntur, et per largitatis effectum auxiliantur. Ad quatuor vero angulos illius exterioris croceae quadraturae, quae omnia inter se posita circumplectitur, iconem pono Christi rotulas sex tenentem. In illa rotula una, quae ad orientem tenetur, 406 scriptum est: Esurivi, et dedistis [Col. 0728D] mihi manducare (Matth. XXV, 35) . In alia: In carcere eram, et venistis ad me (ibid., 36) . In rotula vero illa, quae in parte australi ad occidentem est, scriptum habetur: Sitivi, et dedistis mihi bibere (ibid., 35) . In altera: Hospes eram, et collegistis me (ibid.) . In illa quoque rotula, quae ad aquilonem tenetur, in manu scribitur: Nudus eram, et cooperuistis me (ibid. 36) . In altera: Infirmus fui, et venistis ad me (ibid.) Singulae vero rotulae illis porriguntur imaginibus, quae illud, quod in eis scriptum est, opus misericordiae exercent; ut sciamus ipsi etiam Christo nos facere, quidquid in ejus nomine pro amore ejus uni ex minimis suis faciamus (Matth. XXV, 40) .
CXXVII. Illa vero duo spatia, in quorum uno nuptiae legitimae celebrantur; in altero quoque thorus [Col. 0729A] immaculatus depingitur, colore purpureo, qui afflictionis designat angustiam, cooperiuntur: quia nimirum fideles conjugati in eo quod licite sibi invicem carnis debitum reddunt, a crimine quidem damnabili et a peccato mortali penitus immunes fiunt; sed ob diversos vitae praesentis eventus, et ab afflictione temporali tam per sollicitudinem in mente, quam per laborem in corpore plene liberi non sunt. Qui enim lege conjugii constricti tenentur, multimodis profecto saepe tribulationibus cruciantur; et modo occupationibus rei familiaris in animo distenduntur, modo vero laboribus in carne fatigantur; et, quamvis praesentia licite acquirant, licite etiam possideant, tamen quo majore quae possident affectu, dum ea habent, diligunt, eo et majori afficiuntur dolore, dum [Col. 0729B] ea amittunt: non enim potest illius rei sine gravi dolore esse amissio, cujus cum grandi amore fuit possessio. Juxta tabernaculum igitur et nuptias legitimas celebrantes, et thoro immaculato utentes depinguntur; sed illa, in quibus depicti sunt spatia, colore purpureo, qui ubique in hac pictura nostra angustiam designat tribulationis, cooperiuntur: quia fideles quidem conjugati ob bona, quibus insistunt opera, ad sanctam Ecclesiam pertinent; sed eorum status cum sit immunis a damnabili crimine, liber tamen non est a temporali afflictione, juxta sententiam Apostoli dicentis: Si acceperis uxorem, non peccasti; et si nupserit virgo, non peccavit: tribulationem tamen carnis habebunt hujusmodi (I Cor. VII, 28) . Campum illum, in quo sacerdos conjugium per orationes et benedictiones consecrans, depictus est, colore Sapphirino, qui coelo, ut superius docuimus, similis est, superinduo: quia sanctae Ecclesiae sacerdotes, quando fidei nostrae sacramenta orando consecrant et dispensant, mentis nitore fulgere, et coelesti desiderio coram Deo nitere debent. Et haec de spatiis exterioris nostrae quadraturae dicta, ad praesens sufficiant.
CXXVIII. Adhuc autem post haec omnia ad tabernaculum redeo, et duos Levitas, duabus argenteis [Col. 0729D] tubis clangentes, unum ex una parte ostii, et alterum ex alia statuo: quia duo praecepta charitatis habentes praedicatores sancti per praedicationem sanctam tam ad mala cavenda, quam ad bona exercenda admonent fideles. Idcirco juxta unius tubam scribitur: Quiescite agere perverse (Isa. I, 12) . Juxta alterius vero: Discite bene facere (ibid.) ; quia sanctae Ecclesiae doctores et mala omitti, et bona suadent admitti. Possunt etiam per hos duos Levitas duo praedicatorum ordines designari, quorum unus in circumcisionem, alter vero in praeputium missus est. Superius dictum est, quia paries australis populum designat Judaeorum; septentrionalis vero gentium. Ad quem utrumque parietem vectis ille de quo superius dictum est, se extendit; quia per cognitionem [Col. 0730A] unius verae fidei utrumque populum sibi Deus, et homo Jesus Christus sociavit. Et idcirco Levita ille, qui e regione parietis australis stat, ordinem designat praedicatorum, qui populo Judaico fidei verba nuntiavit. Alius vero Levita, qui e regione parietis septentrionalis statuitur, ordinem exprimit doctorum, qui populum gentilem per sanctam praedicationem ad fidem vocavit. Ex utraque etiam parte tabernaculi imago Christi depingitur, in una manu columnam ignis tenens, in altera vero nubis; quia columna, quae super tabernaculum jugiter pendebat, Dominum nostrum, Jesum Christum, qui pariter et Redemptor humani generis, et Judex est, designabat. Illa vero columna, 407 quae olim super tabernaculum jugiter erat, in [Col. 0730B] die quidem nubis, et in nocte speciem habebat ignis; et ideo duobus modis Christum praefigurabat. Unde et unam ex una tabernaculi parte Christi iconem, et duplicem ignis et nubis columnam hinc inde depinxi: non quia duo Christi sunt; sed quia dupliciter per hanc nubis et ignis columnam unus, idemque Christus juxta aliud et aliud accipi debet, quod in plano picturae videri nullatenus posset, nisi geminata figura in eodem plano tam iconis Christi, quam columnarum ignis, et nubis repraesentata fuisset. Cum enim haec columna ipsum Christum innuat, alio modo eum innuit in eo quod et ignis in se speciem, et nubis habuit; alio vero quod in eo eamdem et nubis speciem in die, et ignis habuit in nocte. Ignis itaque divinitatem ejus, in [Col. 0730C] qua terribilis est, indicat: quia, ut legimus, Deus noster ignis consumens est (Hebr. XII, 29) . Nubes vero humanitatem ejusdem, in qua mitis apparuit, innuit: quia, ut ait Isaias, Dominus nubem levem ascendit, et Aegyptum ingressus est (Isa. XIX, 1) . Nubem namque levem ascendit, et Aegyptum ingressus est; quia carnem ab omni peccato mundam suscepit et venit in mundum. Columna itaque una est, scilicet ignis in se habens speciem, et nubis; quia una quidem persona Christus est, sed duae in eo sunt naturae, divina, et humana. Et hic est modus ille, quo Christum haec columna designat in eo quod ignis in se speciem, et nubis habebat. Item. Ignis columna Domini nostri Jesu Christi, [Col. 0730D] terrorem exprimit, quem in judicio ultimo reprobis exhibebit; nubes vero mansuetudinem ejusdem, quam electis in illo judicio demonstrabit; quia columna, ut dictum est, in nocte quidem habuit speciem ignis, in die vero nubis. Et per noctem vita exprimitur peccatoris, per diem vero vita justi. Una igitur columna in nocte ignem, et in die nubem ostendit; quia unus idemque Christus, misericors electorum Salvator et justus reproborum condemnator, in extremo judicio et justorum claritatem remunerat, et injustorum obscuritatem damnat. Et hic est modus alius, quo Christum eadem columna designat in eo quod in se et nubem in die, et ignem praetulit in nocte. Et haec est causa, quare et geminam ignis, et nubis columnam [Col. 0731A] in plano picturae depinxi: cum tamen olim super tabernaculum Moysi non fuerit, nisi una columna; scilicet non nisi unus est, quem ipsa praefiguravit, Christus. Illa igitur columna, quae ad austrum est, Dominum designat Jesum Christum, qui in divinitate, quae per ignis columnam innuitur, antiquo populo, qui ibi depingitur a dextris, quia in Deum credebat, terribilis fuit eorum puniendo peccata; quibus idem in terrore divinitatis dicere solebat: Si quis hoc, vel hoc fecerit, morte moriatur (Exod. XXI, 17) . Unde et juxta eos statuitur Moyses, manus graves, et ponderosas habens, in una flagellum, in altera evaginatum gladium tenens: quia lex ad feriendum et occidendum peccatores parata fuit. A sinistris autem iconis populus depingitur gentilis, [Col. 0731B] qui idola colebat; de quibus in nube humanitatis, ibi juxta eos depicta, idem loquitur Christus: Non veni vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam (Luc. V, 32) . Unde et ibi juxta eos Aaron et Hur manus Moysi sustinent; quia levia nobis efficiunt praecepta celsitudo Dominicae incarnationis, quae exprimitur per Aaron, et ardor sancti Spiritus, qui per Hur. Haec de illa icone breviter dicta sint, quae ad austrum est.
CXXIX. Illa vero icon ad aquilonem e diverso existens, eumdem significat Dominum nostrum Jesum Christum; et talem eum ostendit, qualis in ultimo judicio apparebit, sicut alia, quae ad meridiem est, de qua jam copiose diximus, talem cum innuit, qualis et rigore Deitatis populo antiquo, [Col. 0731C] et in mansuetudine humanitatis populo novo apparuit. Igitur Judex vivorum et mortuorum ille Filius hominis, cui Pater omne judicium dedit, per hanc septentrionalem iconem ostenditur, qui in ignis terrore, sive si melius dictum accipitur, in igne terroris reprobis, quorum ibi resurrectio a sinistris depingitur, quia ipsi a sinistris erunt in judicio, dicet: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXX, 41) . In quem ignemibunt, sicut et circulus, qui ibi scriptus est, et infernus, qui ibi in angulo depictus est, demonstrat. De qua inferni pictura hoc quoque plene sciendum est; quia licet in tabernaculi depictus fit atrio, ad ipsum tamen atrium, in quo positus est, omnino non pertinet; [Col. 0731D] sed quia ad demonstrandum, quare columna, quae super tabernaculum erat, in nocte speciem ignis, et in die speciem praetulit nubis, etiam ultimum judicium necesse fuit memorari, ipsum nimirum 408 infernum, ubi judicati retrudentur reprobi, ibi quoque a sinistris oportuit depingi. A dextris quoque ejusdem, quae ad aquilonem est iconis, resurrectio depingitur justorum, quibus justus Judex Dominus Jesus in nube lenis blandimenti dicet: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV, 34) . Ad quod videlicet regnum ibunt, sicut titulus, qui ibi scriptus est, ostendit. Et ibunt videlicet illuc, sicut imagines ibidem depictae innuunt, ex omni ordine, et professione: episcopi videlicet, clerici, regulares, et monachi; sacerdotes [Col. 0732A] quoque, et viri etiam, qui in habitu saeculari religiose vixerunt, et feminae; qui sunt Noe, Daniel et Job, qui in die judicii, quando se in igne Christus ostendet et in nube, salvabuntur (Matth. XXV, 34) . Tunc percipient regnum, quod eis paratum est ab origine mundi, quod videlicet regnum, sicut longe superius dictum est, in Sancta sanctorum depingitur, ubi juxta imaginem ex una parte sunt angeli; ex altera drachma decima. Et illuc post judicium ibunt electi, ubi est drachma, quia et ipsi eadem drachma sunt; sed in his imaginibus depinguntur iidem electi, ad regnum euntes; in drachma vero idem regnum possidentes
[Col. 0732B] CXXX. Possumus vero adhuc de hac gemina Christi icone, et ignis nubisque columna, quaedam allegorice dicere, quae utrum suscipienda, an rejicienda sint, lectoris discernat examen. De eisdem namque duabus iconibus Christi, quae ex utraque tabernaculi parte hinc inde contra se invicem altrinsecus depictae sunt, hoc a nobis, etsi corporis aspectu non possit videri, mentis tamen intellectu debet perpendi: quia hae duae columnae, licet modo in uno secundum positionem plani, ex utraque hinc inde parte, sternantur, tamen erecto ipso tabernaculo non quidem ex una aliqua ejus parte, sed supra ipsum tabernaculum medio ipsius loco cum columnis suis, caeterisque omnibus ad easdem columnas pertinentibus in summo pendebunt, et tunc [Col. 0732C] non duae icones erunt, sed una alteri conjuncta, et ex toto unita, una sola apparebit. Nec erunt jam duae ignis et nubis columnae, sicut nec duae icones; sed duabus columnis ex una tabernaculi parte jacentibus illis duabus, quae ex altera parte jacent supra tabernaculum in summo conjunctis, ex his columnis, quae secundum positionem plani quatuor in imo sunt, non nisi duae in summo cum una icone erunt: una ignis ex una parte iconis, altera nubis ex altera parte iconis. Tunc etiam justis in regnum coeleste euntibus gentiles, et impiis in infernum euntibus conjungentur Judaei; quia nimirum ut de genere ad speciem transeamus, quantum duntaxat ad praesentem mundi statum pertinet, [Col. 0732D] hoc nunc secundum aliquem modum gentium est vocatio, quod in fine justorum erit salvatio: hoc etiam nunc repulsio Judaeorum, quod in fine condemnatio erit impiorum. Sicut enim in die universalis judicii cunctis generaliter reprobis, tam Judaeis, quam gentibus Dominus dicet: Ite maledicti in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) : ita nunc quoque justo, sed occulto judicio ejusdem Dominus per effectum rei, Judaeis incredulis, et infidelitate sua induratis, eos reprobando dicet: Ite, maledicti in ignem aeternum: illum videlicet ignem, de quo legitur in prophetia: Et nunc ignis adversarios consumit. Et in illum, de quo Psalmista: Supercecidit ignis, et non viderunt solem (Psal. LVII, 9) ; ut eos nunc ignis peccati cruciet in anima, quos [Col. 0733A] tunc ignis supplicii cruciabit in gehenna. Qui quidem ignis ideo aeternus dici potest; quia pravorum quorumlibet, qui in impietate sua indurantur, hic quidem cruciatus incipit, sed ibi sine alicujus finis defectu non cessat durare. Rursum sicut in die universalis judicii cunctis generaliter electis tam Judaeis quam gentibus Dominus dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV, 34) ; ita et nunc quoque per affectum rei gentilibus, quos assumere proponit, per electionem gratiae, et vocationem misericordiae suae idem Dominus dicit: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum. Quatenus rectam fidem iidem gentiles suscipientes, et in verum salutis auctorem credentes, et ad regnum sanctae Ecclesiae per cognitionem [Col. 0733B] veritatis veniant, et illud per amorem virtutis possideant. Quod certe regnum eis ab origine mundi paratum est; quia gentium Ecclesia, quae vocatur in tempore ad vitam, praedestinata fuit in aeternitate. Sed in inferno, quo damnantur impii, recte qui et manus graves habet, et in eis flagellum, gladiumque tenet, conjungitur 409 Moyses; quia nimirum lex, quae per Moysen exprimitur, non solum eos, qui transgrediebantur, praesenti puniebat interitu, verum etiam eos, qui in iniquitate et in infidelitate indurantur, gladio et flagello poenae infernalis aeterno condemnandos esse denuntiat. Apte etiam juxta hanc significationem idem Moyses, qui ex altera parte cum Aaron et Hur, ejus graves manus sustentantibus, atque sustentando [Col. 0733C] leves eas reddentibus, depingitur, justis regnum percipientibus conjungitur; quia ut in regno Ecclesiae, quod in Evangelio regnum coelorum nonnunquam vocatur, possint gentes super misericordia honorare Dominum, adhuc hodie graves manus Moysi Aaron, et Hur leves efficiunt: dum celsitudo Dominicae incarnationis, quae accipitur per Aaron, et amor sancti Spiritus, qui per Hur, dura legis praecepta, levia reddunt, quia nunc peccatores per poenitentiam misericorditer salvantur, qui olim per legis austeritatem graviter puniebantur. Unde et idem Aaron, id est Dominus in carne apparens, per Aaron designatus, discipulos in praedicatione mittens, eis injungit, ut dicant: Poenitentiam [Col. 0733D] agite, appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. III, 2) . Ac si diceret: Sustententur manus Moysi, et sustentatae leves reddantur; est enim modo tempus, ut veniant benedicti Patris mei filii, et possideant regnum, quod eis paratum est ab origine mundi.
CXXXI. Sed et hoc quoque negligenter praetereundum non est; quia cum modo in uno, juxta positionem plani, et Judaei a dextris iconis, et gentes a sinistris sint, tamen quando haec omnia, quae in imo picturae corporis aspectui apparent divisa, in summo cordis intellectui apparebunt conconjuncta: Versa vice dum icon australis aquilonari fuerit cum omnibus quae ad eam pertinent, unita: et Judaei a sinistris iconis, et gentes erunt [Col. 0734A] a dextris: quia videlicet antequam Deus homo fieret, a dextris quodammodo erant Judaei, quia legem habentes, in eum qui legem dedit credebant; a sinistris vero gentiles, quia, Dominum penitus ignorantes, idola colebant. At vero postquam humanitatis iconem ab imis Filius Dei elevavit, eique divinitatis suae iconem conjunxit; postquam Verbum caro factum est, id est, iconi aquilonari australis est unita: et natura divina in unitate personae, (salva tamen proprietate utriusque naturae), naturae est associata humanae, ut esset in duabus naturis una persona, quasi ex duabus iconibus facta una icon: Judaei, qui prius erant a dextris, propter incredulitatem deputantur ad sinistram; et gentiles, qui prius erant a sinistris, per gratiam vocantur [Col. 0734B] ad dextram; quia in judicium venit supra tabernaculum Ecclesiae icon nostra, ut non videntes viderent, et qui videbant, caeci fierent (Marc. IV, 12) ; sicque facti sunt non solum primi novissimi, et novissimi primi (Matth. XX, 16) ; sed etiam dextri sinistri, et sinistri dextri. Unde et licon haec in humanitatis pietate, quasi in quadam nubis lenitate loquitur, dicens: Non veni vocare justos; sed peccatores in poenitentiam (Luc. V, 3) , quia et Judaei, qui sibi applaudunt de justitia, propter superbiam et incredulitatem relinquuntur: et gentiles, qui confidunt de poenitentia, propter humilitatem et fidem assumuntur (Luc. XVIII, 14) . Dicit itaque icon nostra in nube sua: Non veni vocare justos sed peccatores in poenitentiam; [Col. 0734C] quia et descendit in domum suam publicanus justificatus a Pharisaeo (ibid.) ; et Maria poenitens laudatur; et Pharisaeus superbiens reprehenditur (Luc. VII, 38) : et ulceribus plenus Lazarus salvatur, et in lege epulans quotidie splendide dives damnatur (Luc. XVI, 22) . De Judaeis quoque, qui ex dextris jam sinistri facti sunt, in divinitatis terrore, quasi in quodam ardore gravem profert eadem icon sententiam, dicens: Si quis hoc, vel hoc fecerit, morte morietur (Exod. XXI. 17) ; quia non putent Judaei quia nubes haec accusatura sit eos apud ignem; est autem qui accusat eos Moyses, in quo ipsi sperant: si enim crederent Moysi, crederent forsitan et illi (Joan. VI, 45) , [Col. 0734D] cujus est Icon; de ipso enim ille scripsit. Unde et idem Moyses de contra e regione ignis depingitur, in una manu flagellum tenens, ut feriat; in altera vero gladium ut perimat: quia lex sancta Judaeos incredulos propter hoc quod lene nubis blandimentum recipere, id est, in Christum hominem credere renuunt, in furore ignis, et in ira ejus denuntiat et judicat esse corripiendos, ipso Moyse legislatore hoc modo prophetante, praecipiente, comminante: Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris, tanquam meipsum audietis juxta omnia, quaecunque locutus fuerit vobis. Erit autem: Omnis anima, quae non audierit prophetam illum, exterminabitur de populo suo (Deut. XVIII, 15; Act. III, 22, 23) . Prophetia namque fuit, dum propheta [Col. 0735A] de fratribus eorum suscitandus eis praedicitur; 410 praeceptum fuit: dum eis, ut eumdem in omnibus, quaecunque dixerit, prophetam audiant, jubetur; comminatio fuit: dum omnis de plebe sua, quae eum audire contempserit anima, exterminanda asseritur. Quod ergo Moyses verbo de Judaeis dixit: Omnis anima, quae non audierit prophetam illum, exterminabitur de plebe suo (Deut. XVIII, 19) . Hoc idem Moyses hic depictus innuit, qui e regione ignis positus, ad eosdem Judaeos incredulos, et ideo sinistros effectos, manum unam cum gladio, alteram cum flagello extendit. Sustentatio quoque manuum Moysi, earumque alleviatio, quae e regione nubis juxta gentiles jam dextros effectos, scilicet eosdem gentiles Christi fidem suscipientes, [Col. 0735B] praedictae videlicet nubis lenitatem amplectentes, et de peccatis suis poenitentes, et a furore hujus ignis liberos reddit, et sub humanitatis suavi tegumento, quasi sub nubis leni umbraculo protegit; quia a terrore proteguntur divinitatis, dum per rectam fidem, et opera bona ad lene blandimentum confugiunt humanitatis; quibus eadem nubes advocata est apud ignem, et ipsa est propitiatio pro peccatis eorum (Joan. II, 2) . Haec de duabus Christi iconibus ex utraque tabernaculi parte jacentibus, et de duplici ignis, et nubis columna; et de his, quae ad eas pertinent, sub duplici secundum sensum allegoricum significatione tractavimus, ut lectoris judicio, quaenam potius eligenda [Col. 0735C] sit, relinquamus.
CXXXII. Diligenti post haec intentione considerandum est, quia haec, (de qua plura jam diximus), pictura per quinque spatia est deficta. Primum namque spatium ille locus est, in quo utriusque temporis Laici continentur. Secundum, in quo utriusque Testamenti clerici. Tertium, in quo Levitae ad sacrificandum. Quartum, in quo sacerdotes ad thymiama offerendum Domino ingrediuntur. Quintum, in quo summus pontifex solus semel in anno intrare consuevit. Primum spatium est, in quo boni simul, et mali commisti sunt; quia in statu laicorum plures inveniuntur mali quam boni: [Col. 0735D] ita ut quo fuerint meliores, eo sint et pauciores; et est quasi quidam ager, in quo bonae scilicet, et malae herbae sunt non solae bonae, nec solae malae, sed bonae simul et malae. Secundum vero spatium est, in quo boni continentur; quia licet non omnes clerici sicut nec omnes laici boni sint; sed in his temporibus periculosis plures etiam inter eos, sicut et inter laicos, mali inveniantur quam boni; idcirco eos bonos et sanctos appello: quia quantum duntaxat ad eorum pertinet officium, speciali quodam debito constricti sunt, ut quamdam prae laicis bonitatis et sanctitatis habeant praerogativam, ut quo in professione et officio sublimiores sunt, eo nimirum in conversatione, et merito sint sanctiores: quia (ut legitur), quibus multum datum [Col. 0736A] est, multum exigetur ab eis (Luc. XII, 48) . Et idcirco in spatio isto bonos esse affirmo; quia illi in eo continentur, qui prae caeteris fidelibus specialiter, etsi non sunt, boni tamen esse debent. Unde et spatium hoc quasi quidam hortus est, in quo solae bonae herbae nutriuntur. In agro namque herbae per se, et ex se oriuntur; sed bonae, quae in horto sunt, herbae hortulani et discretione alibi eliguntur, et labore aliunde afferuntur, et in horto ipso plantantur, plantatae rigantur, rigatae nutriuntur: quia naturali quadam institutione contenti, sub communi Christianitatis titulo laici quidem vivunt; sed de communi laicorum statu, qui ordinandi sunt clerici, sancti Spiritus inspiratione, quasi hortulani cujusdam discretione eliguntur, et electi in clericatus [Col. 0736B] culmine sub arctioris professionis loris sublimantur: quasi quaedam herbae, quae de communi agro assumuntur, et studiosa quadam cura in horto plantantur.
CXXXIII. In spatio tertio Levitae ingrediuntur, non quidem omnes, sed illi qui ad immolandum in altari aeneo, quod extra tabernaculum erat, holocaustum idonei inveniuntur; et est quasi quoddam regis atrium spatium hoc, in quo amici, et familiares recipi solent. Omnes namque Levitae circa tabernaculum quidem metabantur; sed ad ministrandum Domino nulli ingrediebantur, nisi qui et aetatis maturae, et munditiae erant perfectae. Unde et de ipsis Levitis ait Dominus ad Aaron: [Col. 0736C] Homo de semine tuo per familias suas qui habuerit maculam, non offerat panes Domino, nec accedat ad ministerium ejus (Lev. XVII, 18) . De aetate vero eorumdem Levitarum ita Dominus ait ad Moysen: A viginti quinque annis, et 411 supra ingredientur, ut ministrent (Num. IV, 35) . Spatium itaque hoc, in quo illi Levitae holocausta Domino immolant, qui et aetate maturi, et puritate conspicui sunt, quasi quoddam atrium est regis, ubi ad hoc amici ejus et familiares intrant, ut ipsius devote obsequiis insistant. Quartum vero spatium lotis manibus, et pedibus sacerdotes ingrediuntur, ut thymiama Domino offerant, et est quasi cujusdam praedivitis patrifamilias domus, in qua cognati ejus et parentes recipiuntur. Quintum quoque spatium, [Col. 0736D] quod intra velum est, et Sancta sanctorum appellatur, solus summus pontifex ingredi consuevit: et est quasi quidam thalamus locus hic, in quo postpositis cunctis familiaribus et amicis, exclusis etiam parentibus et cognatis, soli sponsus et sponsa eo amore dulciore, quo in loco interiore jucundantur. In hoc vero spatio statuitur arca foederis, et est arca in loco isto, quasi lectus in thalamo. Inter omnia, quae ad hoc de quo loquimur, tabernaculum pertinent, loca, nullus magis privatus, quam iste, et inter omnes ejusdem tabernaculi res nulla magis ut ita dixerim, privata, quam arca, et ea quae intra illam erant. Unde et locum hunc thalamo comparavi, et arcam lecto; quia inter omnes quae in palatio sunt, domos, nulla magis privata quam thalamus; [Col. 0737A] et inter omnia, quae non solum in ipso thalamo sunt, sed quae ad hanc pertinent vitam, nihil magis privatum, quam lectus sponsi et sponsae. Igitur primum spatium quodammodo ager est, secundum, hortus; tertium, atrium; quartum, domus; quintum, thalamus. Laici boni simul et mali primo loco sunt, quasi bonae simul, et malae herbae in agro; clerici, qui bonos significant, secundo: quasi electae herbae in horto; Levitae tertio: quasi amici et familiares in atrio; sacerdotes in quarto: quasi cognati et parentes in domo; solus pontifex in quinto, ubi arca est continens manna: quasi solus sponsus et sponsa in thalamo, ubi suavitas est in lecto. Haec sunt quinque spatia, per quae haec, de qua loquimur, pictura distincta est.
CXXXIV. Quam putamus secundum sensum allegoricum nobis innuere significationem, hanc quinquepartitam hujus nostrae picturae distinctionem jam explanandum est. Quod si alicui indignum forte videtur id quod nos in plano depinximus, ad allegoriam debere trahi, nos apte putamus illam quinquepartitam distinctionem, sive, si congruentius dictum accipitur, divisionem, quae ad illud vetus Moysi tabernaculum pertinebat, allegorice accipi posse. Sicut enim hic visibiliter depictum est, sic putamus secundum aliquem modum apud illud Moysi tabernaculum visibile fuisse. Ut in primo spatio circa ipsum tabernaculum duodecim essent [Col. 0737C] tribus, in secundo, per quatuor ejus partes Levitae. Tertium spatium atrium erat, quod in se altare holocausti et labrum aeneum habebat. Quartum, domus tabernaculi exterior, quam intrabant, ut Apostolus ait, semper sacerdotes, sacrificiorum officia consummantes (Hebr. IX, 6) . Quintum, domus ejusdem tabernaculi interior, quae soli summo pontifici, nec nisi semel in anno patebat. Hoc apud illud vetus tabernaculum ita fuisse legimus; haec et nos, prout potuimus, hic depinximus. Quid haec ergo significant? Si enim ut ait Apostolus, Omnia in figura contingebant illis (I Cor. X, 6) , scripta sunt autem propter correptionem nostram: nequaquam haec a mysterio vacare credenda sunt. Quod itaque de hac [Col. 0737D] re sentimus, absque praejudicio eorum, qui de hac re subtilius et verius atque nitidius dicere norunt, humiliter ostendamus. Salvo igitur meliore et congruentiore intellectu, qui eruditioribus sensibus patet, videamus, ne forte quinquepartitus hujus mundi status quinquepartitae huic distinctioni allegorice possit aptari. Hos autem quinque mundi status ita distinguimus. Primus hujus mundi status ab ipso mundi exordio, usque ad diluvium fuit. Quem nimirum statum, quia nulla adhuc homini lex, cujus praeceptis arctari et ligari posset, data fuit, non immerito latitudini agri comparamus. In quo quidem statu quia filii Dei et filii hominum simul commisti erant, quasi in agro bonae simul et malae herbae fuerunt. Status vero secundus post diluvium, [Col. 0738A] temporibus patriarcharum et Moysi, per quem vetus illa populo lex data fuit, exstitit: qui status ad bonos quodammodo pertinet; quia, quamvis nec in illo, nec in aliquo hujus saeculi tempore soli boni fuerunt, vocatis tamen ad fidem, et cultum unius veri Dei patriarchis legisque latoribus, quasi bonis herbis aliunde allatis, et in Dei horto praeceptorum legalium sepibus circumdato, plantatis; et numerosior 412 sanctorum multitudo, et major veritatis cognitio mundo effulsit. Ad tempus quoque judicum et regum, qui antiquo illi Dei populo in cura regiminis praefuere, status tertius spectat. Qui status quasi quoddam regis, seu principis, in quo obsequiis ejus amici et familiares sui insisterent, atrium fuit; quia in tempore illo, ut divinae liberius [Col. 0738B] culturae eis insistere liceret, et per augmentum populus ille dilatatus, et per fortitudinem constructo in terra propria templo roboratus erat. Quartus vero status ad tempus pertinet prophetarum, qui in eo, quod adventum Filii Dei in carne, et redemptionis nostrae mysteria, atque sanctae Ecclesiae sacramenta multifarie, multisque modis pronuntiaverunt: summo nimirum patrifamilias quadam, ut ita dicam, parentela et cognatione juncti fuerunt. Et hic status quaedam quodammodo praedivitis cujusdam patrisfamilias domus fuit; in qua ejusdem patrisfamilias parentes, et cognati sancti videlicet prophetae erant. Locus quintus, qui Sancta sanctorum dicebatur, adventum Filii Dei in carne ideo exprimit; quia in illum solus pontifex summus intrare consuevit. Qui [Col. 0738C] status, quid aliud, quam thalamus fuit, in quo sponsus Christus sponsae suae sanctae Ecclesiae conjungebatur? Sunt itaque hi quinque status mundi hujus. Primus ab Adam temporibus filiorum Dei et filiorum hominum usque ad diluvium; secundus, temporibus patriarcharum et legislatoris; tertius, temporibus judicum et regum; quartus, tempore prophetarum; quintus, tempore Filii Dei et hominis. Et secundum rationes, quae superius ostensae sunt, primus, quasi ager, secundus, ut hortus; tertius, ut atrium; quartus, sicut domus; quintus, quasi thalamus. Idcirco in primo spatio, quod caeteris omnibus exterius est scribo, Ager; in secundo, Hortus; in tertio, Atrium; in quarto, Domus; in quinto, Thalamus: [Col. 0738D] ut ostendatur, quia ob causas superius dictas, primum spatium quodammodo ager est; secundum, hortus; tertium, atrium; quartum, domus; quintum, thalamus.
CXXXV. Possumus etiam haec quinque, de quibus locuti sumus, picturae nostrae spatia ad quinque sanctae Ecclesiae status, quae post Christi adventum ad fidem vocata est, referre. Primus siquidem sanctae Ecclesiae status ille fuit, quando post ascensionem Domini virtute ex alto primitiva induta Ecclesia, quicunque in Christum credere, quicunque ipsum praedicare praesumerent, diversis tormentorum generibus ad negandum trahebantur: quando illa [Col. 0739A] jam hora venerat, ut omnes, qui interficerent apostolos, arbitrarentur se obsequium praestare Deo (Joan. XVI, 2) ; quando cruentas in eos manus injicientes persecutores, ad reges eos et praesides ducebant; quando denique odio erant omnibus hominibus propter nomen Christi (Matth. X, 22) . Ecce ager, in quo cum multis malis paucae erant herbae bonae, quando urtica lilium ad crescendum impediebat, quando hyssopum saliunca destruebat. Postquam vero longo et anxio discipulorum in remigando laborantium clamore suscitatus est Dominus Jesus (Matth. VIII, 24) , ut ipsi imperanti venti et mare obedirent, et fieret tranquillitas magna (ibid., 26) : ne diutius jam Petri turbaretur navicula, servato ad fidem Romano imperio; inclinatis nihilominus [Col. 0739B] longe lateque per orbem terrarum, caeterorumque regnorum cervicibus, ad crucis opprobrium, et improperium Christi, pax est data Ecclesiae: ut in horto Dominico ab agro illo allatae bonae, et electae herbae, eo numerosius, quo liberius plantarentur: jam tunc pro saliunca ascendit abies; jam pro urtica crevit myrtus (Isa. LV, 15) ; jam super caliginosum Babylonis montem crucis est levatum vexillum. Jam vox praedicatorum exaltata est; jam duces portas intraverunt, quia nimirum quos in primo statu suo sancta Ecclesia in ira Domini habuit fortes, in hoc secundo statu suo, in ejus gloria suscepit exsultantes. Jam, inquam, vox multitudinis in montibus, quasi populorum frequentium: quia intonuit vox sonitus regum, et gentium congregatarum. Hic itaque [Col. 0739C] sanctae Ecclesiae status hortus fuit, in quo bonae herbae plantatae sunt. Pacificata igitur Ecclesia membrorum suorum et meritum crescere gaudebat, et numerum. Crevitque non solum fides recta, sed etiam operatio sancta. Et tunc in statu isto tertio summi imperatoris atrium sui et amici, et familiares ingrediebantur. Amici, inquam, et familiares- Amici per fidem, et familiares per operationem, ut et recte credendo, et strenue operando ejus obsequiis insisterent. Sic est sublimata Ecclesia super altitudinem terrae, et posita in superbiam saeculorum.
CXXXVI. Venit jam status ejus quartus, in quo longe excellentius quam in tertio vel in secundo [Col. 0739D] accensa est in bono fidelium devotio, roborata intentio, auctum 413 propositum; quia in multis fidelibus suis eadem virgo, mater ecclesia, communi sanctitate Christianitatis in hoc suo quarto statu contenta non esset, nisi mundum, et ea quae mundi sunt, plene contemneret; jugum Domini suave et onus ejus leve susciperet (Matth. XI, 30) ; communem, quemadmodum in paucis in ortu quondam suo habuit vitam, devote modo in innumeris apprehenderet: ut per communionem possessionum unitas foveretur mentium quatenus esset et in statu isto multitudinis non solum quidem credentium; verum etiam sancte viventium cor unum, et anima una, nec quisquam eorum, quae possideret, aliquid suum esse diceret: sed essent illis omnia communia [Col. 0740A] (Act. IV, 32) . Et hic status quid aliud est, nisi quidam locus sanctus, locus terribilis, qui merito Bethel, id est, domus Dei appellatur? Ubi charitatis scala erigitur, ubi per ejus gradus angeli ascendunt, et descendunt (Gen. XXVIII, 12) . In hanc domum genus electum, regale sacerdotium, et populus ingreditur acquisitionis (I Petr. II, 9) . Genus, inquam, electum de his, qui exterius ministrant, ad offerendum intrinsecus Domino thymiama odoris suavissimi electum. Genus clericorum regularium; genus Lemovicensium et Praemonstratensium; genus Arroensium, et Bellovacensium: genus quoque monachorum sanctorum; genus Carthusiensium et Cisterciensium; genus Cluniacensium, et Cyronensium; genus quoque caeterarum diversarum professionum, [Col. 0740B] quarum singulae juxta genus suum, unam eamdemque reginam a dextris Regis sui in vestitu deaurato astantem circumdant quidem varietate (Psal. XLIV, 10) , nec exspoliant unitate. Hanc domum monachi religiosi, et clerici inhabitant regulares, qui communi Domino quadam non solum amicitia et familiaritate; verum etiam parentela et cognatione juncti sunt, quia dum unusquisque eorum in pleno et contemptu praesentium, et desiderio futurorum tota intentione voluntatem ejus facere student: ille nimirum ejus, ut ipse ait, et frater, et soror, et mater est (Matth. XII, 50) . In hac domo habent et in mensa cibum bonae operationis, et in candelabro lumen lectionis, et in altari thymiamatis suavitatem orationis. Quod enim cibus [Col. 0740C] bonam designet operationem, habemus ex sententia Domini, dicentis: Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei (Joan. IV, 34) . Quod vero candelabrum sacram innuat lectionem, apostolus Petrus ostendit, dicens: Habemus firmiorem propheticum sermonem, cui benefacitis, attendentes quasi lucernae lucendi in caliginoso loco (II Petr. II, 19) . Quod incensum quoque suavitatem orationis exprimat, Psalmista demonstrat. Dirigatur, inquit, oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL, 2) . Haec tria sunt, quae in hac domo nostri continuo habere debent sacerdotes; quia semper cum a cura necessaria corporis vacant, vel in operatione, vel in lectione, vel in oratione esse debent: operatio ad ministrationem corporalem; lectio ad instructionem [Col. 0740D] spiritualem; oratio ad contemplativam puritatem. Hanc etiam domum hi tres ordines inhabitant: novitii, obedientiarii, et claustrales. Hi sunt, qui secum Dominum Jesum in Bethania habent, id est, in domo obedientiae, sicut ait evangelista Joannes: Fecerunt, inquit, ei coenam, et Martha ministrabat, Lazarus vero unus erat ex discumbentibus cum eo; Maria vero accepit libram unguenti, nardi pistici pretiosi, et unxit pedes ejus, et domus impleta est ex odore unguenti (Joan. XII, 2, 3) . Martha itaque Domino ministrat, Lazarus cum eo recumbit, et Maria eum unxit. Martha ergo, quae Domini ministerio intendit, quae etiam, ut alibi de ea idem Dominus dicit, sollicita est, et turbatur erga plurima [Col. 0741A] (Luc. X, 1) , coenobii obedientiarios exprimit, qui fideles esse debent et prudentes. Prudentes in acquirendis, fideles in expendendis. Prudentes ne eos error ignorantiae fallat, fideles ne in Dei ministerio suum aliquid requirant. Lazarus vero, qui modo quidem cum Domino recumbit, sed quondam mortuus, et quatriduanus in monumento fetebat, novitios designat qui ad Dei in vita communi convivium pervenerunt: qui prius tamen spiritualiter exstincti per peccati delectationem consensum et consuetudinem, et veniae desperationem coram Deo, et hominibus per pravae vitae infamiam fetebant: sed jam a Domino resuscitati, et ab ejus discipulis soluti ad tantam ab ipso Domino dignitatem promoventur, ut cum eo recumbere digni judicentur; [Col. 0741B] nec jam hospites et advenae sint, sed cives sanctorum, et domestici Dei (Ephes. II, 19) . Maria quoque claustrales specialiter designat, qui eo liberius soli Domino Jesu vacare possunt, quo plenius a cunctis rerum terrenarum sollicitudinibus exspoliantur. Valde familiaris est ipsi Domino Jesu Maria, multumque propinqua. Omnibus certe in Bethania consistentibus familiarior ei et propinquior est. Nam licet ei ministret Martha; recumbat cum eo Lazarus, nec iste tamen, nec illa tangit eum. Sola eum tangit 414 Maria. Tangit quod in eo infimum est, ad pedes ejus inclinata, erecta ad caput, accepit libram nardi pistici pretiosi (Joan. XII, 3) . Accepit, inquam, quia nisi acciperet, non haberet. Omne datum optimum, et omne donum perfectum de [Col. 0741C] sursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) . In libra, plenitudo accipitur perfectionis; in nardo, odor cognitionis; in pistico puritas veritatis. Ex his tribus Maria electam et egregiam conficit, et componit unctionem; quia ex plena, et vera Domini Jesu cognitione suavem in cordibus suis claustrales concipiunt dilectionem. Caput Domini et pedes ungunt: quia geminam ejus naturam, divinam scilicet et humanam ardenter diligunt. Caput namque Christi, ut ait Apostolus, Deus (I Cor. II, 3) . Et pedes ejus quid aliud designant quam incarnationem suam, qua nostrae mortalitatis tetigit terram! Duobus quoque super terram nostram pedibus ambulavit Propheta ille potens in opere, et sermone (Luc. XXIV, 19) , doctrina scilicet, et operatione: quia et fecit, et docuit. Pulchrum quidem videtur Mariae nostrae, ipsum videre operantem; dulce nihilominus ipsum audire loquentem: ut ipsius secum habeat et operationem ad imitationem, et locutionem ad consolationem atque instructionem. Sunt itaque hi tres ordines domum istam inhabitantium: ordo obedientiariorum, ordo novitiorum, ordo claustralium. Quos videlicet tres ordines isti tres gradus innuunt, quos in sancta, juxta hanc dictionem domus posuimus, Sunt autem adhuc duo alii ex altera ejusdem dictionis parte positi gradus: quia inter virtutes caeteras duae sunt, quae cunctis communi vita viventibus valde sunt necessariae: communio videlicet possessionum et unitas animorum. Hae quidem duae [Col. 0742A] virtutes in primitiva Ecclesia, unde haec coenobitarum, de qua loquimur, vita exordium sumpsit, principaliter fuerunt. Scriptum est enim in Actibus apostolorum: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV, 32) . Ecce cordium unitas. Nec quisquam eorum, quae possidebat, aliquid suum esse dicebat: sed erant illis omnia communia (ibid.) . Ecce communio possessionum. De his etiam duabus virtutibus ipsos clericos in Regula ipsorum B. Augustinus alloquitur dicens: Haec sunt quae, ut observetis, praecipimus, in monasterio constituti. Primum propter quod in unum estis congregati, ut unanimes habitetis in domo, et sit vobis anima una, et cor unum in Deo, et non dicatis aliquid proprium; sed sint vobis omnia communia. Itaque ad has duas [Col. 0742B] virtutes denotandas, quae inter caeteras cunctis coenobitis valde necessariae sunt, hos duos depinximus gradus, ut nullus eorum, qui vitam communem professi sunt, velit ab altero per discordiam dissidere, vel quidquam proprium praesumat possidere.
CXXXVII. Haec de quarto sanctae Ecclesiae statu prolixe quidem; sed fortasse non inutiliter diximus. Quintus quoque ejusdem sanctae Ecclesiae status ad professionem pertinet anachoretarum ipsorum; quia professio propter secretam et solitariam, quam exercent, conversationem etiam interiori tabernaculi loco; qui Sancta sanctorum appellatur, non incongrue assimilatur. De Sanctis ad Sancta sanctorum pontifex summus venire consuevit; quia [Col. 0742C] exstinctis prius vitiis carnis, sedatis tumultuosis motibus mentis, de perfectione vitae coenobialis ad secretam anachoreticae conversationis puritatem sancti jam dudum Patres pertingere solebant. Quae nimirum secreta, et solitaria anachoretarum conversatio quid aliud, quam thalamus quidam potest appellari! Juxta hanc vero dictionem, videlicet thalamus, tres gradus positi sunt ad triplicem quamdam solitudinem innuendam, quae anachoretis valde necessaria est: solitudinem videlicet loci, solitudinem negotii, solitudinem animi. Prima solitudo hominum fugit multitudinem; secunda, terrenorum declinat sollicitudinem; tertia vero cordis devitat evagationem. Prima etiam tumultuosam expellit [Col. 0742D] curiositatem; secunda mentis aufert auxietatem; tertia quoque phantasmatum irruentium foedam exinanit vanitatem. Sunt itaque hi quinque sanctae Ecclesiae, quae post ascensionem Domini ad fidem vocata est, status; qui per haec quinque picturae nostrae spatia hoc modo designari possunt. Primus status fuit in persecutione martyrum, secundus in conversione principum, tertius in multiplicatione Christianorum, quartus in communione coenobitarum, quintus in singularitate anachoretarum. Et primus quasi ager, fuit secundus ut hortus, tertius velut atrium, quartus sicut domus, quintus tanquam thalamus. In agro bonae simul et malae herbae fuerunt, in horto herbae electae, in atrio familiares et amici in domo parentes et cognati, in thalamo [Col. 0743A] 415 Sponsus, et sponsa. In agro arantes et seminantes, in horto plantantes et rigantes, in atrio immolantes et abluentes, in domo comedentes et bibentes; in thalamo Deus et anima, quasi Sponsus et sponsa complectentes, et simul sese osculantes.
Haec igitur sunt, quae de quinquepartita divisione, quae ad vetus et materiale illud tabernaculum pertinebat: et de quinque picturae nostrae spatiis coram vestra charitate diximus. Haec etiam sunt, quae de statu et multiformi sanctae Ecclesiae ornatu in hac [Col. 0744A] secunda libri nostri parte, quoad brevius potuimus, allegorice in hac pictura nostra, sicut jussistis, demonstravimus. Quae si rata esse judicaveritis, non plumbeae, quaeso, fistulae attribuatis, quod vini vobis ipsa poculum ministravit; sed ei potius, qui potu eam, quem propinaret implevit. De quo mirum non est, si ad laudem suam, sua etiam per linguam nostram verba formet, qui quondam ut hominis et vesana insipientia et insipiens corriperetur vesania, etiam ruditus asininos in verba mutavit humana.
CXXXVIII. Quia vestra, Pater venerande, celsitudo evidenter agnoscit quod, sicut in significatione allegorica visibile illud tabernaculum Moysi, de quo multa jam dicta sunt, universalem electorum Ecclesiam designat; ita nihilominus idem tabernaculum in intellectu morali secretum exprimit mentis: parvitati meae adhuc injungitis, ut sicut ex parte ostendi quomodo haec, quae coram oculo depicta sunt corporali, in allegoria ad universos sanctae Ecclesiae spectent filios, propter fidem communem, sic etiam ostendam quomodo et in tropologia ad singulos pertineant, secundum internam cordis puritatem. Laboriosum opus, et mihi, fateor, non [Col. 0743C] solum difficile; sed pene impossibile: cum mores discutere magis ad experientiae pertineat gustum, quam ad scientiae olfactum. Verumtamen injustum omnino censeo, ut, in quantum ipse mihi, sine quo possumus nihil, vires ministraverit, his, super quibus me vestra praeceptio compellit, desit obauditio mea. Quae nimirum praeceptio vestra tam justa est, ut eam merito exaudire debeam; tam sincera, ut velim; si tamen vestra oratio impetraverit, ut, quod volens debeo, et debens volo, etiam explere efficaciter possim. Igitur sicut quaedam, quae de tabernaculo recitavimus, ad communem electorum Ecclesiam pertinere demonstravimus: ita quoque quomodo ad unumquemque nostrum quaedam ex his pertinent, prout possumus, demonstremus; ut, [Col. 0743D] quemadmodum in nobis per fidem rectam clarificatus est intellectus, et sic per cogitationem devotam in nobis excitetur et accendatur affectus.
CXXXIX. Diximus in exordio libri hujus, quia antiquus ille Dei populus quandiu in Aegypto fuit, nunquam Deo tabernaculum construxit; sed ut aliquando hoc posset, eum omnipotens Deus de Aegypto [Col. 0744B] eduxit. Nec solum eduxit eum de Aegypto; sed etiam locavit in deserto, ut sic demum Dei sui tabernaculo aedificando 416 insisteret. De Aegypto exeunt, qui saeculo cum omnibus pompis saecularibus renuntiant. Submersis vero Aegyptiis desertum intrant, qui pristinis suis, in aquis compunctionis, vitiis exstinctis, per novae vitae electionem, duram, et asperam conversationem sumpserunt. Tabernaculum vero construunt, qui omni terrenorum corruptione post posita, omni prorsus sollicitudine omissa, omni etiam perturbatione sedata, omnibus denique, quae mundi hujus sunt, contemptis et oblivioni traditis, per stabilem mundarum cogitationum identitatem, per defaecatam sancti desiderii affectionem spirituali suae quieti insistunt. Quondam [Col. 0744C] vero in Aegypto manserunt: quia fuerunt, ut Apostolus ait aliquando tenebrae (Ephes. V, 8) , et Aegyptus tenebrae interpretatur. Ibi fuerunt servi, ibi ligati, ibi etiam inquieti. Servi, quia, juxta veritatis vocem, omnis qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) . Ligati; quia, ut legitur, Peccatorum suorum funibus constringitur peccator (Prov. V, 22) . Inquieti; quia tumultuosis Aegyptiorum conventiculis associati, verae funditus expertes erant quietis: Commisti inter gentes didicerunt opera eorum, et servierunt sculptilibus eorum, et factum est illis in scandalum (Psal. XXXV, 36) . Sed jam, miserante Deo, qui de tenebris eos vocavit in admirabile lumen suum (I Petr. II, 9) , de servis effecti sunt liberi, de ligatis soluti, quieti de inquietis. [Col. 0744D] Certe in unoquoque nostrum dimisit Dominus onagrum liberum, vincula ejus solvens, et dans ei in solitudine domum (Job XXXIX, 5, 6) . Onager iste qui asinus agrestis dicitur, eos designat, quos Dominus liberos dimisit, quando eos de servitute Pharaonis eripuit. Horum vero solitudo quadripartita est. Prima est a peccato, secunda a negotio, tertia a consortio, quarta a mysterio. Prima est solitudo boni, secunda animi, tertia loci, quarta sponsi. In prima sumus purificati, in secunda ornati, in tertia sublimati, in quarta beati effecti. In prima [Col. 0745A] purificati a vitiis; in secunda ornati virtutibus; in tertia sublimati divinis charismatibus; in quarta beati effecti suavissimis et secretissimis interni Sponsi amplexibus. Istae sunt solitudines, de quibus Isaias: Exsultent, inquit, solitudines Jordanis (Isa. XXXV, 1) . Merito exsultare dicuntur, quia omnes qui eas habent exsultantes efficiuntur. Vere in his solitudinibus exsultare debemus: quia per primam reparatio confertur naturae; per secundam decor nobis praebetur justitiae; per tertiam acquiritur celsitudo gratiae; per quartam laetitia conceditur internae gloriae. Prima naturalem excludit infirmitatem; secunda animae disrumpit iniquitatem; tertia poenam omnimodam et vanitatem; quarta ad plenam provehit felicitatem. Haec est quadripartita solitudo, [Col. 0745B] in qua ille de Aegypto exeuntibus domum dedit, qui eos et liberos dimisit, et eorum vincula solvit. Et quae est haec libertas, quam eis contulit? Certe liberavit eos a vanitate, liberavit a curiositate, liberavit a voluptate, liberavit a calamitate. Liberavit, inquam, eos a vanitate spiritualis superbiae, a curiositate mundialis laetitiae, a voluptate carnalis concupiscentiae; liberabit etiam postmodum a calamitate infernalis poenae: a vanitate, quae eos excaecavit; a curiositate, quae eos a se alienavit; a voluptate, quae eos foedavit; a calamitate, quae reprobos in aeternum cruciabit. Sic eos liberavit, ut et in hac vita sint liberi, et in alia: in hac a culpa, in alia a poena. Omnis enim, qui facit peccatum, sicut hic servus est peccati (Joan. VIII, 34) , sic et in [Col. 0745C] futuro servus erit supplicii.
CXL. Sed et vincula ejus dissolvit (Job XXXIX, 5) . Quae vincula? Sicut quatuor sunt solitudines, et quatuor libertates, quas contulit: sic etiam quatuor sunt genera vinculorum. Sunt enim quaedam vincula, quibus communiter in hac vita omnes ligamur, a quibus etiam ante ipsam mortem non dissolvimur; corruptiones videlicet mortalitatis nostrae. His vinculis egregius Praedicator se ligatum gemebat, dicens: Cupio dissolvi, et esse cum Christo (Phil. I, 23) . Dissolvi non cuperet, nisi ligatum se videret: Infelix, inquit, ego homo: quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII, 24.) Vinculum igitur quo ligatus exstitit, corpus mortis fuit. Sunt [Col. 0745D] et alia vincula, quae proprie ad peccatores pertinent, qui quidem tot vinculis ligantur, quot peccatorum ponderibus onerantur. De his vinculis Psalmista ait: Funes peccatorum circumplexi sunt me (Psal. CXVIII, 61) . Sunt vero quaedam vincula, quae ad solos pertinent bonos; vincula scilicet amoris et dilectionis, de quibus per Oseam Dominus dicit: In funiculis Adam traham eos, in vinculis charitatis (Osee XI, 4) . Sunt alia adhuc vincula, quibus in poenis ligantur damnati: quibus et ligari jubetur, qui non habens vestem nuptialem, inter discumbentes a rege invenitur: Ligatis, inquit, manibus et pedibus, mittite eum in tenebras exteriores (Matth. XXII, 13) . Prima itaque vincula sunt necessitatis; secunda iniquitatis; tertia charitatis; quarta 417 calamitatis. [Col. 0746A] Prima communiter pertinent ad universos; secunda, ad iniquos; tertia, ad justos; quarta, ad damnatos. Prima ligant omnes filios Adam in hac mortalis corporis corruptione; secunda filios peccati in iniquitatis perpetratione; tertia filios Dei in ejus dilectione; quarta filios perditionis in gehennali afflictione. Prima in nobis vincula Dominus solvet; quando absorpta morte in victoria, corruptibile nostrum induet incorruptionem, et mortale nostrum induet immortalitatem (I Cor. LIII, 54) ; secunda vero in nobis solvit, quando nos et a peccato liberavit, et sibi servos effecit: sed nec a tertiis absolvi, nec a quartis permittit nos ligari. Hoc igitur modo effecti sumus, miserante Deo, et de servis liberi, et de ligatis soluti, et de inquietis quieti. Habemus [Col. 0746B] itaque quietem. Ubi habemus? Certe non est quies vera, nisi in solitudine; quia, qui in tumultu est, quiescere nullatenus potest. Sed nos elongavimus fugientes; et ecce manemus in solitudine (Psal. LIV, 8) . In qua nimirum quadripartita nostra solitudine, domum nobis Dominus dedit. In hac solitudine cordis datur tranquillitas, animi serenitas, conscientiae puritas, internae lucis cernitur claritas, contemplationis apprehenditur sublimitas, Sponsi praelibatur felicitas. In hac solitudine ille, qui nos liberos dimisit, qui nostra vincula solvit, et domum nobis dedit, ut in ea Deo Jacob construamus tabernaculum: id est, in hac interna mentis quiete nostrum cum Deo aedificemus secretum. O libertas! o solutio! o solitudo!
[Col. 0746C] CXLI. Igitur tabernaculum tuum, mi frater charissime, tranquillum et pacificum cordis tui secretum est, in quo tecum et intra te debes commorari. Sed ad illud materiale tabernaculum Moysi tria metalla pertinebant: aurum, argentum et aes. Similiter et in te, qui Spiritus sancti tabernaculum esse debes, haec tria metalla spiritualiter sint. Aurum ad serenitatem pertinet cordis; argentum, ad puritatem oris; aes, ad fortitudinem operis. Aurum itaque in te sit, ut claritatem habeas in interna cogitatione; argentum, ut in bona locutione; aes, ut robur in utili actione. Hinc Psalmista virum illum, Qui in lege Domini die ac nocte meditatur, ligno secus decursus aquarum plantato assimilat, quod fructum [Col. 0746D] suum dabit in tempore suo, et folium ejus non defluet, et omnia quaecunque faciet, prosperabuntur (Psal. I, 3) . Lignum namque hoc virum quemlibet religiosum designat. Decursus aquarum instabilitates sunt saecularium, secus quos decursus plantatur hoc lignum; quia in medio nationis pravae et perversae lucent viri sancti, quasi luminaria in mundo. Quod videlicet lignum fructum in tempore suo dabit, quia mundas in corde cogitationes conservat. Folium ejus non defluet; quia criminalem linguae lapsum devitans et a se prorsus per censuram silentii excludens, per verba noxia et inania dispergi et defluere refugit. Omnia vero quaecunque facit, prosperabuntur: quoniam via regia incedens et in cunctis prospere agens, a recto operis tramite, nec [Col. 0747A] a dextris prosperis elatus, nec a sinistris adversitatibus fractus, utraque manu utens pro dextera, cujus sicut tenebrae, ita et lumen declinat. Est itaque in corde mundus, in ore purus, in opere fecundus. Ecce trium dierum iter quo de Aegypto in desertum exeunt Israelitae (Exod. III, 18) : videlicet munditia mentis, puritas oris, perfectio operis. O quale, quantumque lignum! Beatus erat Samuel, qui fructum quidem dedit; quia crevit et Dominus erat cum eo (I Reg. III, 19, 20) . Folium ejus non defluxit; quia non cecidit ex omnibus verbis ejus in terra (ibid.) . Omnia quaecunque fecit, prosperabantur, cujus conversationis in tantum fama percrebuit, ut cognoscerent omnes, a Dan usque ad Bersabee, quod fidelis Samuel propheta esset Domini. Quod ergo in Psalmo fructus [Col. 0747B] ligni in tempore datus, hoc in tabernaculo morali significat aurum: et quod ibi folium non defluens, hoc hic argentum: et quod ibi prosperitas actuum, hoc hic aes accipitur.
CXLII. Considera post haec, quia tabernaculum tuum ex tabulis fieri debet de lignis setim: ut intelligas debere et te habere mundas cogitationes, et fortes, quia ligna setim fortia et imputribilia sunt. Imputribilis itaque, et fortis sit cogitatio tua: imputribilis per munditiam puritatis, fortis per robur stabilitatis; ne aliquid immundum in mente tua versetur, imputribilis; ne per multa vageris animo, fortis sit. Sed quid sibi vult hoc, quod et interius, [Col. 0747C] et 418 exterius tabernaculum deauratum erat? Deauratum sit tabernaculum tuum intus; deauratum sit et foris. Intus, propter puritatem cogitationis; foris propter utilitatem operationis. Intus, ut sancta mediteris; foris, ut utilia opereris. Intus, ut in corde placeas Deo; foris, ut in opere prosis proximo. Intus ad comtemplationem sanctificationis; foris ad imitationem actionis. Intus denique ad conscientiam; foris ad famam; quia juxta Psalmistae vocem: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6) , licet bona de eo inter homines habeatur opinio; et ut quidam sanctus ait: Qui famam suam negligit, crudelis est; licet quantum ad se bene vivat coram Deo. Haec ille. Itaque perfectus non est, qui cum [Col. 0747D] male in occulto vivat, falsa bona de se praedicari gloriatur in publico, vel suam inter homines aestimationem habet pro nihilo, quamvis bene vivat in occulto. Ideo intus tabernaculum tuum deauratum sit, ut luceat lux tua. Nec solum intus deauratum sit; sed etiam foris: ut luceat eadem lux non tantum coram te, sed etiam coram hominibus, ut videant opera tua bona, et glorificent non quidem te, sed Patrem tuum, qui in coelis est (Matth. V, 16) . Tabulae vero tuae basibus innitantur. Tabulae tabernaculi tui sunt cogitationes cordis tui: bases vero intentiones. Tabulae itaque tuae sint deauratae, cogitationes tuae sint mundae. Bases quoque argenteae, intentiones rectae. Nihil in cogitatione habeas pollutum, nihil in intentione simulatum. Utrumque odit Deus in tabernaculo [Col. 0748A] suo, in corde tuo; maculam, et rugam. Maculam habet cor tuum, si maculatum est; rugam habet, si rugosum est. Tabulas igitur in tabernaculo tuo deauratas habes, si bonum aliquid in corde agere proponis. Bases vero argenteas, si per hoc solius omnium inspectoris oculis placere concupiscis, et non propter hoc laudem ab hominibus quaeris. Sub talibus deauratis bases non argenteas, sed plumbeas habent, qui bona quidem in animo agenda tractant, sed favorem per hoc popularem affectant. Argentum namque in igne clarius fit; plumbum vero liquescit et deficit: quia nimirum quando hi, qui Deo per bonum placere appetunt propositum, corripiuntur, bonitatis eorum claritas crescit; quando vero hos, qui hominibus placere cupiunt, ab eodem [Col. 0748B] forte ore ventus detractionis pulsat, a quo prius ad eos aura favoris venire solebat, et intentionis eorum falsitas per quaesitae laudis defectum se ostentat, tuncque quod bases eorum non argenteae, sed plumbeae erant, apparet. Idcirco sint tabulae tuae deauratae, sint et bases argenteae, ut pariter habeas et bonum propositum in cogitatione, et rectitudinem in intentione; ne peccatum incurras, quamvis recta in te praecesserit oblatio, dum recta non fuerit subsecuta divisio. Igitur et tabulae deauratae cogitationes mundas, et bases argenteae intentiones significant rectas.
CXLIII. Idcirco in ipsis tabulis per circuitum trium parietum a prima tabula parietis australis, usque ad primam tabulam parietis septentrionalis hunc versum scribo, singulis syllabis in singulis tabulis [Col. 0748C] positis: Hae tabulae tabernaculi de lignis setim factae, et undique deauratae, animi sunt, et a malo prorsus mundae, et in bono fortes cogitationes. Et ad exordium hujus versus in prima tabula tres gradus facio; quia ut purae et fortes sint animi nostri cogitationes, oportet ut habere conemur et in memoria stabilitatem, et in ratione claritatem, et in voluntate munditiam. Mens namque nostra per stabilitatem memoriae debet roborari, et per claritatem rationis illuminari, et per munditiam voluntatis purificari. Roborari, ne inordinate defluat; illuminari, ne ignoranter caliget; purificari, ne eam macula ulla obfuscet. Caveat itaque memoria nostra a se esse dispersa; devitet ratio esse caeca; studeat voluntas [Col. 0748D] esse munda, et erunt cogitationes cordis nostri et mundae a malo, et fortes in bono. In ipsis autem basibus argenteis, quae tabulis in pictura supponuntur, per circuitum a prima basi, quae sub prima tabula parietis australis est, usque ad primam basim primae tabulae parietis septentrionalis suppositam, iste scriptus est versus singulis litteris in singulis basibus descriptus: Bases argenteae, quibus deauratae tabulae imponuntur, rectae sunt intentiones, quibus mundae cogitationes innituntur. Et iste nimirum versus distinctionem in pictura non habet; quia intentio nostra uniformis debet esse et simplex. In omnibus namque motibus nostris tam interius quam exterius hoc solum intendere debemus, ut soli Deo placeamus.
CXLIV. Alta sunt haec, profunda sunt haec, et valde difficilia, et paucissimis possibilia. Ad perfectos namque pertinet tales cogitationes habere, et in ipsis cogitationibus tales intentiones. Et ideo habe post haec in tabernaculo tuo vectes et annulos; vectes, inquam, laminis aureis coopertos, et annulos aureos, quibus iidem vectes immittantur. Vectes hi, qui de lignis quidem setim facti, sed laminis aureis vestiti sunt, fortia et clara sunt exempla Patrum praecedentium; et annuli aurei perpetuam claritatem, et claram perpetuitatem praemiorum eorumdem sanctorum Patrum designant. In vectibus [Col. 0749B] itaque ipsorum vides conversationem, et in annulis remunerationem. In vectibus meritum, in annulis praemium. In vectibus denique ipsorum laborem temporalem, in annulis coronas eorumdem perennes. Idcirco in vectibus fines videntur; in annulis vero nullus valet finis videri: quia sanctorum afflictiones terminos habent; praemia vero sine fine durabunt. Hinc est, quod omnem, quem tolerant, laborem pro parvo habeant, dum quam magnum erit quod habebunt praemium pensant. Videte quam pro modico B. Paulus suos, suorumque concivium labores pensabat, qui dicebat: Id quod in praesenti est momentaneum, et leve pondus tribulationis nostrae (II Cor. IV, 17) . Pro modico tribulationem suam habuit, quam non solum levem, sed et momentaneam vocavit. [Col. 0749C] Sed videte quam magnum praemium deputabat: ait enim: Supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis (ibid.) . Vere magnum illud fore praevidebat, quod supra modum sublime, aeternum, gloriosum, et ponderosum sentiebat. De utrisque vero, vectibus scilicet et annulis, loquens: Non sunt, inquit, condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) . Ac si aliis verbis diceret: Etsi ponderosi sint hi vectes quos portamus, ideo tamen tolerabiles nobis sunt et leves: quia de annulorum claritate, qua in fine sine fine decorabimur, assidue cogitamus. Sed quid sibi vult hoc, quod in capite unius vectis caput alterius intrabat, ut quasi unus vectis per circuitum trium parietum esse videretur, nisi [Col. 0749D] quod in se virtutes viri sancti virtutibus conjungunt, ut unam in se et firmam sanctitatem, et sanctam firmitatem continere queant? Hinc Psalmista: Ibunt, inquit, sancti de virtute in virtutem (Psal. LXXXVII, 8) . Ac si diceret: Ut firmiter tabernaculum stet, vectes vectibus conjunguntur. Subdit vero et de annulis quibus iidem vectes immittuntur: Videbitur Deus deorum in Sion (ibid.) . Petrus etiam apostolus in morali tabernaculo vectes vectibus admonet esse jungendos, ita dicens: Ministrate in fide vestra virtutem; in virtute autem, scientiam; in scientia, abstinentiam; in abstinentia, pietatem; in pietate autem, fraternitatis amorem; in amore autem fraternitatis, charitatem (I Petr. I, 5, 6, 7) . A fide incipit, et usque ad charitatem pervenit; [Col. 0750A] quia spiritualis nostri tabernaculi fundamentum quidem fides est, spes fabricam erigit; sed charitas aedificium perficit. Hos quoque vectes in tuis tabulis ponis, quando ex jugi inspectione conversationis Patrum praecedentium bonam in te voluntatem excitas et erigis, accendis et acuis, ut leve etiam tibi deputes ad perpetrandum, quod ab eis vides perpetratum. Annulos vero in eisdem tabulis figis, si aeterna Patrum praedictorum praemia et per contemplationem consideras, et per affectum desideras: ut eis te confidas et cupias in praemio associari, quorum te vides vestigia imitari. Vectes itaque in tabulis tuis ponis, ut roboreris in labore; annulos vero, ut animeris in spe. Vectes, ut scias quam bene tibi vivendum sit; annulos, ut scias quare tibi bene [Col. 0750B] vivendum sit. Vectes itaque annulis immissi fortes sunt sanctorum conversationes aeternitate supernae patriae clarae et claritate aeterna remuneratae. Qui nimirum vectes et annuli in tuo etiam tabernaculo sunt, quando eorum et conversationes exerces per effectum, et remunerationes desideras per affectum.
CXLV. Idcirco in eisdem vectibus per circuitum trium parietum a primo vecte parietis australis, usque ad primum septentrionalis scribo hunc versum, in singulis vectibus ponens singulas dictiones. Vectes auro cooperti tabulas roborantes, fortia atque munda sunt exempla virorum sanctorum mentes nostras confirmantia. Qui versus in prima tabula supra primam litteram tres gradus habet: quia tria sunt, ad quae nos sanctorum exempla trahunt. Primum [Col. 0750C] est, ut malum deseramus; secundum, ut bonum exerceamus; tertium, ut in bono quod exercemus etiam perseverare studeamus. Ut simus videlicet mundati, ornati, confirmati. Mundati 420 in relictione vitiorum; ornati in perpetratione virtutum; confirmati, dum in bonis quae agimus usque in finem perseveramus. Et haec causa est, ob quam, sicut longe superius dixi, non extra, sed intra tabernaculum hos vectes posui; quia cum parietes non sursum sint erecti, sed in imo potius, in ipso plano picturae jaceant substrati, nullo modo corporali duntaxat oculo viderentur; nec tam evidenter eorum significationes intelligerentur, nisi interius depingerentur. Sub annulis quoque aureis, in quibus vectes missi sunt, per circuitum trium parietum [Col. 0750D] ab illo qui in prima parietis australis tabula est, usque ad illum qui est in prima septentrionalis, hic versus habetur, singulis ejusdem versus syllabis, in singulis tabulis, scriptis: Hi annuli ex auro facti purissimo, quibus vectes immittuntur, clara, et sine fine mansura eis pro vita sancta data sunt praemia beatorum. Et hic versus in prima tabula juxta primam litteram tribus gradibus distinguitur; quia tria sunt quae electis in futura vita dabuntur: potentia videlicet, sapientia, et benignitas. Tunc namque potentes erunt, sapientes et amantes. Potentes in semetipsis; sapientes in Deo; amantes in invicem. Ibi eorum esse non habebit mortem, nec nosse errorem, nec amare offensionem. Habebunt [Col. 0751A] etenim robur potentiae a summa potentia, Patre; claritatem sapientiae a vera sapientia, Filio; suavitatem amoris a dulci charitate, Spiritu sancto; ut hoc modo sit Deus omnia in omnibus. Idem vero nobis in significatione duntaxat morali innuere icones videntur, quae per circuitum trium parietum et in basibus, et in tabularum summitatibus positae sunt, quod innuunt praedicti vectes, qui per medias tabulas immittuntur. Nam quia in tabernaculo Ecclesiae et bases viros religiosos, qui ab exordio mundi usque ad incarnationem Christi in utroque sexu in mundo fuerunt; et tabulae sanctos, qui a Christi adventu usque ad finem saeculi in utroque similiter sexu in Ecclesia sunt, secundum sensum allegoricum designant: tunc nimirum tabernaculo tuo et tabulas [Col. 0751B] erigis, et bases supponis, si utriusque temporis sanctos diligenti et jugi inspectione circuis et perambulas, eorum tibi et verba ad doctrinam, et opera ad imitationem assidue repraesentans. Circui ergo et immola in tabernaculo Domini hostiam vociferationis: canta et psalmum dic Domino (Psal. XXVI, 6) . Canta per mundam cogitationem, psalmum dic per bonam actionem. Omnesque sanctos, qui et ab Adam patre omnium nostrum in utroque sexu usque ad communem Dominum nostrum Jesum Christum in mundo fuerunt; et ab incarnationis ejus exordio, usque ad finem saeculi nunc sunt, mente et cogitatione percurre; et tam ea quae dixerunt, quam ea quae fecerunt, tibi propone; ut ex eorum verbis doctior, et factis sanctior fias, et [Col. 0751C] maxime quam mundas habuerint cogitationes, quas moraliter diximus debere accipi per tabulas deauratas; quamque rectas intentiones, quas per bases argenteas, diligenter perscrutare: sicque in interiore tabernaculo tuo, et sub basibus, et in tabulis icones inscriptas habebis. Idcirco in hac pictura nostra, et in tabernaculis sanctorum Novi Testamenti, et in basibus eorum, qui in Veteri, in utroque sexu, fuere, depictae sunt icones: ut ad acquirendam et munditiam in mentis cogitatione, quae per tabulam accipitur deauratam; et rectitudinem in interna intentione, quae per basim argenteam, conversationes, vitasque sanctorum utriusque temporis et agnitas habeas per claram inspectionem, et frequentatas per fructuosam imitationem. Haec de [Col. 0751D] vectibus et de annulis. Haec etiam de iconibus, quae in basibus et in tabularum summitatibus sunt. Haec denique de tribus, quae ad hoc, de quo loquimur, tabernaculum pertinebant, metallis, auro videlicet, argento et aere, moraliter dicta sufficiant.
CXLVI. Post haec adducit ratio inquirere, quid tres tabernaculi parietes secundum sensum moralem; quidve per vectem, qui in introitu ejus est; quid etiam per columnas eidem vecti suppositas moraliter exprimi possit. Tres hi tabernaculi parietes, tres [Col. 0752A] nobis, qui in homine sunt possunt innuere motus: motum videlicet mentis, motum corporis, motum sensualitatis. Motus quidem mentis in voluntate est; motus corporis in actione; motus sensualitatis medius in delectatione. Mens namque secundum voluntatem suam se movet, et ex se, et per se movetur; quia ejus est se movere, sive bene moveatur, sive male. Bene movetur, quando ad bonum movetur, id est ad justitiam: et male, quando ad malum, id est ad culpam. Et ejus est utrumque et ad 421 bonum videlicet et ad malum moveri: quia ad volendum, sive ad nolendum nulla violentia impellitur; sed propriae voluntatis libertate ex se, et per se graditur. Corporis vero motus motum mentis et prompte subsequitur, et efficaciter exsequitur: talisque [Col. 0752B] succedit in actione, qualis ille praecedit in voluntate. Motus autem sensualitatis utrique huic praedicto motui favens, inter utrumque medius in delectatione discurrit, utrumque amplectens et in utroque sibi placens. Cum igitur haec ita sint, australis tabernaculi paries bonum mentis exprimit motum; quia mens, ut jam dictum est, ex se quidem moveri habet; sed ut bonus esse possit, secundum se moveri non debet, sed potius secundum illum qui per Austrum accipitur, Conditorem videlicet et dispositorem suum, Spiritum sanctum, ut tunc et ad id in voluntate se moveat, quando et ad quod bonorum omnium infusorem et ordinatorem Spiritum sanctum velle cognoverit: quatenus ejus voluntati nullatenus vel superbe contraire, vel subdole eam audeat [Col. 0752C] praevenire. Malum namque nunquam volens; et si malum aliquando esse volens, bonorum omnium inspirator et prosecutor Spiritus sanctus, semper quidem vult ut bonum semper et malum nunquam faciamus: nec tamen vult ut idem semper bonum faciamus; quia, sicut malum nunquam, nisi illicite potest admitti, ita et bonum aliquando licite potest omitti; in tantum, ut, cum omnia tempus habeant, suam nimirum bonitatem ipsum etiam nonnunquam bonum in aliquo omittat, si congruo tempore factum non est. Vergit itaque in tabernaculo paries iste ad austrum: quia, ut in nobis, qui Dei tabernaculum esse debemus, ordinatus sit motus mentis, necesse est ut, tam in volendo quam in nolendo, imitetur Spiritus sancti inspirationem; ut [Col. 0752D] diligenter, inquam, quid ipse et quando velit vel nolit exquirat et in utroque eum obedienter sequi studeat, quatenus ejus, ut jam dictum est, voluntatem nec fraudulenter praevenire, nec arroganter ei audeat contraire. Paries vero septentrionalis, qui parieti australi in longitudine, et altitudine, et in multitudine tabularum, ornatu quoque et connexione per omnia similis est, motum exprimit corporis, qui motui mentis famulatur; quia qualis ille in nobis concipitur in voluntate, talis iste a nobis gignitur in actione. Tertius vero paries, qui utrique parieti connectitur et conjungitur, motum designat sensualitatis: qui motus duos praecedentes in delectatione complectitur.
[Col. 0753A] CXLVII. Sed ut plene uterque hic paries in erectione sua stabiliatur, ad utrumque firmiter connectendum, ab uno usque in alium vectis quidam per transversum in introitu tabernaculi protenditur, ut utrumque praefatum parietem stabiliat et confirmet, quatenus neuter vel citra, vel ultra plus quam debet, vacillet; quia ut uterque hic in nobis motus esse irreprehensibilis possit, et ad mentis et ad corporis motum robur se rationis extendit, utrumque coaptans: ne vel mens per voluntatis impuritatem se sordidet, vel corpus per actionis indiscretionem sese praecipitet. Robur itaque rationis in nobis intervenit: ne vel mentis nostrae motus immundus, vel corporis sit indiscretus. Sub vecte etiam quinque sunt columnae erectae: et ne cadere [Col. 0753B] compellantur, eidem vecti firmiter atque affabre immissae: quia ne ad peccatum quinque corporis nostri sensus enerviter proruant rationis imperio subjici et disponi debent. Quas etiam columnas, ne exterius patentes sordibus aliquibus exterioribus commaculentur, tentorium eis appensum contegit, quia ne inordinatae et illicitae visibilium concupiscentiae idem in nobis sensus intendant, et eos eorumdem visibilium contemptus claudit, ne vel columnas aspectus foedet et commaculet vanitas, vel columnam auditus curiositas, vel columnam olfactus voluptas, vel columnam gustus edacitas, vel columnam tactus impuritas. Istae vero columnae, per quas in tabernaculum intratur, alibi in propheta fenestrae appellantur, quibus hoc de quo loquimur tentorium [Col. 0753C] appensum non fuisse, idem propheta deflet dicens: Mors intravit per fenestras nostras (Jer. IX, 21) . Ac si verbis aliis diceret: Quia columnas, quae in tabernaculi nostri introitu sunt, tentorium non operuit, potuit per eas intrare, quod non debuit. Australis paries tabernaculi munditiam designat voluntatis; septentrionalis strenuitatem actionis; occidentalis favorem sensualitatis. Sunt itaque tres quasi in tabernaculo parietes, tres in homine motus: mentis, corporis, sensualitatis. Vectis ille, qui ad utrumque se parietem extendens, utrumque confirmat, robur est rationis, qui utrumque in nobis motum, et mentis videlicet et corporis coaptat et roborat. Quinque vero columnae suppositae eidem vecti et infixae, [Col. 0753D] quinque sunt corporis sensus, rationis dominio subjecti. Per tentorium autem eisdem columnis appensum, rerum extrinsecarum accipimus contemptum.
CXLVIII. Considerandum primo hoc nobis est quia in duas erat partes vetus illud tabernaculum divisum: in unam, quae extra velum, et in aliam, quae intra erat; in unam, quae Sancta, in alteram, quae Sancta sanctorum dicebatur. Si quilibet electus et in via Dei perfectus hoc tabernaculum sit, quid aliud pars ejus exterior, nisi ejusdem viri electi atque perfecti corpus? quid pars haec interior, nisi animam ejus designat? In parte etenim [Col. 0754A] exteriori sacerdotes introibant: in introitu vero solus pontifex ingredi consuevit; quia quales in exterioribus conversationibus sumus, hominibus deforis apparet; sed quales intrinsecus apud nosmetipsos in mente latemus, soli illi summo pontifici, cui nuda est abyssus humanae conscientiae, patet. In parte itaque tabernaculi exteriore plures introibant: sed ad interiorem ejus partem solus pontifex accedebat: quia homo quidem videt in facie; sed Deus intuetur cor (I Reg. XVI, 7) . Item, exterior hujus tabernaculi pars Sancta dicitur, interior vero Sancta sanctorum; quia cum in observantiis exterioribus electi Dei admodum sancti sint, per coeleste tamen, quo intus coram Deo flagrant, desiderium longe sunt sanctiores. Oculi, inquit, tui columbarum, absque eo [Col. 0754B] quod intrinsecus latet (Cant. I, 1) . Ac si Sponsae suae Sponsus aliis verbis diceret: In exterioribus quidem observantiis valde sancta hominibus appares, sed in internis desideriis tuis coram me in mente tua multo sanctior lates; quia in voluntatis meae expletione magis intrinsecus comprehendis affectu, quam explere intrinsecus sufficis effectu, ita ut sanctitas tua interior, respectu exterioris, Sancta sanctorum jure possit appellari. In exteriori etiam parte Salvatoris nostri humanitas depicta est, in interiore divinitas: quia corporalibus quidem oculis ejus in hoc mundo potuit humanitas videri; sed invisibilem ipsius divinitatem spiritualibus fidei oculis oportuit credi. Hinc palpanti Thomae dicitur: Quia vidisti me, credidisti (Joan. XX, 20) . Id vidit quod palpavit; [Col. 0754C] sed credidit quod ei, quem palpavit, inesse agnovit. Denique vidit hominem, credidit Deum. Quod ergo dicitur, vidisti, ad Salvatoris pertinet humanitatem, quae in parte depicta est exteriori; quod vero dicitur, credidisti, ad ejusdem spectat divinitatem, quae depicta est in interiori.
CXLIX. Spatium etiam, quod in parte est tabernaculi exteriore, colore induitur purpureo; quod vero in interiore, sapphirino; quia in corpore nimirum tribulationes et angustias tolerare; sed per certam spem, firmumque patriae coelestis desiderium nosmetipsos consolari debemus. Ait namque vas electionis Apostolus: Etsi exterior homo noster corrumpatur, tamen is qui intus est renovatur de die in [Col. 0754D] diem (II Cor. IV, 16) . Ac si diceret: Quamvis exterior tabernaculi nostri pars colore purpureo operiatur, ea tamen quae interior est sapphirino indesinenter colore decoratur. Exterior tabernaculi pars, juxta moralem significationem, corporis exprimit sanctitatem, quae est in facto exteriori; pars vero interior cordis innuit sanctitatem, quae est in desiderio interiori. Corporalis vero nostra sanctitas post sex opera misericordiae, quae exhibenda sunt proximo, in his octo consistit: in rigore jejuniorum, in instantia vigiliarum, in manuum labore, in carnis castitate, in gravitate vultus, in parcitate affatus, in vilitate habitus, in maturitate incessus. Haec autem octo illi octo gradus innuunt, qui in spatio exteriori depicti sunt, in utraque hinc inde parte [Col. 0755A] quatuor gradibus positis. Mentis quoque nostrae desiderium, in quo interior sanctitas consistit, triplex est: desiderium veniae, desiderium gratiae, desiderium gloriae. Toto namque affectu haec tria desiderare debemus: veniam, gratiam, gloriam: veniam peccatorum, gratiam meritorum, gloriam praemiorum. Primum perfecte habuit desiderium mulier illa de qua dicitur: Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII, 47) . Secundum vero desiderium habuit ille, qui dixit: Concupivit anima mea desiderare justificationes tuas in omni tempore (Psal. CXVIII, 20) . Desiderio quoque tertio ardenter flagrabat egregius Praedicator, quando dicebat: Desiderium habens dissolvi, et esse cum Christo (Phil. I, 23) . Et hoc triplex desiderium illi tres exprimunt [Col. 0755B] gradus, qui in spatio sapphirino, quod intra velum est, a dextris ipsius imaginis positi sunt. Sunt vero in exteriori tabernaculi parte haec tria: mensa, candelabrum et altare, ut, sicut superius de his tribus dictum est 423 vel utilem operationem, vel studiosam lectionem, vel puram semper exerceamus orationem. In arca quoque, quae in parte est interiore, haec tria sunt: virga, tabulae et mensa. Virga recta et florida est, et animae nostrae designat memoriam; in tabulis vero veritatis erat cognitio, et accipitur per eas animae ratio; et manna quoque cibus dulcis et sapidus puram dulcedinem et dulcem exprimit puritatem, quam habere debemus in voluntate. Memoria namque nostra esse debet munda, ratio perita, [Col. 0755C] voluntas devota. Et haec tria illi tres gradus notant, qui in septentrionali arcae capite depicti sunt.
CL. Non absurdum esse arbitror, si dicamus, quod ideo divisum erat tabernaculum Moysi, quia geminus est status noster: unus in praesenti, alius in futuro; unus in labore exsilii, alius in requie regni; unus qui dicitur Sancta, alius, qui Sancta sanctorum; unus in merito, alius in praemio; unus in afflictione, alius in consolatione; unus denique in via, alius in patria. Nunc quidem moramur in Sancta, sed necdum possumus pertingere ad Sancta [Col. 0755D] sanctorum: quia nunc quidem, ut ait apostolus Joannes, Filii Dei sumus, sed nondum apparuit quid erimus (I Joan. III, 2) : quia mortalitatis nostrae velamine caecati, secreta illius infernae et supernae patriae gaudia perspicere non valemus. Nunc, inquam, in Sancta sumus; quia in quibusdam modo sumus sancti, sed quando pertingemus ad Sancta sanctorum, in omnibus erimus sancti. Modo quaedam scimus, non omnia, quia in multis caligamus. Quaedam possumus nunc, non omnia: quia in multis debilitamur. In quibusdam modo justi sumus, non in omnibus: quia in multis offendimus. Et in quibusdam temperantes sumus, non in omnibus: quia in multis excedimus. Ecce quatuor principales virtutes: prudentia, fortitudo, justitia, temperantia. [Col. 0756A] Prudentia, quae nos illuminat; fortitudo, quae roborat; justitia, quae exornat; temperantia, quae modificat. Ex quibus quidem virtutibus quaedam modo habemus: sed multa nobis adhuc deesse videmus, quae omnia in alia vita, quam Sancta sanctorum designant, plene habebimus. Et idcirco has quatuor virtutes non in Sancta, sed in ipsa Sancta sanctorum intra velum super ipsas columnas posui, quae ante idem velum erectae sunt: quia nunc quidem ex parte sumus prudentes et fortes; ex parte justi et moderati; sed cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XV, 10) . Tunc enim sciemus sine dubitatione, poterimus sine debilitate; justi plene erimus, quia in nullo offendemus; temperantes plene, quia in nullo excedemus. [Col. 0756B] Hae namque quatuor virtutes aliter in laboribus et aerumnis vitae hujus a nobis: aliter in coelis servantur ab angelis et animabus sanctis. Ibi namque Deo regnanti, qui praesens videtur, subditum esse, justitiae est; nullum bonum Deo praeponere, vel aequare, prudentiae; Deo firmissime cohaerere fortitudinis; nullo defectu noxio delectari, temperantiae. Hic autem quod agit justitia in subveniendis miseris, quod prudentia in cavendis insidiis, quod fortitudo in perferendis molestiis, quod temperantia in coercendis delectationibus pravis, non erit ibi, ubi nihil mali erit.
CLI. In aureis vero earumdem columnarum capitibus uno ductu per transversum scribo haec duo verba: Cognitio Dei. Quia in claris mentium suarum [Col. 0756C] intellectibus, quas illa capita aurea designant, plene quique electi Deum in coelesti patria cognoscent. Ut enim ait propheta: Non docebit quisquam proximum suum dicens: Cognosce Dominum. Omnes enim cognoscent me a minimo usque ad maximum, ait Dominus (Jer. XXXI, 18) . Ad exordium vero prioris verbi tres gradus pono: quia plenam electi sanctae Trinitatis notitiam habebunt. Plene etenim tunc, quantum pertinet ad creaturam, scient et quid sit Patri gignere, quid Filio gigni, quid Spiritui sancto procedere; quid denique in deitate una, et Trinitas personarum et unitas sit substantiae. Deorsum vero in argenteis columnarum basibus per transversum scribo: Indesinens laus Dei. Quia omnes [Col. 0756D] tunc electi Dei in hoc quasi fundamento specialiter subsistent, ut laudes hymnorum in aeternum conditori decantent. Per decorem namque argenti, nitor verborum, quae in laudes Dei sine fine proferent, debet intelligi. Et in prima basi quinque gradus pono, quia quinque sunt, pro quibus Dominum in aeternum laudabimus: videlicet creatio nostra, redemptio, liberatio, protectio, beneficium quod nobis impendit. Creavit namque nos, redemit, liberavit, protegit et benefacit nobis. 424 Creavit non existentes, redemit perditos, liberavit captivos, protegit infirmos, benefacit indignis. Creavit, inquam, nos in divinitate, redemit in humanitate, liberavit a captivitate, protegit in praesenti infirmitate, benefacit in aeterna felicitate. Ipse enim Creator noster [Col. 0757A] est, Redemptor, liberator, protector, et benefactor. Creationi ejus debemus quod sumus; redemptioni, quod reparati sumus; liberationi, quod vocati sumus; protectioni, quod justificati; beneficio, quod magnificati. Hae sunt misericordiae Dei, quas in aeternum cantabimus, annuntiantes veritatem ejus in ore nostro. De quibus videlicet quinque plana ut arbitror et sufficiens in libro, quem nuper composuimus, cujus est titulus De dulcedine Dei, habetur eruditio. In ipso etiam velo hic quatuor columnis appenso per transversum haec verba scribo: Coelum ineffabili pulchritudine ornatum. Ut enim Venerabilis Beda sensit, hoc velum coelum designat. Dicit namque de eo: Quod autem idem velum de hyacintho et purpura, coccoque bis tincto, [Col. 0757B] et bysso retorta pulchra varietate contextum est, quis non videat etiam juxta litteram pulchritudini coelestis congruere visionis? Et addit: Si enim decorem, inquit, flammasque astrorum, si multifariam nubium speciem, si ipsam irim consideras mille trahentem, adverso sole, colores; nonne videris tibi multo plures, et pulchriores, quam velo tabernaculi intextae sunt, inditas coelo colorum notare picturas? Et haec de columnis quatuor, quae intra velum sunt; haec etiam de capitibus earum aureis et basibus argenteis; haec de velo eisdem columnis appenso, juxta sensum anagogicum, breviter dicta sint.
CLII. Dictum est jam quia gemina tabernaculi divisio geminum nostrum statum designat: unum, quo sumus in praesenti; alium, quo erimus in futuro. Unus Sancta, alius Sancta sanctorum appellatur. Ille in quo sumus nunc Sancta vocatur: ille vero ad quem suspiramus, Sancta sanctorum. Nunc itaque in Sancta manemus, tunc perveniemus ad Sancta sanctorum. Nunc autem in Sancta habemus mensam lectionis, candelabrum contemplationis, altare orationis. Et lectio quidem nos illuminat, contemplatio purificat, oratio inflammat. Illuminat, inquam, nos [Col. 0757D] studium sacrae lectionis, ne a via Dei aberremus; purificat nos serenitas internae contemplationis, ne per instabilitates fluctuantium cogitationum inanescamus; inflammat nos instantia devotae orationis, ne ab amore Dei frigescamus. Si ergo in lege Domini mediteris die ac nocte; si sacram Scripturam nobis proponentem, et in historia exemplorum sanctitatem, et in allegoria recta fidei credulitatem, et in anagogia supernorum gaudiorum felicitatem in mente jugiter retineas: mensam nimirum deauratam quatuor pedibus nitentem in tabernaculo tuo habes. Si autem ipsius Redemptoris nostri conversationem sanctam et passionem duram; si ordinem praedicatorum, si obedientiam auditorum, si rectitudinem bene operantium, si denique immarcessibile [Col. 0758A] illius sempiternae virtutis, ad quam suspiramus, patriae gaudium per contemplationis puritatem sedulo apud te in mente pertractes: candelabrum profecto et ex auro purissimo factum et ductile, et in eodem candelabro scyphos, sphaerulas et lilia posita in sancta tua habes. Ad extremum vero si sine intermissione oraveris, si puras manus sine ira et disceptatione indesinenter levaveris (I Tim. II, 8) : altare nimirum thymiamatis deauratum in te construxisti. Fac ergo in te hanc mensam, candelabrum et altare. Mensam habes, si per studium sacrae lectionis in mente illuminaris; si per assiduitatem bonae operationis, in corpore ornaris: quia mensa, et sacram Scripturam, et bonam, ut superius dictum est, exprimit actionem. [Col. 0758B] Candelabrum habes, si per serenitatem internae contemplationis purificaris. Altare thymiamatis, si per instantiam devotae orationis in amore Dei inflammaris. Illuminet itaque te sancta lectio contra ignorantiae obscuritatem; exornet et bona actio contra eam, quae inimica est animae, otiositatem; purificet te interna contemplatio contra irruentium phantasmatum inanitatem; incendat te oratio contra Aquilonaris algoris torporem. Haec itaque sunt, quae in isto, in quo nunc statu es, id est in Sancta, jugiter exercere debes: studium videlicet sacrae lectionis, assiduitas bonae actionis, lumen internae contemplationis, devotio purae orationis.
425 CLIII. De his Sanctis venies ad Sancta sanctorum, quia per sanctitatem meritorum ad felicitatem [Col. 0758C] pertinges praemiorum. Semel in anno summus pontifex sacris indutus vestibus Sancta sanctorum ingredi consuevit; et tu cum corona anni divinae benignitatis, cui benedixit Dominus (Psal. LXIV, 12) , quem et placabilem praedicavit, spirituali quodam et invisibili coram eo pontificatu functus, varietate bonorum operum, quasi specie pulchrarum vestium decoratus, ad gaudia coelestia semel intrabis, quia, ut Apostolus ait, mori statutum est hominibus semel, post hoc autem judicium (Hebr. IX, 27) . In Sancta sanctorum videbis arcam; quia tibi Dominus Jesus ostendet et manifestabit tibi seipsum (Joan. XVIII, 21) . In qua quidem arca haec tria sunt: virga, tabulae, et manna. Huic arcae imminet propitiatorium, super [Col. 0758D] quod sese invicem conspicientia, mutuosque in ipsum propitiatorium vultus vertentia duo cherubin statuta sunt. Arca haec, Mediator est Dei et hominum, Deus et homo, Christus Jesus. Arca ex lignis setim facta est, et auro undique vestita. Quid auro pretiosius? Quid divinitate Christi excellentius? setim ligna imputribilia sunt, et ex membris mundissimis, et ab omni prorsus peccati putredine alienis corpus Christi compactum est. Sanctitatis quippe non partem aliquam, sed omnem plenitudinem sua redolet non solum in Virgine conceptio, sed etiam inter homines conversatio: quia qui sine peccato conceptus est, sine peccato inter homines conversatus est. Sicut peccatum non contraxit, ita nec fecit. Verumtamen et si nullum peccatum habuit, in similitudinem [Col. 0759A] quoque carnis peccati venit; quia et ligna setim, ex quibus arca facta est, licet imputribilia et fortia sint, spinae tamen similia sunt; et per spinam solet nonnunquam in Scriptura sacra peccati punctio designari. Sed arcae huic propitiatorium superimpositum erat; quia Deum inter caeteras virtutes sua pietas maxime commendat. Unde dicitur: Suavis Deus universis, et miserationis ejus super omnia opera ejus. Venit enim peccatores vocare ad poenitentiam (Luc. V, 32) : qualis in nomine, talis existens et in opere; quia ex re vocatur Jesus, dum salvum fecit populum suum a peccatis eorum. Hanc autem suavissimam, et dulcissimam ipsius pietatem utraque concorditer praedicant Testamenta. Vetus quidem per ejus humanitatem adhuc futuram; Novum vero per eamdem [Col. 0759B] jam factam, quasi duo cherubin in unum, idemque arcae propitiatorium suos vultus vertentia, seque mutuo, atque ipsum propitiatorium prospicientia. In hac vero arca manna est, tabulae, et virga; quia in Christo est, dulcedo clementiae, et plenitudo sapientiae, et aequalitas justitiae. Sunt in arca tabulae, quia in Christo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi; est in ea virga, quia omne judicium dedit Pater Filio (Joan. V, 22) ; est et in ea manna; quia sicut superius dictum est, et saepius dici debet, et nunquam oblivioni tradi, Non venit vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam (Luc. V, 32) . Tabulae itaque ad sapientiam, virga ad justitiam, manna pertinet ad clementiam. Intende, inquit, prospere, procede, et regna: propter veritatem, et mansuetudinem, [Col. 0759C] et justitiam (Psal. XLIV, 5) . Intende, o sapiens! procede, o clemens! regna, o potens! Intende, inquit, o sapiens! propter plenitudinem veritatis, quae est in tabulis; procede, o clemens! propter suavitatem mansuetudinis, quae est in manna; regna, o potens! propter aequitatem justitiae, quae est in virga. Et haec fac specie tua, et pulchritudine tua. Pulchritudine, propter aurum; specie, propter ligna setim; qui tam pulcher es in auro divinitatis, ut in te desiderent angeli prospicere: tam speciosus in lignis imputribilibus humanitatis, ut te speciosum forma prae filiis hominum propheta David asserat, quem unxit Deus Pater oleo laetitiae prae participibus tuis (ibid., 3) .
[Col. 0759D] CLIV. Hanc etiam arcam quatuor annulis immissi duo portant vectes; quia utramque Christi naturam, divinam videlicet et humanam, circumcisionis et praeputii praedicatores dictis quatuor evangelistarum instructi mundo nuntiant et manifestant. Haec autem tria, quae in hac arca, quae Dominum nostrum Jesum Christum designat, sunt, illi tres gradus innuunt, quos in ipsa arca in inferiori ejus parte posuimus. Sunt itaque in arca haec tria: manna mansuetudinis, virga justitiae, tabulae veritatis. Et justitia quidem ad reprobos, mansuetudo ad electos, veritas ad utrosque pertinet. Ideo mansuetudo ad electos; quia ad dulcedinem suae pertinet misericordiae quod solventur. Ideo justitia ad reprobos, quia aequitas rigidae suae justitiae censet ut condemnentur. [Col. 0760A] Ideo veritas ad utrosque, quia illis justitiam, istis misericordiam exhibens, utrisque se veracem ostendit, 426 dum illis poenam, quam comminatus est, et justis gloriam, quam pollicitus est, reddet. Et procedent, inquit, qui bona fecerunt in resurrectionem vitae (Joan. V, 29) : ecce gloria, quam electis pollicetur. Qui vero mala egerunt in resurrectionem judicii (ibid.) : ecce poena, quam reprobis comminatur. Haec est veritas, quae in arca nostra ab aeterno est, in qua immuabiliter et praedestinantur qui salvandi sunt, et praesciuntur qui dammandi sunt. Quam nimirum veritatem una cum manna mansuetudinis, quae pertinet ad electos, et virga justitiae, quae ad reprobos, huic de qua loquimur arcae tam reprobi quam electi plene videbunt inesse: quando [Col. 0760B] impletum erit quod eadem in Evangelio arca et minatur, et pollicetur, dicens: Et ibunt hi (haud dubium quin reprobi) in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam (Matth. XXV, 26) . Igitur arcam illam, quae in Sancta sanctorum praefulget et terribilem nobis exhibet virga, et amabilem manna; et veritatem manna simul commendat et virga, quia ab aeterno simul, et in aeternum vera est filiorum Dei electio, et filiorum perditionis reprobatio; ut nec istos salvari, nec illos contingat damnari. Sunt itaque haec tria in arca: virga, tabulae, manna; quae tria tres, qui super arcam ipsam in inferiori ejus parte positi sunt, exprimunt gradus.
CLV. Quia vero ob causas diversarum significationum una eademque res in sacra Scriptura etiam modis pluribus, dummodo ab unitate fidei non recedatur, potest accipi, non abs re esse credimus, si etiam exteriorem tabernaculi domum, quam paulo ante ob illam quam tunc ostendimus causam sancti cujuslibet corpus exprimere diximus; nunc quoque versa vice ob causam aliam ad ejusdem viri sancti mentem juxta aliam significationem referamus. Negligenter etenim non debet praeterire diligentia vestra; quia sicut interius tabernaculum, juxta sensum anagogicum, secretum, de quo breviter jam [Col. 0760D] dictum est, patriae coelestis exprimit, sic quoque tabernaculum exterius, juxta tropologicum duntaxat intellectum, secretum potest innuere mentis. Hic namque interim requiescimus in merito, ut ibi postmodum requiescamus in praemio. Hic in sanctitate, ut ibi in felicitate. Hic denique, id est in mentis secreto, occultas hostis occulti insidias occulte suscipimus, et susceptas laboriose toleramus, toleratas prudenter deprehendimus, deprehensas fortiter superamus. Hic etiam septiformi sancti Spiritus lumine illustramur et ardore accendimur. Hic suaviter coram eo per orationes flagramus; ibi vero eum facie ad faciem videbimus. Hic denique multis modis laboramus, ut ibi feliciter coronemur. Idcirco in tabernaculo [Col. 0761A] exteriori, per quod mentis designatur secretum, contra candelabrum, quod statuitur ad austrum, indecorum cujusdam horridi vermis caput in aquilone, unde omne malum panditur super omnem terram, sub ipsa mensa prominens depingo. Quod videlicet caput nigerrimam ex ore suo et naribus nebulam emittit. De contra vero in candelabro septem lucernas accendo; quia luce septiformis Spiritus, qui per austrum exprimitur, caliginosas illius frigidi aquilonis tentationes deprehendimus; ut eas superare possimus. Et hoc nobis de noxio illo virulenti hostis capite diligenter notandum est, quia triplicem ex ore suo et naribus fumum emittit; quia nimirum trina ignorantia est, qua animam solet seducere humanam. Ignorantia videlicet boni et mali; [Col. 0761B] veri et falsi; commodi et incommodi. Hac triplici ignorantia in tantum reprobos obscurat, ut interius nonnunquam excaecati, et malum reputent quod bonum est; bonum, quod malum est; verum, quod falsum est; falsum, quod verum; commodum, quod incommodum est, incommodum, quod commodum. De quibus propheta intonat, dicens: Vae qui dicunt malum bonum, et bonum malum, ponentes tenebras in lucem, et lucem in tenebras; ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum (Isa. V, 20) . Lucem ponunt in tenebras, et tenebras in lucem, qui putant et falsum esse quod verum est, et verum, quod falsum. Amarum praeterea ponunt in dulce, et dulce in amarum, qui et commodum pro incommodo, et incommodum pro commodo sumunt. Haec est [Col. 0761C] nebula, quam ab aquilone 427 venire propheta Ezechiel in Dei visione aspexit. Vidi, inquit, et ecce ventus turbinis veniebat ab aquilone, nubesque magna. (Ezech. I, 4) . Hujus etiam fumi obscuritatem ab aquilone propheta Isaias emergere videbat, quando dicebat: Ab aquilone fumus veniet, et non est qui effugiat agmen ejus (Isa. XIV, 31) . Hostis namque antiquus mentes reproborum prius obscurat, abstrahens ab eis lumen veritatis, postmodum inflammat, eas perducens ad opus facinoris. Prius obscurat per caliginem, deinde inflammat per ardorem concupiscentiae. Utrumque itaque ex ore suo et fumum tentator ille emittit, et ignem; ut pariter animam humanam et per caecitatem obfuscet, et per cupiditatem [Col. 0761D] incendat.
CLVI. Verum quia propositum nostrum fuit, potius in hac pictura nostra ostendere, quomodo hostis ille venenosus et electos in mente tentat, et tentans ab eis deprehenditur, et deprehensus vincitur, quam quomodo reprobos ex consensu superat: idcirco solum fumum, per quem tentatio exprimitur, in ore vermis depinximus. Et septem in in candelabro lucernas, quae septem dona sancti Spiritus innuunt; quibus viri sancti hostis occulti in cordis sui tabernaculo tentationes et deprehendunt, et deprehensas devincunt, incendimus: non autem ignem, per quem concupiscentia designatur, quae mentes reproborum exurit, in ore praediti vermis posuimus. Praeterea ad denotandum malitiae [Col. 0762A] auctorem et instigatorem, hujusmodi vermis prae multis aliis magis aptus et idoneus mihi videbatur; quia cum ipse etiam serpens, et nonnulli alii vermes bonum forte aliquid in Scriptura sacra quandoque designent, hunc nusquam recolo me in bona significatione invenisse. Igitur cum vermis iste horribilis ab aquilone veniens triplicem hunc, de quo superius dictum est, adversus nos disperserit fumum: priusquam ab eodem verme vel obscuremur, vel incendamur, in cordis nostri tabernaculo, septem australis candelabri lucernas accensas habeamus: quia septiformis Spiritus sancti et luce illustrari, et ardore nos oportet inflammari: ut versutas saepe dicti hostis nequitias et illuminati prudenter deprehendere, et accensi fortiter superare [Col. 0762B] queamus. Idcirco ad singulas candelabri lucernas unum sancti Spiritus donum scribo: ita ut Sapientia ad lucernam, quae in summo est, scripta sit: et ex una ejus parte, intellectus, et ex altera, consilium. Deinde alia quatuor dona hinc, et inde: quia his tribus donis, dono scilicet sapientiae, et intellectus, atque consilii, venenosas antiqui hostis nequitias deprehendimus; reliquis vero quatuor, videlicet dono fortitudinis, scientiae, pietatis et timoris deprehensas superamus.
CLVII. In tabernaculo vero interiore arca est, et in arca, ut jam saepe dictum est, haec tria continentur; virga, tabulae, et manna: quia in coelo aeterna Deitas regnat, in qua Deitate tres personae coaeternae sibi, et coaequales, et consubstantiales [Col. 0762C] creduntur: Pater scilicet, Filius, et Spiritus sanctus. Et quia in virga notatur potentia, non incongrue per virgam accipitur Pater. Quia autem in tabulis scientiae plenitudo erat, apte quoque per easdem tabulas intelligitur Filius. Quia vero cibus dulcis et sapidus manna fuisse dicitur, jure per manna exprimitur Spiritus sanctus. Quia et potentia Patri, et sapientia Filio, et benignitas assignatur Spiritui sancto, quae tamen tria unum sunt in Deo substantialiter, quamvis personaliter distincta sint: haec itaque tria, virga, tabulae, et manna in Sancta sanctorum, quae coelum designant, erant; quia tres sunt qui testimonium dant in coelo: Pater, et Verbum, et Spiritus sanctus (I Joan. V, 7) . [Col. 0762D] Quae tria illi tres gradus innuunt, qui in superiore arcae parte sub ipso propitiatorio depicti sunt. Sunt itaque novem in hac, de qua loquimur, arca positi gradus. Tres in parte ejus septentrionali, et tres in parte ejus inferiore; tres vero in superiore. Et ut aliqua ex his, quae superius latius dicta sunt, breviter repetamus, illi tres gradus, qui in parte arcae septentrionali positi sunt, illa juxta sensum moralem exprimunt tria, quae in anima sunt humana: memoriam videlicet, quam designat virga; rationem, quam tabulae; voluntatem, quam manna. Qui vero in inferiori ejus parte sunt, tria nobis innuunt, quae sunt in Christo: aequitatem scilicet justitiae, quae accipitur in virga; plenitudinem scientiae, quae in tabulis; dulcedinem clementiae, [Col. 0763A] quae in manna. Per illos quoque tres, qui in parte ejus superiore sunt, tres illas personas, quae in una Deitate creduntur, et adorantur, accipimus: primo Patrem, cujus potentiam aestimamus posse designari per virgam; Filium, cujus sapientiam per tabulas; Spiritum sanctum, cujus dulcedinem per manna.
CLVIII. Restat nunc quoque, ut de altari thymiamatis aliquid tropologice loquamur: ut nihil ex his, quae intra ipsum tabernaculum sunt, sive quae in Sancta sanctorum praetermisisse videamur. Hoc autem altare extra velum in Sancta stabat; per quod nimirum [Col. 0763B] nihil aliud juxta sensum moralem, nisi mens munda et divini amoris igne succensa debet intelligi: in qua nimirum orationes nostras, quasi quaedam boni et suavis odoris thymiamata, in altari deaurato, Deo offerimus. Idcirco in pictura nostra, ante altare thymiamatis, extra velum, pontificem quemdam veste pontificali indutum et incensum, in eodem altari cum thuribulo aureo offerentem depingo, ut nos, qui regale sacerdotium sumus, suave Deo orationis incensum in ara mentis offerre studeamus. Sed omni nobis sollicitudine providendum est, ut tales, auxiliante Deo, ante tempus orationis nos praeparemus, quales in ipso orationis tempore ante Deum, quem oramus, nos inveniri desideramus. Indesinenter nobis namque cogitandum [Col. 0763C] est; quia juxta Psalmistae sententiam, Iniquitatem si aspeximus in corde nostro, non exaudiet Dominus (Psal. LXV, 18) . Unde quia ipse iniquitatem non aspexit in corde suo: Propterea, inquit, exaudivit Deus, et attendit voci deprecationis meae (ibid., 19) . Idcirco necesse est ut ab omni cor nostrum phantasmatum inanitate, quantum Deo donante possumus, ante ipsum orationis nostrae tempus expurgemus; quatenus liberam in oratione mentis faciem possimus erigere, ut juxta quod in Regula nostra admonet Augustinus: Psalmis et hymnis cum oramus Deum, hoc versemus in corde quod proferimus in ore. Quidam etenim, quando orationi insistere debent, terrenorum in mente negotiorum [Col. 0763D] strepitus, et tumultus indesinenter revolvunt; et dum a se per tot et tanta dividuntur, quod ore proferunt, nec ipsi, qui proferunt, deprehendunt. Plerique vero mei similes importunas phantasmatum irruentium muscas, orationis suae tempore, crebro apud se in mente recipiunt: unde eis contingit, ut quid dicant, omnino ignorent. Alii etiam majore dementia infatuati, quando Deum orant, foedas transactarum iniquitatum suarum apud se introrsus imagines versant: personas, loca et tempora, cum quibus, quando, et ubi nefaria sua fecere, delectabiliter in animo replicant. Et qui ideo ad orationem veniunt, ut eorum, quae illicite egerunt, veniam implorent, in ipsa oratione per sordidae cogitationis delectactionem ea committunt, [Col. 0764A] pro quibus necesse habent ut adhuc enixius orent. Haec itaque tripartita cogitatio nos, qui infirmi sumus, in ipso orationis nostrae tempore miserabiliter devastat: cogitatio onerosa, otiosa, affectuosa. Onerosa siquidem cogitatio est, per terrenarum cogitationis strepitus et saecularium occupationum tumultus in mente immoderate dissipari; otiosa vero ad irruentium phantasmatum pertinet vanitates; affectuosa quoque ad voluptuosas pristinarum iniquitatum recordationes. Sed si volumus ut oratio nostra suave aliquid Deo in ara mentis redoleat, oportet summopere ut quando orationi incumbimus, haec omnia post dorsum mentis, quantum Domino largiente possumus, per plenam oblivionem projiciamus; et ejusdem [Col. 0764B] faciem ad ea quae proferimus, quantum possumus, ponamus. Ideo post dorsum pontificis praedicti ad aram consistentis, tres gradus depinximus; quia quicunque fructuosam suam esse desiderat orationem, necesse est ut hanc tripartitam cogitationem, quando orat, post dorsum mentis expellat; quatenus in ejus pectore, prout sibi divina gratia ministraverit posse, orationis suae tempore non introducantur, vel cura pungens, vel phantasma irruens, vel culpa blandiens.
CLIX. Sed postquam haec a se expulerit, oportet nihilominus ut haec quatuor diligenter in mente attendat. In primis videlicet, quis est ille qui orat; secundo, quis ille quem orat; tertio, quid sit illud pro quo orat; quarto quoque, quomodo orat. [Col. 0764C] Considerans itaque seipsum qui orat, talem se esse videat, tam scilicet proclivem ad vitia, tam invalidum ad virtutes, tam pigrum ad bonum, tam ad malum promptum, tantis etiam miseriis implicatum, tot denique tantisque peccatorum molibus oneratum: ut pro suis meritis nihil omnino debere se a Deo impetrare certissime 429 sciat. Illum vero, quem orat, et potentem aspiciat et clementem: clementem ad miserandum, potentem ad succurrendum; qui electos suos digne se invocantes exaudire et potest, et vult, quia eorum quodammodo et per compassionem sentit periculum, et per potestatem confert subsidium. Sic itaque et studiosa tui ipsius inspectio tibi dolorem, et diligens divinae misericordiae [Col. 0764D] consideratio confert tibi spem; ut obtinere propter ejus clementiam firmiter confidas, quod propter fragilitatem praesumere non audebas. Sequitur post haec, ut etiam videas quid petas. Quae alia debemus petere, nisi haec tria: veniam, gratiam et gloriam? Veniam peccatorum, gratiam meritorum, gloriam praemiorum. Per veniam peccatorum, mediante gratia meritorum, pervenitur ad gloriam praemiorum. Per primam emundamur; per secundam exornamur; per tertiam beatificamur. Idcirco haec tria solent petere cum omni devotione, quicunque petunt in nomine Jesu: veniam scilicet, gratiam et gloriam; et quae in eis sunt mala omnipotens et misericors Deus pie diluat, et bona. quae eis desunt, abunde conferat, collata fortiter custodiat, et in fine [Col. 0765A] beatae visionis sua gaudia eis sine fine concedat. Novissime considerare debes qualiter petas, ut videlicet Dominum tuum et ardenter petas, atque ores perseveranter; quatenus quadam et ardenti perseverantia, et perseveranti ardore precibus incumbens, et id quod petis in desiderio summo habeas; et quousque quod petis obtineas, a precibus nequaquam cesses. Haec itaque quatuor sunt, quae ante mentis oculos orationis tempore studiose habere debes, ut consideres quis ipse sis videlicet attentissime qui oras, et quis ille sit quem oras, quid etiam illud sit pro quo oras, et ad extremum qualiter oras, ut et Deo placitam et tibi fructuosam orationem fundere possis. Ideoque postquam tres gradus post dorsum pontificis stantis ad aram depinximus, alios [Col. 0765B] etiam quatuor ante ejus faciem posuimus, ut scias debere te et illas tres malas cogitationes, quando oras, post tergum mentis abjicere, et has quatuor bonos ante cordis aspectum habere.
CLX. Post haec omnia, necesse est ut, sicut per seipsum Dominus in Evangelio admonet: Cum stas ad orandum, dimittas si quid habes in corde tuo, ut Pater tuus dimittat tibi (Matth. V, 24) . Et scias, sicut Salomon ait, quia qui avertit aurem suam, ne audiat pauperem, et ipse clamabit, et non audietur (Prov. XXI, 13) . Unde oportet, ut si vis fructuosam esse orationem tuam, quatenus et in te delinquentibus ex corde condones, et his, qui te secundum Deum petunt, aurem exauditionis pro Deo efficaciter inclines. [Col. 0765C] Oras vero, ut tibi dimittatur, et tibi detur: dimittatur quod commisisti peccatum; detur et meritum, et praemium: meritum, inquam, bonae vitae; praemium beatae gloriae. Et tu dimitte et da; dimitte delinquentibus in te, da petentibus te. Idcirco post illos, de quibus supra locuti sumus, gradus, etiam duos sub versu illo: Dirigatur oratio mea (Psal. CXL, 2) ; quem pontifex dicit, posuimus. Quatenus, si recte orare desideras et in corde memoriter habeas, et in opere efficaciter exerceas; quod in Evangelio Dominus ait: Dimittite, et dimittemini, date, et dabitur vobis (Luc. VI, 37) . Quatenus et illatas tibi dimittas injurias, et petita des beneficia: ut et tua tibi, quae coram Deo commisisti, peccata dimittantur, et vita, quam ab eo petis, detur aeterna. [Col. 0765D] Et haec de his, quae intra parietes tabernaculi erant; et haec de illo tabernaculi loco, qui Sancta, et de illo, qui Sancta sanctorum dicitur, moraliter dicta sint.
CLXI. Valde diu in expositione parietum tabernaculi, et earum rerum quae intra eosdem parietes sunt, detenti sumus. Restat itaque nunc, ut jam de ipso tabernaculo, in quo tam diu demorati sumus, egrediamur, et quomodo ea quae extra sunt, secundum sensum duntaxat tropologicum, intelligi debeant intueamur: ita tamen, ut prius de operimentis illius [Col. 0766A] veteris tabernaculi aliquid moraliter, prout capimus, loquamur. Scimus quidem, sicut plene superius ostensum est, quia visibile illud Moysi tabernaculum primum cortinis pene usque ad terram, deinde sagis ex toto undique usque ad terram coopertum fuit. Tectum vero ipsius tabernaculi primum super saga pellibus arietum rubricatis: deinde 430 pellibus hyacinthinis superindutum fuit. Debes quoque et tu tabernaculum tuum cortinis et sagis et pellibus rubricatis et hyacinthinis cooperire, sed spiritualiter. Quia tabernaculum tuum spirituale est, et ideo operimentis spiritualibus tegi necesse est. Cortinae igitur et numero decem, et ex quatuor coloribus. Hyacintho, purpura, coccoque bis tincto, et bysso retorta contextae erant. Ipsasque deauratas [Col. 0766B] parietum tabulas propius quam caetera operimenta tangebant, et universa quae intra eos erant tegebant. Cumque praedictos undique parietes exterius cooperirent, ex toto tamen usque ad terram nequaquam pertingebant; sed uno ex omni parte per circuitum cubito a terra distabant. Quid putatis ista designant? Quod de his sentimus, breviter ostendamus. Decem istae cortinae quae et tabulas proxime tangunt, et ea quae intra eas erant, cooperiunt, illos moraliter sanctos exprimunt, qui in secreta conversatione Deo servire elegerunt, qui eo perfectius opere implere mandata Decalogi valent, quo plenius a curis terrenis animum exutum habent. Quae etiam cortinae apte ex quatuor coloribus praedictis factae, et pulchra varietate contextae sunt; quia hujusmodi [Col. 0766C] sancti in secreta quiete Domino militantes, et decora sanctitatis varietate, et vario virtutum decore coram oculis Dei rutilant; coelestis patriae desiderio fulgentes vitiorum tyrannidi quadam auctoritate regia resistentes, igne charitatis geminae flagrantes, in corpore castitatis candore nitentes. Color namque hyacinthinus, qui coeli habet speciem quando serenum est, coeleste designat desiderium. Purpura vero, quae ad regis pertinet ornamentum, spirituale designat super vitiorum assultus imperium. Coccus bis tinctus charitatem exprimit geminam: Dei videlicet et proximi. Byssus, quae specie nitenti de terra oritur, corporis innuit castitatem. Quod vero eaedem cortinae usque ad terram non pertingunt, nequaquam [Col. 0766D] mysterio vacare credendum est; sed per hoc potius nobis innuitur quia vitae quietae insistentes viri sancti, rebus terrenis, sive negotiis saecularibus nec per curam inhaerere volunt, nec per affectum; sed ibi cor suum defigunt, ubi thesaurum suum esse non nesciunt. Saga quoque, quae cortinas cooperiunt, atque eas, ut interius mundae praefulgeant, ab omni tempestatum exterius irruentium injuria defendunt, sanctae Ecclesiae sunt praelati, cum sollicitudine pervigili curae insistentes pastorali; qui eos qui secretae et internae dulcedinis quieti insistunt, ab exterioribus impedimentis protegunt. Qui si forte, utpote curis terrenis implicati, et turbis nonnunquam saecularibus admisti, in aliquo delinquunt; acutis id poenitentiae novaculis [Col. 0767A] mox abradere non omittunt; quia haec eadem saga et undecim erant, et cilicina. Per numerum quippe undenarium legis transgressio; per cilicina vero, quae de pellibus caprarum, quae pro peccato quondam in lege solebant offerri, facta sunt, mentis accipitur compunctio. Saga igitur undecim erant, et cilicina; quia in sanctis sanctae Ecclesiae praelatis, si quid forte undenarium in aliquo inquinat transgressionis, cilicium abluit compunctionis.
CLXII. Ut autem de duobus operimentis quae et ex pellibus fiebant, et non parietes quidem tabernaculi, sed tectum solummodo operiebant, breviter loquamur, pelles arietum rubricatae sancti sunt, suum pro Christi nomine sanguinem fundentes; pellesque hyacinthinae item sancti sunt per incorruptionem, [Col. 0767B] ut angeli eam in corpore et coelestem in terris conversationem ducentes. Igitur si eorum, qui in Ecclesia quiete vivunt, secretam conversationem; si bonorum praelatorum compunctionem; si patientiam martyrum; si incorruptionem virginum sedula apud temetipsum meditatione in mentis conclavi recondis, et ad eorum sanctitatem cordis tui desiderium accendis, eosque pro posse tuo imitari proponis: profecto cortinas decoras, saga cilicina, pelles rubricatas et hyacinthinas super tabulas tuas suspendis. Sed sicut in secunda libri hujus parte dictum est, nec cortinae, nec saga, nec pelles, de quibus tam multa jam diximus, oculo corporali in hac pictura nostra, quae jacet in plano, possunt videri; quia cortinae et sagis undique, ne appareant, ut in praecedentibus [Col. 0767C] sufficienter ostensum est, teguntur; et saga sub tribus parietibus in plano picturae jacentibus, et sub tentorio, quod in pictura ad orientem jacet, quasi ex toto abscondantur, intelliguntur; et tectum parietum, ipsis parietibus in plano picturae jacentibus, omnino non videtur. Verumtamen ut haec operimenta et in visibili illo 431 tabernaculo Moysi visibiliter infuisse, ut [et] in visibili tabernaculo animi spiritualiter hoc modo censeantur debere inesse, prope juxta ipsum tabernaculum, in atrio, juxta levitam aquilonarem scribo hanc dictionem: Cortinae. Deinde aliquantum ab hac dictione scribo nigris litteris: Saga. Deinde haec duo verba, scilicet pelles rubricatae, rubeis litteris scribo. Et eodem modo litteris hyacinthinis: Pelles hyacinthinae. Quia, ut [Col. 0767D] dictum est, et tabulas cortinae, et cortinas tegebant saga. Quibus profecto sagis, quantum tecti durabat spatium, pelles superponebantur rubricatae, istisque pellibus aliae superaddebantur, quae hyacinthinae erant. Deinde extra tabernaculum ad orientem, juxta introitum tentorii, interius altare holocausti statuo; et in eo ignem succendo. Duo ad vetus illud tabernaculum Moysi altaria pertinebant. Unum, quod exterius erat; alterum, quod interius. Unum, quod auro; alterum, quod aere coopertum fuit. Unum denique, in quo thymiamata incendebantur; alterum, in quo animalia immolabantur. Sed quid per interius illud altare moraliter accipiendum sit, ex parte jam ostensum est. Per hoc vero altare, [Col. 0768A] quod exterius erat, in quo et carnes animalium offerri solebant, illorum mentes figuraliter accipi possunt, qui operibus carnalibus, vel his quae jam commisere per poenitentiam plangendis; vel his quibus singulis diebus adhuc tentantur per continentiam resistendis, vigilantia sollicita et sollicitudine pervigili insistunt. Idcirco et in hac pictura nostra ad altare istud levitam quemdam, rufam in eo vitulam cum cultro immolantem depingo: ut ostendatur quia opera carnalia, et ea quae commisimus, in ara cordis igne poenitentiae concremare; et ea quibus adhuc tentamur, cultro continentiae mortificare debemus. Supra quod etiam altare quinque gradus facio; quia nimirum quinquepartita est sensuum nostrorum lascivia, quam et poenitendo [Col. 0768B] concremare, et continendo necesse habemus mortificare: videlicet vanitas in aspectu oculorum, curiositas in auditu aurium, voluptas in olfactu narium, edacitas in gustu faucium, impuritas in tactu manuum.
CLXIII. Post haec labrum quoddam aeneum facio: et missa in eo aqua, inter hoc, de quo modo locuti sumus, altare holocausti, et ipsum tabernaculi ingressum, illud pono. Labrum hoc ablutionem nobis compunctionis, et lacrymarum commendat: quas quidem semper opus habemus; maxime autem, cum mysteriis coelestibus ministraturi accedimus. Lavent, [Col. 0768C] inquit, Aaron et filii ejus manus suas ac pedes, quando ingressuri sunt tabernaculum testimonii, et quando accessuri sunt ad altare, ut offerant in eo thymiama Domino, ne forte moriantur (Exod. XXX, 19, 20) . Mors etenim timenda est animae spiritualis et aeterna, si quis ad sacrosancta mysteria absque spirituali ablutione compunctionis intrare et sancta Domini communibus manibus tractare praesumit. Lavent ergo manus suas ac pedes in aqua labri aenei, et sic ad altare accedant: id est, abluant lacrymis actus et incessus suos, ac deinde manus suas ad contingenda Christi mysteria proferant, pedumque gressus in atria Domini ponant. Ideo ad labrum hoc, quod in pictura nostra fecimus, duos sacerdotes, unum manus, et alium pedes abluentem [Col. 0768D] depinximus; quia orationum hostias Domino oblaturi, et cordis affectus, qui per pedes, et corporis actus, qui designantur per manus, in aquis compunctionis et labro confessionis emundare debemus. In quo etiam labro aeneo quatuor gradus paululum ab invicem distantes facio; quia quicunque plenam in se voluerit acquirere compunctionem, haec quatuor necesse est ut diligenter consideret: scilicet ubi fuit, ubi est, ubi esse non vult, ubi esse desiderat. Ubi fuit, id est in peccato. Ubi est, in mundo. Ubi esse non vult, in inferno. Ubi esse desiderat, in coelo. Locus itaque, in quo fuimus, peccatum est. Quod quidem tribus modis in nobis fuit: in corde, in ore, et in corpore. Duobus modis in [Col. 0769A] corde: per amorem saeculi, qui nos extulit vanitate elationis, per amorem carnis, qui nos foedavit voluptate corruptionis. In ore similiter duobus modis: per arrogantiam, dum de nostris nos bonis cum 432 superbia solebamus efferre; per derogationem, dum bonis proximi ex invidia detrahere. Duobus etiam modis in corpore: per flagitium, quo nosmetipsos libidinose polluimus; per facinus, quo proximos nostros perverse laesimus. Ecce locus in quo fuimus. Locus vero, in quo nunc sumus, iste mundus est. Quamvis enim non simus de mundo, sumus tamen in mundo: quia licet ei forte non adhaereamus per affectum, eum tamen necesse habemus possidere ad usum. Et hic nobis locus tribus modis infestus est; quia adversum nos furit per [Col. 0769B] concupiscentiam carnis, per concupiscentiam oculorum et superbiam vitae. Omne enim quod in mundo est, ut ait apostolus Joannes, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae (I Joan. II, 16) . Haec est illa tridens fuscinula, per quam de caldariis carnes in libro Regum levantur (I Reg. II, 13) . Haec etiam tria carnales quosque a coena Domini, ad quam in Evangelio vocantur, retardant. Nam uxorem ducere, ad concupiscentiam pertinet carnis. Quinque juga boum emere, ad concupiscentiam oculorum. Emere villam, ad superbiam vitae (Luc. XIV, 18 et seqq.) . Haec sunt tria mala, quae adversum nos, quandiu in mundo sumus, de ipso mundo saeviunt.
CLXIV. Est adhuc duplex periculum, quod nobis [Col. 0769C] de nobis valde infestum est. Unum ad corpus, aliud vero ad animam pertinet. Quod autem pertinet ad corpus, quinquepartitum est. Est namque in corpore nostro deformitas, ariditas, infirmitas, servitus et corruptio. Deforme siquidem est corpus nostrum, tardum, infirmum, subditum durae diraeque servituti et multimodae atque miserabili obnoxium corruptioni. Animae vero periculum in hoc mundo triplex est; aegrotat namque anima nostra morbo triplici: in memoria, in ratione, in voluntate. In memoria per debilitatem inconstantiae; in ratione per obscuritatem ignorantiae; in voluntate per pravitatem nequitiae. Memoriae infirmitas triplex est: quia eam debilitat cogitatio affectuosa, [Col. 0769D] onerosa et otiosa. Affectuosa cogitatio est, quando circa necessaria afficitur: sicut est cogitatio edendi, bibendi, vestiendi, et hujusmodi. Onerosa est, quando in cogitatione rerum extrinsecarum oneratur: ut est, quando cogitat quid exquirendum sit, quid expendendum, quid aedificandum, quid plantandum, et hujusmodi. Otiosa cogitatio est, circa quam nec afficitur ut circa necessaria, nec oneratur ut circa exteriora, et tamen per eam praepeditur ad bona cogitanda: utpote cum cogitat equum currentem, avem volantem, piscem natantem, vel aliquid ejusmodi. Cogitatio affectuosa animam de se sollicitat, otiosa eam a se alienat, onerosa eam sub se praecipitat. Rationis vero ignorantia triplex est: ignorantia videlicet boni et mali; [Col. 0770A] veri et falsi; commodi et incommodi. Unde et triforme illud philosophiae insigne, quo haec cognoscere debuit, perdidit: ethicam videlicet, logicam et physicam. Nam per ethicam cognoscitur bonum et malum; per physicam commodum et incommodum; per logicam verum et falsum. Voluntatem vero haec tria solent devastare: vanitas, curiositas et voluptas. Vanitas spiritualis superbiae, curiositas mundialis laetitiae, voluptas carnalis concupiscentiae. Vanitas humanae animae voluntatem extollit et excaecat; curiositas eam dispergit et a se alienat; voluptas afficit et foedat. Vanitas ad temporalem pertinet mundi potentiam, curiositas ad inanem mentis laetitiam, voluptas ad fetidam carnis concupiscentiam. Ecce morbus animae triplex: infirmitas, [Col. 0770B] quae memoriae robur debilitat; ignorantia, quae rationis lumen obscurat; pravitas, quae voluntatis munditiam commaculat. Sed quia ejus aegritudo valde magna est, magis eam gratia divina quam aliqua potentia, vel industria curabit humana. Nam quia ad creatricem pertinet Trinitatem hanc, quam ad imaginem et similitudinem suam condidit, reformare Trinitatem, invocandus est prece humili et devota Pater Deus, ut sanet memoriam; Filius Deus, ut sanet rationem; Spiritus sanctus Deus, ut sanet voluntatem. Pater siquidem per potentiam in corde creat timorem, qui memoriam ordinat, et roborat. Filius per sapientiam cordi infundit scientiam, quae rationem illuminat et clarificat. Spiritus sanctus per benignitatem cordi tribuit charitatem, [Col. 0770C] quae voluntatem mundat et coaptat. Et haec de tribus malis, quibus nobis mundus iste, locus videlicet in quo nunc sumus, infestus est. Et haec de duobus periculis quae in eo sustinemus: quorum unum nos in corpore, alterum vero in anima molestat.
CLXV. In loco vero tertio tria sunt: ignis, vermis, et utriusque aeternitas; quia ille inexstinguibilis, et hic dicitur 433 immortalis. Vermis, inquit, eorum non morietur, et ignis non exstinguetur (Isa. LXVI, 24; Marc. IX, 43, 45, 47) . Haec tria in loco tertio sunt: et sunt haec tria in loco illo quasi triplex mansio; ad quam per viam aeque triplicem reprobi pertingunt. Via [Col. 0770D] namque eorum triformis est: delectatio, consensus, consuetudo. De delectatione vadunt ad consensum, de consensu ad consuetudinem. Per delectationem infirmantur, per consensum moriuntur, per consuetudinem sepeliuntur. Perveniunt per hanc triplicem viam ad illam triplicem mansionem: ad ustionem videlicet ignis, ad morsum vermis et ad utriusque aeternitatem. Per delectationem eunt ad ignem, per consensum ad vermem, per consuetudinem ad utriusque aeternitatem: ut carnem, quae in peccato delectabatur, comburat ignis; animam, quae carni consensit, corrodat vermis; et ob peccati consuetudinem, utriusque sentiat aeternitatem: quia et ille inexstinguibilis, et hic dicitur immortalis. Et sicut nunquam voluit finire culpam, sic nunquam finiat [Col. 0771A] poenam. Haec de loco tertio. Tria etiam in loco quarto, ab ipso retributore meritorum, et distributore praemiorum dabuntur electis: robur potentiae, a summa potentia Patre, ut sint potentes in semetipsis; claritas sapientiae, a vera sapientia Filio, ut sint sapientes in Deo; suavitas amoris a dulci charitate Spiritu sancto, ut sint amantes invicem, quatenus hoc modo Deus sit omnia in omnibus (I Cor. XV, 28) . Sed quia de his, quando de tabularum annulis superius loquebamur, aliquantulum prolixe diximus, diutius his immorari devitamus. Sunt itaque haec quatuor loca: primus, ubi nos recordamur fuisse; secundus, ubi nos perspicimus esse; tertius, ubi horremus adesse; quartus, a quo nolumus abesse. Primus locus vocatur voluptas carnis, secundus [Col. 0771B] calamitas mundi, tertius asperitas inferni, quartus felicitas coeli. Haec sunt quatuor loca, ex quibus quadripartitae profluunt aquae. Ex primi namque loci diligenti consideratione emanat in nobis aqua doloris, quia tales nos fuisse dolemus. Ex secundi, timoris; quia, ne adhuc tales nos esse contingat, pertimescimus. Ex tertii, horroris, quia illuc cadere formidamus. Ex quarti, amoris, quia illo pertingere exoptamus. In primo etenim loco pudor est et dolor; in secundo, labor et timor; in tertio, terror et horror; in quarto, sapor et amor.
CLXVI. Ex his igitur quatuor locis quatuor profluunt fontes, qui Dominicum irrigant hortum. Ex loco primo proprii reatus emanat ploratio: et haec aqua est, quae circuit terram Evilath, id est, novam [Col. 0771C] vitam parturientes. Evilath enim parturiens dicitur, in qua etiam terra aurum nascitur: quia qui addit scientiam, addit et dolorem (Eccle. I, 18) [Col. 0771D] Vulg. laborem; LXX แผฮปฮณฮทฮผฮฑ, id est dolorem: quod equidem eleganter nuncupat Vulg. vox illa labor. โ ED. P. . Ex loco secundo multimodae, quam in praesenti sustinemus, miseriae profluit compassio. Et haec aqua est, quae circuit terram Aethiopiae. Ex tertio poenae gehennalis trepidatio. Et haec est quae vadit contra Assyrios. Ex quarto affectuosa et desideriosa fructu vitae referta patriae coelestis exspectatio: Et haec aqua Euphrates vocatur; quia a fructu Euphratem nomen accepit. Hae etiam aquae nobis copiose profluunt ex ipso piissimo ac dulcissimo Redemptore Domino Jesu. Bis namque in Evangelio legitur flevisse, cum nec semel unquam risisse inveniatur [Col. 0772D] Leguntur eadem verba in icone illa apocrypha, sub Publii Lentuli nomine tam saepe celebrata. โ ED. P. . Flevit ad [Col. 0771D] monumentum Lazari (Joan. XI, 35) , flevit super civitatem Jerusalem (Luc. XIX, 41) ; sudavit ante passionem quando factus in agonia prolixius oravit (Luc. XXII, 43) : jam quoque mortuus, sed adhuc cruci affixus ex latere suo non solum sanguinem, verum etiam aquam emisit (Joan. XIX, 34) . Ecce humores quatuor, qui ad emundationem nostram ministrantur nobis ab ipso Domino Jesu, qui in Scriptura sacra fons vivus, et in propheta ad abluendum peccatorem, et menstruatam fons patens domus David appellatur (Zach. XIII, 1) . De primo humore scriptum est: Et lacrymatus est Jesus (Joan. XI, 35) . De [Col. 0772A] secundo: Videns civitatem, flevit super illam; dicens: quia si cognovisses et tu (Luc. XIX, 41) . De tertio: Factus est sudor ejus, sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII, 43) . De quarto: Unus militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua (Joan. XIX, 34) . Fletus itaque Domini Jesu ad monumentum Lazari, illam designat aquam, quam ex illius consideratione loci, in quo nos recordamur fuisse, haurimus: quando nos dolemus, et obstinationis lapide praegravatos, et in spelunca foetidae concupiscentiae putrefactos, et per consensum peccati mortuos, et per consuetudinem fuisse sepultos. Illae vero lacrymae, quas fudit flendo super civitatem Jerusalem, illam nobis innuunt aquam quam ex loci in quo nunc sumus [Col. 0772B] inspectione concipimus; quando timemus ne nos inimici nostri et vallo circumdent et undique coangustent, et ad terram prosternant et lapidem in nobis super lapidem non relinquant. 434 Quae omnia moraliter etiam in praesenti fiunt in nobis; quando maligni spiritus tentationibus nos circumvallant, tribulationibus perturbant, atque ad terrena prolabi faciunt, nec ullam in nobis stabilem firmamve esse cogitationem permittunt. Sudor vero, quem Agnus ille innocens in agonia protulit, aquam illam, quam horrida loci tertii producit visio, figuraliter exprimit; quando pertimescimus ne nos spirituales illi Judaei rapiant, et aeternae morti tradant: quando vero a cunctis visibilibus per contemplationem elevati, ac omnibus penitus, quae in [Col. 0772C] uno versantur, per plenum visibilium contemptum mortificati in charitatis cruce fuerimus dilati: illa nimirum aqua perfundimur, quam ex latere suo crucifixus et mortuus emittit Dominus Jesus.
CLXVII. Prima aqua fontis est, et sitientes potat; secunda fluminis, et arentes rigat; tertia maris, et crudos excoquit: quarta nivis, et nigros dealbat. Potat per dolorem, rigat per timorem, excoquit per horrorem, dealbat per amorem. Ad primas duas lamentatio pertinet praesentis miseriae; ad tertiam, vae gehennae; ad quartam, carnem gloriae. Quas quatuor aquas quatuor in labro positi gradus designant. Sed quia duo sunt inquinamenta, a quibus mundari necesse habemus, peccatum videlicet et [Col. 0772D] delictum, ideo duos juxta sacerdotem, qui manus lavat, posuimus gradus, ut lugeamus et nos non facienda admisisse et facienda omisisse. Rursum quia ternam in emundatione nostra habere debemus confessionem, humilem, puram et fidelem: idcirco tres juxta alium, qui pedes abluit, gradus positi sunt. Pura sit confessio nostra, humilis et fidelis. Pura, ne aliquid celemus; humilis, ne de malis nostris superbiamus; fidelis, ne de indulgentia diffidamus. Pura itaque propter simulationem, humilis propter elationem, fidelis propter desperationem. Quia vero sine magna quadam tribulatione, et angustia [Col. 0773A] nec talis mortificatio carnis, qualem in praecedenti capite commemoravimus; nec talis mentis emundatio, qualem hic descripsimus, fieri potest: idcirco campum atriorum, ubi altare holocausti, et labrum aeneum depictum est, colore purpureo superinduo. Et haec de labro aeneo, et de his quae ad illud pertinebant, prolixius quam putavimus diximus.
CLXVIII. Diligenter post hoc considerandum nobis est, quia vetus Moysi tabernaculum tentoriis undique circumdabatur. Simili modo et tu, si bona quae habes forti cautela custodire non negligis, [Col. 0773B] circa tabernaculum tuum, et ea quae intra illud sunt tentoria suspendis. Nihil enim omnino tibi proderit bona in te spiritualia congregasse, nisi diligenti ea et sollicita circumspectione custodias. Hinc in sacra Scriptura legimus, quia posuit Deus hominem in paradiso, ut operaretur, et custodiret illum (Gen. II, 15) . In paradiso quippe Deus hominem ponit, quando delectabilem tibi spiritualium gratiarum copiam gratuito largiens, in sancta et tranquilla conscientia suaviter te pausare facit. Sed vide ut hunc paradisum et custodias, et opereris: opereris per robur fortitudinis, custodias per munimen circumspectionis; opereris impigre, et custodias caute; opereris denique, ut virtutes spirituales spiritualiter [Col. 0773C] acquiras: custodias, ne acquisitas negligenter amittas. Idcirco prius quidem isto, quo te instruxi, modo tam tabernaculum, quam quae intra illud esse debent, construe; sed tentorium per circuitum ejus sollicite suspende, ut et bona prius in te per sollicitum exercitium aedifices, et eadem deinde per vitae circumspectionem providam conservare procures. Post haec indiscussum relinquere non debet diligentia tua, quid per hoc designetur, quod sanctus Moyses olim, quandocunque vel de re ulla dubitabat, vel tribulationes aliquas tolerabat, semper ad tabernaculum confugiebat; ut et de dubitatione sua Dominum consuleret et ab ipso defensionem atque consolationem reciperet. Multoties tabernaculum Moyses ingreditur et de eo [Col. 0773D] egreditur. Ingreditur, ut consulat Dominum; egreditur, ut erudiat populum. Intra tabernaculum mandata a Domino accipit, quae extra populo tradit; et qui intus loquentem sibi Dominum suaviter audit, de causis et negotiis populi foris sollicite se intromittit. Quid putatis, fratres mei, iste ejus ingressus significat, et egressus? Frequenter 435 superius diximus, quia juxta significationem tropologicam, tabernaculum Moysi secretum exprimit animi. Quod nimirum tabernaculum tunc ingredimur, quando postposita interim terrenorum sollicitudine, in amore Dei, in interno cordis secreto suavi meditationi, purae speculationi et defaecatae contemplationi vacamus. Tunc vero de hoc tabernaculo egredimur, quando omisso aliquantulum [Col. 0774A] studio contemplationis, ob compassionem proximi, licitis rerum terrenarum occupationibus insistimus. Hoc itaque modo ingredimur et egredimur. Ingredimur, inquam, et egredimur; et ingrediendo, atque egrediendo pascua invenimus: quatemus ingrediendo pie, et egrediendo juste, et pascendo sobrie vivamus in hoc saeculo. Pie Deo, propter puram contemplationem; juste proximo, propter fructuosam operationem; sobrie nobis, propter rectam intentionem. Itaque ingredimur, ut contemplemur; egredimur, ut operemur: contemplemur aeterna et coelestia, operemur transitoria et terrena; illa per affectum cordis, ista vero ad usum corporis. Intus contemplamur ipsius Sapientiae a Patre ab aeterno genitae sine matre divinitatem; [Col. 0774B] foris imitamur ejusdem Sapientiae a matre in tempore incarnatae sine patre humanitatem. In quodam autem libro et intus, et foris legimus: in quodam, inquam, libro et intus scripto, et foris (Apoc. V, 1) . Intus quidem legimus ea quae intus scripta sunt in eo; foris vero, quae in eo scripta sunt foris. Mediator namque Dei et hominum, Deus et homo, Jesus Christus (I Tim. II, 5) , quidam, in quo legere debemus, liber est, intus scriptus et foris: intus in divinitate, foris in humanitate. Itaque intra tabernaculum legimus ea quae in hoc libro intus scripta sunt, dum in cordis secreto, Christi videmus quodammodo divinitatem, per puritatem contemplationis; extra vero legimus ea quae in eo foris [Col. 0774C] scripta sunt, dum in operationis publico, ejus pro posse nostro sequimur humanitatem, per imitationem actionis. Intus legimus: In principio erat Verbum; et verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) . Foris: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (ibid., 14) . Cum itaque duae vitae sint, activa scilicet et contemplativa: contemplativa per ingressum tabernaculi, activa innuitur per egressum. Et cum duo charitatis praecepta sint, amor videlicet Dei et proximi: amor Dei ad ingressum nos ducit contemplationis; proximi vero ad egressum actionis. Ingredimur propter jucunditatis affectum, qui de Rachelis procedit decore; egredimur propter fecunditatis fructum, qui de Liae venit parturitione. Ingressus igitur Moysi in [Col. 0774D] tabernaculum, introitum designat cujuslibet viri perfecti in semetipsum, qui fit per contemplationem; et egressus exitum, ad operationem.
CLXIX. Ut autem iste Moysi ingressus et egressus in pictura nostra videantur, duas eiusdem Moysi imagines depinximus: unam extra tabernaculum, ad introitum tentorii; alteram vero intra, a dextris altaris incensi. Imago quoque illa, quae extra est, rectam et propriam formam Moysi repraesentat: qui ibi faciem suam populo cornutam exhibet, et in habitu saeculari stans apparet; quia quasi quibusdam [Col. 0775A] saecularibus vestibus et communibus indumentis operiri, est circa curam rerum terrenarum sollicite occupari. Illa vero imago, quae intra est, quamvis in hoc, quod veste pontificali induitur, et ad altare thymiamatis oblationis Deo incensum offert, ipsum summum sacerdotem Aaron proprie exprimere debet, hoc tamen in loco, et juxta hanc significationem, ipsum etiam Moysen contemplationis puritati in interno cordis secreto vacantem designare habet. Et de hac quidem imagine diligenter notandum est: quia illa Moysi formam nec in veste repraesentat, nec in facie, quam illa repraesentat imago, quae extra tabernaculum ad introitum tentorii est; quia longe alium et statum et habitum in mente habet, qui in intimo cordis secreto contemplationi [Col. 0775B] insistit coelestium et aeternorum; quam ille, qui turbis popularibus admistus, occupationi intendit terrenorum et temporalium. Foris Moyses et cornutam faciem suam populo ostentat, et indumento suo nihil a populo distat: quia quantumlibet quisque sanctus sit, quandiu tamen terrenarum actionum sollicitudinibus insistit, 436 valde est ei difficile, quin gerat et in mente faciem in aliquo bestialem, et in conversatione habitum juxta aliquid saecularem. Sed intus Moyses et in vestibus pontificalibus, et in facie non cornuta videtur; quia quando contemplationi puritatis medullitus insistimus, tunc nostra conversatione sanctitatis munditia ornata, et facie revelata, gloriam Domini speculamur, Hoc itaque in loco et illa Moysi imago, [Col. 0775C] quae foris est, designat operantem; illa vero quae intus, contemplantem. Illa vitam activam; ista contemplativam. Activa quoque vita bifaria est: quia et in praedicatione consistit, et in operatione. In praedicatione veritatis, et in opere virtutis. In praedicatione ad instructionem cordis; in operatione propter subsidium corporis. In praedicatione denique, ut errantem proximum instruamus; in operatione, ut ejus indigentiae succurramus. Idcirco juxta illam Moysi imaginem, quae foris est, et praedicatio notatur, et operatio. Praedicatio in verbis, quae dicit; actio vero per gradus exprimitur, qui supra ejus caput per transversum positi sunt.
CLXX. Qui nimirum gradus ideo quinque sunt, [Col. 0775D] quia quinque partita esse debet bona operatio nostra: ut sit videlicet bona, spontanea, pura, discreta et firma. Sit igitur bona, ne aliqua alicujus malitiae faece corrumpatur. Sit spontanea, ut voluntario et nequaquam extorto animo agatur: nihil enim tibi prodest, quod bonum agis, si invitus et cum murmure agis; quia, ut quidam vir sanctus dicit, nemo invitus facit bonum, etiamsi bonum sit quod facit. Tertio vide ut actio tua pura sit, quatenus ideo agas quidquid agis; ut solius interni inspectoris oculis placeas, ipsumque solum operis tui affectes inspectorem, quem exspectas remuneratorem. Si enim, quod absit, ideo operaris ut ab hominibus videaris, et visus lauderis, recepisti jam mercedem tuam; quia merces operis tui favor est [Col. 0776A] humanus, quem in eodem opere quaesivisti. Et ideo si vis ut Deus remuneret opus tuum, quod facis fac propter Deum; quia id solum ipse remunerare habet, quod propter se solum factum videt: ut his praesentia Dei merces sit in retributione, quibus amor ejus causa fuit in operatione. Sed sit discreta actio tua; quia virtutum omnium moderamen, et quasi munimen quoddam discretio est et, ut vulgo dicitur,
CLXXI. Quam quinquepartitam actionem illi quinque gradus innuunt, qui supra caput Moysi per transversum positi 437 sunt. In verbis vero illis: Prophetam suscitabat (Deut. XVIII, 15) , quibus laicos [Col. 0777A] erudit; accipitur fides recta. In illis vero: Lavamini, mundi estote (Isa. I, 16) , quibus clericos instruit, exprimitur vita sancta; quia tota in hoc sanctorum praedicatio consistit, ut et recte credamus, et sancte vivamus. Juxta prophetiam vero ejus duos primum gradus pono: quia duae sunt in Propheta illo naturae, divinitas et humanitas. Et juxta hos duos, alios tres gradus pono; quia sicut in eo duae naturae, ita et tres essentiae: verbum, caro, et anima. Per medios vero istos gradus unum gradum, qui eosdem gradus intersecat, traho; quia non nisi una pars est Dominus noster Jesus Christus, qui in duabus naturis, in unitate suppositi, unus creditur Filius Dei, et filius hominis, Mediator Dei et hominis, Deus et homo, Jesus Christus. [Col. 0777B] Alia etiam verba, quae ad sacerdotes, in labro se lavantes diriguntur, in quibus vita sancta exprimitur, gradibus distinguo: sub lavamini, pono gradum unum; et sub, mundi, alium; quia si sancte et religiose vivere volumus, oportet summopere, ut juxta quod sancta nos admonet praedicatio, et lavemur, et mundi esse studeamus, ut sordes in nobis expurgemus praeteritas, et praecaveamus futuras. Unde et in oratione Dominica petimus ut nobis debita dimittantur, et ne in tentationem inducamur (Matth. VI, 12) . Ex alia vero parte hujus versus octo gradus sunt; qui in praedicatione sua, qua nos ad sanctam vitam praedicatores sancti excitare contendunt, octo nobis proponunt: prohibitionem, praeceptionem, [Col. 0777C] concessionem, persuasionem, correptionem, consolationem, comminationem, promissionem. Prohibent namque praedicatores sancti, praecipiunt, concedunt, persuadent, corripiunt, consolantur, comminantur, pollicentur. Prohibent mala, praecipiunt bona, concedunt media, persuadent perfecta, corripiunt inquietos, consolantur pusillanimes, comminantur poenas inferni, pollicentur gaudia regni. Prohibitiones in imo, praeceptiones in clivo, concessiones in plano, persuasiones in summo. In imo vitiorum, in clivo mandatorum, in plano licitorum, in summo consiliorum. Et correptiones pertinent ad vinum, consolationes ad oleum (Luc. X, 34) , comminationes ad vetera, promissiones ad nova (Matth. XIII, 52) . Prima duo pertinent ad Samaritanum; [Col. 0777D] secunda duo ad Scribam doctum in regno coelorum. Ad vinum, quod mordet; ad oleum, quod fovet; ad vetera, quae terrent; ad nova, quae delectant. Et haec de illa imagine Moysi, quae extra tentorium posita est, per quam exitus, qui fit per operationem, designatur, prout potuimus, non autem sicut debuimus, diximus.
CLXXII. Tempus est, ut jam de illa imagine Moysi, quae in Sancta depicta ad ipsum Moysen superius ostensa est posse referri, disputemus. Haec [Col. 0778A] itaque, ut superius dictum est, secretum internae contemplationis designat. Hic etenim Moyses vocem Domini ad se loquentis de medio duorum cherubin audit; verbum, inquam, ejus audit; sed nullam ejus formam, vel speciem cernit: quia quando puritati contemplationis in secreto mentis insistimus, aurem quidem cordis ad ineffabilia, quae ad nos sine syllabis et dictionibus, sine motu labiorum verba proferuntur, pie debemus arrigere; sed caute phantasticos stulti animi oculos claudere, ne in illa luce incircumscripta aliquid corporeum confingamus. Unde et Elias, cum aurae lenis sibilum audiret, vultum suum pallio cooperuit (III Reg. XIX, 3) . Et nos quidem aurae lenis sibilum audimus, cum incircumscriptae veritatis saporem contemplatione [Col. 0778B] subita subtiliter degustamus. Sed post aurae lenis sibilum operire pallio vultum nostrum debemus, ut in ipsa subtilissima contemplatione veritatis, quanta ignorantia tegamur, humiliter agnoscamus. Vultus namque pallium superinducere, est, ne altiora mens quaerere audeat, hanc consideratione propriae infirmitatis velare: ut nequaquam intelligentiae oculos ultra se praecipitanter aperiat; sed hoc, quod apprehendere non valet, reverenter claudat. Igitur verbum Dei, quod in sancta sanctorum 438 de medio duorum cherubin resonat, a contemplante Moyse, qui in Sancta extra velum est, auditur; sed forma ab eo nulla, vel species videtur. Alloquitur Deus contemplatorem Moysen: et sine verbo transeunter resonante exterius dicit, ubi supra se in [Col. 0778C] cordis tabernaculo includitur: quid sit in semetipso, quid in electis, quid etiam in reprobis. Et audit contemplator noster Deo sibi in aure mentis edicente, ipsum Dominum suum in seipso quidem omnino esse incomprehensibilem; in electis, amabilem; in reprobis, terribilem. In seipso namque incomprehensibilem se esse evidenter ostendit; quia in ipso studet contemplari, quid sit discretio personalis et unitas consubstantialis.
CLXXIII. Contemplationis in aure, in interno et secreto cordis tabernaculo, ipso eum Deo suo per unctionem, quae docet de omnibus instruente (I Joan. II, 27) , audit tria esse in ipso, et haec tria unum esse; et unum esse haec tria; ipsumque haec [Col. 0778D] tria, et hoc, unum esse. Audit vocem, ei de medio duorum cherubin dicentem esse แฝฐ et แฝผ (Apoc. I, 8) : et quod a nullo est, et quod ab alio est, et quod ab utroque: Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum: et unumquemque istorum esse id, quod alius est: sed nullum istorum esse eum, qui alius est; ut nec parum proprietas confundatur, nec substantiae unitas separetur. Audit etiam eum trinum et unum omnibus superiorem esse, regendo inferiorem, portando interiorem, implendo exteriorem. circumdando omnia disponentem suaviter, cursus temporum, motus corporum, nutus mentium: omni creaturae legem constituentem, pondus, mensuram, et numerum: In quo vivimus, movemur, et sumus (Act. XVII, 28) . Audit praeterea, quia movet omnia, [Col. 0779A] disponit, et explicat: et quod ejus aequare non potest ullum aeternitatem tempus, vel immensitatem locus, vel bonitatem virtus, vel sapientiam sensus, vel potentiam opus: et quod ubique est, sed nusquam comprehensus: existentia sciens, futura praesciens, facienda disponens, salvanda praedestinans, subjectis providens: trinus, et unus. Audit, quod in Trinitate et aeternitas est, immutabilitatem recipiens, tempusque excludens, et immensitas simplicitati assentiens, et quantitatem non admittens. Trinitati vero audit inesse et communionem unitatis, et aequalitatem immensitatis, et coaevitatem aeternitatis. Primam non separat divisio, secundam non minuit defectio, tertiam non ordinat successio. Audit vero contemplator noster, quia in omni re [Col. 0779B] est Deus suus, sine sui definitione: in omni tempore, sine mutabilitate: nec potest omnino vel pro sui simplicitate dividi, vel pro sui puritate maculari, vel pro sui immensitate comprehendi. Et hoc modo audit Dominum suum in seipso omnino incomprehensibilem esse. In electis vero suis clamitant eum amabilem et aeternitas praedestinationis, et sanctitatis gratia, et gloria felicitatis. Nam quos praedestinavit, hos justificavit: et quos justificavit, illos magnificavit (Rom. VIII, 30) . Stat Dei omnipotentis propositum, et sententia pacis super electos suos, ut eis miro modo non tantum bona; sed etiam ipsa mala cooperentur in bonum. Hi autem quodammodo nunquam peccaverunt, quia, et si quae forte deliquisse videntur in tempore non apparent in [Col. 0779C] aeternitate; charitas enim Patris eorum operit multitudinem peccatorum. Econtra vigilat super rationalem reprobam creaturam; vigilat, inquam, immobilis, secretissima et severissima animadversio justi judicii Dei, terribilis in consiliis super filios hominum. In reprobis namque eum terribilem praedicant, et bonitatis, si quae tamen est, despectio: et pravitatis aeterna recordatio: et caeci cordis obduratio. Illorum namque nec remunerat bona, nec diluit mala, nec emollit corda; sed etiam indurat: quorum pravam voluntatem ita moderatur omnipotens Deus, ut quae injusta injuste contra eum conatur, occulte secundum eum disponatur: quae et si displicet in eo, quod mala est, placet tamen in eo, quod ordinata [Col. 0779D] est. Sic terribilis Deus, et justus, impiorum, quos ab aeterno reprobat, corda indurat: eo terribiliter, quo immobiliter, juste quidem, sed occulte. Electi itaque, licet cunctis pleni videantur peccatis, quodammodo nunquam deliquerunt; reprobi autem, quamvis nullis cernantur astricti, quodammodo tamen nunquam bene egerunt; dum nec illos damnari, nec istos salvari contingit. Et hoc triplex contemplationis genus, de quo cum Moyse loquitur Deus, docens in hac contemplatione et in seipso omnino se esse incomprehensibilem 439 et in electis amabilem, et in reprobis terribilem. In quo videlicet trino contemplationis genere ejus quidem verba audiuntur; quia haec de eo in hunc modum creduntur; sed nulla ejus omnino vel forma, vel [Col. 0780A] species a Moyse cernitur: quia quomodo haec sunt, nec ab ipso contemplante deprehenditur.
CLXXIV. Et hoc tripartitum contemplationis genus illae tres figurae innuunt, quae supra propitiatorium inter duo cherubin, in ipsa imagine positae sunt. Prima figura circulus quidam est: per quam nimirum figuram apte primum divinae contemplationis genus, Dei videlicet incomprehensibilitas denotatur; quia nec ipse incipit, nec desinit, sicut in circulo nec initium conspicitur, nec finis. Qui etiam circulus ex viridi colore factus est; quia vita quaedam ab aeterno, et in aeternum Deus virens est. Et recte per viridem circulum immarcessibilis Dei aeternitas figuratur, quia nec per initium floret et virescit, nec per finem decidit et marcescit. Reliquae [Col. 0780B] vero duae figurae, in quibus initium quidem cernitur, sed finis omnino non videtur, et salvationis electorum, in quibus Deus amabilis est, et perditionis reproborum, in quibus terribilis est, designant perpetuitatem: quia et justorum quidem salvatio, et illorum perditio incipit, sed utraque in aeternum non desinit. Et figura quidem sapphirina beatitudinem exprimit electorum propter mansuetudinem divinae misericordiae, quae ab aeterno, et in aeternum super eos est. Rubea vero figura, quae ignis speciem gerit, perditionem innuit reproborum; quia quasi ignis devorans et consumens Deus reprobis apparet, quos et ab aeterno reprobat, et in aeternum condemnat. Haec de Moysi ingressu dicta sint. Ut autem haec omnia sublimia et sancta, de [Col. 0780C] quibus prolixa jam locutione tractavimus, et cum absunt studiosa sollicitudine et sollicito studio acquirantur, et cum adsunt perseveranti devotione exerceantur, sanctorum, qui nos vel in via Dei praecesserunt, vel in ea nobiscum eunt, copiose ad manus habemus exempla, ut eo nobis leviora ad exercendum videantur, quo saepius ab aliis frequentata non ignorantur. Ideo post haec omnia in circuitu tabernaculi fideles, et sanctos tam clericos in omni gradu, quam laicos in utroque sexu depinximus; quia ut in nobis et acquiramus, et retineamus sanctae religionis exercitia, de bonis clericis, et laicis sumere debemus exempla. In spatio itaque sapphirino, quod coeli habet speciem, quando serenum est, cum propriis, quibus mancipantur, ministeriis, continentur [Col. 0780D] clerici: in campo quoque viridi, qui terram repraesentat, misericordiae operibus insistentes depicti sunt laici, quatenus et religiosos imitemur in puritate contemplationis, et saeculares in utilitate bonae actionis.
CLXXV. Considerandum post haec nobis est, quid duo Levitae tubis argenteis ante tabernaculum clangentes secundum sensum moralem innuant. Ex his vero duobus Levitis in pictura nostra unus a dextris, juxta ostium, alter statuitur a sinistris: per quos nihil aptius quam timor et amor accipitur. Ille autem Levita, qui clamat: Quiescite agere perverse (Isa. I, 16) , timorem designat, qui nos a malo retrahit; [Col. 0781A] ille vero, qui dicit: Discite bene facere, amorem, qui nos ad bonum excitat. Quasi duo Levitae timor et amor sunt, qui hoc nostrum, de quo jam plura dicta sunt, tabernaculum cordis, seu nostrarum secretum affectionum vehementius, quasi quibusdam tubarum sonis movent. Sunt enim timor et amor quasi duo motus cordis, quibus anima rationalis ad omne, quod facit, agendum impellitur. Hi duo cum boni sunt, omne bonum perficiunt. Per timorem namque bonum, mala caventur; per amorem bonum, bona exercentur. Cum autem mali sunt, omnium malorum causa existunt. Per timorem etenim malum, a bono receditur; per amorem vero malum, facinora perpetrantur. Sunt ergo haec quasi duae portae, per quas et mors et vita egrediuntur. [Col. 0781B] Mors quidem, quando aperiuntur ad malum; vita autem, quando ad bonum referuntur. Unde et hi duo Levitae, qui timorem, et amorem bonum 440 designant, ad ostium tabernaculi in pictura nostra statuuntur. Sed de timore et amore, qui per hos duos Levitas moraliter accipiuntur, loqui volentibus considerandum est quia et amor cum sit motus mentis naturaliter unus, secundum diversas qualitates tamen diversa nomina sortitur, et dicitur aliquando cupiditas, quando ad mundum est: charitas vero, quando ad Deum est; et timor, cum ipse sit motus necessitatis naturaliter unus, secundum varios tamen modos quibus habetur vel operatur, variis nominibus figuratur, et dicitur mundanus atque [Col. 0781C] servilis, quando ad mundum et ad peccatum est: initialis vero et filialis, quando ad bonum, et per bonum est. Sunt itaque hi quatuor timores, servilis, mundanus, initialis, filialis. Servilis timor est, pro evitanda poena abstinere a mala, retenta voluntate mala. Mundanus vero timor est, pro evitanda poena abstinere a bono, retenta voluntate mala. Initialis vero timor est, pro poena evitanda cum perverso opere, etiam cogitationes pravas resecare. Et filialis timor est, bono firmiter adhaerere, quia illud amittere nolis. Timor servilis poenam quae ab hominibus infertur metuit, et idcirco sufficit ei cessare a malo opere; quia hominibus placere volens, ad oculum servit et conscientiae reatum non metuit. Mundanus vero timor hominibus placere non quaerens, sed tamen displicere [Col. 0781D] metuens, et ipse, quod non est, fingit, tam mendax in veritate neganda, quam fallax alter in falsitate tegenda. Et uterque in veritate offendit: alter, quia timide negat, quod est; alter quidem perverse simulat quod non est. Initialis quoque timor est, qui dum eam, quam Deus comminatur, poenam metuit et declinare satagit nequaquam sibi sufficere videt, ut ab illicita se operatione contineat, nisi etiam sincera atque impolluta appareat ipsa cordis cogitatio. Et ideo hic timor initialis dicitur, quia sub hoc per bonam voluntatem et virtus initium capit, et vitium finem. Necdum tamen perfectio est, quia dum aliud agitur et aliud intenditur, ipsum adhuc propter se bonum non amatur. Tamen accidit ut charitas intret per timorem istum, qui [Col. 0782A] dum demonstrat, quod fugere debeamus periculum, quodammodo appeti jubet et desiderari praesidium. Convertit ergo cor ad Deum, ut quodammodo ab ipso fugiat ad ipsum, hoc est, dum cavet habere iratum, studeat habere propitium. Hunc sequitur timor filialis, qui succedente charitate nascitur, ut ipsum timere nihil aliud sit, quam degustatum in charitate bonum jam nolle amittere. Jam amas ad reverentiam voluntarius, non times ad poenam invitus. Haec quatuor genera timoris illi quatuor gradus, qui ad Levitam illum, per quem timor exprimitur, ponuntur, designant.
CLXXVI. Et quia ex his quatuor timoribus duo boni sunt, initialis, et filialis; duo vero mali mundanus, et servilis; duos debemus nobis habere, duos [Col. 0782B] vero a nobis projicere. Idcirco ex his quatuor gradibus, qui praedictos quatuor timores innuunt, duos ad dorsum Levitae posuimus, duos vero ad faciem ejus; ut duos malos, servilem scilicet et mundanum post dorsum mentis per odium projiciamus: duos vero bonos, initialem scilicet et filialem ante cordis faciem per exercitium habeamus. Amor quoque, qui per alium Levitam accipitur sicut superius dictum est, appellatur cupiditas, quando ad malum est, charitas vero, quando ad bonum. Charitas autem, sicut passim in Scriptura legimus, gemina est, Dei videlicet et proximi. Dei, ut sic ipsum diligamus, quatenus in ipse gaudeamus. Proximi, quatenus ipsum diligamus, ut non in ipso; sed cum ipso in Deo gaudeamus: hoc est, ut Dominum amemus propter [Col. 0782C] seipsum, proximum autem propter Dominum. Deus namque idcirco propter seipsum diligendus est, quia ipse est bonum nostrum; proximus propter Deum, quia cum ipso est bonum nostrum in Deo. Illum diligimus, ut et ad illum perveniamus, et in eo gaudeamus; istum, ut cum ipso curramus, et cum ipse perveniamus. Illum, ut gaudium; istum, ut gaudii socium. Diligere debemus proximum nostrum, sive bonus sit, sive bonus non sit si tamen bonus esse possit. Quicunque vel bonus est, vel si bonus non est, bonus esse potest, proximus noster est et a nobis amandus est. Qui autem sic mali sunt, ut jam amplius boni esse non possint, proximi nostri non sunt; idcirco a nobis amandi non sunt. Tales sunt daemones et homines reprobi, cum daemonibus damnati, [Col. 0782D] qui nostri proximi 441 non sunt, sed a nobis alieni, et omnino extranei, quia eis reditus ad bonum amplius non patet. Qui idcirco a nobis diligendi non sunt, quia ab illo bono, in quo omnis diligitur, qui bene diligitur, irrecuperabiliter corruerunt. Sed illos diligere debemus, qui vel per bonitatem non cesserunt, vel si forte cesserunt, per Dei gratiam et arbitrii libertatem iterum redire possunt. Non enim omnino longe sunt, qui, etsi abierunt, adhuc redire possunt. Isti sunt proximi, quos diligere debemus, vel in Deo, si non recesserunt, vel propter Deum, si redire possunt. Et hoc est quod nobis praecipitur, ut et amicum diligamus in Deo, et inimicum propter Deum. Amicum in [Col. 0783A] Deo, quia Deum habet: qui quidem amicus non esset, si Deum non haberet. Inimicum propter Deum, ut habeat Deum: ut, qui Deum non habendo inimicus est, Deum habendo amicus fiat. Haec omnia per exemplum possumus evidenter videre. Si mel dulce est, dulcis est favus; et si mel diligis, diligis et favum, qui est receptaculum mellis. Sed cum mel diligitur, ideo diligitur, quia ipsum dulcedo est. Cum autem favum diligis, non ideo diligis, quia ipsum est dulcedo; sed quia in ipso est dulcedo: quia videlicet ipse favus receptaculum dulcedinis est. Mel itaque propter seipsum diligitur, favus propter mel. Et si forte vides favum non habentem mel, vides receptaculum ubi mel esse debuerat; et doles vacuum esse; et non placet tibi quod aridum est; et cupis [Col. 0783B] ibi mel esse quod diligis; et si venerit in illud mel, magis illud diligis. Ita dilige Deum tuum propter seipsum, quia ipse dulcedo est; proximum autem dilige, quia ipse dulcedinis hujus receptaculum est, et eamdem in ipso dilige, et ipsi eam dilige, et ipsum propter eam dilige. Si autem proximum tuum vacuum inveneris hac dulcedine, dole; quia receptaculum tuum inane vides, et opta ut veniat in eo bonum suum, sine quo bonus esse non potest.
CLXXVII. Haec itaque gemina est charitas Dei et proximi; et hoc modo Deus, et proximus diligendus est. Sed quia, sicut superius diximus, amor aliquando bonus est, aliquando malus: malus, quando ad malum est, et tunc cupiditas dicitur; bonus vero, quando ad bonum, tuncque vocatur charitas, et charitatis [Col. 0783C] duo praecepta sunt: sicut paulo ante timoris genera gradibus distinximus, ita et nunc istos amoris modos gradibus distinguimus. Unum itaque post dorsum Levitae, per quem, de quo loquimur, amor exprimitur, gradum posuimus: ut pravum illum amorem, qui cupiditas dicitur, post dorsum mentis per contemptum, et odium projiciamus. Duos vero ante faciem ejusdem Levitae posuimus, ut charitatem geminam, Dei videlicet et proximi ante cordis faciem et per approbationem plenam, et exercitium continuum toto studio habere conemur. Qui etiam gradus ex colore rubeo, qui ignis habet speciem, facti sunt; quia charitas, quem afficit ardere facit. Superior quoque gradus dilectionem exprimit Dei, [Col. 0783D] qui in summo est; inferior vero, proximi, qui nobiscum versatur in imo. Et ex gradu superiore tres sursum gradus extenduntur; quia Dei dilectio per tria distinguitur, qui ex toto a nobis corde, ex tota anima, ex tota virtute diligi jubetur. Qua in re, sicut ait B. Gregorius, notandum est, quod divinus sermo, cum Dominum diligi praecipit, non solum narrat ex quo, sed etiam informat ex quanto, cum subjungit ex toto ut videlicet, qui Deo perfecte placere desiderat, sibi de se nihil relinquat. Ex gradu vero inferiore duo deorsum gradus dependent: quia ad duo praecepta proximi dilectio derivatur, cum per sapientem quemdam dicitur: Quod tibi ab alio oderis fieri, vide ne tu alteri facias. Et per semetipsam Veritas dicit: Quae vultis ut faciant vobis homines, et vos eadem facite [Col. 0784A] illis (Matth. VII, 12) . Quibus duobus utriusque Testamenti mandatis, per unum malitia compescitur, per aliud benignitas prorogatur: ut malum, quod pati quisque non vult, non faciens, cesset a nocendi opere; et rursum quod sibi fieri appetit, bonum impendens, erga utilitatem proximi exerceat se ex benignitate. Quae duo dum sollicite cogitantur, cor ad innumera virtutum ministeria tenditur; ne vel ad inferenda, quae non debet, desideriis inquietata mens ferveat; vel ad exhibenda, quae debet, otio resoluta torpescat. Haec de duobus Levitis, tubis ad ostium tabernaculi clangentibus, juxta moralem significationem dicta sufficiant.
CLXXVIII. De duabus vero ignis, et nubis columnis, quae in plano picturae, ex utraque hinc inde tabernaculi parte sunt, breviter nimirum secundum intellectum moralem tractare proponimus: quia et in parte praecedente his allegorice exponendis aliquandiu immorati sumus, et ad quaedam, quae adhuc restant, discutienda festinamus. Diximus frequenter quia juxta sensum allegoricum, tabernaculum Moysi Ecclesiam exprimit Christi. Supra quod tabernaculum icon quaedam a dextris nubem, et a sinistris tenens ignem, eminet: quia sanctae Ecclesiae praelati sui praesident, qui et illis subjectis, qui in prava vita perseverare decernunt, ignem terroris; [Col. 0784C] et illis qui sanctae conversationi insistere eligunt, nubem exhibent mansuetudinis. Illis dicunt: Quid vultis? In virga veniemus ad vos, an in spiritu mansuetudinis? (I Cor. IV, 21) . Quasi dicerent: Quia in parte sinistra vos statuit pravitas reprobae conversationis, digni estis, ut vos in virga visitemus rigidae districtionis. Istis autem e contrario dicitur: Non dominamur fidei vestrae, sed coadjutores sumus gaudii vestri: nam fide statis (II Cor. I, 23) . Ac si diceret: Quoniam per fidem, quae per dilectionem operatur, in sanctitatis culmine statis, justius nimirum et dignius est, ut bono vestro proposito per charitatem auxiliemur, quam ut vobis per austeritatem dominemur. Hanc nubem, et hunc ignem baculus designat [Col. 0784D] pastoralis, qui et in parte superiori curvus est, et in inferiori acutus; quatenus et eos, qui terrenis per affectum incumbunt, correptionis acumine pungat: et eis qui supernis inhaerent, affectu se compassionis pastor inclinet. Quod itaque curva pars baculi designat in summo, hoc et nubes iconis innuit a dextris: et quod acuta designat in imo, hoc et ignis iconis significat a sinistris. Per Moysen vero qui ibi juxta subjectos a sinistris positus in flagello, et gladio depingitur, eadem praelatorum justa severitas accipitur, quae perversis subjectis et correptionis gladium et disciplinae flagellum minatur. Juxta illos quoque subjectos, qui a dextris sunt, ejusdem Moysi manus sustentantur, et sustentatae, leves redduntur: quia subjectis humilibus praelatorum districtio [Col. 0785A] temperatur: quas profecto manus Aaron et Hur sustentant. Per Aaron, qui mons fortitudinis interpretatur, juxta significationem moralem, virtus humilitatis accipitur; quia quo magis infimum se aliquis conspicit, et infirmum, eo magis sublimis est et fortis. Per Hur vero, qui ignis dicitur, ardor exprimitur dilectionis. Moraliter itaque manus Moysi Aaron sustentat et Hur, quando praelatum quemlibet disertum et justum tam in corripiendo, quam in parcendo et sublimis fortitudo humilitatis, et ardor temperat charitatis: ne vel per superbiam in corripiendo nimis rigidus, vel per teporem in parcendo nimium sit remissus.
CLXXIX. Quod vero haec de qua loquimur icon et subjectis, qui a sinistris sunt: Si quis hoc, vel hoc [Col. 0785B] fecerit, morte moriatur (Exod. XXI, 18) , dicit in igne; et his qui a dextris sunt: Veni vocare peccatores in poenitentiam (Matth. IX) , dicit in nube: Quid esse putamus, nisi quod praelati Ecclesiae et rebellibus subjectis poenam comminantur cum terrore, et humilibus veniam pollicentur cum lenitate? Omnia vero illa, quae ad aliam pertinent iconem, ubi ex altera parte et salvatio electorum, et perditio depingitur reproborum: si subtiliter consideras, his, de quibus loquimur, praelatis, vel subjectis juxta hanc duntaxat significationem congruere videbis; ut, sicut paulo ante in parte praecedenti ostendimus, haec omnia, quae modo ex utraque tabernaculi parte, in plano picturae, ab invicem in imo jacent divisa: quando [Col. 0785C] supra ipsum tabernaculum erectum elevata, et ad invicem fuerint conjuncta; quantum ad sensum pertinet allegoricum, et vocationem gentium, et repulsionem denotare Judaeorum: ita juxta intellectum quoque moralem haec eadem insimul in summo conjuncta et officium praelatorum, et conversationem scias exprimere subjectorum. Quasi enim, ut breviter dicamus, et damnatis, qui a sinistris sunt, Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) , in pictura nostra icon nostra dicit in igne: et salvatis, qui a dextris sunt: Venite, benedicti Patris mei, possidete regnum (ibid. 34) , eadem icon dicit in nube: 443 quando quilibet sanctae Ecclesiae praelatus et inobedientes subjectos ob divinorum mandatorum, quae mente a se obstinata ejiciunt, contemptum, terribiliter [Col. 0785D] in ignem aeternum asserit ituros; et obedientes ob praeceptorum coelestium, quae corde humili suscipiunt, exsecutionem, misericorditer regnum coeleste denuntiat possessuros. Haec de gemina ignis, et nubis columna breviter diximus
CLXXX. Occurrunt adhuc in uno pauca quaedam, quae de hac ignis et nubis columna aliquantulum subtilius consideranda sunt, quae modo digna diximus commemorare: quia, sicut non semel superius dictum est, exterius illud Moysi tabernaculum internum designat animi secretum. Super hoc tabernaculum columna jugiter pendet: quia cor nostrum [Col. 0786A] vel defendit assidue cogitatio, vel accusat. Unde et Apostolus ait: Et inter se invicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium (Rom. II, 15) . Cor namque nostrum bene sibi conscium cogitatio defendit; male vero conscium accusat. Hinc est, quod, cum semper haec de qua loquimur, columna super tabernaculum esset, in die quidem nubis, in nocte vero gerebat speciem ignis. Per ignem quoque, ut sufficienter in superioribus ostensum est, severitas terroris; per nubem, blandimentum lenitatis; et per noctem vita peccatoris, et per diem vita justi accipitur. Super tabernaculum itaque in die nubis, et in nocte columna ignis est; quia interna cor nostrum cogitatio, et cum boni sumus, pro claritate sanctitatis, qua illustramur, per lenitatem [Col. 0786B] consolationis demulcet; et cum mali sumus, pro caligine pravitatis, qua obscuramur, per terrorem reprehensionis deterret. Reprehensio cordis nostri duplex est; quia cum male agimus, non solum tribulatione temporali; sed cum in malo perseveramus, aeterna nos damnatione judicat dignos. Sicque duplex animam peccatricem reprehensio etiam in praesenti aspere concutit. Una de culpa, quam misere perpetrat; altera de poena, quam trepide formidat. Similiter et cordis nostri consolatio gemina est; quia cum bonum et ex affectu ardenter diligimus, et in affectu perseveranter exercemus, non tantum in mentis cubili suaviter pausamus; sed ut et mensis ex mense, et Sabbatum ex Sabbato sit ad [Col. 0786C] securam etiam aeternitatem, et aeternam supernae quietis securitatem nos venturos confidenter speramus. Sicque bina nos consolatio recipit, una de merito, quod est in re; altera de praemio, quod nunc quidem firmiter est in spe, sed in futuro in re. Haec autem feliciter erit gemina cordis tam consolatio, quam reprehensio: quae etiam per picturas, quae ex utraque tabernaculi parte, juxta geminam hinc inde ignis, et nubis columnam sunt, figuraliter, ni fallor, accipi potest. Per Moysen namque, qui ex una tabernaculi parte, juxta Judaeos igni proximus flagellum tenens, et gladium, depictus est, hanc, de qua loquimur, cordis accusationem accipimus; quae nimirum cordis accusatio quemlibet in lege ficte viventem, qui videlicet in manifesto Judaeus [Col. 0786D] est, qui et eam solummodo, quae in lege est, circumcisionem per exteriores observantias et carnis justitias, oculis hominum placere gestiens, exercet, et internam mentis sinceritatem, ejusque testimonium, qui absconditorum cognitor et intentionum est discretor, negligit: correptionis laesione, quasi quodam ictu flagelli et reprehensionis morsu, quasi quodam acumine gladii aspere ferit. Unde et numero ibi undenario, qui legis designat transgressionem, Judaei depicti sunt. Quos Judaeos ipsa lex, quae per Moysem accipitur, de transgressione redarguit: sicut versiculus a Moyse exiens, et sub ipsis Judaeis scriptus, ostendit: scilicet: Redarguti a lege, quasi transgressores (Jac. II, 9) . Quasi Judaeos namque et flagello ferire, et gladio perimere [Col. 0787A] comminans in tabernaculo depingitur Moyses, quando mentem, quae legem transgreditur, cogitatio transgressionis conscia et ferit per correptionem, et morte censet dignam per reprehensionem. Per infernum vero, qui de contra, ex altera parte, ad deglutiendos reprobos juxta ignem positos succensus, et apertus in angulo depictus est, eamdem nihilominus peccatricis animae accusantem conscientiam denotamus; quia a semetipsa in semetipsa, quantum et ad malum suum meritum, et ad districtum Dei pertinet judicium, damnatione 444 aeterna etiam in praesenti digna judicatur. Quasi enim quidam infernus reprobos absorbens in tabernaculo depingitur, quando poena in mente infernalis, cruciatusque damnatorum et attente in cogitatione [Col. 0787B] praevidetur, et sollicite per timorem formidatur.
CLXXXI. Haec de duplici cordis accusatione. Per Moysen vero, qui ad australem tabernaculi partem, a dextris nubis juxta Christianos prope ipsam nubem positos, depictus est, mentis sanctae bene sibi consciae interna exprimitur consolatio, quae mentem sanctam per conversationem religiosam Redemptori suo, qui per nubem designatur, approximantem leniter demulcet. Unde apte ejusdem Moysi manus Aaron et Hur in hoc loco sustentant. Per Hur namque, qui ignis dicitur, ardor dilectionis divinae: per Aaron vero, qui mons fortitudinis, stabilitas accipitur supernae contemplationis; quia et in fortitudine robur stabilitatis, et in monte sublimitas contemplationis accipitur. Manus itaque Moysi et Judaeis [Col. 0787C] juxta ignem positis, flagellum et gladius graves efficiunt; et Christianis prope nubem locatis Aaron et Hur sustentando leves reddunt: quia et iniquum quemlibet per legis transgressionem Deitatis ignem superbe contemnentem interna cordis sui male sibi conscii accusatio et correptionis flagello percutit, et reprehensionis gladio cruentat: et sanctum quemlibet per charitatis impletionem humanitatis nubem humiliter imitantem, dum et ardore dilectionis Conditoris sui ardenter flagrare, et sublimitati sanctae contemplationis perseveranter studet vacare, interna quaedam consolatio pleno bonae conscientiae genita testimonio, in suavi quodam cubili pacat, et tranquillat. Unde et iidem Christiani [Col. 0787D] numero quindenario ibi juxta nubem depicti sunt; quia viri sancti hac interna consolatione pacati in interna quiete octavam futurae resurrectionis, spe felici, exspectant. Sub quibus videlicet Christianis hic versus scribitur: Gentes autem super misericordia honorare Deum (Rom. XV, 9) . Quia Christiani omne bonum, quod agunt, non suis meritis, sed divinae deputant misericordiae. Per electorum quoque salvationem, quae de contra ex parte alia depicta est, ubi iidem electi, et ad regnum vocati, et ad idem regnum, ubi drachma Christus est, euntes depinguntur; eam accipimus consolationem, quae sanctos in spe futurae beatitudinis, etiam in praesenti laetificat: qui in tali tantaque spe, fiducia erecti et confirmati sunt, ut cum Apostolo dicere [Col. 0788A] possint: Scimus, quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem ex Deo habemus, domum non manu factam, aeternam in coelis (II Cor. V, 1) . Miro namque modo jam quodammodo habent, quod se quandoque habituros, firmiter sperant. Adhuc enim vas electionis, apostolus Paulus non solum in hoc mortali corpore in terris, sed in carcere fortassis detentus erat, et in vinculis, quando de se, suisque concivibus dicebat: Qui nos conresuscitavit, et consedere fecit in coelestibus (Ephes. II, 6) . Jam itaque se et conresuscitatum quodammodo, et in coelestibus sessurum confidebat. Et David ait: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum Domini ibimus (Psal. CXXI, 1) . Necdum ad domum Domini pervenit, et jam se laetatum [Col. 0788B] esse perhibuit, quia illo se iturum esse audivit, ubi diligenter memoriae commendandum, ut sine oblivione incessanter in mente retentandum est quia ineffabilis tunc inerit laetitia de perceptione illius beatitudinis, quae tunc erit in re, dum tanta nunc eos afficit exsultatio in exspectatione ejusdem felicitatis, quae nunc est in spe Non enim mirum est, si multum sapidum erit, quod plenarie gustus attinget experientiae, dummodo tantum sapit quod tenuiter olfactus percipit famae. Haec omnia, quae de hac gemina consolatione dicta sunt, tunc in tabernaculo depinguntur; quando haec hoc modo in mente et per intellectum agnoscuntur, et per affectum diliguntur, et per effectum exercentur.
CLXXXII. Quod autem istae, de quibus hoc modo [Col. 0788C] loquimur, ignis, et nubis columnae erecto ipso tabernaculo ad invicem in summo, cum picturis, quae ad easdem columnas pertinent, erunt conjunctae, nec hoc a mysterio juxta hanc significationem vacare credendum est. Ut enim, qui super his sentiamus, absque aliorum praejudicio breviter ostendamus, erecto tabernaculo, et Judaei damnatis, et Moyses flagellum, gladiumque in manibus ponderosis tenens, inferno; Christiani, ad regnum electis vocatis, et Moyses ab Aaron et Hur sustentatas manus habens, eisdem electis ad regnum euntibus, conjunguntur: quia finito hujus mundi statu, et iniqui perenniter sentient in poena, quod nunc 445 trepide formidant in conscientia; et justi plene, et [Col. 0788D] feliciter habebunt in re, quod nunc gaudenter et firmiter habent in spe. Et haec sunt, quae de columna ignis et nubis, salvo subtiliore, qui eruditioribus sensibus patet, intellectu; prout nobis visum fuit, secundum sensum moralem diximus. Quod si alicui forte ea quae de picturis in hunc modum dicta sunt, displicuerunt, contradicere saltem non poterit, quin et ignis severitatem terroris, et nubes blandimentum lenitatis, et nox vitam iniqui, et dies vitam exprimat justi. Quae si ita sunt, imo quia ita sunt, a fidei veritate, ut arbitror, deviare dicendi non sumus, si et per illam, quae visibili quondam Moysi tabernaculo praeeminebat, columnam nostram, quae mentis nostrae praeesse debet tabernaculo, juxta sensum moralem, accipimus conscientiam; et per [Col. 0789A] nubis speciem, quae eidem columnae inerat in die, menti nostrae ab eadem conscientia pro claritate sanctitatis illatam consolationem: et per ignis, quae praedictae columnae inerat in nocte, cordi nostro pro pravitatis obscuritate allatam accusationem.
CLXXXIII. De morali quinque spatiorum, per quae pictura nostra divisa est, significatione compendiose loqui proponentibus, quaedam nobis ex his, quae prolixe superius dicta sunt, breviter repetenda sunt, quo ad ea, quae dicere proponimus, competentius veniamus. Diximus in praecedentibus, quia in primo spatio utriusque temporis depicti sunt laici, estque quidam [Col. 0789B] quasi ager spatium hoc, in quo bonae simul et malae herbae commistae nutriuntur. In spatio vero secundo et Veteris et Novi Testamenti clerici sunt, quod nimirum spatium non incongrue horto comparatur, in quo electae herbae plantantur. Spatium vero tertium ad immolanda in altari aeneo holocausta illi, qui aetate maturi, et puritate erant conspicui, intrabant Levitae; quod nimirum spatium quoddam quodammodo regis atrium appellari potest, in quo obsequiis suis amici sui et familiares insistunt. Quartum quoque spatium sacerdotes ingrediebantur, quod quaedam domus est, in qua parentes ejus et cognati recipiuntur. Spatium denique quintum, quod et intra velum est, et Sancta sanctorum dicitur, in quo etiam solus pontifex ingreditur, quasi quidam [Col. 0789C] privatus thalamus est, in quo Sponsus, et sponsa eo amore suaviore, quo in loco secretiore conjucundantur. In loco namque hoc arca est, et in arca manna; estque arca in loco illo, quasi lectus in thalamo, et in arca manna, quasi suavitas in lecto. Haec itaque quinque sunt spatia, per quae nostra est distincta pictura: quae etiam omnia animae humanae juxta intellectum duntaxat moralem adaptari possunt. Mens namque nostra multoties a semetipsa egreditur, egressa per exteriora dispergitur, dispersa dissipatur. Sicque dispersa et dissipata, per inania visibilium et invisibilium phantasmata vagatur: nunc bona bene et mala male: nunc male bona et bene mala cogitat, nec tamen his vel illis cogitationibus insidet et inhaeret; [Col. 0789D] sed huc illucque vaga et erronea discurrit, nec usquam in cogitatione aliqua quiescit. Haec itaque mens primum in se spatium depingit, cujus cogitationes quia innumerae, et nec bonae solummodo et malae, sed bonae simul, et malae sunt, recte cujusdam agri latitudini, in quo bonae simul et malae herbae sunt, comparari possunt.
CLXXXIV. Aliquando vero ab hac infinita distractione se nostra in se mens revocare studet, revocatam ad se colligit, collectam sibi approximat, approximatam juxta se ponit; et quia necdum de his, quae ad vitam pertinent aeternam plene cogitare scit, de praesentis vitae necessariis, exclusis otiosis et immundis, illicitis et superfluis cogitationibus, in cogitatione sese intromittit. Studet sollicita, quaerit [Col. 0790A] anxia quomodo et quae desunt exquirenda, et quae adsunt expendenda; quomodo etiam noxia et cum imminent devitentur, et cum nocent, expellantur; quomodo et salubria acquirantur, et acquisita exerceantur; et de caeteris huic temporali vitae necessariis cogitat. Quas cogitationes, quia de hujus vitae necessariis sollicite se intromittunt, cuidam nimirum horto, in quo solae electae herbae, hominumque usui necessariae nutriuntur, comparavimus. Quando vero mens nostra de bonis, quae per corpus perpetranda sunt, operibus sollicite 446 se cogitatione intromittit; quando, quomodo vitiis resistendum virtutibusque acquirendis insistendum sit studiose cogitat: quando omni cura exquirit, quomodo et oculi a vanitate claudendi sunt per contemptum [Col. 0790B] mundi, et aures de curiositate obturandae per compunctionem animi, et olfactus a voluptate observandus per gravitatem boni desiderii, et gustus ab edacitate mortificandus per rigorem jejunii, et lingua a loquacitate refrenanda per habenam silentii, et tactus ab impuritate compescendus per virtutem propriae mortificationis, et caeteri denique membrorum motus ab impuritate conservandi per maturitatem sanctae conversationis, haec mens summi in se Regis atrium construit, in quo cogitationes graves et mundae, quasi quidam et aetate maturi et puritate conspicui Levitae holocausta Domino immolant; in quo, inquam, atrio illi morales Levitae, cogitationes videlicet sanctae, humilitatis cultro taurum superbiae; castitatis, haedum luxuriae; maturitatis, [Col. 0790C] vitulum lasciviae, caeterosque bestiales motus mortificare conantur.
CLXXXV. Quod si non solum de externa corporis munditia, sed de interna etiam cordis puritate nostra se mens sollicita cogitatione intromittit, ut breviter dicamus: domum intra se, in qua parentes ejus et cognati recipiuntur, construit. In quantum etenim familiaribus et amicis nostris nostri nobis parentes et cognati viciniores sunt, in tantum istae cogitationes de interna mentis puritate illis cogitationibus, quae de externa corporis sanctitate sese intromittunt, sunt sublimiores: quia quanto spiritus corpore dignior, tanto sanctitas spiritualis corporali est celsior. Si autem ad tanta mens nostra [Col. 0790D] conscenderit perfectionis fastigia, ut ei jam necesse non sit vel contra carnis incitativa, vel contra cordis reluctari phantasmata: sed toto conamine per cogitationis stabilitatem, per contemplationis puritatem, per speculationis suavitatem, suum Deo spiritum, quantum in hac carne mortali datur, unire contendit, illum omni hora et pure cogitans, et ardenter amans, et vehementer desiderans: profecto quintum picturae nostrae spatium, quod thalamo comparavimus, in semetipsa depinxit. In hoc thalamo omissis interim cunctis cogitationibus, in agro arantibus, et seminantibus, in horto plantantibus, rigantibus; in atrio immolantibus et sacrificantibus; in domo comedentibus et bibentibus, anima humana, quae sponsa Dei est, Sponso suo Deo, sola soli, [Col. 0791A] et firmiter in charitatis amplexu copulatur, et suaviter in unitate spiritus conglutinatur. Et hoc modo quinque picturae nostrae spatia animae humanae adaptavimus. In primo vero spatio scribo, extra, in secundo, juxta; in tertio, prope; in quarto, intra; in quinto, supra: quia in agro instabilium cogitationum mens nostra extra semetipsam est; in horto quoque temporalis vitae cogitationum, juxta semetipsam est, in atrio provisionis corporalis castitatis, prope semetipsam est; in domo intentionis spiritualis puritatis, intra semetipsam est; in thalamo, in quo altitudini secretae contemplationis intendit, supra semetipsam. Est itaque extra semetipsam per instabilem fluctuantium cogitationum evagationem; juxta semetipsam per licitam necessariarum rerum [Col. 0791B] et terrenarum occupationum sollicitudinem; prope semetipsam per externam corporis purificationem; intra semetipsam per internam mentis sanctitatem; supra semetipsam per defaecatae contemplationis sublimitatem.
CLXXXVI. Multa quidem, et alia, venerande Pater, de hac nobis materia dicenda occurrunt; sed scire nos convenit, quia sicut studiosorum fervori, sic nihilominus est fastidientium consulendum tepori. Unde et librum hunc per tres quidem partes distinximus; sed tali eum medio temperavimus, ut quadam ut ita dicamus, sententiarum et magna exiguitate, et exigua magnitudine collata, nec nimium prolixus pigris, nec nimium sit superfusus studiosis: [Col. 0791C] dum per eum et istis odor quodammodo in majora audendo, aviditatem: et illis gustus in haec [Col. 0792A] saltem intelligendo conferre potest satietatem. Sed inter haec, Domine mi dilectissime, scire debetis, qua, ut verbis utar Apostoli: Factus sum insipiens? vos me coegistis (II Cor. XII, 11) . Ut enim vestrae, sicut debui voluntati adessem, aperui os meum, et locutus sum, et loquendo prodidi insipientiam meam: ne, si tacuissem, quae mihi deerat, inesse putaretur sapientia. Stultus namque ut ait quidam sapiens, si tacuerit, sapiens reputabitur. Perdidi, inquam, loquendo insipientiam meam; sed non ad insipientiam mihi, dum hujus meae locutionis et charitas causa est, et 447 humilitas fructus. Charitatis etenim est, quod vestrae obediens voluntati servivi forsitam profectui plurimorum: humilitatis vero, quod videre possunt quid desit mihi, quia scio quod nescio. [Col. 0792B] Si ergo me aliquis injuste calumniari voluerit morsus invidia, pro eo quod illius in hoc libro mihi adfuit absentia, quae inflat (I Cor. VIII, 1) , liberari nimirum debeo; quia et illius mihi in eo non defuit praesentia, quae aedificat (ibid.) , et illius quae humiliat. Praeterea quia corripi debet, qui ignoranter errat; et damnari dignus est, qui errorem suum scienter excusat: me quoque, etsi a veritate, in his quae dixi, me deviasse non plene agnosco, quod tamen ab ea omnino non deviaverim, nec temere abnego, nec correptionem rationabiliter ostensam superbe refuto: quatenus et cum David de corporis sui lapsu humiliter poenitente, a Nathan salubriter corripiar; et nequaquam cum Saule de sua se inobedientia tumide excusante, [Col. 0792C] a Samuele miserabiliter condemner.
Epistola Adami
[Col. 0791C] Dilectissimo, et illustrissimo, atque in Christo complectendo conventui canonicorum omnipotenti Deo in ecclesia Praemonstratensi famulantium frater ADAM, Dei, servorumque Dei humillimus servus, modicum id, quod sum, si quid tamen sum.
[Col. 0791D] Librum, o vitae venerabilis viri! de triplici tabernaculo compositum vobis absentes absentibus transmisimus, quem praesentes praesentibus promisimus. Et munus quidem modicum, non modica tamen devotione transmissum. Ipsum igitur donum ex affectu donantis libra vestrae penset aequitatis. Nam dignum et justum est ut nequaquam parvum ipsius vestra apud se habeat aestimatio munus, cujus in vestrae cogitationis oculis magnus est animus: quia ibi nullo modo modicae valet apparere mensura quantitatis, ubi quidquid est, ipsa in se transfert et absorbet plenitudo totius. Quia vero pro eo, quod materia, de qua agebamus, fuit non mediocriter profunda, multa nimirum occurrerunt [Col. 0792C] dicenda. Praedictum igitur librum in tres partes distinximus, suasque eisdem partibus congruentias proprias sigillatim apposuimus: ut plene cognito singularum compendio, ipsum, licet admodum prolixum, in ipsa consequenter lectores nostri apud se [Col. 0792D] cognitione perfecte comprehenderent totum. Et prima quidem pars de visibili illo et antiquo Moysi tabernaculo tractat; secunda, de tabernaculo Christi: quod est sancta electorum Ecclesia; tertia vero, de tabernaculo Spiritus sancti: quod est pia, et fidelis anima. Ad tabernaculum primum pertinet historia; et est in ipsa rei gestae veritate. Ad secundum, allegoria; et est in catholica fidei non fictae credulitate. Ad tertium, tropologia; et est in interna secretae conscientiae puritate. Primam et secundam partem in se continet pictura; in ipsa sui planitie qualiter vetus illud tabernaculum Moysi cum his, quae ad illud pertinebant, in re factum fuit, et dispositum: statim in exordio secundae partis ostendens, quantum in ipso plano [Col. 0793A] valet ostendi. Atque post hanc ostensionem, quomodo universa illa visibilia tabernaculum Christi, quod est Ecclesia, per significationem 448 exprimant, in eadem parte invenietis. In parte vero tertia, praedicta, sub significatione morali ab ipsa inchoatione, visibilia repetuntur: et qualiter ad tabernaculum Spiritus sancti, quod est pia et fidelis anima, pertineant, demonstratur; atque non adversae significationum moralium diversitates per varietates colorum ac distinctiones graduum, congruenter notantur.
Praefatum itaque librum coram vobis legi facietis, ipsamque nihilominus picturam, versis ad orientem campis illis in quibus depicti sunt imperator Constantinus et apostolus Petrus; ad eamdem etiam plagam verso atriorum introitu, ac Sancta sanctorum, [Col. 0793B] ut ad occidentem Sancta sanctorum respiciant, coram vobis extendetis: quatenus percipiatis tam quae depicta sunt, visu, quam quae scripta sunt auditu; quae in se continent secunda et tertia pars libri. Ipsam quoque picturam competenter sibi invicem coaptabitis, ostendentes hoc modo nec visa ab auditis, nec audita a visis in aliquo dissidere; sed ea sibi invicem concorditer in omnibus cohaerere. Verum quia haec omnia hoc modo agere non otiosorum est, sed occupatorum: non pigrorum, sed studiosorum, utpote quibus ad ista vacare peramplius, ac perfectius vacat, compendiosam quamdam ex horum omnium multitudine, et ad intelligendum apertam poteritis excerpere summam: quam et facilitas det evidenter per intelligentiam agnosci, et brevitas [Col. 0793C] tenaciter in memoria retineri. Sic enim minus acutis et perspicacibus; sic etiam circa alia distentis, et in aliis detentis, potissimum expedit: quia facile, et aperta in sui comprehensionem intelligentia, et in sua tenacitatem memoria pauca admittit. Sedentibus itaque vobis in summo silentio et habentibus tam aures erectas ad librum quam oculos apertos ad picturam, illo, quo paulo ante docuimus modo coram vobis extensam unus vestrum, assumpta virga in manu, ad invicem visa et audita summatim conjungat; sicque lingua exponendo ad intellectum quae scripta sunt, et virga ostendendo ad oculum quae depicta sunt, sibi invicem ipsa cohaerere, et pendere ex invicem, vos certos hoc modo [Col. 0793D] reddat. Igitur et in medio ipsius plani in quo tabernaculum depingere volo, et caetera omnia, sicut habentur in libro, ab eodem secundo capite secundae partis, usque ad finem tertiae partis, qui est et terminus libri, singula luculenter exposita reperietis. Si quoties tamen his vobis intendere delectat, et audire universa, quae in eisdem duabus partibus prolixe habentur, et videre quidquid in pictura annotatum est, ad easdem duas partes attentius vacandum est. Quando vero, aliis occupationibus obstantibus, horum non poteritis intendere universitati, compendiosa, de qua superius mentionem fecimus, summa sufficiat vobis. Et haec breviter de libro illo, cujus titulus est, de triplici tabernaculo, quem vobis una cum pictura jam transmisimus.
[Col. 0794A] Alium vero librum, de triplici genere contemplationis intitulatum, nunc vobis cudimus; qui de eo tractat, quod Deus in semetipso est incomprehensibilis, terribilis in reprobis, dulcis quoque, et suavis in electis. Siquidem super multa operum Dei magnitudine, magnaque eorum multitudine obstupescimus, quomodo videlicet singula quaeque in genere suo, quinque nostris corporalibus sensibus sese offerentia et inferentia, in diligenti inspectione naturarum suarum, voce magna et clamore valido, quod universitatis quidem Conditor et dispositor sit, dicunt; sed qualis, vel quantus sit, prorsus non definiunt. Secreto quaerentes intra nos, qualis sit futura vita sanctorum, quam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II, 9) , inhiamus ore cordis in superna fluenta fontis vitae: his suavibus stimulis affectus nostros excitantes, et illuc pennis desideriorum volantes. Interdum etiam impiorum peccatis indignantes, et eorum poenas timendo considerantes, suspiramus in fragilitatibus nostris, et respiramus in misericordiis Conditoris. Sic modo nostram reprobationem pertimescentes, modo vero electionem sperantes, misericordiam et judicium Deo decantando, cogitationum nostrarum dentibus, tanquam superiore et inferiore mola comminuere solemus. Sed inter universa profunda haec super damnatione quidem reproborum non minus terribiliter, quam mirabiliter movetur, timore maximo concussi, et stupore validissimo turbati: dum suorum intentissimo speculationis [Col. 0794C] oculo hinc scelerum enormitatem, hinc suppliciorum consideramus aeternitatem. Nam quando vel de ipsius Dei magnitudine, vel de justorum 449 cogitamus salvatione, et illam nimirum venerando mirari, et istam suavibus suavium cogitationum ulnis delectabile, et admodum dulce habemus complecti. Ut tantam quippe majestatem pulvis tantillus miretur, non mirum; et ut Creator optimus creaturam egregiam tam excellenter a se conditam et justificet per meritum, et glorificet per praemium, nobis nequaquam videtur non pium. Et ideo nullo modo non pium: quia ad hoc eam videtur creasse, ut sicut primum accepit esse ab ipso, ita et beatum perciperet esse in ipso. Caeterum [Col. 0794D] quando de perditione reproborum cogitamus intra nos, timor non mediocriter et tremor veniunt super nos, et contegunt nos tenebrae, anxie, in quantum audemus, ad invicem queritantes: et conquerentes quomodo, et quare universitatis ille Creator, qui omnia potest, quae vult, et nihil omnino nisi quod bonum est, vult; creaturam ad imaginem et similitudinem suam conditam permittit, ut in peccatum cadat, quo postmodum digna sit ut in supplicium ruat: cum veraciter constet eam, sicut nec bonum posse agere, nisi ipso et aspirando praeveniente, et adjuvando prosequente: sic nec malum in eo duntaxat, in quo nunc est, statu omittere, nisi eo retinente; nec admittere, nisi eo permittente. Sed haec cogitationum dentibus aliquantulum conterentes, et [Col. 0795A] in eorum contritione eisdem hebetatis dentibus, ea magis igni venerando humiliter reservantes, quam discutiendo temere glutientes, omni prorsus et interrogationi nostrae responsione et inquisitioni denegata inventione, in hanc vocem prorumpere compellimur: O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus? (Rom. XI, 33.) Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? Aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? (Rom., XI, 33, 34.)
Itaque circa haec tria libri hujus materia et intentio versatur; quia de eo tractat, quod Deus et in seipso est incomprehensibilis; et in reprobis terribilis; et in electis amabilis. Hinc autem est, quod [Col. 0795B] eum de triplici genere contemplationis intitulavimus, ut et primae nos contemplationis consideratio illuminet; et secundae humiliet; et tertiae demulceat. Illuminet, ne ignoremus; humiliet, ne superbiamus; [Col. 0796A] demulceat, ne desperemus. Vos quoque, o vitae venerabilis viri, quos specialiter elegimus, ut vobis potissimum, qualecunque nostrum desudet ingenium: sic hunc, quaesumus, legatis librum, ut in eo non tam proprietatibus verborum, quam venis intendatis sensuum; magisque attendatis quod dicimus, quam quomodo dicimus. Quem idcirco per confessionem Dominum alloquendo composuimus; quia iste, ut quibusdam videtur, dicendi modus legentium multum excitare solet affectum: in quo si quid prudentia vestra aliter quam dici debuit dictum invenerit, nullo modo absque emendatione dimittat. Omnipotens Deus sua gratia vos protegat, domini mei venerandi, et amici in Christo dilecti, diesque vestros in sua pace disponat; atque ab [Col. 0796B] aeterna damnatione vos eripi, et in electorum suorum jubeat grege numerari: et consurgentes diluculo, offerre holocaustum pro filio vestro. Amen.
De triplici genere contemplationis
[Col. 0795C] Excelsus es, Domine Deus, et humilia respicis, et alta a longe cognoscis (Psal. CXXXVII, 6) . Incomprehensibilis, et comprehendis sapientes in astutia sua. Invisibilis es tu, nec est aliqua creatura invisibilis in conspectu tuo. Principium sine principio, finis sine fine. Super omnia es, sed non exaltatus; subtus omnia, sed non substratus. Intra, et extra, nec usquam locatus es; qui es, et idem, ac eodem modo: nec tibi quidquam vel evenit, inerit; vel transit, infuit. Magna virtus tua, et sapientiae tuae non est numerus (Psal. CXLVI, 4) . Et, o manus omnia potens! o nihilominus et oculus omnia videns! non est qui illam effugere, quod istum possit latere. Tu plenus te, et sine te nihil: qui tibi, et omnibus es; quia non excluderis loco. Et quis sine te locus? Ex te, [Col. 0795D] per te, in te omnia: tibi gloria. Cui tibi? Regi saeculorum immortali, invisibili, soli Deo (I Tim. I, 7) : Deus es saeculorum, cui nunquam ipsa vel accedere, vel discedere potuerunt; nec tamen coaeterna sunt. Quae enim in se aliquando non erant, vel erunt; in te semper sunt. Et quidem sicut ab aeterno, sic et in aeternum. Neque enim tibi vel quod fuit, transiit antiquum; vel quod erit, eveniet novum; sed utrumque tibi stat, inest tam quod jam est, quam quod necdum est. Immortalis utique es, et solus immortalis; quia solus habes immortalitatem. Et solus ideo, quia eam habes ab aeterno: non autem accepisti, aliquo interveniente gratiae dono. Nonne quaedam quodammodo mors, omnis in creatura rationali mutatio? Tu autem immortalis; quia apud te non [Col. 0796B] est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I, 17) . Nam quomodo apud te quidquam transmutatur, [Col. 0796C] vel aliqua vicissitudo obumbratur, qui statum, sicut ab aeterno, sic et in aeternum habes; et quidem unum, et eumdem, ac eodem modo: omne prorsus ignorans in te, et accedens tibi per erit, et discedens per fuit?
Sed et invisibilis es tu: quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest. Non tamen longe es ab unoquoque nostrum: quia in te vivimus, movemur, et sumus (Act. XVII, 28) . Equidem ita est; sed beatus plane, in quo tu es, qui tibi vivit, qui in te movetur. Appares et lates. Quomodo appares? lux in tenebris luces. Quomodo lates? Tenebrae eam non comprehendunt (Joan. I, 5) . Luces in eis, et non luces eis; quia cum praesens eis es, ipsi tibi absentes sunt. Idcirco caeci sunt; quia premit, et opprimit [Col. 0796D] oculos eorum trabs superbiae, et evanescunt in cogitationibus suis, et obcaecatum est insipiens cor eorum. Dicentes se esse sapientes, stulti scilicet facti sunt (Rom. I, 21) . Itaque ostentas te, et celas. Lux tu pariter, et ignis. Lux indeficiens, ignis consumens. Nec obscurare potes, nec exstingui. Semper fulges, semper ardes. Reprobos tamen nec obscuros illustras, nec frigidos inflammas. In eis certe nec illuminas intellectum, ut agnoscant, quod verum est; nec inflammas affectum, ut diligant, quod bonum est. Summa quoque bonitas, et summa veritas tu es. Idcirco nullo modo videre possunt reprobi vel veritatem, quae tu es, quos caecos reddit ignorantia veri: vel bonitatem quae tu es, quos frigidos effecit concupiscentia mali.
[Col. 0797A] 451 Invisibilis es in teipso. Caeterum a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur invisibilia tua; sempiterna quoque virtus tua, et divinitas (Rom. I, 20) . Et, o! quam mirabilis es, Domine Deus, in teipso, qui tam mirabilis videris esse a nobis, qui creatura mundi sumus, in his, quae a te facta sunt. Sed quam mirabilis sis in teipso, quis scit? Quis, inquam, non solum hominum, sed etiam coelestium spirituum? O, inquam, mirabilis in teipso Creator, cujus tam mirabilia sunt creata! Et quidem valde sunt mirabilia: teque illis clamitant longe mirabiliorem. Ostendunt etenim se, Domine Deus, creata tua qui creasti bona bonus; ostendunt, inquam, se bona, pulchra, dulcia, multa, et magna. Bona ad usum; pulchra [Col. 0797B] ad visum; dulcia ad gustum; multa ad numerum; et ad mensuram magna. Haec, inquam, se ostendunt, et mirabiliter ostendunt. Sed haec se ostendendo, te quidem Creatorem suum ostendunt longe meliorem, pulchriorem, dulciorem, majorem: qui es omnium bonorum optimus, omnium pulchrorum pulcherrimus, omnium dulcium dulcissimus, omnium magnorum maximus: utpote vera, summaque, et aeterna tuiipsius bonitas, pulchritudo, dulcedo, magnitudo.
Ecce mihi interius, ubi ego sum, quicunque sum, quodcunque sum, qualiscunque sum, quotuscunque sum, quantuscunque sum; mihi, inquam, interiori, per me exteriorem; mihi invisibili, per me visibilem; [Col. 0797C] mihi denique spiritui, per me corpus, tot et talia, tantaque apparent rerum genera a te mirabili mirabiliter creatarum, a summo usque ad infimum, a maximo usque ad minimum: quae in suis singulae naturis a te mirabili eis mirabiliter insertis, voce magna clamitando, meam surditatem penetrantes, me arguunt, obsecrant, increpant cum omni imperio et doctrina, ut te credam, tibi credam, in te credam: te amem, te quaeram, et ut non cessem quaerens donec inveniam, et inveniens non dimittam. Te credam omnipotentem; tibi credam veraci promissori; te amem beatitudinis sempiternae largitorem: te quaeram internum, inveniam aeternum, non dimittam in aeternum. Ecce quem et quantum, qualem et quotum exteriori [Col. 0797D] modo et visui offerunt ac inferunt decorem, et auditui vocem, et olfactui odorem, et saporem gustui, et aptitudinem tactui. Haec omnia bona, et valde bona. Sed bonis bona sunt, qui et ea assumere norunt in hymno tuo, et ab eis assumi nolunt in somno suo: in usu eorum, quae fecisti, tibi per omnia placere gestientes, qui fecisti.
Sunt itaque praesto his quinque sensibus meis haec a te creata visibilia; seque eis offerentia et inferentia indesinenter, me monere non cessant ut diligam, laudem et quaeram te. Haec clamare non omittunt, et illa quae solummodo sunt; et illa quae sunt et vivunt; et illa quae sunt, vivunt et sentiunt; et illa quae sunt, vivunt, sentiunt atque discernunt. Et cum te videam in illis, in te ipso quoque [Col. 0798A] invisibilis es. Nam quidquid in hoc mundo, vel de hoc mundo video, audio, gusto, odoro, et tango, non es tu. Quid ergo es tu, Domine Deus meus? quid, quaeso, es tu? Non es decor multus et magnus, quem aspectu cerno corporeo; non vox, quam corporaliter audio; non odor, quem olfacio; non sapor, quem gusto; non magnitudo, quam tango. Et tamen quaedam multitudo es, quaedam magnitudo, quidam decor, quaedam vox, quidam odor, quidam sapor, quaedam aptitudo. Multitudo, sed cum una simplicitate et simplici unitate, in quam nullus numerus cadit. Magnitudo, sed sine quantitate, quam nulla mensura comprehendit. Decor, quem nulla offuscat deformitas; vox, quam nullum rapit tempus; odor, quem nullus dispergit [Col. 0798B] flatus; sapor, quem aliqua non minuit comestio; aptitudo, quam in aliquo non contaminat corruptio.
Tu multus es, sed sine numero; tu magnus, sed sine quantitate; tu simplex, sed sine tui extenuatione; tu bonus, sed sine qualitate; tu semper, sed sine tempore; tu ubique, sed sine loco; tu in omni re, sed sine tui definitione; tu in omni tempore, sed sine tui mutabilitate. Nec potes ullo modo vel pro tui puritate maculari, vel pro tui simplicitate dividi, vel pro tui immensitate comprehendi, vel pro tui incommutabilitate metiri. Nec potes ullatenus cognitione variari, qui sapientissimus es, nec affectu mutari, qui optimus es; cujus potentiae omnis [Col. 0798C] effectus subjicitur; cujus sapientiae omne occultum manifestatur; cujus deliberationem omnis eventus sequitur; cujus nec aeternitatem aequat tempus, nec bonitatem virtus, nec sapientiam sensus, nec potentiam opus. Igitur gloria tibi, Rex saeculorum immortalis, invisibilis, ex quo; per quem, et in quo omnia. Nam omnia ex te; quia tu 452 omnium principium, et auctor es. Omnia per te: per quem omnibus confertur, ut subsistant; sicut et collatum est, ut essent. Sunt in te omnia: sed virtutis debemus potius mirari magnitudinem, quam loci taxare dimensionem.
Decor vitae meae non marcescens, et dulcedo non [Col. 0798D] fallax, Domine Deus: miserere animae meae, quae est peccatis onerata, vitiis irretita, illecebris capta, exsilio captiva, corpore incarcerata: quae est haerens [ al. inhaerens] luto, infixa limo, affixa membris, confixa curis, distenta negotiis; quae est timoribus contracta, doloribus afflicta, erroribus vaga, sollicitudinibus anxia, suspicionibus inquieta; quae est exposita periculis, ligata vinculis, inquinata maculis, repleta piaculis, multorum oppressa malorum cumulis; quae est suggestionibus appetita, tentationibus fatigata, delectationibus allecta, a bono abstracta, ad malum illecta quae est consensu devicta, immunditiis polluta, a summis prostrata, ad ima curvata, in infimis conculcata; quae est timore concussa, moerore affecta, [Col. 0799A] terrore pavida, omni decore privata, omni horrore turpata; quae est a se alienata, in se dilacerata, intra se dilaniata, extra se dissipata, subtus se abjecta; quae est inflata per superbiam, arefacta per invidiam, amaricata per iracundiam, fracta per acediam, dispersa per avaritiam; quae est caeca per ignorantiam, profunda per malitiam, divisa per discordiam, dehonestata per gastrimargiam, fetida per luxuriam; quae est te ad iram provocans, de propria salute non curans, mundum et carnem illicite amans, semetipsam ignorans, pravis desideriis aestuans: quae est advena in terra inimicorum, similis descendentibus in lacum (Psal. CXLI, 8) , deputata cum his, qui in inferno sunt, perditioni subjecta, obnoxia damnationi.
Ecce qualis est anima mea: foeda et fetida, misera et ulcerosa: prorsus sicut terra sine aqua tibi. Non enim vestit, et venustat eam fulgor decoris spiritualis; non eam demulcet odor vitae, non beatam efficit dilectio bonitatis; non sanam reddit strenuitas religiosae conversationis; non eam denique humor commendat sanctitatis, non stillicidium gratiae. Ecce ego in ipsis penetralibus meis incedo, parietem fodiens; et ingressus, quae intus sunt, diligenter perlustrare studeo, perscrutari, et pervidere. Sed perlustranti, perscrutanti, pervidenti nihil aliud quam reptilium et animalium abominatio apparet. In ipso etiam fosso pariete depicta cerno [Col. 0799C] idola in circuitu per totum (Ezech. VIII, 8, 9, 10) . Ecce creata tua super te rogito, et vix os adhuc ex tota ad interrogandum aperio, cum jam meae interrogationi respondent sine omni mora. Interrogatio mea, contemplatio mea: qualitas naturae eorum, responsio eorum.
Alloquor saxa, et lapides; et dico eis. Qui estis vos? Hi respondent: Ipsius creaturae sumus, cujus es creatura et tu.
Mitto inimicos meos, radios oculorum meorum, et elevato capite erigo eos in altum; quia dico ad [Col. 0799D] solem et lunam: Credamne vos esse Deum meum? Sed nullatenus hoc a me audire dignantes, jam semidictum verbum ex ore meo rapiunt, et magna mihi voce respondent: Absit a te, inquiunt, o homo, vesania ista, ut credas nos Deum tuum. Ipse namque fecit nos. En ego, inquit sol, quotidie orior, et per occasum quodammodo quotidie morior; procedo et discedo; ascendo et declino; appareo et dispareo; tegor et detegor. Sed non sic Deus tuus. Est quidem et ipse Sol: sed cui nec mane principium in ortu, nec finem vespera ingerit in occasu: qui uno semper eodemque modo existens, nec ascendit per profectum, nec declinat per defectum. Et ego, ait luna, nunquam in eodem statu permanens, modo cresco, modo decresco. Deus autem [Col. 0800A] tuus et unus, ac idem; et uno, ac eodem modo semper, 453 nec augeri potest, quia immensus; nec minui, quia aeternus est.
Et dixi ad stellas: Quam naturam harum rerum in vobis admirabor; vel lucem, vel pulchritudinem? Nam mirabiliter, et multae, et lucidae estis. Et responderunt: Non quidem mirandus, quod miraris nos, si eum tamen in nobis mirari non omiseris, qui fecit nos. Mirare eum, in cujus oculis nos mirabiles non sumus; in cujus etiam oculis nec lucidae, nec multae sumus; qui numerat multitudinem nostram, et omnibus nobis nomina vocat (Psal. CXLVI, 4) : qui nostra signa, potestates, cursus, loca, et [Col. 0800B] tempora noscit
Sed admirans, Domine Deus, stellarum, quas creasti, multitudinem, solvo oculos meos; et eos per hunc mundum magnum et spatiosum dispergo, si forte in aliquo alio rerum genere tantam mihi possint ostendere multitudinem. Ecce statim prorumpunt in medium, et se meis offerunt conspectibus cum stellis coeli, arena maris, pulvis terrae, pluviarum guttae, dies saeculorum, horae dierum, momenta horarum, gramina camporum, rami arborum, folia ramorum, costulae foliorum, pili animalium, squammae piscium, pennae volucrum, folia pennarum, verba hominum, voces animantium, motus corporum, [Col. 0800C] cogitationes spirituum; et multa alia in hunc modum; mihique dicunt: Miraris nos, propter multitudinem nostram; magis autem mirare eum, qui fecit nos, propter suam sapientiam, cujus non est numerus. Nos enim, licet quantum ad te, sine numero sumus; sed tamen, quantum ad eum, non sumus (Psal. CXLVI, 4) . Nam etsi multi sumus, sed ei non sumus, in cujus etiam respectu nec sumus.
Et ecce, Deus meus, cum in hac adhuc rerum creatarum multitudine occupatur et distenditur animus meus, alloquuntur me oculi mei, et dicunt: Qui [Col. 0800D] creaturarum obstupescis multitudinem, creaturarum non admiraris magnitudinem? Ecce metire, si potes, moles et saxa, massas et pondera, juga montium, devexa collium, concava vallium, tractus fluminum, altitudinem coeli, latitudinem terrae, profunditatem abyssi. Metire gigantem in hominibus, elephantem in animantibus, gryphem in volucribus, cetum in piscibus. Sed haec metiri volens, Deus meus, nec valens, cum magna admiratione exclamo: O quam magna haec! Quis eorum mensuram valeat comprehendere? Atque respondent, et dicunt mihi: Magna quidem nos; sed longe major, et aliter major, qui fecit nos. Obstupescis, nostram videns magnitudinem? Magis autem mirare Creatorem nostrum communem Dominum, qui magnus, et laudabilis [Col. 0801A] nimis; cujus magnitudinis non est finis (Psal. CXLIV, 3) .
Cohortantur se adhuc mutuo oculi mei, o lumen interiorum oculorum meorum, et Deus vitae meae! Cohortantur, inquam, se mutuo, et ad invicem dicunt. Qui creaturarum et magnam multitudinem, et multam nimis vidimus magnitudinem, earum nunc magnam multamque intueamur pulchritudinem. Ecce quantus eis inest decor et speciositas, formositas, et pulchritudo. Ecce quam multimodi auro et argento, caeterisque metallis, quot, qualesque fulgores lapidibus insunt pretiosis? Ecce quae ista, de quibus loquimur, varietas est multorum colorum, [Col. 0801B] quam diversitas oblectat splendorum? quibus respondeo: Ita plane est, ut dicitis. Et nunquid pro hac eorum tanta, talique pulchritudine, aliquam 454 cum Deo meo habent similitudinem? Sed ne phantasticum oculi mei mihi pariant somnium, illa mihi statim, Domine Deus, quorum admiror pulchritudinem, respondent, et magna voce, validoque clamore dicunt: Respectu pulchritudinis, quae in Deo tuo est, vel quae potius Deus tuus est, omnino deformia sumus. Pulchra certe nos; sed longe pulchrior, qui fecit nos. Quibus dico. Quid ergo dicitis de Deo meo? Ubi, quaeso, est? Et magna mihi voce respondent. Quaere, inquiunt, Dominum Deum tuum supra nos.
Post haec omnia, o omnium Creator, Domine Deus! quae corporalibus meis apparent, et subjacent obtutibus; et quae mirabiliter multa, magna, et pulchra oculi quidem mei deprehendunt, sed quam multa, quam magna, quamque pulchra sint, omnino non comprehendunt; arripiunt me aures meae, seque intendere cogentes, sic me alloquuntur et dicunt: En quot tibi genera vocum repraesentamus? Aperio aures meas, Deus meus, et influunt in eas voces multimodae, et soni diversi. Audio vehementes flatus ventorum, horribiles strepitus tonitruorum, maris undas tumentes. Audio varias et similes [Col. 0801D] in simili genere avium, et brutorum animantium voces; multimoda instrumentorum musicorum genera dissonanti quadam consonantia, et consonanti voce dissonantia; sibi dissentiendo mirabiliter consentientia, et consentiendo dissentientia. Et primo haec omnia, Domine Deus, quam grata, quam jucunda, quam dulcia, quamque suavia sunt hominum verba, hominum auribus intelligibilia: per quae linguae motu, labiorum strepitu, mediante aurium auditu, et mentis afficiente intellectu, homini alteri suum et velle, et nolle, et scire, et posse, seque totum alter aperit homo! Per haec consolatio fit in adversis, consilium in dubiis; eruditio de nescitis, revelatio de secretis, apertio de occultis, quaestio de ignoratis, responsio [Col. 0802A] de interrogatis, prohibitio de malis, praeceptio de bonis, concessio de mediis, persuasio de perfectis, recordatio de praeteritis, mentio de praesentibus, praefatio de futuris. Et alloquor haec omnia, et dico eis: Quid sonatis, vel quid dicitis de Deo meo? Et respondent mihi, et dicunt voce magna: Nihil in nobis simile Verbo illi excelso et immenso, quo erat in principio, et apud Deum erat, et Deus erat; Verbo increato, creanti omnia, immobili, moventi omnia; Verbo non in tempore facto, sed ab aeterno genito; Verbo sine tempore disponenti tempora, et temporalia; sine loco, loca, et localia; Verbo, cui nihil praeteritum, nihil est futurum, sed omnia sunt praesentia; Verbo, quod ex ore Altissimi prodiit (Eccli. XXIV. 5) , quod cor [Col. 0802B] Patris eructavit, quod sine linguae motu, sine labiorum strepitu et angelum et hominem docet scientiam; Verbo non transeunti, sed manenti et permanenti; Verbo voces infundenti animae fideli dulcisonas; canenti ei in aure interiori per symphoniam spiritualem tonum dilectionis Dei et proximi; fidei, spei, et charitatis Dei: tonantis diatessaron prudentiae, fortitudinis, justitiae, et temperantiae: diapente quinque mundorum sensuum; ut nec visum inficiat vanitas, nec auditum curiositas, nec olfactum voluptas, nec gustum edacitas, nec tactum impuritas. Ad extremum vero, ut extra, et intra homo componatur, suavi vocis melodia verbum hoc in aure cordis diapason decantat: praedictas quatuor principales virtutes in his, de quibus modo [Col. 0802C] diximus, quinque sensibus per effectum operis apparere faciens, quasi diatessaron diapente conjungens, et ex eis diapason componens. Suavis itaque est melodia nostra, et admodum suavis; sed longe suavior est hujus verbi euphonia, per quod sumus nos, et ipsum est Deus tuus. Sed non invenies, nisi quaeras supra nos; quia et ipse fecit nos.
Hoc ipsum, Domine Deus, mihi dicit olfactus meus: Ecce, inquit, quot tibi, et qualia odorum genera ostendo. En quot, et quales odoramentorum species de herbis manantes, et arboribus, et de confectionibus spirantes ex rebus multimodis; sed [Col. 0802D] omnes una voce dicunt: Non sumus Deus tuus. Odores 455 sumus nos; et Deus tuus odor, magnae quidem suavitatis. Odor, quem nullus dispergit flatus, nobis longe suavior. Quem cum quaeris si invenire cupis, quaere supra nos.
Sed et gustus meus, Domine Deus, in me: Recense, inquit, quot, qualiaque tibi per me apponuntur genera saporum. Cumque ea diligenter attendo, clamant ad me voce magna, et dicunt: Longe nobis sapidior est Deus tuus. Si bene tibi sapimus nos, melius tibi sapiat omnium saporum sapidissimus sapor, Deus tuus. Sed tibi non sapiet, [Col. 0803A] nisi eum gustare didiceris. Ideo gusta, et tunc videbis, quoniam suavis est Dominus.
Et ego, inquit tactus meus, in rebus creatis ab aspero lene discerno. Sed dicunt mihi omnia palpabilia: Non sumus Deus tuus. Quaere supra nos eum qui fecit nos.
Sed ubi jam te quaeram, Domine Deus meus? Ubi, quaeso, quaeram te? ubi quaeram te thesaurum splendidissimum et pretiosissimum? Ubi te quaeram, o margarita optima: ut te inveniens, omnibus, etiam quae habeo, divenditis abeam, et comparem [Col. 0803B] te? (Matth. XIII, 44.) Ubi, quaeso, quaeram te? Ecce egressus sum per omnes corporis mei portas, et totum hunc mundum a summo coeli, usque ad ima terrae diligens explorator perscrutando circuivi et perambulavi; nec aliquid eorum, quod per eas egreditur, te esse inveni.
Adhuc autem, Domine Deus, dico omnibus, quae in mundo sunt. Quid dicitis de Deo meo? En respondent mihi magna voce? Quaere eum supra nos. Si enim nos non transcendis, illum nullatenus apprehendis. Si nos non supergrederis, ad illum non pertingis. Quandiu nobis solummodo immoraris, [Col. 0803C] tandiu ab eo elongaris. Si ergo Deum tuum quaeris, per nos quidem eum quaere; sed supra nos eum quaere. Per nos namque viam aliquam habes ad eum; sed in nobis perventionem ad eum non habes, Quia invisibilia quidem a creatura mundi, ut voce veridica Apostolus ait, per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque Dei virtus et divinitas (Rom. I, 20) . Sed haec ejus invisibilia, omnia prorsus visibilia longe transcendunt.
Quibus adhuc dico: Quae estis vos, ut per vos eum quaeram supra vos? Et respondent: Si multa, si magna, si decora, si in aliquo denique formosa sumus, interroga oculos tuos, et indicabunt tibi. Si [Col. 0803D] vero soni, si voces sumus; quaere ab auribus tuis. Si autem odores sumus, scit loqui de nobis olfactus tuus. Et nos, inquiunt sapores, gustui noti sumus. Si vero lenia, vel aspera, aut aliquid hujusmodi sumus, ad tactum pertinemus.
Et aio ad ea: Haec vos esse, jam mihi sensus mei renuntiaverunt; et tamen adhuc quaero, quae estis? Et respondent 456 mihi. A communi omnium Creatore mutabilia creata sumus. Modo enim sumus tanta, modo talia: modo sic, modo sic: modo vero hic, modo illic Mutamur namque secundum quantitatem mensurarum, secundum qualitates [Col. 0804A] formarum, secundum varietates locorum, et secundum motus temporum. Sumus etenim modo magna, modo parva; modo majora, modo minora; modo longa, modo brevia; modo longiora, modo breviora; modo lata, modo stricta; modo latiora, modo strictiora; modo spissa, modo tenuia; modo spissiora, modo tenuiora; et multa in hunc modum: ecce mutatio secundum quantitates mensurarum. Sumus quoque modo talia; modo talia modo sic, modo sic: ecce mutatio secundum qualitates formarum. Sumus et modo hic, modo illic: ecce mutatio secundum varietates locorum. Mutamur etiam secundum tempus; quia et in tempore sumus, et temporalia sumus, et temporaliter immutamur. In Deum quidem tuum nulla prorsus ex istis mutationibus [Col. 0804B] cadit; quia ipse nec corpus, nec aliquid corporale est. Ista mihi dicunt, Domine Deus. Et aio ad ea: Mutabilia quidem estis, sed quandiu mundus hic durat, esse non cessatis. Et respondent mihi: Communis omnium nostrum Creator, qui in semetipso, et a semetipso unum ac idem, et in aeternum ab aeterno habet esse; de non esse, prodire fecit nos ad esse. Sic nobis mutabile inesse voluit esse; ut quandiu nostra tibi necessaria est servitus, hoc nostrum mutabile esse non deficiat in omnino non esse. Quibus dico: Ergone portamini, et sustinemini? Portamur, inquiunt, plane, et sustinemur. Et ego: A quo? Ab ipso, aiunt, portamur, a quo creamur. Et ego: Ergone subtus vos est? Et supra nos, [Col. 0804C] inquiunt, et subtus nos est. Subtus nos, per sustentationem; supra nos, per potentiam: supra gubernando, subtus portando.
Cumque adhuc in his, Domine Deus, obstupesco, hic me creata tua clamore alloquuntur valido, et dicunt mihi magna voce: Non solum portat nos Deus tuus; sed et implet nos. Implet, inquimus, nos; non impletur a nobis. Extollunt, Deus meus, vocem suam sol, luna et stellae, et dicunt. Nos lucemus super terram; diem dividimus et noctem; sumus in signa, et tempora, et dies, et menses, et annos (Gen. I, 14) . Dicunt et omnia in aere volantia, cuncta in terra moventia, universa quoque in [Col. 0804D] aquis natantia: Nos singula in genere nostro crescimus, et multiplicamur; decrescimus, et minuimur; recedimus, et adsumus. Nos etiam, aiunt maria, constitutis terminis coarctamur; nos aquae fluimus, nos fontes ebullimus; nos cuncta de tellure germinantia impositum nobis ordinem servamus. Ecce ego ver, ad instar pueri, in anni infantia pullulo: Ego aestas, instar juvenis, flores teneo: Ego Autumnus, in virili aetate, fructuum maturitatem olfaciendo exploro: Ego hyems, senis formam gerens, anni decursu quasi fatigatus, et fractus requiesco, et fructus edendo percipio. Rursus ego ver juvenesco, rursus appareo, vetusta renovo, lapsa relevo; et ad quamdam futurae resurrectionis similitudinem omnia dudum annihilata, quadam vivificandi [Col. 0805A] novitate iterum reparo, et in id, quod fuerant, apparere facio.
Intra nos, inquiunt, est Deus tuus, est et extra nos. Est intra, est extra, est supra, est subtus. Supra gubernando, subtus portando, intra implendo, extra circumdando. Gubernat namque omnia, portat omnia, implet omnia, circumdat omnia. Gubernat, inquimus, non gubernatur; portat, non portatur; implet, non impletur; circumdat, non circumdatur. Gubernando supra est, sed non elatus; portando subtus est, sed non substratus; implendo intra est, sed non inclusus; circumdando extra est, [Col. 0805B] sed non effusus. Hoc mihi dicunt omnia creata tua, Domine Deus, singula in genere suo: quaecunque in hoc mundo videre, audire, odorare, gustare, et tangere possum. Quae ego ardentissimus inquisitor, et diligentissimus explorator, et studiosissimus perscrutator magna adhuc voce alloquor, et dico: 457 Dicite, quaeso, mihi adhuc aliquid de Deo meo. Sed ipsa crebris interrogationibus meis vexata jam, et fatigata, et quasi substomachantia et in taedium versa ita mihi respondent: Nihil amplius a nobis quaeras. Multoties jam tibi diximus. Si Deum tuum quaeris, quaere supra nos. Ipse namque et ante nos, et supra nos est, quia et ipse fecit nos. Quaere ergo eum supra nos.
Repercussus igitur, Domine Deus, converto me ad me. Converto, inquam, me ad meipsum, et dico ad me: Quid es tu? Et respondeo: Homo. Et prosequor, et dico. Quid est homo? Quid animae, corporisque conjunctio? Sed jam per corpus cuncta, quae corporis subjacent sensibus, curiose investigavi; nec quidquam ex eis Deum meum esse deprehendi. Superest jam, Domine Deus, ut meipsum a meipso sequestrem, et secernam me visibilem a me invisibili, me corpus a me spiritu: et me spiritum, per me spiritum studiose interrogem; si forte aliquid plenius et expressius de Deo meo mihi spiritui ego spiritus sciero respondere. Itaque jam corpus meum [Col. 0805D] et corporalia cuncta a me spiritu excludo; me spiritum in me spiritu includo: ut quantum possum, obseratis foribus corporis nostri, nihil ad me spiritum intret formatum per visum, nihil sonans per auditum, nihil odoriferum per olfactum, nihil sapidum per gustum, nihil palpabile per tactum. Tu autem, Domine Deus, lux vera, lux non illuminata ab aliquo; sed illuminans omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) . Deus, inquam, meus, lucem habitans inaccessibilem: quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest (I Tim VI, 16) . Tu, quaeso, Deus meus, tu me illustra et clarifica; tu mihi fulge et irradia; illumina vultum tuum super me, ne me aliqua alicujus falsitatis caligo offuscet; ne me denique per stolidi cordis partum, vel quod periculosius [Col. 0806A] est per astuti hostis seminarium, aliquod phantasticum somnium illudat.
Alloquor igitur spiritum meum, et dico ei: Quid es tu? Et respondet mihi: Spiritualis quaedam, et invisibilis substantia sum; simplex, et immaterialis: a communi omnium Creatore ex nihilo creata; corpori ad illud vivificandum infusa. Cui ego: Quomodo corpori ad ejus vivificationem infusa es? Non ei, inquit, particulariter infusa sum; uti per partes in singulis sim ejus partibus divisa; ut majorem mei partem major ipsius pars capiat: minorem vero mei, minor sui; sed in toto simul corpore tota sum, et in [Col. 0806B] singulis ejus partibus tota. Quod nimirum per hoc aperte potest intelligi, quia cum quaelibet particula corporis laeditur, totus ego spiritualis doleo; nec totus ullatenus dolerem, nisi totus ibi essem. Quandiu enim in qualibet particula corporis sum, vita ejusdem particulae sum; quia quandiu eam inhabito, et inhabitans eam vivifico; sum igitur cuilibet parti, id est, in qua vita sum, et simplex, et immaterialis, et indivisibilis sum. Imo quia sum, patet profecto, quia cum in qualibet parte sum, non per partes, sed totus in ea sum. Totus in illa parte, totus in ista, totus in singulis ejus partibus, totus in toto corpore. Cui, inquam: Si hoc in te vere est, nunquid sic cogitabo de Deo meo: ut cum et ipse spiritus sit, totus in omnibus sit quae creavit, et totus [Col. 0806C] in singulis? non sic, inquit, cogitabis de Deo tuo. Ego namque corpori substantialiter infusa sum, quia quando in corpore substantialiter sum, extra corpus substantialiter non sum; et quando extra corpus substantialiter sum, in corpore substantialiter non sum: quia non possum simul substantialiter esse in corpore et extra corpus. Verbum autem tuum sic in omnibus, quae creavit, est, ut sit etiam extra: quia cum in omnibus sit, a nullo prorsus comprehenditur, quia incomprehensibile est. Si enim verbum hoc, quod transeunter profertur, et transeunter prolatum etiam transeunter auditur in omnibus, ad quas pervenit, auribus totum, ac simul est, et totum, ac simul in singulis, non partim [Col. 0806D] in aure ista, partim in 458 illa, sed totum in ista, totum in illa, idem etiam totum in singulis, et idem totum in omnibus: quare non Verbum istud, quod in principio erat, et apud Deum erat, Verbum quod Deus erat, quod erat in principio apud Deum (Joan. I, 1 et seqq.) . Verbum, per quod omnia facta sunt, et sine quo factum est nihil quod factum est, Verbum, in quo vita erat, Verbum non transiens prolatum, sed permanens ab aeterno genitum, etsi longe dissimili modo totum, in omnibus, quas condidit, creaturis est, et totum in singulis: non partim in ista, partim in illa, sed totum in ista, totum in illa: idemque totum in singulis, et totum in omnibus?
Nec sic illud dico in his, quas condidit, esse creaturis; ut denegem et ibi nunc esse illud, ubi fuit, [Col. 0807A] antequam ab eo quidquam esset creatum: et ubi foret, quamvis omnia, quae creavit, esse desinerent. Sed improprie de eo et fuit, dico, et erit. Quia dicens, fuit, tempus innuo praeteritum; et, erit, signo futurum: cum ei quidquam nec in fuit transeat, nec in erit eveniat: cui nulla in se vel praeterita, vel futura, sed omnia praesentia sunt. Igitur Deus tuus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, et ibi nunc est, ubi non quidem fuit, sed ubi est, antequam ab eo quidquam creatum esset; et ubi non erit, sed ubi est, etsi universa quae condidit esse desinerent. Sicut enim nec in multis, quae fecit, vera se multiplicavit unitas; nec in magnis, quae condidit, summa se auxit immensitas: sic profecto nec, quamvis eamdem multa, et magna esse [Col. 0807B] prorsus desinerent, incommutabilis se minuet aeternitas: quia nec vere unus numerum, nec immensus augmentum, nec aeternus ullum ullatenus suscipit defectum. Nam si verbum hoc transeunter prolatum et auditum, de quo superius dictum est, nec majus in se, quantum ad se est, quando ab omnibus, ad quas pervenit, auribus percipitur; nec minus, quando a solo ore profertur, et a nulla aure auditur; sed unum ac idem, quantum ad se est, et quando auditur ab auribus multis, et quando a nulla: quare non et Verbum Dei Deus, quod plenum seipso est; nec minus est, licet omnia esse desinerent; nec majus in eo, quod in omnibus, quae creavit, est? Sicut enim qui ab aeterno est, esse non incoepit, quando omnia fecit: ita qui in aeternum est, esse [Col. 0807C] non desinit, etsi omnia, quae creavit, ex nihilo, in nihilum redigit. Haec de eo, quod dictum est, quia Deus in omnibus, quas creavit, creaturis est.
Nec plena tamen et sufficiens haec de verbo hominis, ad Verbum Dei est comparatio: quia ad loquendum de Creatore nulla prorsus sufficit similitudo creaturae. Non enim quidquam in corporali, vel spirituali creatura est; quod plene ostendat spiritum illum increatum, corporum et spirituum omnium Conditorem. Nam quamvis spiritus rationales, immortales sint: sed ejus quodammodo respectu, immortales non sunt. De quo verax veraciter Apostolus [Col. 0807D] dicit: Qui solus habet immortalitatem (I Tim. VI, 16) . Non solum autem, sed licet multa, magnaque, et corporalia, et spiritualia sint; ei quodammodo non sunt. De quo per beatum Job dicitur: Ipse enim solus est (Job. XXIII, 13) . Solus ergo ille, secundum Paulum, immortalitatem habet: cum et spiritus rationales immortales sint. Solus ille, secundum Job, est, cum et multa alia tam corporalia, quam spiritualia sint. Et ideo nihil in spiritibus immortalibus, ejus immortalitati; nihil in creaturis existentibus, ipsius essentiae plene simile. Quia nec rationales spiritus vitae non vivificatae, sed vivificantis respectu vivunt: nec illius aeternae essentiae respectu, quae universis, quae sunt esse tribuit, creaturae quodammodo ullae sunt. Itaque quomodo in [Col. 0808A] universis, quas condidit, creaturis sit, non potest quidem plene comprehendi, sed debet credi: quia nec debet temere discuti; et si discutitur, non valet investigari. Non ergo sicut ego spiritus creatus in toto corpore meo totus, et in singulis ejus partibus totus sum: sic Deus tuus, qui et ipse spiritus quidem; sed increatus est, totus in omnibus suis est creaturis, et totus in singulis: quia ego, ut jam superius confessus sum, cum in corpore sum, extra corpus non sum, et cum extra corpus sum, in corpore non sum; Deus autem tuus, cum est intra, est extra, et cum est extra, etiam intra est. Ipse namque, ut jam dictum est, intra omnia est, sed non includitur; extra, sed non excluditur: supra, sed non excluditur; subtus, sed non substernitur.
Sed adhuc in me transcende, et vide; quia scilicet corpus vivifico, tam brutorum, quam animalium, quae mecum habent spiritus, qui corpora, quae inhabitant, vivificant. Adhuc, inquam, in me transcende; et vide, quia sicut corpus vivifico, sic etiam illud sensifico. Ego namque sum, qui per oculos video, per aures audio, per nares odoro, per fauces gusto, per caetera membra tango. Sed vident etiam bruta animalia, audiunt, odorant, gustant, tangunt; quia hi quinque sensus in eis quoque vigent.
[Col. 0808C] Adhuc autem in me ascende superius, et vide; quia plures affectionum vices tolero. Modo enim gaudeo, modo doleo, modo amo, modo cupio, modo timeo, modo securus sum. Sed nullas omnino hujusmodi Deus tuus vicissitudines sustinet. Quia licet diversa sint, quae agit, unus tamen ac idem, et eodem semper modo est ipse, qui agit. Sicut enim in se est, et a se nequaquam diversus iste visibilis sol, quando uno eodemque radii sui calore et ceram liquat, et lutum indurat: sic a se diversus non est et ille justitiae Sol, quando a stabili et immobili justi judicii distinctione et peccator ob culpam accipit poenam, et sanctus propter justitiam percipit gloriam. Et dicitur irasci, et non est in eo ira; et dicitur misereri, et non est in eo miseria: quia ei [Col. 0808D] nihil accidit novum, nihil labitur antiquum, qui unus ac idem et in eodem modo semper existit, et quando damnat impios, et quando remunerat justos, cum denique diversis diversum infertur stipendium: illis supplicium, istis gaudium.
Sed adhuc in me supergredere, et vide quomodo mecum aliquid commune habens et bestiae; quia et ipsae modo gaudent, modo dolent, modo cupiunt, modo metuunt, multasque hujusmodi vicissitudines sustinent. Ecce pergo in ingenti, in longa videlicet, lata, et alta aula memoriae meae; in qua spatiose cogitando incedo, cogito, et recogito; in qua profecto cuncta, quae per oculos vidi, quae per aures [Col. 0809A] audivi, quae per nares odoravi, quae per fauces gustavi, quae per tactum sensi, clausis etiam eisdem sensuum januis, apud me revolvo et rumino; accedo nonnunquam per recordationem et recedo per oblivionem, quia et obliviscor scita, et ad memoriam revoco oblita; respicio praeterita, aspicio praesentia, prospicio futura. Sed non sic Deus tuus. Sicut enim invariabilis est affectu, sic est cogitatu. Non enim nunc haec, nunc illa cogitat, nunc sic, et nunc sic, sed omnia simul et similiter: simul sine tempore, similiter sine qualitate; utpote apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis alicujus obumbratio (Jac. I, 17) . Sed recordantur, et obliviscuntur etiam bestiae.
Est quidem in me voluntas. Aliquando namque volo, aliquando nolo; quod nunc approbo, jam reprobo; modo amplector, et jam illud fugio; quod nunc placet et eligo, jam displicet illudque respuo. Sed non talem Dei tui cogites voluntatem. Ejus namque voluntas ei coaequalis et coaeterna est, cui idem est esse, quod velle; quae nimirum in eo voluntas nec cassari potest, quia omnipotens est; nec corrumpi, quoniam optima est; quam nec multiplicitas dividit, quoniam simplex est; nec mutabilitas mutat, quoniam aeterna est. Ecce Deus tuus. Haec, Domine, Deus meus, et multa in hunc modum de te mihi dicit animus meus: imo tu, et non ipse. Nec enim sufficiens est aliquid cogitare ex se, quasi ex [Col. 0809C] se: sed sufficientia sua ex te est (II Cor. III, 5) . Et si sufficiens non est cogitare aliquid ex se, quasi ex se, imo quia non est, quomodo sufficiens est aliquid cogitare ex te, quasi ex se?
Vocat me, Domine Deus meus, spiritus meus, et dicit ad me magna voce: Ecce studiose et diligenter senariam mihi meam in me scrutatus es: qua scilicet vivo, vivifico, sentio, sanctifico, cogito, volo. Sed adhuc ascende, et intra ad me. Ascende, inquam, superius ad me superiorem; intra interius ad me interiorem et vide quia sapio, quia discerne. Ego siquidem cum una indivisibilis sim, ob diversas [Col. 0809D] tamen efficientias meas diversa etiam soleo vocabula sortiri. Unde enim membra vegeto corporea, anima sum; unde sensibilibus adhaereo, sensualitas sum; unde sentio, sensus sum; unde recordor, memoria sum; unde intelligo, mens sum; unde sapio, animus sum; unde contemplor, spiritus sum; unde discerno, ratio sum. Habeo namque sapientiam et scientiam, rationem et discretionem. Per sapientiam mihi infusam discerno bonum et malum; verum et falsum; commodum et incommodum. Per eam quidem ea, et quae sensibus nequeunt attingi corporis; discerno etenim humilitatem a superbia, benignitatem ab invidia, iram a mansuetudine, odium a charitate et multa in hunc modum. Cui inquam: Nonne haec omnia corporeis sensibus patent? [Col. 0810A] Non, inquit. Signa quidem, et opera, quae ab eis per corpus prodeunt, sensibus corporeis videri possunt; ipsa vero, cum invisibiles mentis affectus sint, omnino non possunt. Habeo itaque sapientiam et intellectum rationalem, quam in se brutorum animantium spiritus non habent. Et in hac re Deo tuo in aliquo similis sum. Sum ego itaque sapientia, est et ipse sapientia; sum ego lumen, est et ipse. Sed maxima tamen inter me et ipsum distantia est. Ego namque sapientia sum, sed creata; ipse vero sapientia, et creans. Ego lumen, sed illuminatum; ipse quidem lumen, et illuminans. Ego sapientiam sapio, sed quam aliunde accepi, id est, ab ipso, a quo omne datum optimum, et omne donum perfectum (Jac. I, 17) ; ipse vero sapientiam sapit, [Col. 0810B] sed quam ex seipso habet, et nequaquam aliunde accepit: et, ut expressius dicam, ea sapientia sapit, quae ipse est.
Es itaque, et scis; es sciens, et scis existens. Es, inquam, et scis te esse, et scis etiam, te scire te esse. Et ecce, si clare consideras, et si subtiliter intueris, vides profecto quia in te ex his duobus, ex esse videlicet et scire tuo, surgit quoddam tertium, id est, amor. Nam cum vides essentiam tuam tam dignam, tamque excelsam, amas nimirum eam. Et cum vides sapientiam tuam tam claram, tam profundam, tam subtilem, tam claram ad intelligendum, tam profundam ad investigandum; tam subtilem [Col. 0810C] ad comprehendendum, statim eam amas, et approbas, et amplecteris eam, et places tibi in ea. Et surgit in te trinitas quaedam, et unitas manet. Unitas, quia una es substantia et spiritus unus. Trinitas vero; essentia videlicet tua, scientia tua, amor tuus. Est quidem essentia, et de essentia scientia: quia et existendo scis, et sciendo existis. Et procedit amor, non quidem de sola essentia, nec de sola scientia; sed de essentia simul et scientia; quia et amas te esse, et amas te scire, et ad utrumque pertinet amor, qui ab utroque procedit. Est ergo essentia tua; et de ea nascitur sapientia; et ab utraque procedit amor.
Per me itaque illuminatus, et excitatus a me, ascende supra me ad Deum tuum: et vide inprimis, quia ipse semper est. Qui enim omnibus, quae sunt, dedit esse: patet nimirum, quia nihil erat ante ipsum, quod ei daret esse; sed semper est, et semper sapiens est, et semper essentiam, et sapientiam suam diligit. Est ei essentia aeterna, et essentiae aeternae coaeterna Sapientia: et utrique coaeternae Amor coaeternus. Nec est in Deo tuo horum aliquid prius altero, vel posterius; sed per oris tui angustias non valet dici, nisi aliquid 461 prius, aliquid posterius. Itaque aliquid de eo prius, aliquid posterius ore quidem dicis; sed nihil in eo prius, nihil posterius corde credis. Sunt [Col. 0811A] igitur haec tria in Deo tuo: essentia, sapientia, amor. Essentia aeterna a seipsa; sapientia coaeterna, genita ab essentia; amor coaeternus, ab essentia et sapientia procedens. Hoc modo vides Deum trinum esse. Sed vide eum esse et unum: Quia Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI, 4) . Est namque in eo trinitatis quidem discretio, sed non unitatis confusio. Verum ideo sunt in eo non tria, quia est unum; nec ideo non unum, quia sunt tria; sed credatur unitas trina, et trinitas una. Et si discernis haec tria; vides quia non est quodammodo esse, sapere vel amare; nec sapere, amare vel esse: nec amare, esse vel sapere: tamen unum, et idem unum in Deo sunt, esse, sapere, et amare. Sicque ea ratio quidem discernit; sed fides non dividit; et vides in Deo tuo [Col. 0811B] Trinitatem indivisam, et unitatem inconfusam. Et in unitate quidem vides aeternitatem et immensitatem; in aeternitate incommutabilitatem, et in immensitate simplicitatem. hoc est, immensitatem sine quantitate, et aeternitatem sine tempore. In Trinitate vero vides communionem unitatis, aequalitatem immensitatis, coaevitatem aeternitatis: communionem unitatis sine divisione; aequalitatem immensitatis sine distinctione; coaevitatem aeternitatis sine ordine, vel successione.
Et tribus admonitus, haec tria personas voca. Et quia in eis vides quod a nullo et quod ab alio, et quod ab utroque, quasi quoddam gignens, quoddamque genitum, quoddam etiam procedens: easdemque personas voca Patrem, et Filium, et Spiritum [Col. 0811C] sanctum; et assigna essentiam [Col. 0811C] Haec caute legenda. โ ED. P. Patri, sapientiam Filio, amorem Spiritui sancto: et confitere Trinitatem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Sicque distingue personaliter, quod unum est substantialiter: quia in Deo tria sunt unum, et unum tria: quia Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt Deus; et Deus est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Pater a se ipso, Filius genitus a solo Patre, Spiritus sanctus nec a solo Patre, nec a solo Filio, sed ab utroque, a Patre simul et Filio procedens. Et est quilibet istorum illud quod alter, et idem illud: quia omnes tres naturaliter unus Deus [Col. 0812A] sunt. Sed nullus istorum est is, qui alter: nec Pater scilicet Filius est, vel Spiritus sanctus; nec Filius Spiritus sanctus, vel Pater; nec Spiritus sanctus Pater, vel Filius: ut sit et unitas, quantum ad substantiam; et Trinitas, quantum ad personas: in illa identitas, in istis vero proprietas.
Es ergo, Domine Deus; es, inquam, Pater, et es a teipso, non ab alio: habens essentiam a teipso; quae scilicet essentia tu ipse es. Et est tuus Filius tibi coaequalis, coaeternus et consubstantialis, a te Deo Patre, Deus genitus: et est id, quod es, quia Deus, quia eum de tua substantia gignis, et ideo Filius est. [Col. 0812B] Nec aliquid aliud gignis, quam ipse es, qui gignis, Deus scilicet Deum; sed aliquem alium gignis, quam qui es tu, Pater videlicet Filium. Quia non ipsum gignis, qui es tu; ne ipse sis genitus, qui gignens; sed illud gignis, quod es tu: ut id sit genitus, quod es tu gignens. Nata quippe est sapientia tua aeterna de te essentia coaeterna. Est Spiritus sanctus nec solius Patris, nec solius Filii, sed utriusque: Patris videlicet et Filii; quia ab utroque procedens, Patre et Filio, amor videlicet et essentiam, et sapientiam amans, et ab utraque manans. Et tu quidem, Deus meus, Spiritus alme, cum Pater sit Spiritus, et sit sanctus; et Filius sit Spiritus, et sit sanctus: tu tamen in persona tua specialiter vocaris Spiritus sanctus; quia es Patris et [Col. 0812C] Filii amor et dilectio; dulcedo et suavitas; amplexus quodammodo et nexus; et quasi quoddam foedus amborum in Deitate una. Tu etiam es, qui electorum tuorum cordibus ad eorum sanctificationem infunderis; nec venis sine Patre et Filio; quia non es sine Patre et Filio: et hoc est, te sine illis non venire, te sine illis non esse. Qui etiam donum Dei diceris, cum et ipse Deus sis: et aeternus quidem es, qui daris; sed aeternaliter non acciperis: quia temporaliter tibi non est, a Patre et Filio procedere; sed hominibus, qui temporales sunt, temporaliter est te suscipere.
Ecce, Domine Deus, qui jam te per clamorem validum creaturarum tuarum in inspectione naturarum suarum voce me magna alloquentium, auditu auris audivi te: nunc per diligentem mei ipsius considerationem excitatus, et clarificatus oculus meus, ex aliqua parte, videt te. Video, quia es, quia sapis, [Col. 0812D] quia diligis: et ego sum, sapio et amo. Sum, inquam, Domine Deus meus, sed sim in te; sapio quidem, sed sapiam te; amo, Domine, sed amem te. Vae rationali creaturae, angelo scilicet et homini, avertenti se a te! quae nec propter dignitatem suam, ad omnino non esse; nec propter pravitatem suam valet pertingere ad beate esse. Melius erat eis, si nati non fuissent rationabiles; quia non vocandi [Col. 0813A] essent ad judicium, ac proinde non mergendi in supplicium. Vae itaque injustis et impiis, qui te relicto, stabili essentia, vel se sequendo, vel eis inhaerendo, esse volunt in his quae sub se sunt! quia et esse desinunt, qui te postposita clara sapientia, vel se, vel ea, quae sub se sunt, sapere volunt; quia desipiunt, qui te etiam abjecto dulci amore, vel se solummodo, vel quae sub se sunt, amant: quia nec amant, et si amant, damnabiliter amant. Hinc, Domine Deus meus in creatura tua egregia, quam pro te fecisti perfectam, claram, et integram, et plenitudinem minuit defectio, et claritatem obscurat caligo, et integritatem contaminat corruptio: ut eos nec immerito perennis Dei sui condemnet privatio, quos prius voluntaria et perpetua [Col. 0813B] essentiae et sapientiae, atque amoris ejusdem Dei sui reos tenuit abjectio.
Vae igitur tibi, massa perditorum, Vae tibi stipula levis, et sicca, aeternis incendiis praeparata! Vae tibi lignum infructuosum, et aridum, natum in combustionem, et cibum ignis! Vae tibi, fili perditionis Cain, qui fratri tuo praesens lugenti exsilium, Ecclesiae scilicet electorum invidens, dolosis pravorum exemplorum monitis ad exteriora eum egredi hortaris, ut egressum interficias! Vae tibi! quia a facie Domini egrediens, vagus super terram habitas, et profugus: vagus per inordinatam concupiscentiam, profugus per peccatricem conscientiam; [Col. 0813C] quia tuam in te et illa carnem urit, et haec mentem jugiter rodit. Vae, inquam, tibi! qui Enoch in primordio generans, in terra civitatem aedificas; quia te solis praesentibus dedicans, cordis intentionem figis in terrenis. Vae vobis, hujus saeculi filii! qui pingui cervice armati, currentes adversus Deum erecto collo, de lucente et luminoso oriente receditis; et invenientes campum latissimum, per viam ejus latam ambulatis, quae ducit ad perditionem: et multi estis, qui ingredimini per eam (Matth. VII, 13) .
Vae, inquam, vobis, filii Adam superbi et excelsi, exaltati, et elevati! Vae vobis! Quia elevati dejiciendi estis, et sicut fumus deficietis. Modo moramini in terra Sennaar (Gen. II, 2) , et fetida scilicet [Col. 0813D] conversatione peccatorum vestrorum, quia Sennaar fetor eorum interpretatur. Ibi moramini, ibi vos monetis alterutrum, et dicitis: Venite, faciamus nobis lateres, et coquamus eos igni, et faciamus civitatem, et turrim, cujus culmen pertingat usque ad caelos (ibid., 5) . Et adjungitis: Et celebremus nomen nostrum (ibid.) . Vae vobis, qui nomina vestra vocatis in terris vestris, amantes primas cathedras in synagogis, et primos recubitus in coenis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi (Matth. XXIII, 6) . Sed cadet turris vestra, destruetur civitas, quam aedificatis. Et nunc quidem habetis lateres pro saxis, et bitumen pro caemento. Invidia bitumen est; caementum concordia. Saxa robur exprimunt bonae operationis: lateres vero mollitiem carnalis [Col. 0814A] corruptionis. Nam et 463 bitumen nascitur de terra tulminata; quia invidia nascitur in anima tumore superbiae percussa. Et lateres igni coquuntur, ut indurentur; quia luxuria uruntur corpora vestra, ut sordidentur. Habetis ergo, o superbi, et impii! habetis, inquam, et bitumen pro caemento, et lateres pro saxis; quia serenitatem abjicientes concordiae, ad vos perturbationem admittitis invidiae; et deserentes fortitudinem boni operis, lutum amatis sordidae libidinis. Ex his aedificatis altitudinem turris; sublimitatem scilicet elationis.
Vae etiam tibi Edom pilose, et hispide, qui mortem quidem tuam esuris, dum primogenitorum tuorum dignitati ventrem tuum praeponis! (Gen. XXV, 34.) Es certe vir gnarus venandi, per ingentem [Col. 0814B] hujus mundi silvam canes tuos emittens, et excitans, ut tibi carnem acquirant: ut tibi videlicet oculi tui adferant vanitatem, aures curiositatem, nares voluptatem, gustus edacitatem, caeteraque membra impuritatem. Perniciose foris tam diu moraris (Gen. XXVII, 22) , dum sic per moram et propter moram tuam paternae benedictionis haereditate privaris. At contra in domo mentis cum virili simplicitate, et simplici virtute Jacob habitat, et patris benedictione ditatur.
Vae tibi, o Domina Aegyptia, pulchra nimis; sed foeda! Pulchra quantum ad vultum, foeda quantum ad animum, quae innocentem, et pudicum Hebraeum [Col. 0814C] puerum ad tui commixtionem lascivam lascive lasciva invitas (Gen. XXXIX, 12) . Verumtamen pudicitiae suae consulens verecundus Joseph, relicto in manibus tuis pallio, nudus fugit (ibid.) Quia eligunt viri sancti abjecti esse in domo Dei magis, quam habitare in tabernaculis peccatorum (Psal. LXXXIII, 11) , pravis scilicet eorum exemplis, monitis ad peccati consensum pertrahi. A suis namque persecutoribus, abjecta sindone, discipulus ille, quem diligebat Jesus, nudus fugit (Marc, XIV, 52) : quia his, quos per aeternitatem praedestinationis, per amorem, et dulcedinem electionis diligit Jesus, etiam necessarium, ut in nonnullis temporalium aliquando deserant usum: ne, dum [Col. 0814D] plene ubique consulunt necessitati, cedant in aliquo voluptati: ne, si caute in se etiam licita non resecant, occulte quoque et illicita succrescant. Vae vobis, Core, Dathan, et Abiron! qui adhuc hodie legislatori per rebellionem superbiae resistitis; quia vos vestrosque complices aperiens os suum terra deglutit (Num. XXVI, 10) ; terrenorum scilicet vos desiderium a vita spiritualium funditus perimit: ut in peccati infernum viventes, humo tamen pravae voluntatis operti, descendentes, per pravae conversationis usum de medio Israeliticae multitudinis pereatis.
Maledictum consilium tuum, o Balaam, fili Beor! Et maledicta doctrina tua, qua doces Balac mittere scandalum, coram filiis Israel edere, et fornicari [Col. 0815A] (Apoc. II, 15) . Vae tibi, Dalila dolosa, et fraudulenta! Quae solem eorum, inter quos erat, Samsonem loquor, sic enim interpretatur nomen ejus, abraso crine, adhuc hodie hostium manibus tradis: ut utrisque evulsis oculis, eoque in mentis carcere ad molam exteriorum voluptatum deputato, illis jam sit ludibrio, quibus ante fuerat terrori (Jud. XVI, 19 et seqq.) . Heu! Heu! o pulcherrime et fortissime adolescens! Heu! inquam, quod totum tuum dolosae et sordidae meretrici aperuisti secretum: quod ab ea, quae dormivit in sinu tuo, vel in cujus tu potius dormivisti, non custodivisti claustra oris tui; quia et Ezechias peccasse dicitur, eo quod regis Babylonici nuntiis Dominicos monstraverit thesauros (IV Reg. XX, 13) . Vae vobis, [Col. 0815B] Filii Heli, gastrimargiae dediti, et libidini! qui vestrum mittitis puerum, sensum videlicet puerilem, habentem in manu tridentem, et exhibentem scilicet in opere concupiscentiam carnis, et concupiscentiam oculorum, et superbiam vitae, ut carnem vobis afferant crudam; qui nec scitis Dominum, nec officium sacerdotum ad populum (I Reg. II, 12-15) .
Et tibi vae, o superbe Saul, superbe, et invide persecutor humilis et benigni David: qui cum speluncam ingrederis, ut purges ventrem, parcit tibi [Col. 0815C] mansuetus, exsul et pius; nec ad te necandum 464 manum mittit in te: quin etiam cor suum percutit, eo quod vel oram chlamydis tuae abscindere praesumpserit (I Reg. XXIV, 4-6) . Vae tibi, o miser Amnon! Miser, inquam, et miserabilis, qui tam ardenti, tamque foedo sorori tuae, primo quidem dulci; sed postea ex nomine amaro conglutinaris amore: ardenti usque ad tuam aegritudinem; foedo usque ad ipsius oppressionem. Denique impleta voluntate foeda et fetida, per operationem foediorem, et fetidiorem, magis eam odis quam antea amabas; et qui prius pro ejus amore aegrotabas, post eam oculis videre non vales (II Reg. XIII, 1-15) ; quia omnis homo primum bonum vinum ponit: sed cum inebriati fuerint, tunc id, quod deterius [Col. 0815D] est (Joan. II, 10) . Unde ait quis: Impii vivunt, et sublevati sunt, confortatique divitiis. Semen eorum permanet coram eis, et propinquior turba nepotum in conspectu eorum. Domus eorum securae sunt et pacatae, et non est virga Dei super illos. Bos eorum concepit, et non abortivit; vacca peperit, et non est privata foetu suo. Egrediuntur quasi greges parvuli eorum, et infantes eorum exsultant lusibus. Tenent tympanum et citharam, et gaudent ad sonitum organi; ducunt in bonis dies suos (Job XXI, 7 et seqq.) . Ecce bonum vinum, quod primum ponitis vos, qui homines estis. Ecce et amor magnus, quo diligis Thamar, o miser Amnon! Sed quid subdit Scriptura? Et in puncto, inquit, ad inferna descendunt (ibid.) . Ecce cum inebriati fueritis, propinatur [Col. 0816A] vobis quod deterius est. Ecce et odium magnum, quo habes odio eamdem Thamar, o Amnon!
Vae etiam tibi, o perfide Absalon! Quem gravat caesaries, superfluitas videlicet temporalium: qua etiam suspenderis; suntque tres in corde tuo lanceae infixae: concupiscentia videlicet carnis, concupiscentia oculorum, et superbia vitae, quae in mundo sunt: et mulus, cui sedes pertransit (II Reg. XVIII) , quia transit quidem mundus, et concupiscentia ejus (I Joan. II, 17) . Transit namque delectatio; sed manet culpa, et permanet poena. Transit, inquam, quod delectabat, et manet, quod puniat. Idcirco transit mundus, et muli moritur sessor: quia cadit quidem mundus; sed mundi punitur amator. Projectus es, o Absalon! [Col. 0816B] in foveam grandem: quia demerguntur impii in puteum infernalem. Et congregaverunt, inquit, super eum, acervum lapidum magnum nimis (II Reg. XVIII, 17) . Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matt. XXV, 41) . Ecce acervus lapidum, qui non solum magnus, sed nimis magnus est: quia ibi nec vermis eorum morietur, nec ignis eorum extinguetur (Marc. IX, 45) , ut eorum carnem et ignis exurat, et vermis corrodat: quia vindicta carnis impii, ignis et vermis. Nec in aeternum vel illius ustio, vel hujus cessabit corrosio: ut, sicut hic nunquam voluerunt finire culpam, sic et ibi semper mortaliter vivi, et vitaliter mortui, nunquam finiant poenam.
Vae tibi generatio nequam et adultera, generatio mala et perversa! Vae tibi generatio prava et exasperans; generatio quae non direxisti cor tuum, (Deut. XXXII, 5) , et non est creditus cum Deo spiritus tuus! (Psal. LXXVII, 8.) Vae vobis, perditionis filii; angeli videlicet et homines pravi! qui abjicientes Deum vestrum, in quo stabiliter esse, in quo clare sapere, quem dulciter amare deberetis, in vestra essentia deficitis, in vestra sapientia, si tamen sapientia, desipitis: in vestro amore amarescitis. Et o quam terribilis es, Domine Deus, in illis! Vigilat namque super reprobos singulos; angelos videlicet et homines, secreta animadversio justi [Col. 0816D] judicii tui, projiciens eos a facie tua et a sorte eos electorum tuorum excludens: aeternae etiam eos oblivioni tradens, utpote vasa irae apta in interitum (Rom. IX, 22) . Eorum etenim nec diluis mala, nec approbas bona; insuper eorum corda induras, ne ad te convertantur, et in te beatificentur. Quod ideo terribile et horribile est: quia fixum in aeternitate, immobile omnino et immutabile est. O terribilis Deus in consiliis super filios hominum! (Psal. LXV, 5.) O, inquam, terribilis in reprobis! Teque in eos valde terribilem praedicant et bonitatis eorum si quae tamen est despectio. et pravitatis nulla oblivio, et caeci cordis eorum obduratio. Quorum pravam voluntatem ita moderaris occultus et justus, omniaque suaviter disponens omnipotens [Col. 0817A] Deus ut quae contra te injuste conatur, occulte secundum te disponatur. Quae et si displicet in eo, quod mala et injusta, placet tamen in eo quod disposita et ordinata est. Moderaris eam, Domine Deus, modis quatuor: vel termino naturaliter collatae potestatis, vel miraculo 465 temporaliter illatae possibilitatis, vel obstaculo extrinsecus exhibitae difficultatis, vel judicio intrinsecus operantis dispositionis.
Primus modus est, quando naturaliter posse conceditur; secundus, quando idipsum naturale posse subita et occulta virtute tua, sine exteriori impedimento, comprimitur; tertius, quando nutu tuo per alias virtutes extrinsecus obviantes, aliorum voluntates, [Col. 0817B] ne ad effectum venire possint, impediuntur; quartus vero modus est, quando vis tua, Domine Deus, quae ab intus omni creaturae praesidet, illas etiam voluntates, quae contra tuam ortae sunt, ad perficiendam tuam occulte intorquet. Potest ergo, Domine Deus, mala reproborum voluntas in se quidem corrumpi et per proprium vitium resolvi, quod ei aliunde non datur; sed non potest per velle extra se praecipitari, nisi ei via aperiatur. Et cum praecipiti eidem pravae voluntati qua vult, tu Deus, viam aperis; quodammodo ipsam inclinas: non tamen impellendo, sed permittendo et non retinendo; nec ei auctor es ruendi, sed ordinator incedendi. Malas itaque voluntates et hominum et daemonum, quibus tu vis modis et occasionibus sive intus, sive foris, [Col. 0817C] tu Deus omnipotens, et excitas ad volendum, et ordinas ad sustinendum: in quibus profecto et ad ipsas pertinet quod sunt malae; et ad te, quod sunt ordinatae. Sed haec interna dispositio tua tam occulta est, ut ipsas etiam malas voluntates, in quibus est, lateat; quae ideo suo se putant arbitrio dirigi, quia se sentiunt praeter coactionem proprio appetitu moveri. Et quia non impelluntur, non intelligunt, quod diriguntur; et nesciunt se habere coram praecedentem, ut ordinentur; quia non sentiunt retrorsum impellentem ut praecipitentur. Sic sic tu Deus omnipotens terribilis et districtus, impiorum quos ab aeterno reprobas, corda induras, eo terribiliter quo immobiliter: juste quidem; sed occulte. Nam aeternitatem [Col. 0817D] reprobationis non potest non sequi perpetuitas damnationis: ut, sicut reprobati sunt ab aeterno, sic et condemnati sint in aeternum.
Te igitur, Domine Deus, quam terribilem et districtum reprobis exhibes. Dum eos ita reprobas ab aeterno, ut eos punias in aeternum! Hei mihi! Quid est hoc, Deus meus? Quid, quaeso, est hoc? Interrogo, quid hoc sit: sed interrogare non audeo, quare sic sit. Et quidem quaestio haec solvi non potest. Stupendo itaque paveo et pavendo obstupesco, et cum admiratione pavida exclamo, et dico: O terribilis Domine Deus in reprobis! Ecce in ira tua deficio et in furore tuo vehementer conturbor. Et quis [Col. 0818A] novit potestatem irae tuae, et prae timore tuo iram tuam dinumerare? (Psal. LXXXIX, 11.) Quis inter haec non timeat, quis non terreatur? Quis enim de sua electione securus, quis non de sua reprobatione pavidus? Sunt enim justi, et sapientes, et opera eorum in manu tua sunt; et tamen nescit homo utrum amore, an odio dignus sit; sed omnia in futurum reservantur incerta (Eccles. IX, 1) . In futurum, inquit, reservantur incerta; tunc enim certa erunt. Tunc, inquam, certa erunt, quando emendandi nec locus erit, nec tempus. Nunc quidem ex nobis, Domine Deus, sapientes sunt et justi: sapientes in corde; justi in opere. Sapientes, quantum ad puritatem conscientiae; justi, quantum ad agnitionem famae; sapientes denique intus ad Deum, justi foris ad [Col. 0818B] proximum. Et opera nostra in manu tua sunt; et tamen nescimus utrum amore, an odio digni sumus. Domine, inquam, Deus meus; Deus aeterne et magne, excelse et intime; Deus fortis et juste, si te interrogare audeo Majestatem pulvis, quare nos nescimus amore dignos, si nos simus sapientes et justi? Et audio quidem te in interiore cordis mei aure respondentem mihi ad haec: Si sitis, inquis, veraciter justi, non est necesse, ut amore meo dubitetis vos dignos. Sed non estis veraciter justi, nisi in meis sitis oculis justi: nam multoties vestra in conspectu hominum justitia fulget, et in meo sordet. Et nonnunquam in vobis aeterna damnatione judico dignum, quod dignum 466 mercede aeternae beatitudinis humanum censet judicium; quia inde me [Col. 0818C] saepe, etiam placatum, ad iram provocatis, unde vos posse me iratum placare aestimatis. Non ergo mirum si de amore sitis incerti, qui de vestro adhuc estis merito dubii; et si nescitis utrum ad patriam pertingatis, qui adhuc ignoratis, utrum recto itinere tendatis.
His itaque a te, Domine Deus, auditis, dico et ego: Vae ergo vitae meae etiam laudabili, si eam a te sine misericordia contigerit discuti! O Domine terribilis et fortis, qui facis magna et inscrutabilia, et mirabilia absque numero! Si veneris ad me, et non videbo te; et si abieris, non intelligam. Si repente interroges, [Col. 0818D] quis respondebit tibi vel dicere potest: cur ita facis? Deus, cujus resistere irae nemo potest: sub quo curvantur qui portant orbem. Quantus ergo sum ego, qui respondeam tibi et loquar verbis meis coram te? etiamsi habuero quidpiam justum, non respondebo tibi; sed te meum judicem deprecabor. Et cum invocantem me audieris, non credo quod exaudieris vocem meam (Job IX, 11 et seqq.) . Quidquid bene egi, damnabile a te judicatur, si a te sine misericordia discutitur. Hinc propheta, hujus tuae, de qua loquor, districtionis consideratione concussus, ait: Non intres in judicium cum servo tuo, Domine (Psal. CXLII, 2) . Quare etiam secum in judicium te intrare noluit, subdendo innotuit, dicens: Quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Et quare omnis vivens? [Col. 0819A] neminem excepit. Non prophetam primum, non patriarcham egregium, non aliquem apostolum, nec ullum omnino in hac mortalitate propagatum, novit in conspectu tuo judicandum; si cum eo velles intrare [Col. 0820A] in judicium. Video haec, Domine Deus meus. Video haec, inquam, et timeo. Considero haec et paveo. Cerno haec et in manibus tuis trepido, o Deus juste et occulte: occulte et juste!
Caeterum quam felices tui sunt electi, Domine Deus, Pater omnipotens? quam felices, inquam, sunt, quorum nomina ab aeterno, in libro vitae sunt scripta; et per Redemptorem suum, Filium tuum Jesum, accessum habent per fidem in gratiam istam, in qua stant et gloriantur in spe gloriae filiorum tuorum, in quorum cordibus diffusa est charitas Dei per Spiritum sanctum, quem donas eis (Rom. V) . Quorum etiam spiritui testimonium reddit Spiritus tuus, quod sint filii tui. Si filii, et haeredes; haeredes quidem tui, cohaeredes autem Christi. (Rom. VIII, 16, 17) . O beati beatae praedestinationis filii! O munda aeternae electionis vasa! O sancti, et [Col. 0819C] dilecti! quos diligis in odorem suavitatis, complacens tibi in illis. Quos et benedicis omni benedictione spirituali in coelestibus in Christo; sicut elegisti eos ante constitutionem mundi, ut sint sancti et immaculati in conspectu tuo, in charitate. Quos et praedestinasti in adoptionem filiorum, per Jesum Christum in ipso, secundum propositum voluntatis tuae, in laudem gloriae, et gratiae: in qua gratificasti eos in dilecto Filio tuo; in quo habent redemptionem per sanguinem ejus, in remissionem peccatorum, secundum divitias gratiae ejus, quae superabundavit in eis in omni scientia et prudentia (Ephes., III, 4 et seqq.) . Quam dulci, Domine, quam miro, quamque suavi eis amore conglutinaris: vocans et colligens, et [Col. 0819D] uniens eos tibi compage aeternae dilectionis insolubili: ita ut nemo eos rapere possit de manu tua? Miro modo facis eis non solum bona, sed etiam ipsa mala sua eis cooperari in bonum: ut dum tu eorum efficax ubique adjutor vivis, salutis eorum zelator in omni rerum eventu, in omni temporum statu pro eis et cum eis fueris: nihil omnino contra eos esse possit; dum id etiam cum eis et pro eis fuerit, quod contra eos esse visum fuerit. O serenitatis pactum! O foedus pacis, quod cum eis percutis: facie eis hilari et non fallaci arridens; propitio ac sereno vultu super eos respiciens: oris etiam tui osculo deosculans, mundans eos, 467 coaptans et consummans! Mundans, dico, per veniam peccatorum, coaptans per gratiam meritorum, consummans per gloriam praemiorum: ut tales denique in aeternum sint in se quales ab aeterno sunt in te.
[Col. 0820B] Cumque una, eademque et electos simul, et reprobos carnis producat corruptio, dissimilis tamen semper et meriti eos, et praemii suscipit mansio; quia et pisces simul cum volatilibus ex eisdem aquis producuntur: cum et pisces in originalis sedis profunditate demergantur, et in aere locum aves sortiantur; et una eademque est terra quae cum tritico profert zizania, cum triticum horreum suscipiat et zizania ignis exurat. Et ex eidem parentibus, uno etiam eodemque tempore Esau et Jacob geniti sunt; sed iste quidem diligitur, et ille odio habetur (Rom. IX, 13) . Sicut enim, cum aliquis ingenuus in servitute et exsilio aliquandiu nutritus; cum aliorum relatu suam et ingenuitatem, et libertatem agnoscit, haereditatem suam omni [Col. 0820C] contendit studio et conamine apprehendere et se servitute exuere, et inducere libertatem; exsilium deserere et ad regnum haereditarium festinare: ita profecto, ita, inquam, sancta electorum Ecclesia, nata in praesentis exsilii et servitutis aerumna; cum per tuam, Domine, inspirationem et ingenuitatis suae dignitatem, et haereditatis agnoscit felicitatem, virtute infatigabili insistere non cessat, donec utrumque acquirat. Nulla eos a te peccata elongant, qui, ut mihi videtur, quodammodo nec peccant; eos namque coelestis generatio, aeterna videlicet praedestinatio conservat; nec peccare possunt (I Joan. III, 9) , quia, si quae videntur deliquisse in tempore, omnino non apparent in aeternitate, quorum peccata [Col. 0820D] dissimulas propter poenitentiam (Sap. II, 24) ; eaque tua charitas operit et tegit; et a tuo judicio abscondit.
Isti itaque tibi Domino Deo suo et aeternae essentiae innituntur, ut fortes sint; et clarae sapientiae intendunt, ut sapientes sint; et dulci amori conglutinantur, ut dulces et jucundi, boni et beati sint. Ex te habent esse, quia a te creantur; ex te etiam sapientes sunt, quia et a te illuminantur; in te nihilominus felices sunt, quia te quoque perfruuntur. Nam a te subsistentes, modificantur; te contemplantes, illustrantur; tibi inhaerentes, jucundantur: O Pater! O Fili! O Spiritus sancte! habentes quidem ex te causam naturae, per te formam scientiae, in te summam vitae. In tua igitur, o Pater! [Col. 0821A] aeternitate vigent; in tua, o Fili! veritate lucent; in tua, o Spiritus alme! bonitate gaudent. Te habentes Patrem, et ut sint, auctorem. Et ut sapiant, te Filium, veritatis doctorem. Et ut in beatitudine dulcescant, te Spiritum sanctum, suavitatis intimae infusorem. Et hic est, Domine Deus, novus homo, a te trino, secundum te trinum creatus: quem renovati spiritu mentis suae induere quotidie non cessant electi tui, accipientes ex te Patre justitiam, ex te Filio veritatem, ex te Spiritu sancto sanctitatem, ut appareat homo secundum te creatus in justitia et sanctitate veritatis. (Ephes. IV, 24) .
[Col. 0821B] Pax igitur tibi, o popule laudabilis! cui Dominus exercituum benedicit. Pax tibi, haereditas Domini, o Israel! Quae contendis, sive absens, sive praesens, placere illi: non conformata huic saeculo, sed reformata in novitate sensus tui, ut probes quae sit voluntas ejus bona, et beneplacens, et perfecta (Rom. XII, 2) . Pax tibi, vir juste, in generatione tua, o Noe! Qui ad devitandas diluvii inundationes; ne te vel aquae tempestas demergat, vel profundum absorbeat, arcam ingrederis, quam Dominus deforis includit, in quo confidit anima tua, et in umbra alarum ejus sperat, donec transeat iniquitas (Gen. VII, 16, 23) . Pax tibi, o senex fidelis! Qui, ut fias in gentem magnam, Ur Chaldaeorum deserens, egrederis de terra tua et de cognatione tua, et de [Col. 0821C] domo patris tui. Pax tibi, o Sara! Quae, ne vita vivas mortali, morte moreris vitali; vitamque habens absconditam cum Christo, in Deo, in duplici actionis simul, et contemplationis spelunca sepeliris (Gen. XXIII, 19) . Pax tibi, seri patris semen beatum, o Isaac! Qui, etiam apud alienigenas, puteos tam diu fodere non cessas, donec aquam vivam reperias (Gen. XXVI, 19) . En tibi pax, domum mentis inhabitans vir simplex, o Jacob! Qui fratris cedens iracundiae, ad ejus minas 468 devitandas, natale solum deseris: et uno de jacentibus lapidibus capiti supposito, post solis occasum, in Bethel, in pace in idipsum dormis et requiescis: ubi etiam charitatis scalam usque ad coelos pertingentem, angelorumque [Col. 0821D] per eam ascensum et descensum, Dominumque scalae contemplaris innixum (Gen. XXVIII, 5, 12) . Quam beatus es! Qui pro decora Rachele annis septem tam infatigabiliter servis: quos nimirum annos paucos tibi reddit amoris magnitudo (Gen. XXIX, 17, 20) ; et multiplici tandem actionis simul et contemplationis prole ditatus domum repetis paternam (Gen. XXX, 43) ; et, ne in eam duabus viis ingrediaris, ab angelo tactus in femore, uni ex toto innitendo claudus incedis (Gen. XXXII, 25) .
Pax tibi, o innocens Joseph! Cujus innocentiam tunica commendat polymita (Gen. XXXVII, 3) . Innocens, inquam, Joseph; innocens et simplex, obediens et patiens, pudicus et benignus: innocens in [Col. 0822A] vitae conversatione, simplex in somnii revelatione (ibid., 5-9) , obediens patris imperio (ibid., 14) , patiens usque ad venditionem (ibid., 25-28, 36) , pudicus usque ad carcerem (Gen. XXXIX, 7-20) , benignus usque ad injuriae remissionem (Gen. XLV, 1-4) . Qui etiam ad extremum mortuus, conditus aromatibus, positus es in loculo, in Aegypto (Gen. L, 25) , quia nimirum sancta electorum Ecclesia in tenebroso vitae praesentis exsilio, et mundo huic mortuum, et multimodis virtutum odoribus compositum contemplationis fructum, quasi Rachelis primogenitum internae actionis secreto abscondit. Pax etiam tibi, vir Dei Moyses! Qui, percusso Aegyptio, occiso videlicet in te peccato, per fugam, et malam Pharaonis invidiam, et invidam evadis malitiam [Col. 0822B] (Exod. II, 12, 15) ; et puellis a pastoribus supervenientibus defensis, cordis scilicet cogitationibus ab irruentibus phantasiis ereptis, adaquas earum gregem, id est, bonam earum foves, et nutris fecunditatem (Exod. II, 16, 21) , et fugatis ad interiora deserti ovibus, perductis ad intima secreta cogitationibus innoxiis, a mortiferis pravorum exemplorum calceamentis incessus mentis exuens, transis, ut in terra sancta magnam intuearis visionem (Exod. III, 1-5) . Pax tibi, o beata gens Domini! Pax tibi, o popule! Quem elegit in haereditatem sibi (Psal. XXXII, 12) , qui dirum et durum Pharaonis jugum abjiciens, Aegyptiorum conventicula deserens: duris nihilominus operibus [Col. 0822C] luti, et lateris ex toto renuntians, per multimoda deserti hujus pericula terram adis repromissam; terram lacte et melle manantem (Exod. XIII, 5) ; terram denique viventium, in qua vides bona Domini (Psal. XXVI, 13) .
Benedictus sis tu per cuncta saecula, noster Jesus. Qui, dum populum tuum a peccatis eorum salvum facis (Matth. I, 21) , habere te nomen ex re ostendis: per quem dat nobis Deus omnem terram, quam daturum se patribus nostris promisit. Et possidebimus eam in fine, atque habitabimus in ea sine fine. Per quem nobis a Deo Patre vera datur pax, nullusque nobis hostium resistere audebit, [Col. 0822D] quando salvabitur Juda et Israel habitabit confidenter, et quiescet terra a praeliis (Jer. XXIII, 6) . Dominus tecum, virorum fortissime Gedeon. Pax tecum, et confortare, qui ad admonitionem angeli et carnes supra petram ponis, et jus desuper infundis. Quae omnia virga ab angelo percussa ignis de petra exiens consumit (Jud. VI, 21) , quia per internae inspirationis instinctum et carnis in se opera electi mortificant, et ipsas etiam carnales cogitationes annihilant; ut ipso postmodum eorum actionem prosequente adjuvando, qui praevenit aspirando, per suavem amoris et desiderii sui infusionem, ignem in eis sanctae compunctionis accendat, qui eorum in ejus oculis holocaustum comedat. Pax et tibi, serve Dei sanctissime Samuel, qui crescis, et [Col. 0823A] Dominus est tecum; nec cadit ex omnibus verbis tuis in terram (I Reg. III, 19) . Cujus in tantum fama crebrescit, ut cognoscant omnes a Dan, usque Bersabee quod tu sis fidelis propheta Domini (ibid., 20) .
Pax tibi, fortis, humilis, et benigne David! Fortis ad interficiendum leonem superbiae et suffocandum ursum immunditiae (I Reg. XVII, 34, 35) ; humilis ad ludendum coram Domino (II Reg. VI, 5) ; benignus ad parcendum, etiam inimico (II Reg. XVI, 10) . Pax tibi, vir Dei Elia! qui sanctam electorum perfectionem, perfectamque eorum in te sanctitatem ostendis; dum tanto studio maledictam et maleficam Jezabel, [Col. 0823B] mundi scilicet hujus concupiscentiam fugiendo declinas, et ad desertum, assumptis pennis columbae, 469 sub omni festinatione volas (III Reg. IX, 3) . In Bersabee Juda, tuum dimittis puerum; per confessionis puritatem, et septiformis Spiritus aspirationem, sensum a te abjicis puerilem; et in mentis solitudine commorans, animae tuae mortem exposcis, desiderium habens dissolvi, et esse cum Christo (Phil. I, 23) . Ab internae etiam inspirationis angelo excitatus ab ignaviae somno, pane subcinericio reficeris; quia bonae operationis humilitate pinguescis, ut in hujus tibi fortitudine per quadragenarium praesentis exsilii tempus ad stabilem aeternitatem, et aeternam superni montis stabilitatem pertingas. Pax itaque [Col. 0823C] tibi, vir Dei Elia, qui zona pellicea renibus accingeris; quia corporis castitate fulgescis (IV Reg. I, 8) . Pax, inquam, tibi, et vera pax. Pax certe Domini: quam ipse Dominus et relinquit, et dat (Joan. XIV, 27) . Pax tibi, qui per contemplationis excessum stas in speluncae carnis ostio; et spiritus grandis et fortis transit, qui montes et petras conterit: quia in electis suis Dominus et omnem duritiam liquefacit, et altitudinem dejicit. Sed ne ita majestatem scruteris, ut a gloria opprimaris, vultum tuum pallio operis, dum aurae lenis sibilum audis (III Reg. XIX, 12, 13) . Pax tibi, duplicis Eliae spiritus possessor, o Elisee sanctissime! duplicis, inquam, spiritus Eliae possessor (IV Reg. II, 9) . Quia qui credit in nostrum Eliam, opera quae facit [Col. 0823D] et ipse faciet, et majora horum faciet; quia ipse ad Patrem suum vadens Eliseo in terra pallium dimittit: quia cum suis est omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Joan. XIV, 12) . Pax igitur tibi, o Elisee! Qui sic Eliam sequeris, sic ejus te ministrationi dedis (III Reg. XIX, 20) , ut patrem mundum et matrem concupiscentiam, non per dilectionem, sed per abrenuntiationem deosculeris, mentis eis dorsum ex toto convertens; Ave eis dicens et ad eos ulterius reverti non proponens.
Et tibi quoque pax, o Isaia egregie! Qui ad praeceptum Domini, carnis nuditatem in praedicatione non erubescis, mundanas funditus exuvias deponens (Isa. XX, 2) : ut exoneratus terrenis et exoccupatus transitoriis, quasi vacuus viator incedens [Col. 0824A] et idcirco coram latrone cantans, facilius securiusque ad coelestia tendas et aeterna. Pax tibi, qui in via David patris tui ambulas, o Rex nobilis Ezechia (IV Reg. XVIII, 5) . Qui ob minas propheticas ad peccatorum tuorum parietem, quem inter te, et Deum tuum construxisti, mentis tuae faciem vertens, coram eo qui te fecit, deploras quae fecisti (IV Reg. XX, 2) : ut ex eadem sacra Scriptura suavem vitae accipias consolationem, a qua terribilem mortis audivisti comminationem. Quae quidem vita et nunc in spirituali quietis septenario, et in futuro tibi in beatae resurrectionis octonario dabitur; quatenus liberatus a peccato, servus autem factus Deo, habeas fructum tuum in sanctificationem; finem vero vitam aeternam (Rom. VI, 22) : quasi septem [Col. 0824B] simul et octo vitae annos, qui simul quindecim sunt. Pax tibi, o propheta Ezechiel! Qui in aedificio civitatis in monte positae, et ad austrum vergentis, per sublime vitae meritum stans, oculos habens ad portam; oculos, inquam, ad portam: ad portam nimirum quae ducit ad civitatem (Ezech. XL, 2-6) : ambulans quidem per fidem et desiderans per spem, dans tergum transitoriis et faciem aeternis; cupiens denique terrestrem in te domum dissolvi, ut aedificationem accipias a Deo, domum non manufactam, aeternam in coelis (II Cor. V, 1; Phil. I, 23) .
Pax tibi, o sanctificate in utero, virgo et sacerdos [Col. 0824C] Dei, o Jeremia sanctissime! Quem de lacu lutoso et funes, et panni levant veteres (Jer. XXXVIII, 12, 13) ; quia sanctos Dei ab aeterno ad vitam ab ipso praedestinatos, de sordido vitae praesentis profundo et sacrae Scripturae praecepta et sancta elevant exempla: ut linguam in eis dolosam et sagittae potentis acutae, et carbones in ascensu canticorum graduum annihilent desolatorii (Psal. CXIX, 4) . Pax utique et tibi, o puer; sed non puerilis Josia! Cujus memoria quasi mel in omni ore indulcabitur, et ut musica in convivio vini (Eccli. XLIX, 2) ; qui statim, ut librum repertum legi coram te audis, prophetissam diligenter et humiliter consulis: nec moraris implere in facto quod scriptum audis in libro (II Paral. XXXIV, 16) . Et tibi pax, Vir desideriorum Daniel (Dan. IX, 23) ! qui in medio nationis pravae et perversae luces, quasi luminare in mundo: humilis inter superbos et abstinens inter gulosos. Qui dum de mensa regis Babylonici pollui non vis (Dan. I, 9) , ad prophetiae etiam fastigium pertingis; et dum ab eo, quod dulce est 470 ventri, parcis; ad id quod suave est menti conscendis.
Pax vobis, o bone pater boni filii! o bone fili boni patris, Tobia! (Tob. I, 2.) Et Tobia, qui tam devote, tam prompte in terra captivitatis vestrae Domino deservitis, devote ad Dominum, prompte ad proximum, flentes sedetis, dum recordamini Sion; In salicibus in medio ejus suspendentes organa vestra (Psal. CXXXVI, 1, 2) , et suspirantes ad decoram civitatem Jerusalem: cujus portae ex sapphiro, et [Col. 0825A] smaragdo aedificantur, et ex lapide pretioso: cujus murorum circuitus ex lapide candido: cujus plateae sternuntur auro mundo: per cujus omnes vicos cantatur laetitiae cantus, canticum scilicet cantici, quod est Alleluia (Tob. XIII, 21, 22) . Sed quorsum haec omnia? Quid aggredior, quove progredior? Id aggredior quod nequit perfici: eo progredior quo non potest attingi. Nam mihi, Domine Deus, et sensus deest ad multiplex electorum tuorum meritum comprehendendum, et tempus ad connumerandum. Igitur ut modo his finem imponam, pax tibi, generatio rectorum, quae benediceris (Psal. III, 2) ; generatio, quae accipis benedictionem a Domino et misericordiam a Deo salutari tuo (Psal. XXIII, 5) . Pax, inquam, tibi, generatio quaerentium Dominum, quaerentium [Col. 0825B] faciem Dei Jacob; quae et vallem mundi deseris, et in montem Domini ascendis; quae beatitudinem, ad quam condita es, et per fidei credulitatem pie credis, et eam per vitae sanctitatem sollicite, et perseveranter quaerere non omittis.
Haec te generatio quaerit, Domine Deus: quia et eam ad te quaerendum excitas, consecrans eam arrha tua, et dedicans pignore tuo, et insigniens munere tuo: quam dulciter amaricatam, et amara dulcedine evacuatam, et divisione vitiorum, et ortu virtutum rectae fidei annulo, et bonae operationis dotas [Col. 0825C] armilla; ut eam postmodum a terrore horrendi judicii tui immunem faciat ejusdem et armillae ostensio, et annuli (Gen. XXXVIII, 18) . Senem tuum, Domine Deus; senem, inquam, tuum David Abisag calefacit (III Reg. I, 1, 2) : quia sanctam electorum Ecclesiam contemplatio accendit. Cui profecto Davidi plures aetatum dies habenti, id est, multa virtutum opera possidenti, vestimenta nequeunt conferre calorem; quia cum operiretur vestibus, ut legitur, non calefiebat (ibid.) . Et quid sunt, Domine, terrena omnia, nisi quaedam corporis indumenta? Sed in eis tui omnino non calefiunt electi, renuente consolari anima eorum: sed memores sunt tui, et delectantur (Psal. LXXVI, 4) , et jucundantur interim in abundantiae tuae suavitatis memoria; donec ejusdem [Col. 0825D] suavitatis possint perfrui praesentia. O quam magna multitudo, quamque multa magnitudo dulcedinis tuae, Domine! Quam nunc quidem abscondis timentibus te, quam et quandoque perficies sperantibus in te (Psal. XXX, 22) . Et o quam suavis, quamque dulcis es in electis tuis, Domine Deus. Omnia namque non solum bona, sed ipsa etiam mala sua eis cooperari facis in bonum; ut te eos semper et ubique, et omnia quae circa eos sunt ad eorum salutem disponente, etiam id eis contingat prodesse quod etiam aliquando visum est obesse, idque eis ad felicitatis accedat augmentum quod eis visum est accidisse ad ejusdem felicitatis detrimentum. Eorum siquidem et debilitatem roboras, o potentia Deus! et ignorantiam illuminas, o sapienta Deus! et aptitudinem [Col. 0826A] eis confers, o benignitas Deus! o, inquam, sapiens et benigna potentia! o benigna et potens sapientia! o sapiens et potens benignitas! O Trinitas una et unitas terna! O, inquam, Trinitas, et unitas creatrix, Trinitatis et unitatis creatae robur, lumen et dulcedo; Pater, et Fili, et Spiritus alme!
Considero haec, Domine Deus meus; considero, inquam, haec et hilaresco. Video haec et exsulto. Cerno haec et tantam etiam de me spem concipio, ut et me quoque esse unum ex eis audeam sperare. Haec namque diligenter intuens, me quidem, non meis aliquibus intervenientibus meritis, sed sola tua gratuita gratia intra electorum tuorum consortium firmiter spero admittendum, ita ut illam etiam ad me viri sanctissimi audeam trahere sententiam, [Col. 0826B] quam de se, suisque coelectis dixit; eamque de me dico: Nunc filius Dei sum, et necdum apparuit, quod ero. Scio quia, cum apparuerit, similis ei ero: quoniam videbo eum, sicuti est. (I Joan. III, 2.) Et unde mihi, Domine, ista spes; ut me tantillum, et talem, audeam sperare 471 tibi similem futurum? Procul dubio, ex incomprehensibili amoris dulcedine, quo nos tam gratuito, tamque stabiliter amplecti dignaris. Unde et animam meam per contemplationem beneficiorum multimodorum, a te mihi multimode collatorum, ad laudem tuam incito et dico: Benedic, anima mea, Domino, et omnia quae intra me sunt, nomini sancto ejus. Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis, qui sanat [Col. 0826C] omnes infirmitates tuas. Qui redimit de interitu vitam tuam: qui coronat te in misericordia et miserationibus. Qui replet in bonis desiderium tuum: renovabitur, ut aquilae juventus tua. Faciens misericordias Dominus, et judicium omnibus injuriam patientibus. Notas fecit vias suas Moysi: filiis Israel voluntates suas. Miserator et misericors Deus: longanimis et multum misericors. Non in perpetuum irascetur: neque in aeternum comminabitur. Non secundum peccata nostra fecit nobis: neque secundum iniquitates nostras retribuit nobis. Quoniam secundum altitudinem coeli a terra, corroboravit misericordiam suam super timentes se. Quantum distat ortus ab occidente: longe fecit a nobis iniquitates nostras. Quomodo [Col. 0826D] miseretur Pater filiorum: misertus est Dominus timentibus se (Psal. CIII) . Et quam apta similitudo! qualis pater erga filios suos, talis ipse erga electos suos.
O Domine Deus! Quam non solum ineffabilis, sed quam incomprehensibilis multa magnitudo et magna multitudo dulcis amoris et stabilis; quo simul conglutinamini tu et electi tui, electi tui et tu! Talis mihi, Domine, in hoc contemplationis genere videris apparere electis tuis, qualis apparere solet rex aliquis praepotens et dives, quando privata hora in privato thalami sui loco, omni tribulatione sedata, [Col. 0827A] omni postposita molestia, omni cura et sollicitudine omissa, cum dilectissimis uteri sui filiis in omni tripudio amoris et gaudio laetatur et gaudet, jucundatur et ludit. Ubi nimirum eo sereniorem et quietiorem, eo suaviorem et dulciorem se habet: quos solos cum omni gaudio intuetur, quos super omnia diligit; in quibus nihil intuetur quod non diligit. In quibus et si quid forte intuetur quod non diligit, ipsos tamen ideo minus non diligit. Talem certe, Domine: talem, inquam, videris mihi exhibere te electis tuis, quibus te ostendis tam suavem et dulcem; tam quietum et amabilem; tam benignum et tractabilem; tam compatientem et sollicitum; tam hilarem et laetum; tam modestum et pacificum; tam misericordem et tranquillum; tam serenum et [Col. 0827B] blandum; tam clementem et pium; tam bonum et jucundum; qui tibi tam tenaciter ab aeterno inhaerent, ut a te in aeternum nequeant avelli. Nulla eos a te peccata separant, quibus ad omnem sufficit justitiam te solum habere propitium, cui soli peccaverunt. Sunt enim de hac re testes innumeri, ad quam confirmandam sententiam de multis ad medium paucos producam.
Scimus profecto, quia frequenter legimus, quod David, mucrone quondam concupiscentiae transfossus, alienam conjugem concupivit et abstulit: cujus etiam virum ad cumulum culpae crudeli fraudulentia et fraudulenta postmodum crudelitate interfecit. Et qui prius in exsilio positus, persecutori parcere novit (II Reg. II, 2, 3, 4) , nunc ad regnum sublimatus, [Col. 0827C] egregium etiam cum damno sudantis exercitus militem exstinxit. Sed visitas eum, Domine; visitas, inquam, per prophetam tuum. Visitas eum, ne pereat, percutiens et sanans; verbis in eum minacibus saeviens; occidens et vivificans; salubriter eum concutiens et noxiam in eo securitatem perturbans, et per terrorem flagellans: cui quidem irasceris, sed irascendo hilarescis; comminaris, sed parcis; arcum tendis, sed ad vulnus infligendum sagittam non emittis; ut et culpae suae immanitate confusus, et horrore tui judicii territus, vulnus suum sentiat et ostendat. Sentiat per poenitentiam, ostendat per confessionem: ut et semetipsum poenitendo arguat, et ore proprio confitendo dicat: Peccavi Domino [Col. 0827D] (II Reg. XII, 13) . Istam, Domine, ab eo vocem audire desiderasti; ideo tam clamose ad eum in propheta tuo clamasti; ut et ipse audiret vocem post tergum monentis, et tu post te audires ab eo hanc vocem magnae commotionis: Sed ecce repulisti, et destruxisti eum, Domine; iratus es et misertus es ei: commovisti David, et conturbasti eum: sana 472 contritiones ejus, quia commotus est (Psal. LIX, 3) . Appone, Domine, vulneri suo, quod tibi tam humiliter ostendit, efficax remedium et sufficientem medicinam; et responde ei per prophetam tuum: Dominus transtulit a te peccatum tuum, non morieris (II Reg. XII, 13) . Maria quoque Magdalena septem daemonibus, universis scilicet vitiis plena fuit; sed quantumlibet Pharisaeus exhorreat, quantumlibet [Col. 0828A] improperet, plus apud eam pius, et mansuetus Jesus pascitur intus quam apud Pharisaeum foris (Luc. VII, 44) . Magis Mariae osculis et lacrymis delectatur quam ullis Simonis obsequiis. Petrus etiam apostolus et ipse peccatum peccavit grande coram te, ter etenim negavit te. Sed non timeat, quia non peribit. Nam eum ad poenitentiam pius pii Jesu excitavit aspectus. Respexit, inquit, Petrum Jesus, et egressus flevit amare (Luc. XXII, 61) . Amare flevit quod timide negavit. Celebrata etiam resurrectionis tuae gloria, vocatur ab angelo ex nomine, ne desperet ex negatione. Ter eum te facis confiteri, ut quod terna foedavit negatio, terna mundet et abluat confessio.
[Col. 0828B] Et de Paulo quid dicemus? Jam a te vas electionis dictus est, quando adhuc discipulus tuus Ananias ad eum accedere trepidavit (Act. IX, 15) . Sed venisti, Domine Jesu, in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum, ut de se sentit, ipse primus est. Sed ideo misericordiam consecutus est, ut in ipso ostendas omnem patientiam, ad informationem eorum qui credituri sunt tibi in vitam aeternam. Jam tibi servit, Domine Pater, in Spiritu suo, in Evangelio Filii tui; jam ei vivere, Christus est, et mori lucrum (Phil. I, 21) ; jam exercetur in laboribus plurimis, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus frequenter (II Cor. XI, 23) . Jam virgis caeditur, jam lapidibus obruitur, naufragium patitur, in laboribus versatur et aerumna, [Col. 0828C] in vigiliis multis, in fame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate. Usque ad hanc horam et esurit, et sitit, et nudus est, et colaphis caeditur, et instabilis est, et laborat operando manibus suis. Maledicitur et benedicit; persecutionem patitur et sustinet, blasphematur et obsecrat. Tanquam purgamentum hujus mundi factus est, omnium peripsema usque adhuc (I Cor. IV, 11, 13) , et pro eorum denique spirituali vita non semel, sed quotidie moritur, quorum primus corporalem mortem incessanter sitiebat. O mutatio dextrae Excelsi! (Psal. LXXVI, 2.) Et unde, Domine Deus tanta talisque, tam magna videlicet tamque subita in electis tuis mutatio vitae, nisi ex stabili beatae et beatificantis praedestinationis, [Col. 0828D] qua eos diligis et eligis, eligis et diligis aeternitate? Nam quos praedestinasti, hos et vocasti; et illos et justificasti; quos autem justificasti, illos et magnificasti (Rom. VIII, 30) . Si igitur pro eis tu es, imo quia es: quis contra eos erit vel esse poterit? (ibid. 31.) In omnibus quae eis accidunt, superiorem locum obtinent; in omnibus plene superant propter te; et per te diligis eos, qui diligis, inquam, eos in odorem suavitatis.
Qualem enim pater aliquis peccanti se exhibet filio, quem ob suam a se superbiam expellit; quem cum in sua videt obstinatione perdurare, occulte ad eum matrem transmittit, ut non quasi ab ipso [Col. 0829A] missa, sed quasi per semetipsam materna videatur pietate adducta: quae veniens, primo quidem eum de peccato corripit, sed magis de rebellione redarguit, et suae iniquitatis cognitionem ei infundit; patrem vehementer iratum asserit; se tamen, si humiliter satisfacere de praeterito et plene cavere voluerit de futuro, inter ipsum et patrem mediatricem et pro eo interventricem fore, atque patri eum ex toto reconciliaturam promittit; cujus praedictos filius et minis territus, et promissionibus allectus, maternis tandem consiliis acquiescens, Patris pedibus humiliter provolvitur, de transactis postulat remissionem, de futuris pollicetur emendationem; cui pater primo quidem tristem faciem ostendit, ut per tristitiam vultus animus corrigatur delinquentis; sed dum plenam [Col. 0829B] ejus poenitentiam de praeterito et humilitatem de praesenti, et firmum agnoscit propositum de futuro, mox omni sedata tristitia, eum suaviter amplectitur, dulciter 473 osculatur, culpam remittit, omnemque perturbationem deponens, imo, ut verius dicam, nullam omnino perturbationem deponens, quia nulla prorsus erat, sed magis serenitatem ostendens, quae magna erat: et si forte perturbationem deponens, perturbationem certe deponens, quae solummodo apparebat, sed non erat; et serenitatem ostendens, quae magna quidem erat, sed non apparebat, in pristinam eum paternae dilectionis familiaritatem suscipit; imo non suscipit, quia eum ab illa nunquam ejecit, sed quasi suscipere se ostendit: talem, Domine, te tuis exhibes electis. Tu namque pater peccantem a te [Col. 0829C] filium expellis; quando electum quemlibet, quem voluntarie genuisti verbo veritatis (Jac. I, 18) , ob reatum suum, quantum ad ejusdem reatus immanitatem attinet, a te jure debere expelli ostendis. Sed hic filius tuus, Domine, non solum in peccatum cadit per fragilitatem; sed in eo nonnunquam per consuetudinem jacet, quia in nobis quidem et ex nobis habemus ut possimus in peccatum cadere; sed ex nobis non habemus ut possimus resurgere. Postquam enim semel nomina deserentes justitiae, ex spontanea voluntate ad tortitudinem prolabimur culpae, non solum ex nobis non habemus, ut ad justitiae quam reliquimus rectitudinem redire valeamus: sed ipsa etiam nostra pravitas exigit ut tuo [Col. 0829D] funditus destituti auxilio, etiam ad deteriora labi permittamur. Quia si etiam justus, conversus a justitia, fecerit iniquitatem sicut per prophetam tuum comminaris, pones offendiculum coram eo (Ezech. III, 20) ; ut qui sponte a justitiae culmine corruit, nisi statim per poenitentiam redire festinet, justo, sed occulto judicio tuo caecatus iuveniat ut adhuc gravius impingat.
Sed constat quod omnes in peccatum cadimus et quod nemo prorsus, o Deus misericors, et clemens, potest salvari, si neminem a te post peccatum contingeret visitari. Mittere non dedignaris ad hunc, de quo loquor, Filium tuum, quamvis ipse indignus [Col. 0830A] sit, matrem suam, gratiam scilicet tuam: quae ei per inspirationem internam reatus sui cognitionem infundat, quam gravis sit dicat, tuam ei iracundiam ostendat, tui etiam judicii districtionem describat, aeterna eum damnatione dignissimum judicet; et ne in desperationis mergi possit profundum, si per plenam poenitentiam redire voluerit, se velle pro eo apud te intercedere et tuam ei misericordiam se impetrare et velle, et posse promittat, duritiam suam liquefaciat, timorem sedet, elationem humiliet, consoletur pusillanimitatem ut modis omnibus modo comminando poenas inferni, modo pollicendo gaudia regni, modo infundendo spem veniae, ad suum tandem eum consilium ex toto pertrahat, quatenus sic tuus, o Domine, filius per allocutionem maternam [Col. 0830B] culpae suae agnitione confusus, timore suae perditionis territus, tuae pietatis confidentia animatus, collectis demum fidei et spei viribus, et contra semetipsum cum quadam rixa pacifica erectus, surgat et vadat ad te Patrem suum, et dicat tibi: Pater peccavi in coelum, et coram te: jam non sum dignus vocari filius tuus (Luc. XV, 18) , sicque ablato duritiae lapide, ad hanc quam in ejus corde immittis vocem magnam, vivificetur Lazarus; nec solum vivificetur, sed etiam veniat foras (Joan. XI, 43) . Vivificetur per poenitentiam, veniat foras per confessionem; ut tunc demum a praelatis sanctae Ecclesiae, tuis videlicet discipulis solvatur et in viam justitiae abire sinatur. Quem cum talem intueris, ei Domine, statim hilarescis et placaris; imo nec hilarescis [Col. 0830C] nec placaris, quia ei nec iratus eras nec perturbatus; sed ei te hilarem et placatum ostendis in interna sua contemplatione, cui etiam nunquam non ut hilaris, nunquam non ut placatus es in aeterna tua praedestinatione.
Palam itaque, Domine, serva electos tuos, te habes, qui idem et eodem semper modo existens, nec eis irasceris ad damnationem, quando a te per peccatum recedunt; nec eis placaris secundum aliquam quae in te esse aut tibi accidere possit, de eis laetitiae novitatem, quando ad te per poenitentiam, te inspirante, accedunt; sed stabile et immobile in te [Col. 0830D] stat aeternae tuae electionis propositum; ut, juxta quod scriptum est, etiamsi peccant, sint tui; et si non peccant, apud te sint computati (Sap. XV, 2) . Non enim eorum cassatur praedestinatio, quando ad peccatum corruunt, ut desinat esse ex toto vel etiam desinat quod fuit; nec innovatur, quando ad justitiam surgunt, ut reincipiatur quod esse desiit. Sed invariabilis omnino, 474 et immutabilis est, quae sicut est ab aeterno, sic est et in aeternum; quia nec incipit per principium, nec desinit per finem. Ipsi vero variabiles et mutabiles in praesentis vitae exsilio sunt: ut modo peccent et digni sint poena; modo peccatum deserant et ad justitiam currant, et digni sint gloria. Nec aliter eis, quantum ad te, tu sentis, quando peccatores; aliter quando justi sunt: licet [Col. 0831A] ipsi, quantum ad se, alii in peccato, alii in justitia sint. Ab aeterno siquidem a te praedestinati sunt, ut beati sint et ut beati sint in aeternum; nec tamen praedestinati sunt, ut sint beati ab aeterno, quia nec sunt ab aeterno. Et si ab aeterno sunt, non in se, sed in te, qui solus ab aeterno in te es. Ab aeterno sunt in te, inquam, in quo etiam ab aeterno omnia sunt, antequam in se sint; quia nunquam aliquid cogitasti; nec aliquid cogitabis quod prius non cogitasti; nec aliquid scivisti vel scies quod prius non scivisti; nec aliter quam prius, quia coaeterna tibi Sapientia, o Pater! a te genita, a pleno plena, nec addiscere aliquid potest quod prius nescivit, nec oblivisci quod prius scivit. Non tamen de te proprie dico prius vel posterius; in quo nullum penitus cadit [Col. 0831B] tempus: quod plene scio, quia sicut invariabilis es effectu, sic et cogitatu. Nihil enim in te non tuum: et, ut aliquid expressius dicam, nihil in te non tu. Ideoque quia tu aeternus es, nihil in te non aeternum est. Unde fit ut in aeternum verum sit illud verbum bonum et suave quod semel, id est, ab aeterno super electis tuis locutus es; quia sicut in libro beatae praedestinationis scripti sunt ab aeterno, sic in eo scripti sunt in aeternum. Et quamvis ipsi in hoc mutabilitatis suae statu alii aliquando in se sint quam coram te in illo libro sunt, tu tamen eos, quantum ad te, non alios coram te vides quam quales eos in illo libro vides, quia ille liber tu ipse es. Et idcirco, quantum ad se, peccare quidem possunt et multoties peccant; sed nullatenus peccare possunt [Col. 0831C] et usque ad mortem, nec in peccato vitam finiunt; quia a te ad vitam praedestinati sunt; nec mortis vel poenae, sed vitae sunt filii et gloriae.
Et sic illa, ut mihi videtur, B. Joannis impletur sententia: Quia omnis, qui natus est ex Deo, non peccat et non potest peccare, quia generatio coelestis servat, et malignus non tangit eum (I Joan. III, 9; I Joan. V, 18) . Quam dulcis sententia haec fidelisque sermo et omni acceptione dignus, et electis, si tamen se scirent esse electos, valde diligendus. Omnis, inquit, qui natus est ex Deo, non peccat. Quid quaeso est hoc? Omnis, qui natus est ex Deo, non [Col. 0831D] peccat. Nunquid ex Deo nati non erant propheta David, apostolus Petrus, Vas electionis B. Paulus et quae optimam partem elegit, Maria? (Luc. X, 42.) Plane ex Deo nati erant. Et nunquid non peccaverunt? Nunquid non in adulterio David peccavit et homicidio? (II Reg. XII, 3.) Nonne Petrus negavit Dominum (Luc. XXII, 61) , et Ecclesiam Dei persecutus est Paulus? (I Cor. XV, 9.) Nonne septem daemonia Maria habuit (Matth. XVII, 9) , id est non aliquibus, sed universis vitiis plena fuit? Quomodo ergo non peccaverunt qui talia operati sunt? Qui tamen ex Deo nati sunt et in aeterna modo gloria cum Deo sunt? Et haec omnia fecerunt, et tamen non peccaverunt. Et si peccaverunt, non peccant; quia etsi quae commiserunt in tempore, charitate [Col. 0832A] Patris eorum operiente multitudinem peccatorum, ea quae commiserunt non apparent in aeternitate. Et ideo beatus fortassis Joannes non ait: Omnis qui natus est ex Deo, non peccavit, sed: Omnis qui natus est ex Deo, non peccat; ut evidenter ostendat peccata electorum, licet, quantum ad tempus, praeterita, non tamen, quantum ad aeternitatem esse praesentia. Quod cum ita sit, quid sibi vult hoc, quod verbum interposuit impossibilitatis, et non potest, inquiens, peccare? Verum est omnino, veverum est hoc; quia omnis, qui natus est ex Deo, non potest peccare. Quia sicut reprobus esse nullatenus potest qui electus est ab aeterno, ita operari quidam nullatenus potest in tempore, quod in eo duret usque ad finem, et pro quo reprobetur in aeternum. [Col. 0832B] Et idem qui haec loquitur, Joannes, quare omnis qui natus est ex Deo peccare non possit consequenter ostendit; quia generatio, inquit, coelestis servat eum. Haec namque causa est quare qui natus est ex Deo peccare non potest; quia generatio coelestis servat eum. Coelestis etenim generatio aeterna praedestinatio est: quae, quia cassari omnino non potest quin praedestinatum sit in aeternum quod in ea praedestinatum est ab aeterno: ideo nimirum non inconvenienter dicitur eadem generatio coelestis, aeterna videlicet praedestinatio servare eos, quos ad vitam praedestinavit. Nec solum, ut non peccent; sed etiam ut 475 peccare non possint, quia ut superius dictum est peccare non possunt usque ad mortem, ut digni sint damnari post mortem. O dulcis, [Col. 0832C] quam B. Joannes protulit, sententia! Omnis, inquit, qui natus est ex Deo, non peccat, et non potest peccare: quia generatio coelestis servat eum (I Joan. V, 18) . Et hanc, ut puto, sententiam sine cessatione decantarent electi, si sine omni ambiguitate se scirent esse electos. Sed non expedit, Domine Deus, quibusdam eorum, ut plenam certitudinem in hac vita suae habeant electionis; sicut nec quibusdam reproborum ut reprobationis: ne et illi, se plene scientes electos, per nimiam securitatem in bono opere nimis tepidi sint; et isti, ex toto se videntes reprobatos, ob desperationem in mala operatione nimirum erga electos, audaces sint et crudeles. A te itaque, Domine Deus, electi tui nullis [Col. 0832D] prorsus eventibus possunt avelli. Considero igitur, Domine, haec et cum gaudio obstupesco: cerno haec et cum exsultatione admiror: intueor haec et cum admiratione laeta et laetitia admirabili in haec verba exclamo: Quis sibi sapiens, et custodiet haec, et intelliget misericordias Domini? (Psal. CVI, 43.) Misericordia tua, Domine, ab aeterno, et usque in aeternum super electos tuos, timentes te (Psal. CII, 17) ; qui in hac terra deserta et invia sic in sancto apparent tibi, ut videant virtutem tuam et gloriam tuam (Psal. LXII, 3) .
Ecce, Domine Deus meus, ecce quantum mihi a te, et aspirando me praeveniente, et adjuvando [Col. 0833A] prosequente, concessum est, investigavi te, et inquisivi. Investigavi, inquam, et inquisivi te, et investigans et inquirens, jam ex parte aliquantula inveni te. Sed ubi inveni te? Ubi inveni te, Domine Deus meus, virtus mea, et lumen oculorum meorum (Psal. XXXVII) , decor cordis mei et suavitas animae meae, decor non marcescens, et suavitas non fallax? Ubi inveni te? Ecce enim ut, quae disputatione prolixa superius dicta sunt, recordatione compendiosa repetam, omnia quae in hoc mundo, de hoc mundo quinque corporis mei foribus se offerunt et offerendo se inferunt, studiosissimus explorator circuivi: omnia formata quae corporeus attingit aspectus; omnia sonora quae capit auditus; omnia odorifera quae agnoscit olfactus; omnio sapida quae percipit [Col. 0833B] gustus; omnia palpabilia quae discernit tactus, diligens inquisitor perambulavi. Omnia, inquam haec, te duce, prout potui, scrutatus sum; sed horum omnium nihil te esse comprehendi. Haec enim omnia, singula in genere suo voce magna et clamore valido responderunt et dixerunt mihi: Non sumus Deus tuus nos, quaere eum supra nos.
Deinde his omnibus relictis, de quibus brevem modo mentionem feci, has quinque carnis meae januas occludens, haec omnia a me, quantum potui, excludens meque intra me includens, ad intuendum [Col. 0833C] meipsum me excitavi et inveni me vivere et vivificare, sentire et sensificare, cogitare et velle. Hanc itaque senariam idem mihi vidi inesse, quia vivo et vivifico; sentio et sensifico, cogito et volo. Sed hanc mecum secundum aliquem modum communem, habent etiam brutorum animantium spiritus; quia vivunt et vivificant, sentiunt et sensificant, cogitant et volunt.
Unde etiam instans adhuc importune, opportune ascendi post haec omnia, et intravi ad me. Ascendi superius ad me superiorem, intravi interius ad me interiorem. Haec omnia namque in me: [Col. 0833D] sed magnum quiddam et praeclarum quiddam in me inveni his omnibus et sublimius, et interius. Sublimius propter dignitatem, interius propter subtilitatem. Et quod illud est? Sapientia qua sapio. Datum namque mihi est, Domine Deus, ร te sapere, quod caeteris quae creasti animantibus a te datum non est. Scio igitur, Domine Deus. Et quid scio? Scio me esse. Neque enim scirem, nisi essem qui scirem. Sed sum et scio quod sum. Itaque scio me esse, nec solum scio me esse; sed etiam scio me scire me esse. Igitur et existendo scio, et sciendo existo; quia et existo sciens, et scio existens. Et vidi, Domine, quod haec bona mihi sunt; bona, inquam, et bona valde; quia longe 476 mihi melius est esse et sapere quam non esse nec [Col. 0834A] sapere. Ideoque placet mihi essentia mea, et approbo et amo essentiam et sapientiam meam. Et vidi haec tria esse in me: essentiam, scientiam et amorem. Essentiam primum, et de essentia scientiam; amorem vero nec de sola essentia, quia non solam essentiam amo; nec de sola scientia quia nec eam solam amo; sed de essentia simul et scientia, quia essentiam simul et scientiam amo. Aequaliter itaque de utraque est, quia etiam aequaliter in utraque est. Et miro modo, te illustrante me, o lumen cordis mei. Deus meus deprehendi quamdam trinitatem esse in me: essentiam videlicet, scientiam et amorem: nullumque istorum alterum vidi esse istorum; nec esse scilicet, scire vel amare: nec scire omissum videtur, [Col. 0834B] amare vel esse; nec amare, esse vel scire: quia aliud mihi est esse, aliud scire aliudque amare; cum tamen ego non nisi unus spiritus sim qui existo, scio et amo. Et hoc modo trinitas in me manet et unitas non recedit. Trinitas: essentia, scientia, amor. Essentia, inquam, sciens et amans: scientia amans et existens: amor existens et sciens. Unitas: quia non nisi spiritus sum unus; non nisi una substantia spiritualis. Cumque hoc modo in me trinitas, et unitas sit, sic, te illuminante me, o Domine Deus! in unitate trinitatem discerno; quod in trinitate unitatem non divido.
Et hoc modo video in me imaginem tuam, ad quam fecisti me: et te secundum aliquem modum video in hac imagine. Nondum plene te video in [Col. 0834C] ipsa re, hoc est speculum per quod te video in aenigmate, nondum facie ad faciem (I Cor. XIII, 12) . Speculum quidem per quod te video cor meum est: si tamen sic extersum, tamque clarificatum et purificatum a te fuerit, ut evidens in eo vultus perspici possit. Itaque quandiu sibi vel a dorso vel supra verticem es, in hoc quidem, prout mihi concedere dignaris, te intueor speculo, nondum vero in teipso. A dorso namque et super verticem mihi es; quia et a te aversus, et tibi diversus sum. Tu etenim justus es et ego injustus; et sic sumus aversi. Tu beatus es, ego vero miser, et sic sumus diversi. Igitur aversus sum a te per injustitiam, diversus vero per miseriam. Ibi foedatus sum per culpam, hic [Col. 0834D] afflictus sum per poenam. Itaque quandiu in obsceno et aerumnoso saeculi praesentis degens exsilio, nec ante te ab omni peccato alienus sto per meritum vitae; nec ad te ab omni miseria liberatus ascendo per praemium gloriae: luce gratiae tuae illuminatus videre quidem te possum, sed in speculo meo: nondum in teipso intueri te possum: sed in imagine, nondum in ipsa re. Nunc, inquam, cognosco te; sed ex parte. Cumque venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Igitur aperio speculum hoc et ex parte aliqua video te. Video, inquam, te; qui mihi et a dorso et super verticem es: quem mihi et a dorso primi hominis culpa et supra verticem, quae ex eadem culpa et per eamdem culpam emersit, posuit miseria.
Video itaque, quia es, quia sapis, quia amas, o stabilis essentia! o clara sapientia! o amor dulcissime! o, inquam, essentia sapiens et amans? o sapientia amans, et existens! o amor existens, et sapiens! Et si aliquid istorum prius, et aliquid posterius profero ore, tamen ibi nihil prius, nihilque posterius credo corde. Et tribus admonitus ut aliquid haec tria possent dici, ea personas nominavi, sed quia unum quid, haec tria vidi, easdem tres personas, unam substantiam credere non omisi. Sicque discrevi quae tria erant personaliter, ut eadem tria confiterer unum esse substantialiter. Rursum quia vidi in te, Deo meo trino et uno, uno et [Col. 0835B] trino esse et id quod a nullo, et id quod ab alio; et id quod ab utroque: essentiam videlicet a semetipso, cui idem est esse quod est: sapientiam ab essentia et ab utraque amorem: deprehendi, Domine Deus, gratiae tuae luce illustratus esse te Deum meum gignentem, esse genitum, esse et procedentem: gignentem genitum; genitum a gignente; procedentem nec a solo genito, sed a gignente simul et genito. Et ut sublime et profundum, praeclarum et magnum hoc, quod te mihi irradiante, per fidem concepi in corde, etiam per verbum proferrem ore, a sublimi extasi mentis descendi ad strepitum oris, ubi verbum et incipitur et finitur. Et mutuavi ab usu humano verba quaedam, quia homo sum et humana me necesse est verba formare; [Col. 0835C] et vocavi gignentem Patrem, quia patris est gignere; et genitum vocavi Filium, quia filii est gigni; et 477 deprehendi nec Filio Patrem priorem, nec Patre Filium posteriorem, quia utrumque vidi aeternum; Patrem Filio, et Filium Patri coeternum, quia Pater nullatenus posset esse aeternus Pater, nisi aeternus ejus esset Filius, cujus ab aeterno esset Pater: nec Filius aeternus posset esse Filius, nisi aeternus ejus esset Pater, cujus ab aeterno esset Filius: quia Pater Filii Pater, et Filius Patris est Filius. Cumque utrumque, Patrem videlicet, et Filium scirem esse spiritum, quia uterque Deus est et spiritus est Deus, et utrumque nihilominus scirem esse sanctum, tertiam tamen in Trinitate [Col. 0835D] personam, procedentem scilicet, vocavi specialiter Spiritum sanctum; quia eum utriusque, Patris videlicet et Filii deprehendi in una eademque Deitatis substantia gluten esse firmum, foedus forte, nexum suavem, amorem dulcem, spirantem et manantem ab utroque, aeternum, ab utroque aeterno, Spiritum Patris et Filii: Filii, Patris Filii: Patris, Filii Patris.
Et vidi te esse supra omnia, subtus omnia, intus omnia, extra omnia. Supra omnia, sed non exaltatum; subtus omnia, sed non substratum; intra omnia, sed non inclusum; extra omnia, sed non effusum Hoc enim tibi est esse te supra omnia, omnia [Col. 0836A] a te gubernari et a nulla omnino creatura, quantus es, ex toto posse te comprehendi; quia capere te creatura tua rationalis, quantum per dignationem tuam, ei cognitionem pariter et dilectionem infundis, potest, sed quantus es, omnino non potest: sed tamen non exaltaris, quia quantumcunque caperis in teipso non grandescis: quia te quidem capiens major fieri potest, et quanto magis te per cognitionem et nunc capit, tanto major efficitur; sed tu prorsus major fieri non potes. Et hoc tibi est esse te subtus omnia, omnibus te dare, ut subsistant: quia qui omnibus quae non erant, dedisti ut essent, ipse etiam omnibus quae sunt, das ut maneant. Sed non substerneris: quia in hoc non laboras, nec oneraris, vel fatigaris; qui sicut, [Col. 0836B] quando omnia creasti, non potuisti crescere, ita etsi omnia quae creasti, funditus esse desinerent, non posses in aliquo decrescere; quia nec proficere vales, nec deficere, nec aliquid vel antiquum amittere, vel novum assumere. Hoc etiam tibi, esse te infra omnia, ab omnibus creaturarum naturis, eis a te, a quo creatae sunt, mirabiliter insertis, clamore valido clamitari et quasi voce magna indesinenter praedicari quidem quod sis, sed non includeris; quia nec per eas, nec ab eis definiri potes, quantus sis. Sed et hoc denique tibi est, esse te extra omnia, a nulla prorsus mente posse, quantus es, comprehendi; sed non effunderis, quia tibi soli ex toto totus notus, qui in te stabiliter totus es; nec dispergeris, ut colligaris; nec excluderis, ut intus admittaris. [Col. 0836C] Haec omnia, Domine, a te illustratus, vidi; sed vidi in speculo tuo, non in teipso; in parte, non in plenitudine; in umbra, non in veritate; in figura, non in corpore; in similitudine, non in facie; in fide, non in specie; in imagine, non in ipsa re.
Et qualem te, Domine Deus, in hoc contemplationis genere invenimus? Omnino incomprehensibilem. Quid enim hic inveni, nisi non posse me omnino invenire te? Hic itaque hujus contemplationis meae est fructus; quia jam scio quod nescio; nec solum scio quod nescio; sed scio etiam, et quod scire non possum, et quod non nescire non possum. [Col. 0836D] Et quidem, Domine, non modicum hic profeci, qui jam plene scio non posse me hic non deficere, ubi mihi quidem proficere est, non solum scire me deficere; sed etiam scire me non posse non deficere: ut, si et ignorem, mecum sit ignorantia mea. Nam miro modo etiam te dum non comprehendo, hic te comprehendo; non quia te comprehendo, sed in eo quod te non comprehendo, quia meum [me non?] solum te non comprehendere, sed etiam nequaquam posse me te comprehendere plene video. Tunc enim quodammodo video quam magnus sis, quando plene video non posse me videre quam magnus sis. Unde et admirari compellor, et venerari quod penetrare nequeo vel scrutari, et in haec verba prorumpere: [Col. 0837A] Mirabilis facta est scientia tua ex me; confortata est, et non potero ad eam (Psal. CXXXVIII, 5) . Ecce Domine, te me ducente, ad tuae incomprehensibilitatis agnitionem perveni. Non quia eamdem ac tuam incomprehensibilitatem 478 agnosco; sed quia me esse, non posse agnoscere, plene agnosco. Et quomodo fieri poterit quod ibi furer, ut veniens mihi aliquid mecum deferam? Et quid, Domine, de agnitione tuae deferam incomprehensibilitatis, nisi stuporem admirationis? Stupeo itaque et admiror te; qui quidem valde mirabilis es in his quae fecisti, sed longe mirabilior et, ut ita dicam, mirabilissimus ipse, qui fecisti.
Hujus itaque clarissimi luminis immensitate reverberatus, diverto quidem me ad te; sed in alio quodam contemplationis genere, et qualis sis alibi requiro, quem in temetipso omnino incomprehensibilem invenio. Et invenio certe; quia inter omnes quas condidisti creaturas, de rationali maxima tibi cura est, cui magna quadam tuae gratuitae gratiae praerogativa tuipsius cognitionem dignanter infudisti: quam, dum ad aeternitatem stare voluisti, ad imaginem et similitudinem tuam creasti. Non solum autem; sed mundum omniaque quae in eo sunt, et propter eam condidisti, et eam eis omnibus praefecisti, ut evidenter claresceret quantam, qualemque [Col. 0837C] erga te familiaritatis gratiam invenit, quae ad imaginem, et similitudinem tuam est condita; et omnia propter eam creata, et ei ad serviendum sunt subjecta. Ut enim de creatura interim taceam angelica, sensibili a te isto condito mundo, tam pulchra varietate tamque varia pulchritudine ornato, tam bona jucunditate tamque jucunda bonitate praedito: statim hominem, quem mundi ejusdem dominum et possessorem fore disponebas, ad imaginem et similitudinem tuam fecisti et factum in mundo posuisti: ei et omnia creata mundi ad serviendum subjiciens, et tibi in obedientia mandatorum tuorum servire praecipiens, ut et omnibus jure conditionis dominaretur, et tibi, a quo tam excellenter conditus est, voluntate libera et libertate voluntaria subjiceretur.
[Col. 0837D] Voluisti enim, Domine, ut et homini serviretur et ipse tibi homo serviret. Serviretur ei a mundo et serviret tibi Deo et reflueret totum, non ad totum, sed ad hominis bonum, et quod obsequium accepit, et quod servitium impendit. Tu enim plenus te ipso, qui tibi ex te sufficis, qui tuum bonum tu ipse es, nec augeri potes immensus, nec minui aeternus; qui sicut malis nostris non corrumperis, ita etiam bonorum nostrorum non eges (Psal. XV, 2) . Humana vero natura alieni egebat auxilii: cui nimirum necesse erat et a creatura obsequium accipere, ut conservaret quod mirabile acceperat; et tibi Creatori obedientiam exhibere, ut acquireret quod necdum consummatum habebat. Ecce duplex, [Col. 0838A] Domine, hominis bonum: bonum, inquam, hominis duplex. Unum de subtus sumptum ad necessitatem in tempore; aliud desuper accipiendum ad felicitatem sine fine. Cum igitur omnium et potens Creator, et sapiens dispositor, et benignus reformator sis, de creatura tamen rationali tam excellenter a te condita, maxima et specialis quaedam tibi cura est: ad cujus voluisti refluere bonum, et quod eam fecisti, et quidquid in mundo fecisti, et teipsum qui fecisti; ut habeant et a te excellentiam in creatione, et a creatura fomentum in necessitate, et a te, sed in te, consummationem in felicitate.
[Col. 0838B] Sed non universitati hujus, de qua loquor, creaturae rationalis, confers in finem beatitudinem; cujus videlicet universitati dignitatem contulisti in conditionem. Sed quosdam et angelos et homines per gratiam, mediantibus meritis, evehis ad praemium; quosdam vero per justitiam, exigentibus culpis, demergis ad supplicium. Et heu! creaturae praecellentis et egregiae et poena miserabilis, et miseria poenalis, quod a te, o Domine universorum, et tanta condita est, ut ei ad felicitatem nihil omnino, uti tu, possit sufficere, et talis ut ad omnimodam suae essentiae non valeat exstinctionem venire: nec propter culpae videlicet immanitatem valens conscendere ad beatum esse, nec propter naturae dignitatem [Col. 0838C] permittitur inanescere vel omnino non esse. Vae itaque eis! melius quidem erat eis, si nati 479 non fuissent angeli et homines illi; quia si nati fuissent bestiae, utpote ratione carentibus, sicut eis a te non imputaretur ad bonum quod agerent, ut propter meritum promoverentur ad felicitatem: sic profecto nec ad malum, ut propter peccatum dejicerentur ad damnationem. Nunc vero versa vice excellenter quidem conditi occulte et non injuste, a forti gratiae tuae juvamine relicti, in perseveranti malae voluntatis pravitate, amplectuntur culpam, ut postmodum juste et manifeste a terribili justi judicii tui districtione judicati, aeternam in aeternum subeant poenam.
Quod nimirum ineffabiliter terribile considero; [Col. 0838D] quia eorum et reprobationem coram te, et damnationem ab aeterno stare immobilem non ignoro. Et ideo miserabile heu de eis dico; quia horribile eis vae imminere perpendo. Quibus, ut praedixi, non modicum esset bonum per non esse omnino consumi; dum eis contingit per beatum esse non consummari. In hoc itaque, Domine Deus, in hoc, inquam, contemplationis genere incomprehensibiliter te eis iratum et horribiliter terribilem, et, ut ita dicam, tolerabiliter intolerabilem; quem erga eos tam horrenda saevissimae offensionis indignatione, prout audeo, et hic in te oculos defigere praesumo, cerno immutabiliter ab aeterno commotum; quod eorum in aliquo nec acceptas bona, nec diluis mala; nec illa coram te admittens ad recordationem, ut salventur, [Col. 0839A] nec ista a te removens per oblivionem, ne non condemnentur.
Sed omissis tristibus et tristificantibus his, terribilibus et terrentibus, in alio contemplationis genere me converto, Domine, ad te. Et converto me ad te alium, qui etsi in te, a te alius vel alienus omnino non sis, in hoc tamen contemplationis genere alium te video; quia alia in isto quam in praecedenti contemplationis genere, et longe alia, licet in te non alium, te operari considero. Quaero itaque in hoc contemplationis genere, qualis sis in alia creaturae rationalis parte; parte, inquam, alia et vere alia; [Col. 0839B] quia parte electa, parte a te dilecta, parte spiritualiter tua, sorte et funiculo haereditatis tuae. Et video te, Dominator universitatis, Deus meus, in isto genere contemplationis electis tuis ineffabiliter suavem apparere et dulcem; quos tibi ab aeterno tam tenaci sempiternae electionis diligentis et dilectione eligentis compage unis: ut nullis prorsus eventibus a te in aeternum possint avelli. In quo nimirum contemplationis genere te video ineffabiliter amabilem, suavem et dulcem. Itaque in primo contemplationis genere te video omnino incomprehensibilem; in secundo terribilem; in tertio amabilem. Et primum quidem contemplationis genus contemplantem in speculationis altitudinem erigit; ne in imis per injuriam neglectae cogitationis torpeat. Secundum vero [Col. 0839C] ad sublimia promotum deterret, ne ex indulta magnae gratiae dignatione per superbam oculorum extollentiam se efferat. Tertium vero praedictum contemplatorem per suave confidentiae fomentum demulcet et fovet; ne pro nimio terroris intuitu, qui in praecedenti contemplationis genere cernitur, desperet. Igitur primum in me contemplationis genus mentis oculos per secretorum ostensionem aperit; secundum, per occulti judicii terrorem, elationis in me tumorem deprimit; tertium vero meam, per aeternae electionis confidentiam, pusillanimitatem erigit. Mentis, inquam, meae oculos primum aperit, ne in caecitate remaneam; elationis in me tumorem secundum deprimit, ne me in superbiam exaltem; [Col. 0839D] pusillanimitatem in me tertium erigit, ne de tua, Domine, misericordia desperem.
Tria namque sunt mala, quae reprobos in hac vita obscurant, dejiciunt et suffocant: error scilicet, tumor et horror. Error negligentiae, tumor superbiae, horror diffidentiae: eorum quippe mentes et error excaecat, et tumor inflat, et horror suffocat. Excaecat, ne videant veritatem; inflat, ne apprehendant humilitatem; suffocat, ne quaerant pietatem. Primi sunt negligentes, secundi superbientes, tertii desperantes. Primi dicunt Deo: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus (Job XII, 14) . Quis est [Col. 0840A] omnipotens, ut serviamus 480 ei? Secundi currentes adversus Dominum erecto collo, cohortantur se mutuo, et dicunt: Faciamus turrim, cujus culmen pertingat ad coelos, et celebremus nomen nostrum (Gen. XI, 5) . Qui amant primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et appellari ab hominibus Rabbi (Matth. XXIII, 4) , vocantes nomina sua in terris suis (Psal. XLVIII, 12) . Tertii vero Cain sibi vocem assumunt, et dicunt: Major est iniquitas nostra quam ut veniam mereamur (Gen. IV, 13) . Primum itaque malum est ignorantiae obscuritas, secundum superbiae vanitas, tertium diffidentiae impietas.
[Col. 0840B] Per haec tria mala in te delinquunt, o vera, summa, sempiterna Trinitas, Pater, Fili, Spiritus alme, omnipotens Deus! Nam per superbiam, contra te, se erigunt tumidi, o Pater omnipotens! et in tuam omnipotentiam delinquunt. Per errorem in te offendunt negligentes, o Fili sapiens! et in tuam sapientiam rei sunt. Per desperationem impoenitentiae de te sentiunt, o Spiritus alme, Deus benigne! qui es remissio omnium peccatorum, et in tuam benignitatem verba blasphemiae dicunt: Quod eis non remittetur neque in hoc saeculo, neque in futuro (Matth. XII, 32) . Igitur a te, o Pater! longe eos repellit tumor elationis et tua eos privat sapientia, o Fili! caligo erroris; tuam denique, o Spiritus alme! eos [Col. 0840C] non sinit gustare dulcedinem horror virulentae desperationis. Sed haec tria horribilia et mortifera mala in electis praedictum contemplationis genus omnino evacuant; quia primum illos genus illuminat, secundum humiliat, tertium demulcet. Illuminat, Domine, per contemplationem tuae incomprehensibilitatis, ne per caecitatem ignorantiae errent. Humiliat per districti judicii severitatem, ne per vanitatis inflationem superbiant. Demulcet per suavem ineffabilis bonitatis tuae dulcedinem, ne de sua electione desperent.
Hic, Domine Deus meus, hujus meae prolixae locutionis est fructus: ut possim videlicet evidenter agnoscere quo modo, in triplici hujus contemplationis [Col. 0840D] genere, tua mentem meam et incomprehensibilitas illuminat, et severitas humiliat, et pietas demulcet. Prima mihi caliginem adimit erroris, et claritatem confert sapientiae; secunda putredinem amputat in me tumoris et ad me humiliandum timere me facit immutabile judicium terribilis et occultae tuae justitiae; tertia vero in corde meo horrorem exstinguit desperationis, mihique laetam et laetificantem fiduciae serenitatem infundit. Sic sic electos tuos illuminas, humilias et foves, o Pater! o Fili! o Spiritus alme, omnipotens Deus, ne eos vel caligo caecitatis obscuret, vel tumor vanitatis extollat, vel letale desperationis telum transfodiat. Tu namque, o Pater omnipotens! tuae eorum cordibus potentiae cognitionem, in primo contemplationis genere, [Col. 0841A] infundis; quae nimirum cognitio omnem in eis elationis altitudinem dejicit. Tu vero, o Fili sapiens! eos, in secundo, Sapientiae tuae claritate illustras; qua illustrati, evanescentibus ignorantiae tenebris, verum eorum mens interni luminis jubar percipit. Tu etiam, o Spiritus alme! in tertio hujus de qua jam ista dicta sunt contemplationis genere; [Col. 0842A] tuae ineffabilis bonitatis eis plene notitiam confers; qua fortissime interius roborati, collectis fidei et spei viribus, in tantum incomprehensibilibus tuae charitatis, qua suorum operis multitudinem peccatorum, dulcedinibus innituntur, ut nullis prorsus eventibus a te in aeternum se avellendos arbitrentur.
Admonitio
Quot quantique errores in consignandis rebus hujus Adami a viris doctis admissi fuerint, videsis in eruditi viri Godefridi Ghiselberti, canonici Praemonstratensis apud Furnenses, introductione ad Opera Adami ab se in folio collecta et edita Antuerpiae apud Petrum Bellerum 1659. Ut adeo satis mirari non possimus Casimirum Oudinum, qui in supplem. ad Bellarmini Script. Eccles. pag 472, etiam post procuratam, quam laudat, Ghiselberti editionem scribit Adamum natione Scotum canonicum Regularem floruisse ab anno 1172 et sequentibus usque ad annum 1180, cum Ghiselbertus cap. 14 diserte doceat Adamum, anno circiter 1186 ad infulas demum provectum fuisse, quas, inquit, lustris aliquot tenuisse propensioris est arbitrii. Sed et ipsum Ghiselbertum minus accurate archimonasterium Praemonstratense, in quo ordinem Praemonstratensem primum professus sit, Adamo assignare, non obscure ostendit prologus in librum I. Soliloquii de instructione animae, ubi rogat, ut domini reverendi et Patres charissimi, quibus opusculum suum Adam inscripsit, offerant holocaustum pro filio uteri sui, ne forte peccet. Atqui inscripsit in Adam Dominis suis venerandis et amicis in Christi visceribus dilectis viris, illustri domino Waltbero, priori et universis fratribus in Ecclesia S. Andreae in Scotta Christi servitio mancipatis, erroneique sunt codices Petrensis, Andecensis et Tegernseensis, omnes a trecentis annis exorati, qui pro S. Andreae in Scotia habent S. Andreae in Austria; quid enim haec in Austria ord. S. Aug. ad Traisam amnem canonia ad Adamum Scotum? Igitur ecclesia S. Andreae in Scotia, non Praemonstratensis Adamum Deo et candidissimo illi ordini peperit Sed his missis ipsum elegantissimum, et omnibus religiosis viris utilissimum Adae opusculum, unde primum in lucem exprompserimus, disseramus. Duo id codices nobis suggesserunt, quorum unum Carthusia Gemnicensis retinet; alterum possidet bibliotheca Mellicensis signatum lit. b, num. 23, in 12, ex quo apographum Gemnicensis, studio ven. P. Sebastiani Treger, Carthusiani Gemnicensis, amici et synergae nostri praestantissimi procuratum, pluribus in locis emendavimus, additis etiam a nobis, pro commoditate lectorum capitum lemmatibus. Idem opusculum cum pluribus Adae sermonibus editioni paratum habuisse D. Hermannum a Porta abbatem S. Michaelis Antuerpiensis fidem facit ejusdem quondam ordinis alumnus eruditus Casimirus Oudinus loc. cit. In cod. Tegernseensi supra memorato id tribuitur Adae de Persennia, Male. Nec rectius forte in catalogo mss. codd. Tegernseensium, saeculo XV, conscripto, eidem Adae de Persennia tribuuntur Excerpta de amore, quae putamus mutuata esse ex Adae Praemonstratensis nostri libro De dulcedine Dei, de quo Ghiselberthus Introduct. ad Opera Adae, cap. 10. In pluribus bibliothecis metrica quaedam Summa rerum et sententiarum ritualium, canonicarumque habetur, Coloniae quoque ut auctor est Simlerus, apud Henricum Quentel anno 1502 typis impressa, quae incipit: In summis festis ad missam dicitur una, etc. Ea vulgo dicitur Summula Raymudi ob versus sequentes, qui tam in editione Coloniensi quam in codd. mss., quorum non paucos Mellicensis Bibliotheca conservat, leguntur:
Quaeritur quis hujus metricae Summulae auctor sit. In commentario quodam ab Anonymo in eam Summulam concinnato, quod exstat in Mellicensi cod. chart. fol. L. 7, saeculo XIV, exarato dicitur, hanc metricam Summulam tribui Raymundo, ab aliis alteri, qui noluerit exprimere nomen suum propter arrogantiam evitandam. In cod. Campililiensi saec. XIV, edita dicitur ab Adam de S. Victore. In codice Hippolytano quadringentorum annorum tribuitur Magistro Adam de ordine Minorum. In codice Mellicensi alio in folio, membr., 29, qui certissime saeculo XIV, exaratus est, opusculo haec rubrica praefigitur: Incipit Summa magistri Adae de septem sacramentis. Primo qualiter collectae dicendae sint in missa. In summis, etc. In fine: Explicit Summa Magistri Adae.
Nos in tanta codicum varietate suspicamur hujus metricae Summulae non alium esse auctorem quam mag. Adamum Praemonstratensem, qui commodo clericorum prospecturus ejusmodi canonum et rituum compendium memoriae causa condiderit, antequam in lucem prodiit Summa Raymundi. Sed haec minutiora sunt.
Libri soliloquiorum de instructione animae
[Col. 0843A] PROLOGUS [Col. 0843] Cod. Mellic.: Incipit Soliloquium fratris Adami. . Domnis suis venerandis, et amicis in Christi visceribus dilectis, viris: illustri domino WALTHERO priori et universis fratribus in Ecclesia S. Andreae in Scotia Christi servitio mancipatis frater ADAM Dei et servorum Dei servus inutilis et indignus, in una pace dulciter vivere et ad unum gaudium feliciter pervenire.
Soliloquium De instructione animae intitulatum, quod nuper non quidem ut debui, sed prout in tot tantisque occupationibus potui, edidi, vobis, o viri venerabiles, transmitto. Quod ea quaeso a vobis devotione sit susceptum qua id a me scio destinatum. Non enim illud ideo ad vestram voluit pervenire notitiam, quod id vobis valde utile aestimem; sed ut magnum, quem erga vos habeo in Christo, hac in re [Col. 0843B] affectum demonstrem. Accipite itaque munus illud quidem parvulum, sed non parva dilectione transmissum [ Cod. Gem., sed prona discretione transm.] Et quidquid in eo Sanctitas vestra et minus acute dictatum et minus nitide invenerit prolatum, vel ipsa, si ei vacat, per se emendet, vel mihi emendandum et quomodo sit emendandum, resignet. Valete semper in dominorum domino, o Domini reverendi et Patres charissimi, et diluculo consurgentes offerte holocaustum pro filio uteri vestri ne forte peccet.
Secretis interrogationibus propulsabo animam meam et de suis eam occultis conveniam; ut ignorantem instruam, nutantem stabiliam, confirmem stantem, lapsam erigam et erroneam ad viam veritatis reducam.
Ratio. Dic mihi, o anima mea, quid tibi videtur de isto statu in quo nunc es? quomodo sapit tibi, quomodo placet? [ Cod. Mel., placet tibi?] Scio quidem [Col. 0844A] quia saeculum jam dudum reliquisti, mundi pompis renuntiasti, ad vitam communem venisti, religionis habitum assumpsisti. [ Cod. Gem., suscepisti.] Humilitatis disciplinis in schola Christi associata es, eligens abjecta esse in domo Dei magis quam habitare in tabernaculis peccatorum. Sed volo ut mihi sine confusione aperias quomodo haec tua tibi conversatio placet.
Anima. Sicut illa pristina saecularis conversatio, in qua dudum fui, in cunctis mihi displicuit, unde et ei renuntiavi: sic et ista, in qua nunc sum, jam mihi ex toto non placet, imo displicet in multis. Tot namque tentationes hinc inde me fatigant, tot me hinc inde tribulationes concutiunt, ut vix subsistere queam.
[Col. 0844B] Ratio. Non multum debes mirari quod te multis hinc inde modis tentationes fatigant. Tota namque vita tua super terram tentatio est. Sed omnibus viribus, omnibus quibus vales modis in praelio regis tui infatigabiliter persiste; quia non coronaberis, nisi legitime certaveris.
Anima. Bene quidem dicis; sed speravi, quando saeculo renuntiavi et ad vitam religiosam veni, ad pacem me et quietem debere venisse. Nunc autem vice versa ad magnas tribulationes et angustias me video pervenisse et ad majores miserias quam habui quando in saeculo fui. Et qui idcirco de maris profundo ad portus soliditatem confugi, ut et ventorum violentiam, et fluctuum devitarem saevitiam, nunc [Col. 0844C] magis me sentio et flatibus conquassari, et undis hinc inde impelli in littore quam solebam, quando natabam in mari.
Ratio. Habent quidem tribulationem religiosi sicut et saeculares, sed non bene inter utramque discernis. Certe quando in saeculo carnaliter vivebas, in majore quam nunc es tribulatione eras; sed ideo in minore te tunc fuisse aestimabas, quia eamdem qua tunc miserabiliter vastabaris tribulationem non sentiebas. Eratque tunc status tuus eo magis periculosus [Col. 0845A] quo eum minus periculosum credebas. Quod autem te nunc tentationibus fatigari affirmas, a quibus tunc te quietam et liberam esse [ Cod. Gem. fuisse] sentiebas, mirum tibi videri non debet; quia tunc hosti tuo parum erat necesse te tentare, quam [ id. quoniam] sibi videbat pene sine tentatione velle nonnunquam consentire. Nec sibi opus erat illam cum magno labore urbem oppugnare, quam sine omni oppugnatione cernebat se posse subjugare [ id. cernebat velle subjugari]. Nunc autem, quia ejus a collo tuo jugum excussisti; quia ejus dominio renuntiasti, acriori te quam solebat virulentus hostis tuus persequitur invidia, et eo crudelius lucrum in te quaerit novum quo plenius jus perdidit antiquum. Jam contra te Leviathan suscitasti [ Cod. Mel. concitasti], [Col. 0845B] quae si ei plene obedisses, eum contra te suscitatum non haberes. Non ergo mireris quod tentaris, sed contende ne a tentationibus [ Cod. Mel. tentatione] supereris. Quod si minus per te scis quomodo tentationibus resistere possis, ostende mihi a quibus maxime fatigeris: ut qualiter eis resistere queas meis documentis instruaris.
Unde ergo tentaris? quid cogitas in corde tuo?
Anima. Cogito multitudinem comptarum et pulchrarum mulierum.
[Col. 0845C] Ratio. Quid tibi de eis videtur? Quales eas apud te depingis et quales tibi in cogitatione apparent?
Anima. Valde speciosae, valde suaves et valde dulces.
Ratio. Ad quid speciosae et suaves, et ad quid dulces?
Anima. Speciosae ad videndum, suaves ad amplectendum, et ad osculandum dulces.
Ratio. Qualiter tecum agitur, quando ista cogitas?
Anima. Suspirat mens mea, stimulatur corpus meum, et ad voluptatis expletionem pervenire desiderat cor meum, et caro mea exsultat.
Ratio. Valde plangenda et deflenda est talis exsultatio. Quare non potius cor tuum et caro tua exsultant [Col. 0845D] in Deum vivum? Deberes namque esse non quasi corvus sed quasi columba ad fenestras tuas, ne per eas mors intraret: ut, cum forte vel mentis vel corporis motu ab arca quietis tuae ad mundi hujus diluvium egrederis, ubi cordis tui pedem per amorem figas non invenias. Nunc autem econtrario decor te fallit exterior, et dum temere ad eum intuendum carnis tuae oculum invitat interiorem, etiam aspectum tuum damnabiliter exerceat. Unde fit miserabiliter ut quo vivacius ad videndum quod exterius apparet corporalis in te oculus viget, eo periculosius ad discernendum quod intrinsecus latet intuitus in te spiritualis caliget. Et idcirco ad se desiderandum te trahit quod exterius nitet, quia non intueris quod interius fetet. Nescis quia, quando defigente [Col. 0846A] et voluptuose oculo mulierem intueris [ Col. Mel. quando te def. et vol. oc. mul. intuente, lat.] latrinam depictam tenere quaeris? Cumque tibi illicite placet quod apparet exterius pulchrum, non vides quod latet interius foedum. Et quando mulierem comptam luxuriose amplecti desideras, saccum quoque sericeum stercoribus plenum habere inter brachia optas. Sed cum suavis sit saccus ad tangendum, quod intus continet [ Cod. Mel. intra continetur] fetidum est ad odorandum. Et quidem placere non debet quod exterius fulget; dum sic intra se continet [ id. habet, quod foe.] quod fetet. Quid enim tibi inhonesta est mulier, dum eam inhoneste diligis, corpore quidem pulchra, sed multimodis quae nec nominandae sunt spurcitiis plena, nisi [Col. 0846B] monumentum quoddam et fetidis mortuorum sordibus, et sordidis fetoribus plenum? Quando vero decorem mulieris, os breve, labia mollia, genas rubicundas, faciem suavem, oculos ridentes, blandientes, innuentes, loquentes, offerentes, expetentes, attrahentes, capientes, etc. in ea hujuscemodi osculari cupis cum libidine; quando corpus gracile [ cod. Gem. gratiale] et membra apta et acceptabilia immundo amori admiraris, sepulcrum dealbatum forinsecus, fetentibus mortuorum ossibus intus et saevissimis plenum serpentibus et intuendo desideras, et desiderando intueris. Quid enim tibi inhonesta est mulier, nisi monumentum quoddam sordidis fetoribus plenum? Quid ejus verba mortifera? Quid oculi seducentes? quid tenera membra [Col. 0846C] illicientia et a te illicite concupita sunt, nisi quaedam repentia, mordentia et mordendo perimentia? Ideo cavendum omni modo est ne, dum nimis diligis hoc quod extrinsecus nitidum et speciosum cernis et blandum, et in id damnabiliter corruas quod intrinsecus inquinat et necat. Ad extremum quidem quando carnis tuae cum ea voluptatem explere desideras inhianter et desideranter proponis, mortiferam escam qua hamum occultat esuris. Cumque gustare appetis quod dulcescit, ille qui sub dulcedine latet aculeus tuum lethaliter guttur transfigit. Ecce tales sunt mulieres de quibus cogitas; sic speciosae sunt, sic suaves sunt, sic dulces; quid tibi videtur? nonne tales sunt?
[Col. 0846D] Anima. Prorsus tales.
Ratio. Utique tales sunt et si non in se tamen in te qui illicite concupiscis. Non enim vel eas, si honestae fuerint; vel earum, quam in eis Deus creavit, etiam quamvis ipsae honestae non fuerint, formam vel pulchritudinem reprehendo (sed inordinatam mentis tuae concupiscentiam [ Cod. Gem. complacentiam], qua eas propter suam immundo illiciti desiderii oculo speciem intueris, condemno. Non, inquam, in eis ligni scientiae boni et mali vel decorem vel dulcedinem culpo (sed in te Evae [ cod. Mel. in te eruo asp.] aspectum lascivum et gustum gulosum accuso.
Anima. Bene dicis.
Ratio. Igitur a radice colubri de quo egreditur regulus [Col. 0847A] te observa ne forte semen ejus absorbeat volucrem (Isa. XIV, 29)
Anima. Multoties in Isaia haec verba audivi, sed quomodo intelligenda sint nescio.
Ratio. Coluber est serpens antiquus, radix pestifera ejus suggestio; regulus vero motus animi, semen reguli malus actus; volucris anima quae et puritate levis est et contemplatione sublimis. De radice ergo colubri egreditur regulus et semen ejus adsorbet volucrem; quia et per suggestionem diaboli concutitur animus, et opus illicitum perimit animam: quia peccatum, cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I, 19) . Igitur crebra Scripturarum meditatione, assidua psalmorum ruminatione, pura et humili confessione ab immundis te cogitationibus [Col. 0847B] expurga; membra tua, quae sunt super terram, cum vitiis et concupiscentiis mortifica; ut et Babylonis parvulos tenens ad petram allidas et carnis tuae terat superbiam potus cibique parcitas.
Anima. Multum me tua verba et tristem laetificant, et nesciam erudiunt, et infirmam corroborant. Jam mihi ostendisti, et quando me hoc vitium tentat, non debere me nimis dolere; et spernendo id quod nitet et dulcescit, atque plene intuendo quid sit, et ad quam perditionem trahat, posse me illud per gratiam Dei superare, ut sic testa saniem sciam in ulcere meo radere.
Ratio. Unde adhuc gravaris?
Anima. Libenter tibi debeo omne, quod tolero, ostendere [ cod. Mel. pandere] gravamen, dum tuis documentis tam plenum mihi confertur levamen [ id. tam plene mihi confers levamen].
Ratio. Unde ergo gravaris?
Anima. De capitulo valde gravata sum [ id. gravor].
Ratio. Quid vides in capitulo
Anima. Modicam in circumsedentibus [ id. inter circumsedentes] charitatem et dilectionem, nullam pene in praesidente pietatem et compassionem, magnam [Col. 0847D] vero in me ipsa impatientiam et inquietudinem.
Ratio. Quomodo haec in capitulo vides, omnia enim haec a capitulo aliena esse debent?
Anima. Modica in circumsedentibus charitas est et dilectio; qui ibi de omni quam in me vident negligentia, etiam licet minima et pene nulla sit, undique accusant. Et sicut aliquis saevissimis hostium suorum vallatus hinc inde catervis, a quo se debeat observare ignorat; dum undique insistentes, et iste ei insidias parat a tergo, et ille ei resistit in facie; alius vero a dextris, alius eum etiam ferire a sinistris conatur, sic in capitulo sum. Cumque omnia quae voluerint de me dixerint, inhianter haec praesidens audit et quasi magis mala de me quam bona [Col. 0848A] audire desideret, sic se in auscultando habet ut mihi quodammodo valde laetus videatur, quod aliquam saltem occasionem invenit unde me gravare possit. Tunc verbis eorum amaris, amariora superaddit et definiendo, dividendo culpam exaggerat, et eam tanquam immanem et enormem facit, et quae mihi pro tali culpa injungi poenitentia possit, pene se ignorare asserit. Et in his omnibus nec illorum accusationibus, nec istius increpationibus unum saltem verbum excusatorium mihi licet proferre. Ut autem mihi videtur, nec illi nec iste sic unquam in me saevirent, si me amarent. Cumque diebus singulis hoc modo me tractari video, mirum non est si magnam in me inquietudinem et impatientiam tolero. Unde etiam compellor sic diligere capitulum [Col. 0848B] quasi profundum ergastulum vel ipsum etiam infernum.
Ratio. Credo quod tu quidem magnam impatientiam et inquietudinem toleras, sed quod vel circumsedentes modicam erga te habeant charitatem et dilectionem, vel ipse praesidens pene nullam pietatem et compassionem, omnino non credo. Quod enim te fratres tui de omni quam in te vident nenegligentia proclamant, non alicujus omnino odii, sed magnae dilectionis indicium est. Qui [ cod. Gem. quia] enim te spiritualiter diligunt in Christo, nihil quod vel te spiritualiter laedat, vel Deum offendat in te videre possunt, ut et in Patris vel advocati tui legis Regula, non eos aestimare debes malevolos, [Col. 0848C] quando peccata tua indicant. Magis enim innocentes non sunt, si te, quem indicando corrigere possunt, tacendo perire permittunt. Si enim vulnus habes in corpore quod vis occultari, dum times secari, illud crudeliter habes: sic culpa, cum siletur et misericorditer non indicatur. Igitur misericordes qui indicant: crudeles vero qui celant. Quod autem dicis ipsum praesidentem inhianter audire quae de te dicuntur, non ideo diligenter auscultat, quod vel magis mala de te quam bona, ut tu temere suspicaris, audire desideret; sed ideo diligenter, quae dicuntur auscultat, ut ea plene intelligat. Quomodo enim plene te absolvere poterit, nisi prius evidenter agnoverit quod illud est peccatum quo ligaris. Illi itaque qui te proclamant, amici tui sunt, qui vulnera [Col. 0848D] tua plangunt; iste vero medicus est, qui te curare debet. Sed qualis medicina vulneribus tuis congruat ille nescit, nisi prius agnoverit. Una ergo eademque bona intentione, et illi te proclamant, et iste eorum super te proclamationes auscultat; quia ad hoc et illi dicunt, ut cureris; et ad hoc iste audit, ut sciat quomodo cureris. Non itaque magis mala de te audire desiderat quam bona; sed, si in te mala sunt, magis ea scire exoptat qui tui curam habet quam nescire; et ad hoc scire desiderat, ut ab eis absolvaris. Nec laetus est quod occasionem inveniat unde te gravet, sed omnino tristis. Verumtamen ne Heli culpam incurrat et poenam, magis eligit, licet invitus hoc agat, tibi soli in culpa tua non parcendo et tibi et ipsi in Dei judicio parcere, quam tibi soli [Col. 0849A] in peccato tuo parcendo et tibi et ipsi in divino examine non parcere. Quod vero eum asseris verbis amaris culpam tuam exaggerare, magis suae charitati quam crudelitati, magis tuae liberationi imputare debes quam depressioni. Sciendum namque tibi est, quod non sine magna confutatione [ cod. Mel. magna confortatione] peccati de te rubigo expellitur; nec sine amara potione noxius a mentis stomacho humor ejicitur; nec sine acri dolore ulcus a vulnere abscinditur. Verba namque sapientium quasi stimuli, et quasi clavi in altum defixi (Eccl. XII, 11) ; quia sancti viri culpas delinquentium nesciunt palpare, sed pungere. Et certe gaudens potes illa die a capitulo ire, qua condignam increpationem pro peccato tuo audis; quia per verbum durum quod [Col. 0849B] audis in capitulo, ab illo liberaberis verbo aspero, omnibus aliis asperiore, quod audient illi quibus dicetur: Ite maledicti in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) . Praeterea si doles quod fratrum proclamationibus et Patris increpationibus, nec unum licet tibi verbum excusatorium respondere, memento, quis ille erat qui pro te sicut ovis ad occisionem [cod. Mel. ad occidendum] ductus est, et sicut agnus coram tondente se obmutuit et non aperuit os suum (Isa. LIII, 7) . De quo legis quia, cum accusaretur in multis, nihil respondit. Et quae esset capituli humilitas, si unicuique proclamato se liceret verbis excusare? Vel quae in eo utilitas, dum geminatur culpa quae excusatur? Nonne ad hoc in capitulum [Col. 0849C] venimus ut et nos humiliter accusemus, et ab aliis charitative proclamemur, ut saltem sic a nostris reatibus absolvamur? Illud utique humilitatis est, hoc vero utilitatis. Et quam foedum quamque periculosum est per excusationem in loco humilitatis superbire et in loco confessionis diffiteri, et in loco absolutionis in peccato arctius ligari?
Anima. Omnia quae dicis vera sunt et non est in sermonibus tuis ulla reprehensio. Sed quod de excusatione dicis, ipse quidem qui veraciter et charitative proclamatur, bene debet observare. Sed si is qui malitiose et false, ut nonuunquam evenit, accusatur, semetipsum excusat, nunquid in hoc peccat?
Ratio. Etsi dicimus non magnum esse peccatum [Col. 0849D] quod se excusat justus, dicere tamen possumus non magnum esse meritum quod se non excusat injustus. Potest namque et percipere veniam, et evadere poenam; sed illam ad quam feliciter sublimantur qui se non excusant justi, nec gratiam meretur nec gloriam. Illud itaque bonum, hoc vero melius est. Scis itaque quia tres in die passionis Domini in cruce fuerunt suspensi, videlicet latro blasphemus, latro confitens, et ipse Agnus innocens. Et quid aliud putamus esse capituli rigorem, nisi quamdam crucis passionem? Et in hac passione quidam sunt blasphemantes, quidam confitentes, quidam etiam innocentes. Primi rebelles, secundi poenitentes, tertii humiles. Primi merentur poenam, secundi veniam, tertii gloriam. Primos designat latro blasphemus; [Col. 0850A] secundos latro quidem alius sed confitens, tertios innocens et humilis Jesus. Et cum in una eademque sint passione, primus tamen murmurat et facit quod non debet; secundus orat et facit quod debet; tertius semetipsum pro nobis immolat et facit plus quam debet. Cumque omnes accusentur, primus tamen accusatur juste quia [ cod. Gem. et] suam nequitiam per superbiam defendens ruit in infernum peccati. Secundus vero non injuste, qui et culpam per confessionem agnoscens et in voluntatem necessitatem convertens, per absolutionem praelati reconciliatus et ex latrone martyr effectus, intrat paradisum Ecclesiae. Tertius vero omnino injuste et suam non excusans innocentiam per tacitum bonae conscientiae testimonium, per plenum mundanae [Col. 0850B] gloriae contemptum, per fortem ipsius triumphum, etiam coelum ascendit. Vides ergo quia quantum a passione latronis confitentis passio distat Redemptoris innocentis, tantum ejus qui tam malitiose et false accusatur, ab eo qui charitative et veraciter proclamatur. Et sicut non sunt pares in merito, sic nec aequales erunt in praemio. Quod si se excusat injuste proclamatus, sicut non ruit per peccatum, si tamen ejus excusationem permittit rigor capituli, sic nec ascendit per meritum. Et dum in capitulo innocenter non punitur, in coelo sublimiter non coronabitur.
Anima. Rationabilia quidem videntur quae dicis; sed magnum saepe oritur malum, si se injuste proclamati non excusant. Ipse namque qui eum malitiose [Col. 0850C] et false proclamavit, in peccato suo manebit; et circumsedentes nihilominus in errorem ducentur, qui eum aestimant veraciter et charitative dixisse. Et si lucrum magnum proclamato ejus confert silentium, proclamanti tamen et circumsedentibus non modicum affert damnum; quia et illum ex toto perimit malitia, et istos ex magna parte perimit [ cod. Gem. perurit] ignorantia.
Ratio. Non est contemnenda diligentia tua, si nulla impatientiae vesania et furore provocatus, sed solo salutis eorum desiderio ductus, suam injuste proclamatus innocentiam, ubi et quando, cui et quomodo et quantum debet, et ex toto invitus et sine omni voluntate suum in aliquo accusatorem [Col. 0850D] laedendi, sed ei ex toto remittendo exponit. Nec utilitatem, ut mihi videtur, proximi omittit, nec propriam amittit.
Anima. Placet, quod dicis.
Ratio. Quod autem in fine querelae quae capitulum et ergastulo assimilasti et inferno, bene quidem dixisses, si male non sensisses. Nunc autem bona non approbatur locutio, quam mala corrumpit intentio. Quia cum summa sit benedictio discipulum esse Christi, maledictioni tamen imputavit evangelista, quod illuminato caeco dixerunt Judaei: Tu discipulis illius sis (Joan. VIII, 28) . Nonne Domini quodammodo ergastulum capitulum est, ubi in ejus compedes suum sancti viri pedem inferunt? ubi loris disciplinae spontaneae constringuntur? ubi gaudent [Col. 0851A] sui non esse proximis? Nonne etiam quodammodo quidam infernus est capitulum, ubi sua justi puniunt errata? ubi peccatorum suorum rubiginem igne consumunt poenitentiae, ut sint postmodum alieni ab igne, vel a poena gehennae? Et ergastulum igitur capitulum et infernus est; ergastulum ubi non includuntur latrones, sed exercentur martyres; infernus vero, ubi non demerguntur dammandi, sed expurgantur salvandi.
Anima. Bene dicis
Ratio. Quid ergo adhuc tibi videtur capitulum esse?
Anima. Non amplius horror ergastuli, sed decor est thalami: non introitus inferni, sed janua paradisi et porta coeli.
Ratio. Unde adhuc gravaris?
Anima. De multimodis praeceptis seniorum.
Ratio. Quales tibi videntur esse in praeceptis suis?
Anima. Omnino indiscreti. Imperant quae volunt, non quae debent. Praecipiunt secundum suam voluntatem, non secundum rationem. Et cum ipsi vix extrema quaedam faciant, leges nobis duras et valde difficiles ad libitum suum promulgant, alligantes, ut [Col. 0851C] Dominus dicit (Matth. XXIII, 5, 4) , onera gravia et importabilia, et ponentes in humeros nostros; ipsi autem extremo digito suo nolunt ea movere.
Ratio. Nimis audacter tangis christos Domini; nimis praesumptuose in ejus prophetis malignaris; nimis superbe ponis in coelum os tuum. Et quia nimium de tuo robore confidens, arcam Domini manu contingere [ cod. Mel. attingere.] praesumis, ideo etiam ictu ab eo mortali percuti mereris. Noli igitur seniorum tuorum vitam scrutari; noli eorum actus discutere; noli eorum conversationem licet malam reprehendere. Scito te eorum auditricem, non judicem; et eorum jussis obtemperare per obedientiam, non eorum vitam condemnare [debere.] Nescis quia [Col. 0851D] praecepta eorum praecepta Dei sunt? Nescis quia vice summi pontificis praelati tibi praesunt? Nescis, quia qualescunque ipsi sint, eorum successores sunt quibus dictum est: Qui vos audit, me audit; et qui vos spermit, me spermit? (Luc. X, 16.) Nescis quia non est potestas nisi a Deo? quae autem a Deo sunt, ordinata sunt. Itaque qui resistunt potestati, Dei ordinationi resistunt. Qui autem resistunt (Rom. XIII, 1, 2) , quod sequitur, avertat a te omnipotens Deus.
Anima. Sic utique dicunt, cum eis non paremus, damnationem nos nobis acquisisse, quia in crimen nos asserunt inobedientiae corruisse, peccatum nos mortale commisisse.
Ratio. Verum dicunt: Nonne legisti, quia quasi [Col. 0852A] peccatam ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere? (I Reg. XV, 23.)
Anima. Quis ergo poterit salvari?
Ratio. Qui humiliter et prompte et perseveranter obedit.
Anima. Et quis omnia seniorum suorum et praecepta admittere, et prohibita potest omittere?
Ratio. Quis pro impossibilitate condemnatur? Et tu, quando [ cod. Gem. Tamen et quando] tibi impossibilia a praelato tuo injunguntur, si te relevare noluerit, ut beatus Benedictus dicit, de Deo debes confidere, et quod jubetur cum humilitate et fide aggredi.
Anima. Certe tam multa nos jubent, tam multa prohibent, quod nec numero teneri possunt, nec [Col. 0852B] memorari.
Ratio. Nec aliquem pro oblivione nimis crudelem judico. Et tamen timere potest, si Deum in oblivione praeceptorum praelatorum tuorum oblivisceris, ne forte ab eo oblivioni tradaris.
Anima. Valde durum est, quod dicis, dum sic nos in praeceptorum transgressione plene non excusat vel impossibilitas, vel oblivio.
Ratio. Et quis, quaeso, in transgressione condemnatur nisi propter solum contemptum? Si enim per oblivionem tibi forte, ut senioribus tuis vel in praeceptis vel in prohibitis inobediens sis, peccasti quidem sed venialiter; si tamen reatum tuum quantum debes, agnoscis et humiliter confiteris, et digne pro eo satisfacis, et de caetero te emendare satagis. [Col. 0852C] Quod si per contemptum et superbiam, per inflatiotionem et iram, et per tumorem, et per rebellionem, per elationem et murmurationem, quod absit! abjicis jussa seniorum tuorum, peccatum nimirum admisisti grande nimis, et si in eo perseveraveris, mortale erit et damnabile.
Anima. Durus est hic sermo (Joan. IV, 61) : si haec ita sunt, de maximis haec [ cod. Gem. hoc] praeceptis aestimo debere intelligi.
[Col. 0852D] Ratio. Quae tibi maxima videntur esse praecepta?
Anima. Maximum videtur esse praeceptum, quo nobis jubetur diligere Deum nostrum et caetera in hunc modum. Maximae vero, ut aestimo, prohibitiones sunt, quibus prohibemur adulterari, furari. falsum testimonium dicere, et si quae sunt hujusmodi similia.
Ratio. Sunt quidem maximae istae praeceptiones et prohibitiones; verumtamen non solum in his sed etiam in caeteris quae parva videntur, quae secundum Deum a senioribus promulgantur praeceptis et prohibitis, et oblivio obnoxia est peccato, et contemptus damnationi.
Anima. Non oportet, ut ita sit.
[Col. 0853A] Ratio. Ita est
Anima. Potesne mihi per exemplum ostendere?
Ratio. Possum. Quid primo parenti nostro in paradiso prohibitum est?
Anima. Ne de ligno scientiae boni et mali comederet.
Ratio. Quam grande erat illud prohibitum? Quomodo possumus id dicere grande fuisse, cum protoplasto illi caetera omnia in esum sint ligna concessa et unum solum prohibitum?
Anima. Ergone districtus erat Deus, ut pro modico conditum a se hominem a loco amoenitatis in hoc tenebrosum exsilium ejiceret?
Ratio. Non eum pro modico ejecit.
Anima. Nonne modicum illud erat prohibitum [Col. 0853B] pro quo eum ejecit?
Ratio. Etsi modicum erat quod prohibitum est, non erat tamen modicus, a quo prohibitum est.
Anima. Et quid ad eum ipse a quo prohibitum est?
Ratio. Multum per omnem modum. Primum enim considerare debuit qui esset prohibens, et secundum ipsum suum metiri prohibitum, et quoniam propter ejus magnitudinem magnum etiam esse debuit ejus prohibitum, propter magnam voluntatem prohibentis. Omne namque Dei praeceptum et prohibitum est ea voluntate suscipiendum qua est injunctum. Et ideo pro excellenti et magna voluntate jubentis sic modicum, sicut grande, prohibitum debuit iste primus homo vitare
[Col. 0853C] Anima. Igitur multum ipse primus homo peccavit.
Ratio. Quam horribile et immane commiserit peccatum poena subsequens ostendit.
Anima. Nec tamen, ut tu dicis, tantum damnabile ei erat, quod prohibitum, incurrit quantum quod in hoc prohibentem contempsit.
Ratio. Sic dico.
Anima. Quare ergo non simili modo in eorum nunc praeceptis et prohibitionibus [ cod. Gem. prohibitis] licet minimis, [ cod. Mel. sic minus] qui ejus vicem tenent, contemptum negas esse damnabilem, cum ipso attestante qui haec spernunt, se spernant?
[Col. 0853D] Ratio. Non possum negare. Durum quidem hoc est, sed tamen verum est. Si propheta quondam de Judaea ad regem Jeroboam in Samariam missus non contemptu superbus, non oblivione nescius, sed falsi prophetae mandacio seductus, pro eo quod a Domino, etiam nolendo, in loco comederit prohibito, sed sibi jam, ut aestimabat, concesso, leoni ad devorandum traditus est, quid de te judicas quae seniorum tuorum leges per contemptum transgrederis?
Anima. Super omnia quae dixisti super hac re verba, hoc me exemplum perterret. Nullatenus enim vir Dei in hoc loco ederet, nisi in hoc se Domino obediturum putaret. Hoc namque evidenter ejus [Col. 0854A] verba ostendunt et quae regi, et quae prophetae cum ad prandium invitantibus respondit.
Ratio. Quid itaque in hoc tibi facto innuitur, nisi ut id, quod a praelato tuo propria audis aure prohiberi, nullius postmodum suggestionibus, nisi seniorem tuum id certissime mutasse agnoveris, audeas nullatenus committere.
Anima. Valde in verbis tuis contremisco
Ratio. Quid ergo tibi videtur de praeceptis seniorum tuorum, quae negligenda, quaeve spernenda sint?
Anima. Prorsus nulla. Cogunt siquidem me verba tua seniorum meorum praecepta ac prohibita tam modica quam magna, sic revereri, ac si ea ex ipso ore Dei audivissem.
Ratio. Dic mihi, si adhuc de re aliqua gravaris.
Anima. Adhuc sentio me gravari.
Ratio. Unde ergo gravaris?
Anima. De lege claustri.
Ratio. Qualis tibi videtur lex claustri?
Anima. Valde gravis. Sed quia nullatenus amodo id praesumo indicare vel reprehendere, donec sciam, quid de ea tuo sedeat [ cod. Mel. insideat] arbitrio, licet hanc de qua loquor legem non audeam dicere indiscretam, eam credere non mediocriter sentio duram.
[Col. 0854C] Ratio. In quo eam sentis duram?
Anima. In eo quod nunquam mihi de claustro, quoquam licet sine licentia egredi; nunquam extra claustri ostium pedem ponere; nusquam omnino nisi forte in dormitorio vel oratorio divertere; nulla pene hora etiam per licentiam mihi egressae extra claustrum demorari. sed statim in illud redire. Quam beati mihi videntur fratres qui obedientiarum suarum occasione foras saepe exeunt! Multum enim eos iste egressus et renovat et reficit; quia in eis et allevat [ cod. Gem. alienat] fastidium et parit [ id. parat] oblectamentum.
Ratio. Adhuc carnalis es; adhuc gemis sub servitute et pondere legis; necdum gaudes in libertate [Col. 0854D] et lenitate gratia suavi et non dura; nec gravis est lex claustri ei duntaxat, qui eam tenere agnovit. In claustro enim rimaris profunditates expositionum, narrationes exemplorum legis, dulcem ruminas cibum psalmorum. Quod autem dicis eos beatos qui foras saepe egrediuntur, nunquam eos sic beatificares, si quot labores in corpore, quot in anima sustinent dispendia perfecte scires. Quoties ipsi foris jejunant et esuriunt, quando tu domi comedis et satiaris! quoties algent, et tu nullum frigus times! quoties vigilant, et tu suaviter dormis? quoties foris sunt fessi, et tu domi tranquille requiescis! quoties tempestates et nives et imbres et ventos et caeteros in hunc modum labores sustinent, a quibus tu omnino aliena es! Et super [ cod. Gem. Et similiter] [Col. 0855A] haec omnia quanta eos putamus sustinere dispendia! O quoties in cogitatione, locutione et opere, in visu et auditu et caeteris membrorum suorum motibus delictum incurrunt, a quo tu in claustro libera es?
Anima. Haec omnia ita se habent, ut tu dicis.
Ratio. Quid ergo tibi adhuc videtur de lege claustri?
Anima. Lex quidem sancta est, utilis et bona animae et corpori salutifera utriusque in se continens sanitatem.
[Col. 0855B] Ratio. Unde te sentis modo gravari?
Anima. De modo psallendi et cantus in choro.
Ratio. Quomodo a te in choro celebratur divinum officium?
Anima. Nimis tractim, nimis morose; et illo denique modo qui mihi valde onerosus et taediosus est.
Ratio. Nescis, o anima mea, quia inter omnia, de quibus te intromittis sanctae religionis exercitia, hoc [ cod. Gem. hoc speciale] specialiter opus Dei est. Hic namque Deo sisteris, hic ei praesentaris, hic etiam cum eo loqueris. O quam sancte, quam devote, quam etiam in omnibus irreprehensibiliter motibus te habere deberes, quando coram Deo [ id cod. Gem. coram eo] stas? Quam sapienter nihilominus illa quibus eum alloquaris, verba et corde meditari, et ore [Col. 0855C] te deceret [ id. decet] proferre. Heu! heu! quoties eum corde absente, solo ore oramus, et magna voce clamantes, et tamen ejus auribus muti sumus. Timere possumus valde ne de nobis conqueratur et dicatur: Populus hic me labiis honorat; cor autem eorum longe est a me (Isa. XXIX, 15; Matth. XV, 8) . Memento quid tibi de orationis diligentia beatus dicat Augustinus: Psalmis, inquit, et hymnis cum oratis Deum, hoc versetur in corde, quod profertur in ore.
Anima. Bene mones et dicis.
Ratio. Quid ergo adhuc te gravat?
Anima. Opus manuum non mediocriter me gravat.
Ratio. Quid tibi videtur de opere manuum?
Anima. Non mihi videtur ad ordinatos, et maxime ad litteratos pertinere. Nunquid enim rustici sunt, ut operibus forinsecis, operibus vilibus et servilibus debeant exerceri?
Ratio. Nunquam haec diceres, si quam conveniens, quam utile sit viris religiosis opus manuum agnosceres. Multum namque eos consolatur exercitium corporale et renovat, multum fovet et reficit; quia eis pariter et aufert defectum et confert profectum, non solum ad ministrationem corporis, sed etiam ad instructionem mentis. Otiositas quippe inimica [Col. 0856A] est animae et ideo necesse est, prout tempus aut necessitas postulat, quod tibi injunctum fuerit operis, facias, ne forte si diabolus inveniet otiosam, in suo reddat te opere occupatam. Abscide ergo a te anima mea Sabbata illicita, ne ea hostes tui derideant. Et ideo solent multum viri sancti opus manuum diligere; quia nimirum per illud geminum acquirunt profectum, dum per illud et corporalis vitae necessitati, et spirituali consulunt puritati.
Anima. Non habeo jam aliquid quo contradicam tibi? evidenter namque video quod multum decet et convenit. Multum viris religiosis prodest et convenit ut nonnunquam in opere corporali pro tempore et necessitate exerceantur.
Ratio. Estne adhuc aliquid quod te gravat?
Anima. Est plane.
Ratio. Et quid est illud?
Anima. Gravat me multum quod a quibusdam cibis abstineo.
Ratio. In hoc gravamine statim tibi poterit conferri levamen. Non enim, ut aestimo, volunt praelati tui ut te nimium per jejunium et abstinentiae rigorem attenues.
Anima. Non de nimio jejunio conqueror.
Ratio. Unde tunc?
Anima. Quia non de omnibus generibus ciborum [Col. 0856C] mihi sumere licet, quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione.
Ratio. A quo genere ciborum [ cod. Gem. cibi.] abstines?
Anima. A carnibus.
Ratio. De re parva gravaris. Ad quid, quaeso te, saeculo renuntiasti et ad humilitatis habitum venisti? Nonne ut cum caeterarum exercitio virtutum, etiam carnem tuam, ut legis in Regula tua, domes in abstinentia escae et potus, quantum valetudo [ id. vita] permittit. Durumne tibi videtur et grave quod, quandiu nulla debilitatis aegritudine opprimeris, esus tibi carnium subtrahatur, dum omnium tibi aliorum ciborum genus conceditur? Quare vile mihi [Col. 0856D] videtur et turpe quod illi qui et religionis habitu induti, et nulla prorsus debilitate infirmati sunt, nimiam tamen in praeparandis et multiplicandis, in variandis [ cod. Mel. mult. in saliendis et cond.], et condiendis ferculis curam impendunt: et ad instar infirmantium vel etiam, quod majus est dedecus, ad similitudinem mulierum praegnantium, nihil nisi sapidum quid in cibum sumere possunt? Mirum mihi videtur quod non erubescant vili habitu induti, quod non nisi delicatis velint vesci. Quia si Deus eorum, quod absit! venter est (Phil. III, 19) , sub habitu tam vili pretiosus Deus non debet contegi [ cod. Mel. vesci, quia Deus eorum forte, quod absit! venter est. Sub habitu vero tam vili pretiosus Deus non deberet contegi], (Num. XI, 4, 5) . Sed ut, [Col. 0857A] o anima mea, memento quia adhuc hodie princeps cocorum destruit muros Jerusalem. Econtra qui contra Moysen murmurantes Aegyptiorum desiderabant cibos, concupiscentiae cooperuerunt sepulcra. Quare, inquiunt, eduxisti nos de terra Aegypti, ubi sedebamus super panes in saturitate? Et alibi: quis dabit nobis ad vescendum carnes? recordamur piscium, quos comedebamus in Aegypto gratis: in mentem nobis veniunt cucumores et pepones, porrique et cepe, et allia. Anima nostra arida est; nihil aliud respiciunt oculi nostri, nisi manna. O quot hodie extrinsecus religiosi apparent, quibus haec vox juxta litteram etiam congruit! Sed timere possunt ne id spiritualiter patiantur, quod illi corporaliter perpessi sunt.
[Col. 0857B] Anima. Placet multum quod dicis.
Ratio. Si adhuc aliquid gravat te, innotesce.
Anima. Gravare me multum solent vigiliae.
Ratio. Valde mollis et tenera, et libera es, quae nihil pati potes; imo potes [ cod. Mel. posses], sed non vis. Et certe vigilias non debes parum diligere, quae te ad spiritualia meditanda elevant et levem reddunt et habilem. Et certe si horas dormitionis constitutas conserves, non habebis, quod de vigiliis juste conqueri possis; quia sufficere tibi debent horae [Col. 0857C] dormitionis constitutae.
Anima. Ita est.
Ratio. Sed vide ne adhuc aliquid sit unde gravaris. Quid vides?
Anima. Video obedientiarios nostros.
Ratio. Quid tibi de eis videtur? Nunquid etiam statum eorum affectas? Nunquid et eorum occupationibus implicari desideras?
Anima. Ex occasione obedientiarum suarum multa habent oblectamenta, multa solatia multaque relevamina [ cod. Gem. levamina], quae ego claustralis habere non possum.
Ratio. Si eorum gravamina pensas, eorum nimirum relevamina [ibid., levamina] non affectabis [Col. 0857D] [ib., effectas] . O quot labores et afflictiones in corpore, curas et sollicitudines et perturbationes et angustias abbas et priores tui, sacrista et cellerarii et caeteri officiarii perferunt in mente, a quibus omnibus tu libera et aliena es? Ipsi namque omnes servi tui sunt, tu vero eorum dominaris. Ipsi ministrant, tu vero ministraris. Non habes necesse de cibis et vestibus, nec quae aranda, quae seminanda, vel quae plantanda, quae colligenda, quae aedificanda et quae agenda, quomodo quae adsunt expendenda, vel quae desunt acquirenda sint, esse sollicita; quia haec et caetera omnia necessaria ipsi tibi procurant. Vide ergo utrum eorum statum, quantum ad te duntaxat pertinet, debeas desiderare, quae tantum distas ab eis, manens in claustro, quantum [Col. 0858A] et a famulis dominus in domo et ab ancillis domina in thalamo.
Anima. Bene haec omnia a te dicta sunt.
Ratio. Etsi bene dico, non tamen haec ita dico, quin patiaris jugum occupationis tibi imponi, quando ob domus tuae necessitatem tuus id tibi praelatus imponere decreverit. Statum namque tuum etsi laudo, illorum nimirum non reprehendo; quia sic Mariae pars asseritur optima, ut tamen Marthae non negetur bona. Et licet proprium officium sit Mariae in domo sedere, tamen ad praelati sui praeceptum aliquando egreditur, si tamen ei dicitur: Magister adest, et vocat te (Joan. XI, 28) .
Anima. Unum adhuc est quod me multum gravat.
Ratio. Quod est illud? [ Cod. Gem. Quid est id?]
Anima. Continuum quod teneo silentium.
Ratio. O quam necessarium est cunctis, qui Deo in religione placere contendunt, ut disciplinae silentii studeant. Ut enim Isaias ait: Cultus [cod. Mel. custos] justitiae silentium est et pax et securitas (Isa. XXXII, 17) . Totius namque religionis clavis et murus quodammodo et custodia est silentium, sine quo religio non potest esse munita, sine quo viri religiosi nec justitiam colere, nec pacem tenere, nec securitatem possunt habere. Namque, sicut in libro [Col. 0858C] Numeri legitur, vas, quod non habuerit cooperculum, vel ligaturam desuper, immundum erit (Num. XIX, 15) . Quomodo hoc intelligendum putas? Tu es hoc vas. Operculum, quod huic vasi imponitur, est clausura silentii: qua clausura si carueris, sicut vas apertum in quod omnis spurcitia cadit, immunda eris. Multum in Scriptura ubique laudatur clausura silentii. Ideo et tu dilige silentium, quia cum de omni verbo otioso (Matth. XII, 36) , ut Dominus dicit in ultimo judicio reddenda sit ratio, eo minus tunc a te de locutione ratio exigetur, quo nunc studiosius et libentius silentium tenueris. Ideo viri sancti, ut longe esse possint a verbis malis, obmutescunt nonnumquam et silent a bonis. Quia ut beatus Ambrosius, [Col. 0858D] cito lutum colligit amnis exundans. Unde et praemisit: plures loquendo peccare vidi, vix tacendo quemquam.
Anima. Fateor, bene et congrue omnia dixisti. Jam multum per documenta tua, quae indocta eram, erudita sum; quae nescia eram, instructa sum; quae desolata eram, consolata sum; quae turbata eram, sedata sum; quae ponderosa eram, alleviata sum; quae tristis eram, laeta sum; quae pusillanimis eram, laetata sum et exhilarata. Jam vivo, quae prius quodammodo moriebar; jam curro et volo, quae prius vix repere poteram vel ire; quae prius odio habui jam diligo; et quae prius tangere prae angustia nolebat anima mea, nunc cibi mei sunt. Jam scio quomodo carnis meae tentationibus per gratiam Dei [Col. 0859A] debeo resistere. Jam rigorem capituli diligo. Jam seniorum praecepta libenter et obedienter amplector. Jam mihi sapit lex claustri. Jam longa psalmodia non displicet. Jam opus manuum approbo. Parcimoniae [Col. 0860A] studium laudo. Jam vigilias non respuo. Jam magis Jacob simplicitatem quam Esau venationem amo. Jam clausuram silentii, sicut ipsam salutis causam et vitae portam, honoro.
Ratio. Quaeso te, o anima mea, vide vocationem [Col. 0859B] tuam; totis viribus insiste; omni studio insta; omnibus modis conare: ut in vita et conversatione tua appareat pura intentio, Dei solius intuitu et non mercedis desiderio. Solius Dei intuitu saeculum reliquisti et humilitatis habitum assumpsisti. Imprimis ante omnia et super omnia, quaecunque tibi seniores secundum Deum vel praeceperint vel prohibuerint [ cod. Mel. Seniores rationabiliter vel praecipiunt vel prohibent, tam, etc.], tam obedienter tam hilariter, tam perseveranter accipe, amplectere et venerare ac si de coelis ipsius Dei ore praecepta essent vel prohibita. Fratribus vero tuis et sociis et verae fraternitatis affectum et moribus quibus potueris et tibi licuerit sanctae utilitatis impende obsequium; ut semper et ubique in Deo proximis et in [Col. 0859C] proximis placeas Deo; hoc modo professionem tuam implebis: hoc modo vota tua Domino reddes, quae distinxerunt labia tua.
Anima. Quia modo se occasio intulit, vellem libenter ut mihi professionis ordinem sigillatim et aperte exponeres; ut tandem scias quid sciam, quid debeam? [ f ut tandem sciam quid debeam.]
Ratio. Dic mihi, quae in professione tua verba continentur, ut ea tibi consequenter exponam.
Anima. Professionis meae verba haec sunt: Ego frater N. offero et trado me ipsum Ecclesiae Dei, et promitto conversionem morum meorum, et stabilitatem in hoc loco [cod. Gem. in loco] secundum Evangelium Christi et apostolicam institutionem et secundum [Col. 0859D] canonicam regulam beati Augustini. Promitto etiam obedientiam usque ad mortem in Christo Domino N. praedictae Ecclesiae Patri et successoribus ejus, quos sanior congregationis pars canonice elegerit. Ecce haec sunt quae promisi.
Ratio. Vere multa sunt, quae debes, quia multa sunt quae promisisti. In eo quod temetipsam Ecclesiae Dei tradidisti in omni quod es, in omni quod scis et in omni quod potes, eidem te Ecclesiae ad omnem utilitatem, ad omnem fidelitatem debitricem te agnosce. Hoc est enim Ecclesiae Dei tradere te ipsam, non solum quidquid boni habes, sed etiam quidquid boni es, quidquid boni scis, quidquid boni potes eidem Ecclesiae impendere. Nam in quantum [Col. 0860A] ei ad necessitatem suam tuum vel esse vel scire vel posse adimis, in tantum ei temetipsam tollis. Ideo discurre, festina utiliter et fideliter quodcunque potest manus tua instanter operare, quia alligata es verbis oris tui.
[Col. 0860B] Anima. Et si nihil aliud promisissem, hoc solum multum esset.
Ratio. Prosequamur caetera.
Anima. Placet mihi ut et caetera prosequaris et displicet. Placet mihi quippe audire quod debeo; sed responsum displicet, dum quod debeo reddere non video.
Ratio. Et promitto, inquis, conversionem morum meorum.
Anima. Quid est hoc?
[Col. 0860C] Ratio. Promisisti conversionem morum tuorum: ut si prius inquinata eras, amodo sis casta et munda; et si prius superba et invida, modo humilis et benigna; si prius tumida et iracunda, modo mitis et mansueta; si prius denique nullis virtutibus ornata sed cunctis vitiis fuisti implicata, amodo quantum potes nullis vitiis sis onerata, sed cunctis virtutibus repleta. Hoc vovisti, quando conversionem morum tuorum promisisti.
Anima. Cum me contingit audire me promisisse quod me video non implere, flere magis libet quam aliquid dicere.
Ratio. Et stabilitatem, inquis, in loco.
Anima. Et hoc fateor, promisi, sed quandiu quaeso, [Col. 0860D] huic tenebor obnoxia sponsioni? [Col. 0859] Sequentia usque ad Scio quidem, desunt in cod. Mel. Nunquid alicujus non poterit praefigi temporis meta sponsioni? Haec sunt, nec illa, qua novi conversionem morum meorum. Scio quidem, quod nunquam licite potero pervertere mores meos. Sed nunquid non potero ante vitae meae finem domum, in qua nunc sum, deserere et [ad] aliam transmigrare?
Ratio Et quare hoc quaeris?
Anima. Quotidie namque innumeros video non solum in alio loco, sed etiam in alio esse ordine quam in quo professionem suam fecerunt. Unde apparet quod licite potest locus professionis deseri et alius expeti. Quia si hoc licite fieri non posset, nec [Col. 0861A] isti profecti de loco suo et ordine egrederentur, nec ab aliis alibi susciperentur.
Ratio. Nimis praeceps es. Tu ipsa interrogas, tu et ipsa respondes. Et cum eadem ipsa tui ipsius et discipula sis et magistra, non plus novit tua magistra quam discipula, non plus quae respondes quam quae interrogas. Sed sine me et indicabo tibi utrum domum tuam, in qua professione firmata es, deserere liceat, an non; et si non licet, quare non licet; si vero licet, quomodo licet.
Anima. Non ideo sententiam meam protuli, ut aliquid faciam praejudicio tuo. Nam quidquid ego diffinio, hoc solum quod tu dicis ratum erit.
Ratio. Vovisti stabilitatem in domo tua? Meo quidem consilio, quantum ad te pertinet, eam ante [Col. 0861B] vitae tuae terminum non dimittas.
Anima. Quid si majoris perfectionis et rigidioris ordinis desiderio accensa vitam meam emendare et conversationem meam augere voluero: numquid ad alias, ut id faciam, transmigrare non consulis?
Ratio. Certe non consulo.
Anima. Quare?
Ratio. Primum, quia suspectam habeo infirmitatem tuam, ut quae non potes sufferre ordinem istum, consequens est, quod nec sufferre potes rigidiorem. Secundo, quia timeo ne per discessum tuum eis qui post discessum tuum remanent aliquod damnum inferatur vel scandalum.
[Col. 0861C] Anima. Et quomodo hoc esse potest? [ cod. Gem. Et quare hoc esset?
Ratio. Nonne una es de decem virginibus, quae accipientes lampades suas, exierunt obviam sponso et sponsae? (Matth. XXV, I.)
Anima. Una quidem de quinque prudentibus esse desidero.
Ratio. Aut prudens es aut fatua?
Anima. Sum utique.
Ratio. Sed si fatua es, non consulo ut quoquam discedas, ne forte fatuus sit fatue egressus. Si autem prudens es, etiam tunc nihilominus consulo ut remaneas; ut matri quae te concepit et portavit, domui videlicet tuae, prae cunctis aliis tua prudentia succurrat. Quae namque alia domus tua si quam habes, [Col. 0861D] prudentia dignior est uti, quam mater quae te genuit, quae te fovit, quae ad perfectionem tuam aetatem provexit, quae te ad hanc quam nunc habes prudentiam perduxit? Sive ergo fatua virgo sive prudens sis, non consulo ut quoquam discedas. Quia si fatua es, indiges domo tua; si vero prudens, domus tua indiget te.
Anima. Quid, si et praelatorum et fratrum meorum tam contrarii mihi mores sint, ut cum pace in domo mea remanere non possim, nonne igitur mihi melius alias est ubi cum dilectione et amore sim [ cod. Mel. et amore possim migrare, quam cum odio, etc.] migrare, quam in odio et rancore remanere?
Ratio. Nescio quomodo tibi de his duobus malis [Col. 0862A] respondere et satisfacere possim, quod eorum sit melius, cum neutrum eorum sit bonum. Quaeris certe an melius tibi sit incendio perire, an praecipitio. Etenim ureris, si cum odio remanes; et praecipitaris, si sine licentia recedis. Et quod istorum est bonum, uri videlicet an praecipitari?
Anima. Neutrum, utrumque enim malum est. Sed quodnam, quaeso, istorum minus malum est?
Ratio. Quod istorum desideras magis, ut tibi videlicet ostendam quomodo aegrotes et non moriaris, an quomodo ita plene cureris, ut amplius non infirmeris?
Anima. Sicut de duobus malis magis eligo morbum quam mortem, sic de uno [ cod. Gem. uno bono malo ad, etc.] malo ad aliud magis eligo curari quam [Col. 0862B] aegrotare.
Ratio. Vis itaque, ut tibi ostendam quomodo potes reprobare malum et eligere bonum? qualiter videlicet te possis habere ut necesse tibi non sit, ad declinandum quod est pessimum, facere quod minus est malum, sed quod plene [ cod. Mel. quod prorsus est etc.] est bonum?
Anima. Volo atque inhianter desidero?
Ratio. Si fratrum et praelatorum tuorum contrarii tibi mores fuerint, bonis tuis moribus pravos eorum mores emendare stude. Noli temetipsam defendere, sed da locum irae; et si ipsi contra te fuerint, noli vinci a malo sed vince in bono malum. Hic apparebit prudentia tua, si virgo prudens es; si eorum tumorem vincis humilitate et iracundiam mansuetudine, [Col. 0862C] et aemulationem benignitate, et turbationem lenitate, et odium charitate. Coram eis humiliter prosternere, pare eis, obsequere et omnibus quibus potueris modis eorum conare vincere in bono malum.
Anima. Quid si tales fuerint, si tantum scilicet erga me in sua malitia fuerint indurati, ut nullo prorsus modo valeam eos corrigere?
Ratio. Si tales fuerint, nec adhuc consulo ut discedas; non consulo ut, quia illis non potest prodesse, noceas tibi.
Anima. Imo noxium est mihi remanere
Ratio. In quo tibi noxium est si remanes, ad quod peccatum te invitam trahunt?
[Col. 0862D] Anima. Ad nullum.
Ratio. In quo ergo noxium est tibi cum eis remanere?
Anima. In eo quod me ad iracundiam provocent et murmur et cum odio me vivere cogunt.
Ratio. Quare odis eos?
Anima. Quia odio habent
Ratio. Si ergo odio te habent, bene debes eos odire. Nonne ex ore Salvatoris tui audisti: Diligite inimicos vestros; benefacite his qui oderunt vos?
Anima. Visne ergo ut remaneam cum odio?
Ratio. Nequaquam, sed cum dilectione. Volo enim ut habites cum eis ut Abel cum Cain et Isaac cum Ismael, et Jacob cum Esau. Eorum namque tibi prodesse poterit malitia, si tibi non defuerit patientia. [Col. 0863A] Si autem tales ipsi fuerint ut te ad peccatum pertrahant, consulo ut alibi, ubi Deo placere possis, discedas.
Anima. Non alio modo possum licite discedere?
Ratio. Poteris quidem licite discedere, si per licentiam praelati tui ad aliquam Ecclesiam regulariter electa fueris, vel aliquid forte hujusmodi evenerit, per quod licite egredi possis. Igitur ut breviter omnia quae prolixe dicta sunt concludam, quidquid alii dicant, meum quidem consilium est ut nulla prorsus occasione vel causa, contradicente et prohibente praelato, a domo tua discedas, exceptis duntaxat his causis quas enumeravi.
Anima. Prosequere modo caetera.
Ratio. Qualiter modo vel temetipsam Ecclesiae [Col. 0863B] Dei tradidisti, vel morum conversionem, vel in loco promisisti stabilitatem aperte ostendis, et in sequentibus addis: secundum Evangelium Christi et apostolicam institutionem, et secundum canonicam Regulam beati Augustini. Quia enim sanctitatis perfectionem cum cordis unitate sine omni proprietate, de quibus nimirum beati Augustini tractat Regula, et Ecclesiae dicitur, tradidisti, et conversionem morum tuorum, et in loco stabilitatem vovisti; haec etiam secundum Evangelium Christi et apostolicam institutionem et secundum canonicam Regulam beati Augustini bene fecisti. In Evangelio namque est omnis sanctitatis perfectio: in apostolica vero institutione est et unitas cordium et communio possessionum: quia, ut in eorum Actibus legitur, [Col. 0863C] multitudo credentium erat cor unum, et anima una (Act. IV, 32) . Ecce unitas animorum! Nec quisquam eorum, quae possidebat suum aliquod dicebat esse, sed erant illis omnia communia. Ecce communio possessionum! Et de his maxime beati Augustini tractat Regula. Unde in ejus exordio ita dicit: Haec sunt, quae observetis in monasterio praecipimus constituti. [cod. Mel. constitutis.] Primum quidem propterea [ib. propter quod] in unum estis congregati, ut unanimes habitetis in domo et sit vobis cor unum et anima una in Deo, et non dicatis aliquid proprium, sed sint vobis omnia communia et distribuatur unicuique vestrum a praelato [cod. Mel. praeposito] vestro victus et tegumentum.
Anima. Nunquid grave peccatum est, si aliquam proprietatem habemus?
Ratio. De hoc peccato cur me interrogas, o anima mea, an grave sit? Quomodo enim peccatum grave non est proprium quid habere, cum tibi prohibeat beatus benedictus [Col. 0863D] Reg. S. Bened. c. 33. proprium etiam aliquid dicere? Estne grave peccatum furtum, mendacium, sacrilegium, apostasia? Certe qui peculiaritati student, [Col. 0864A] fures sunt et mendaces, sacrilegi quoque sunt et apostatae. Jam namque ad vomitum redierunt [ Cod. Gem. redeunt]; quia res quibus jam renuntiarant iterum possidere nituntur. Vide ergo, o anima mea, ne sine scitu [ibid. agnitione] et licentia Patris tui aliquid habeas, ne Ananiae et Saphirae in crimine socia fias, quorum certe quam gravis exstiterit culpa, subsequens innotuit poena.
Anima. Si verba tua vera sunt, non omnes sunt Religiosi qui sunt habitu religionis induti
Ratio. Verum dicis. Nam non miratur Beemoth, quod jam fluvium absorbuit; insuper habet fiduciam, quod Jordanis influat in os ejus (Job XL, 18) .
Anima. In magno periculo sumus.
Ratio. Et quia in his omnibus tuo debes praelato [Col. 0864B] obedire, ideo addis: Promitto etiam obedientiam praefatae Ecclesiae Patri. Quomodo tuo debeas obedire praelato, satis tibi superius ostensum est. Et quia nullam in his quae contra Deum sunt, praelato tuo obedientiam debes, ideo adjungis: in Christo. Semper enim praelatis obediendum est, cum [ Cod. Gem. sed cum] contraria Deo non jubent. Quod si, quod absit! contraria jusserint Deo, in Petri sententia indubitanter assero standum: Quia oportet Deo obedire magis quam hominibus. Quia vero, quamdiu vivis, ab obedientiae jugo non debes absolvi, et in sacrificio tuo caudam hostiae non oblivisci, ideo dicis: usque ad mortem. Tunica namque talari inter fratres debes indui et in sacrificio tuo caudam hostiae non oblivisci: Quoniam qui perseveraverit [Col. 0864C] usque in finem, hic salvus erit. Rursum quia potest ipse cui obedientiam promisisti ante te ab hac vita discedere, ne forte ipso defuncto a vinculo subjectionis te aestimes absolutum, ideo in fine dicis: et successoribus ejus quos sanior pars congregationis canonice elegerit.
Anima. Cum contingit electionem celebrari, quaenam aestimanda est sanior esse pars congregationis.
Ratio. Non aestimo semper partem numerosiorem esse saniorem, sed illam potius quam etsi paucitas reddit modicam, cognitio tamen veritatis, et amor virtutis, et rectitudo intentionis reddit sanam. Haec namque spiritualis et vera cordis sanitas [Col. 0864D] est cognoscere verum et bonum eligere, et in utroque soli Deo vello placere. Talibus namque electio committenda est, talium etiam electio approbanda, confirmanda et rata habenda est, qui sciunt, qui secundum Deum eligendus sit et eumdem eligunt, et solius Dei causa id agunt [ cod. Gem. agitur]. Hi autem quibus in electione et caecitas agnitionem tollit veritatis, et cupiditas amorem aufert virtutis, et vanitas rectitudinem adimit intentionis, licet multitudo eis conferat numerositatem, tamen mihi veram non videntur habere sanitatem. Unde etiam monachorum Pater beatus Benedictus de electione ita scribit [Col. 0864D] Ibid. c. 64. : In abbatis, inquit, ordinatione, semper consideretur ratio. ut hic constituatur, [Col. 0865A] quem sibi omnis concors, congregatio [cod. Gem. cohors congregationis] secundum timorem Dei, sive etiam pars, quamvis sit parva [id. quamvis modica] congregationis saniori consilio elegerit.
Anima. Vera videntur esse quae dicis.
Ratio. Ecce tibi, o anima mea, professionis tuae verba exposui sigillatim? Ecce tibi ostendi, quae promisisti? Utrum vero ea fideliter reddas, tu videris.
Anima. Video certe me quotidie infringere [ cod. Gem. frangere] vota mea; et quid mihi consulis [Col. 0865B] facere?
Ratio. Culpam tuam plene agnoscere, humiliter deflere, pure confiteri, digne pro ea satisfacere, et de caetero cessare.
Anima. Bene dicis. Sed cui debeo confiteri peccata mea?
Ratio. Cui, nisi praelato tuo
Anima. Si me contigerit aliquod magnum commisisse et praelato meo timeo vel erubesco vel etiam nolo revelare, nonne illud alteri possum confiteri, et per eum absolvi?
Ratio. Non aestimo quod ista confessio ex toto Deo placeat, vel ista absolutio tibi sufficiat.
Anima. Quid ergo faciam? si magna vulnera [Col. 0865C] mea ei ostendam, timeo ne me et magis de caetero habeat vilem et minus sibi familiarem. Et quomodo ei enormitatem scelerum meorum potero detegere, quem quotidie necesse est me aspicere; cum quo me oportet nocte et die demorari; cui et ego semper irascor et ipse mihi? Semper quando me intuebitur, cogitare eum de meo crimine putabo. Quando mihi irascetur, eum pro scelere meo me credam despicere. Suspicabor etiam eum nunquam velle me amare, nunquam velle mihi credere; et his atque hujusmodi perturbationibus vexata interius atque vastata, nunquam pacem habebo.
Ratio. O quam profundus, o quam obscurus, quamque malitiosus est animus humanus! Non tibi necesse est haec de praelato tuo suspicari. Et si forte ipse, quod procul absit! talis sit ut haec de eo veraciter cogitare vel dicere posses, consilium tamen meum est ut ei reatum tuum pandas. Quia melius tibi erit haec omnia pati, ut salveris et solvaris, quam ei commissa celare ut hic ligeris et in aeternum damneris.
Anima. Et quare aliquis alius praelatus absolvere me non potest?
Ratio. Et si concedo ab alio te absolvi, quis ab hoc peccato te absolvet quod committis in eo quod proprium praelatum fugis?
Anima. Ille me ab utroque absolvet peccato, cui utrumque confiteor. Confiteor namque ei, quod et [Col. 0866A] peccatum illud commisi, et quod illud a praelato meo celo.
Ratio. Diligenter, quaeso, intellige quod te interrogo, et ad id quod te interrogo inde mihi consequenter responde.
Anima. Interroga quod vis.
Ratio. Putasne aliquem a peccato suo posse absolvi quamdiu perseverat in eo?
Anima. Nullo modo hoc puto: quamdiu enim peccatum non abjicitur, nullo modo condonatur.
Ratio. Igitur fateris, te nullo modo a peccato tuo absolvi, quamvis confessa fueris, nisi illud reliqueris?
Anima. Plane confiteor. Quid enim mihi prodest confiteri, si nolo peccatum relinquere? Mirum mihi [Col. 0866B] videtur quare istud interrogas, cum nemo sit qui hoc ignorat.
Ratio. Scias hoc jam quare te interrogem: utrum sola confessione possint aliquando [ cod Mel. aliquomodo] peccata dimitti, quandiu peccata retinentur et retenta exercentur. Ne forte, si non possunt, quod tu tamen credis, absolvi non possis, nisi proprio praelato confitearis.
Anima. Certe nullatenus possunt. Haec enim fides catholica omnino non recipit. Etiam si proprio praelato modo confiteor, et peccatum meum relinquere nolo, nullo modo absolvor. Omnis namque qui a suo peccato vult absolvi, necesse est peccatum suum plene agnoscere, secundo poenitere sive [Col. 0866C] dolere, tertio confiteri, quarto satisfacere, quinto continere; et tunc demum sexto poterit de misericordia Dei confidere. Et septimo in conscientia suaviter cum Domino requiescere.
Ratio. Semper igitur, ut ex verbis tuis etiam datur intelligi, confessionem non solum comitari, sed etiam praecedere debet peccati abjectio.
Anima. Utique debet. Prius enim Salvator noster quatriduanum Lazarum mortuum vivificavit et vivificatum [Col. 0866D] foras venire fecit; et tunc demum ut eum solverent discipulis praecepit. Sic nos ad adventum pii Jesu per poenitentiam vivificamur. Secundo ad magnum quem de mente emittit clamorem, ablata prius duritiae petra de spelunca fetidae conscientiae per confessionem egredimur et tandem a praelatis nostris, qui discipuli ejus sunt, absolvimur et in viam deinde justitiae abire sinimur. Quid ergo prodesset, si discipuli Lazarum mortuum, etiamsi de monumento fuisset egressus, absolverent? Non plus, ut mihi videtur, adhuc hodie prodest quod a praelatis videntur absolvi peccatores, qui mortem peccati, in qua exstincti jacent, per vivificam peccati relictionem a se non repellunt. Et quid necesse est de hac re amplius loqui? nullus enim est qui nesciat illud [Col. 0867A] a Domino peccatum non dimitti quod a nobis viderit non abjici.
Ratio. Quamvis et ego hoc sciam, placet tamen mihi hoc a te audire; non enim putavi quod tam sapiens esses.
Anima. Parva mihi inesset sapientia, si hujus rei mihi inesset ignorantia. Aliter enim de hac re sapere, non solum ignorare sed etiam blasphemare est.
Ratio. Cum ergo ita sit, si a peccato tuo quod te praelato alieno confiteris commisisse, propter poenitentiam et confessionem tuam absolvi poscis, quia illud abjicis, ab hoc nimirum peccato quod committis in eo quod illud proprio praelato celas, nullatenus ab alieno praelato absolveris; quia licet [Col. 0867B] id ei confitearis, tamen illud non relinquis.
Anima. Nonne relinquo illud?
Ratio. Vide si relinquis: quod est istud, de quo loquimur?
Anima. Illud quod committo in eo quod peccatum meum praelato meo taceo.
Ratio. Ergo tandiu in peccato isto jaces, quandiu illud peccatum praelato tuo taces.
Anima. Ita certe est.
Ratio. Sed si ab hoc peccato absolvi desideras, oportet ut illud praelato tuo per confessionem pandas.
Anima. Ita necesse est ut faciam. Sed si confitendo praelato meo confiteor me ei peccatum meum celasse, etiam quod illud peccatum fuerit quod ab [Col. 0867C] eo celavi oportet me dicere.
Ratio. Si ergo vis Deo reconciliari, non potes nisi peccatum istud quod ab eo peccatum tuum celasti, praelato aperias proprio; hoc autem ei plene pandere non potes, nisi ei confitearis quod illud peccatum feerit, quod ab eo celans ostendisti alieno, quid ergo concluditur, nisi te Deo non posse reconciliari, quod ab eo celans confessus es alieno?
Anima. Secundum hujus argumenti propositum non suspicor esse verum. Quid enim? Nonne possum praelato meo confiteri me unum peccatum ei celare et tamen illud non nominare?
[Col. 0867D] Ratio. Nihil valet confessio.
Anima. Quare?
Ratio. Nunquid absolveris quando dicis: malum feci, nisi confitearis quod malum feceris?
Anima. Prorsus non absolvor.
Ratio. Sic nec absolveris, quando praelato tuo dicis: celavi peccatum, nisi ei dicas quid ab eo celaveris.
Anima. Non mihi videtur posse stare hoc.
Ratio. Mirum est certe: ego sum praelatus tuus, ponamus hoc.
Anima. Ponamus.
Ratio. Veni ergo et confitere mihi.
Anima. Libenter, ecce confiteor: Celavi quoddam [Col. 0868A] peccatum a te et expeto a Deo et a te hujus peccati absolutionem.
Ratio. Cujus peccati absolutionem? vel illius quod a me celasti, vel illius quod commisisti in eo quod illud a me celasti, vel etiam utriusque?
Anima. Non utriusque. Sed nec illius quod a te celavi; sed illius solius quod commisi in eo quod illud a te celavi.
Ratio. Ego te ab utroque volo absolvere, si utrumque mihi vis confiteri.
Anima. Ab isto quaero absolvi.
Ratio. Libenter. Vera quidem falsitate seducenda es, confitere itaque mihi.
Anima. Celavi quoddam peccatum a te.
Ratio. Poenitet te?
[Col. 0868B] Anima. Multum poenitet.
Ratio. Relinquis peccatum tuum?
Anima. Relinquo.
Ratio. Vide, ut relinquas, quia alioquin non poteris absol
Anima. Scio certissime quia non potero absolvi nisi relinquam peccatum meum. Sed ego illud relinquo.
Ratio. Relinquis peccatum tuum?
Anima. Relinquo ex toto.
Ratio. Quod peccatum relinquis?
Anima. Istud quod tibi confiteor, quod feci in eo quod peccatum quoddam celavi a te.
Ratio. Amplius vis in hoc peccato jacere?
Anima. Nonne jam dixi tibi?
[Col. 0868C] Ratio. Quod est tamen?
Anima. Puto me videre quo tendas.
Ratio. Quo tendo?
Anima. Procede et dic.
Ratio. Quid cogitas?
Anima. Puto quia capta sum. [ cod. Mel., Anima.: Procede et dic, quid cogites: puto enim, quia capta sum. Ratio. Ergo, etc.]
Ratio. Ergo si illud a quo per ministerium meum cupis absolvi peccatum est, quod a me peccatum quoddam abscondisti, ab hoc autem peccato absolvi non potes quandiu illud committis, et id semper committis quandiu illud a me de quo loqueris peccato abscondis, nonne tibi necesse est ut ab isto [Col. 0868D] possis absolvi, etiam illud quod mihi abscondisti mihi confiteri?
Anima. Habet se ita haec res?
Ratio. Prorsus ita se habet. [ cod. Mel. Ita se res habet.] Si itaque tandiu illud a me absconditur, patet profecto quia istud non remittitur, nisi cum illud mihi detegitur: nisi, quod forte superius denegatum est, tuum tibi possit peccatum indulgeri quod a te constat non relinqui.
Anima. Non possum resistere argumentationibus et consequentiis tuis.
Ratio. Cum itaque constet quia tandiu peccas quandiu peccatum aliquod a me praelato tuo celas, nonne consequens est, ut tandiu non absolvaris quandiu a me aliquod peccatum abscondis?
[Col. 0869A] Anima. Ista quidem videntur consequi.
Ratio. Si itaque istud cupis tibi remitti peccatum quod perpetras in eo quod a me peccatum celas, confiteri consulo non solum quia celas, sed quid est hoc quod celas.
Anima. Ita oportet ut faciam. Sed quid si certissime scio praelatum meum velle publicare peccatum meum, nonne vel tunc [ cod. Gem. possim] possum celare illud vel alteri secure revelare et ab eo plene absolvi?
Ratio. Si certissime praelatum tuum hoc abominabilissimum et prorsus diabolicum, facinorosissimum atque scelus damnabile velle perpetrare agnoveris, et idcirco tuum ab eo vulnus abscondis, timendum tibi valde est ne, etsi non damneris quia illud abscondis a publicatione, forte damneris [Col. 0869B] quia illud abscondis a proprio Patre.
Anima. Et quomodo sufferre potero ut publicet peccatum meum?
Ratio. Quamvis grave videatur tibi peccatum tuum publicari, de duobus tamen malis minus tibi eligendum est, ut hic publicetur et tibi condonetur, quam pro eo quod a praelato tuo peccatum tuum abscondis et in ultimo judicio in conspectu Domini omni homini publiceris, et in inferno cum impiis damneris. Verumtamen utrum in conspectu interni Judicis haec te excuset intentio tua, ego nescio; hoc solum scio quia valde securum est, ut unusquisque reatum suum proprio aperiat praelato.
Anima. Augustiae sunt mihi undique. Si enim tacuero, mors mihi est, quia ad indulgentiam non [Col. 0869C] pertingo; si vero non tacuero, non effugiam manus infamatoris atque criminatoris, quia publicari timeo.
Ratio. Nonne igitur tibi melius est incidere in manus hominis, quam derelinquere legem Dei tui, ne, si forte pruinam timueris, irruat super te nix?
Anima. Aperte ex vobis potest sciri quia valde necesse est illam partem esse sanam, cui praelati debet electio [ uterque cod. praemitti.] permitti. Nescio quid modo plus dicam de hac re. Sed inter omnia quae ad viros religiosos pertinent, hoc scis [Col. 0869D] valde esse necessarium ut plenam et summam secundum Deum dilectionem et familiaritatem [ cod. Mel. familiarem.] inter se habeant praelatus et subjectus. Quotidiano hoc experimento disco. Quoniam enim non solum magis, sed etiam tantum mihi necesse est diligere quantum eum, cui nostras non solum actiones, sed etiam cogitationes et locutiones [ cod. Gem. debeo] debemus revelare: secundum cujus solius arbitrium debeo vivere, quem sicut ipsum in omnibus in quibus Deo contrarius non fuerit, debeo audire, quem si in aliquo superbe et pertinaciter non contemno, non potero perire.
Ratio. Ita est, ut dicis, et quantum tu ei debes, tantum ipse tibi. Et certe difficilius est ei, reddere quod debet quam tu quod debes ei. Facilius [Col. 0870A] namque est tibi humiliter subesse quam illi praeesse utiliter tibi, regi sine querela quam illi regere sine superbia, tibi obedire sponte quam, illi imperare discrete tibi, corripi sine furoris vesania quam illi corripere sine tumoris contumelia, tibi confiteri, quam illi absolvere, tibi satisfacere, quam illi satisfactionem injungere; et, ut multa brevi sermone concludam, longe ei difficilius est tibi in corde et corpore fideliter et plene procurare, quam tibi procuratione acquisita uti. Unde, ut tuus tibi praecipit Augustinus: non solum tui sed etiam ipsius miserere, qui quanto in loco superiori, tanto in periculo majori versatur.
Anima. Bene dicis. Sed vellem libenter scire quid judices de privatis orationibus quas solent nonnunquam [Col. 0870B] quidam in his conventibus exercere?
Ratio. Non solum orationes privatas, sed etiam omnes privatas devotiones, quae bona pro Deo intentione exercentur, ut per eas de bono communi nihil contingat imminui, devotiones, inquam, bonas privatas quidem judico, sed eis communes ubique praepono. Et ideo sive orationibus, sive vigiliis, sive abstinentiis, sive laboribus, denique privatis devotionibus insistas, tunc solum eas utiles tibi aestima, cum in nullo vel ea quae in communi exercenda sunt imminuunt, vel pacem cohabitantium perturbant. Nam propter pacem et voluntatem fratris tui, tuam nunquam debes utilitatem charitati praeponere [ cod. Gem. praemittere]. Cum enim nunquam malum debeat perpetrari, tunc etiam saepius bonum salubrius [Col. 0870C] exercetur, cum ab eo pro pace et voluntate fraterna ad tempus cessatur. Nam ut exempli causa de multis proferam unum, tunc fortasse missam devotius cantas, quando idcirco non cantas, ut fratri tuo, qui desiderat cantare, cedas! qui forte cantare non posset, si tu cantares. Sic itaque modo mirabili fit ut dum ab uno bono ad tempus propter charitatem cessas, duplex bonum tibi acquiras: unum videlicet, ut dum de te tam humiliter et de fratre tuo tam sublimiter sentis, ut devotionem ejus tua meliorem et sanctiorem credas; aliud vero dum ei charitative [ cod. Gem. charitatem] cedendo et humiliter obsequendo tam sollicitus fueris servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Et quod de hoc uno dixi, [Col. 0870D] etiam de caeteris hujusmodi sanctae religionis exercitiis intelligendum est.
Anima. Bene et salubriter hortaris.
Ratio. Quaeso te, o anima mea, inter multa quae diximus, de caetero cum metu et omnibus, quibus scis et potes, modis tuam ipsius salutem caute et sollicite operare, omnique contende studio, ut in Deo praelatis et fratribus omnibus etiam proximis tuis et in ipsis placeas Deo. Stude, inquam, o anima mea, cavere noxia et appetere salubria, parere superioribus, obsequi aequalibus, esto honesta in habitu, mediocris [Col. 0871A] in victu, assidua in claustro, in publico rara, intenta psalmis, et muta fabulis, in capitulo confitens et humilis, in choro serena [ cod. Gem. seria] et simplex, in altari gravis et matura, in labore utilis et discreta, in dormitorio sancta et matura, in refectorio sobria et faceta; in incessu, statu et in omnibus motibus tuis, ut legis in Regula tua, nihil habens quod cujusquam offendat aspectum, sed sicut tuam deceat sanctitatem, ut in omni denique locutione et in omni actione et in omni loco et tempore erga omnem personam aptata sis et circumspecta; [Col. 0872A] quatenus semper et ubique et tibi parca, [ cod. Mel. pura] et proximis sis prompta, et Deo sis devota.
Anima. Fateor, bene et congrue omnia dixisti, Beatus qui sic viveret, ut tu hic exhortaris.
Ratio. Sic itaque haec dicta sint, ut nec ei qui de his verius profundius et nitidius dicere novit in aliquo praejudicium faciamus: nec nos, si aliter aliquid diximus, superbe excusemus nec correctionem nobis onerosam [ cod. Mel. impensam] tumide respuamus. Amen dicant omnia.
Notitia
Godefridus Viterbiensis [Col. 0871A] Neutiquam Vitebergensis, de quo dubitabat Baronius ad annum 1186, num. 22, neque monachus Dominicanus, ut Bernardo de Lucemburgo persuasum. [Col. 0872A] Vide Jacobum Quetif. t. I, p. 740. , presbyter Conradi III qui an. 1152 diem obiit, Frederici I et Henrici IV, qui an. 1190 habenas capessivit imperii, capellanus ac notarius, post longinqua variaque per XL annos itinera, locuplete linguarum rerumque comparata notitia, scripsit Memorias saeculorum [Col. 0872A] Non Memorias Sanctorum, ut legas apud Vossium. sive, ut aliis nuncupatum est, Pantheon, sive Chronicon universale, prosa partim, partim metro, ab orbe condito usque ad A. C. 1186, divisum in sectiones XX, et dicatum Urbano III papae ab anno 1185 ad 1187. Primus edidit Basilius Joannes Heroldus, Basilcae 1569, in-fol., deinde Joannes Pistorius in limine tomi secundi Scriptorum de rebus Germanicis, Francofurt. 1584, et Hanov. 1613, in fol., novissime V. C. Burchardus Gotthelf Struvius in repetita Pistorianae sylloges editione, Ratisbonae 1726, in-fol., in qua accesserunt variae lectiones codicis membranacei Norimbergensis. Partes quinque postremas sive sectionem XVI, XVII, XVIII, XIX, XX, hujus Chronici, in quibus plura ad res Italiae spectantia, celeberrimus Muratorius inseruit tomo septimo Thesauri Scriptorum Italiae, p. 346, emendatioraque et integriora quaedam dedit ex Chronico anonymo bibliothecae Estensis, cujus auctor ex Pantheo profecisse se confessus fuerat. Aliud ejusdem Godefridi opus ms. in Biblioth. Caesarea, quod aliquot post Pantheon annis scripsit et Henrico VI regi Romanorum et Teutonicorum dicavit, inscribitur Speculum Regum, de genealogia omnium regum et imperatorum, Trojanorum et Teutonicorum a tempore diluvii, usque ad Henricum VI, secundum Chronica Venerabilis Bedae presbyteri, Eusebii et Ambrosii. Vide Lambecium t. II, p. 774, ubi pars epistolae ad Henricum imp. Quibus usum auctoribus, quarum gentium res persecutum in Pantheo Godefridum, edocet praefatio ipsius ad Urbanum III papam.
Pantheon
[Col. 0871B] Godefridus, seu Gotfridus, cujus Chronico eximius locus in Collectione nostra debetur, Viterbii in urbe Italiae natus est ac, propterea Viterbiensis titulo a reliquis ejus nominis distinguitur. Hanc ei [Col. 0872B] patriam concordi calculo tribuunt eruditi, Baronio excepto qui, ad annum Christi 1186, eum appellat Gotifridum Viterbiensem (ut vulgo fertur) sive Vitembergensem. Cur hanc dubitationem de Gotfridi patria [Col. 0873A] moverit doctissimus cardinalis ignotum mihi est. Certe in epistola dedicatoria ad Urbanum III papam, ut in editis libris habetur, ille se Gotfridum sacerdotem indignum inscribit, et ubi ms. codices contra non militent, Italiae ac Viterbio non est auferendus hic scriptor. Animadvertendum tamen, Gotfridum scriptum reliquisse, se puerum in Bambergensi Ecclesia educatum, ibique primarum litterarum studiis vacasse. In Chronici parte XVII ubi agit de secundo Henrico et de civitate et Ecclesia Babenbergensi, haec habet: Ego, qui ibi prima documenta grammaticae artis didici, tanquam eorum alumnus caetera versibus declaravi. Tum in carmine addit:
Ut supra innui, Conradi III, Frideric I et Henrici VI notarius fuit Godefridus. In nonnullis Friderici I diplomatis apud Ughellum et Margarinum, et [Col. 0873C] alios, subscribit Godefredus imperialis aulae cancellarius, vice Philippi Coloniensis archiepiscopi, Italiae archichancellarii. An Godefridus iste aliquid rei habeat cum historico nostro divinare non ausim. Haec solum de seipso habet Viterbiensis Chron. parte XVII, antequam de Henrico IV agat: Nota me Gotfridum hujus libri auctorem, capellanum et notarium fuisse regis Conradi tertii et Friderici imperatoris, et filii ejus Henrici sexti, quorum temporibus haec omnia cis citraque mare per annos quadraginta sum perscrutatus ex omnibus armariis et Latinis, et barbaris, et Graecis, et Judaicis, et Chaldaeis. Haec autem verba Basilio Joanni Heroldo, qui primus Historiam hanc publicis typis imprimendam curavit, occasionem dederunt scribendi in Praefatione ad ipsam, Godefridum nostrum Latinae, Graecae, Hebreae, Chaldeae multarum quoque aliarum barbararum linguarum gnarum fuisse et peregrinatione omni terra totoque mari per totos XL annos exercitatum, omnium quas [Col. 0873D] undique adiit gentium bibliothecas excussisse. Parcat mihi Heroldus: ille mihi hoc in loco buccas nimium inflare videtur. Ex Godefridi verbis minime elucet miranda adeo tot linguarum in eo peritia, idque aevo illo in eruditione infanti miraculum quodvis superasset. Neque vero Viterbiensis omnem terram totumque mare per totos XL annos lustrasse credendus. Equidem longe minori labore cum animi, tum corporis illum fuisse usum puto, ut se erudiret suamque nobis Historiam relinqueret. Tanti certe ponderis non sunt ea quae narrat neque tam peregrina, ut se tot linguis, atque etiam barbaris, fuisse instructum ac omnium gentium bibliothecas excussisse persuadere nobis parum credulis possit. Homini illorum temporum ad eruditionis historicae gloriam comparandam sat erat Chronicon Eusebii in alicujus bibliothecae angulo reperisse. Sed veniamus ad ipsum Chronicon Godefridi.
Pantheon inscriptum ab ipso fuit, quippe ibi de [Col. 0874A] omnibus mundi principibus agitur. Ampullosum sane vocabulum et quod fortassis auctori ipsi tribuendum non est. Nam Vossio teste De historic. Latin. lib. II, cap. 54, a nonnullis citatur hoc titulo: Memoriae sanctorum, ut a Pignorio accepi. Sed falli hic aut Pignorium monentem aut Vossium perperam legentem opinor. In Praefatione ad Manipulum Florum, quem in ista Collectione evulgabo, Gualvaneus de la Flamma, scriptor XIV saeculi, inter libros, quibus est usus ad suam texendam Historiam, Gothifredi Chronicon citat, nuncupatum Memoria saeculorum. His verbis indicari Godefridum nostrum, quae subinde ex eo libro afferebantur dubitare me non sinebant; ac propterea facile intelligas eum revera titulum libri fuisse, non autem Memoriae sanctorum. Addo Peregrinum Priscianum Ferrariensem, scriptorem multae eruditionis, qui, circiter annum Christi 1490, Annales Estensium adhuc mss. litteris mandabat. Hic citat Gothifredum Viterbiensem [Col. 0874B] in libro quem Memoriam saeculorum appellavit. Ex quo patet jam tandem apud veteres, vel antequam typis excuderetur, Chronicon Gotfridi Memoriam potius saeculorum quam Pantheon, fuisse inscriptum, ipsumque auctorem Viterbiensi civitati attributum. Exorsus autem est Godefridus pro more temporum rudium Historiam suam ab initio mundi eamque perduxit usque ad pontificatum Urbani III, cui etiam opus ipsum dicavit. Desinit ergo in annum Christi 1186, ut Baronius antea animadverterat. Caeterum partim soluta oratione, partim metro, res gestas cum sacras, tum profanas, scriptor iste persecutus est, ac potissimum lusit ille versibus leoninis, rhythmis in medio aut fine sibi respondentibus, insulso interdum lusu.
Hic autem lectores monitos velim in Estensi bibliotheca asservari antiquum Chronicon in codice membranaceo ms., auctore anonymo, praeferens hunc titulum: Incipit Liber de Temporibus et Aetatibus [Col. 0874C] ad perpetuam rei memoriam. Breve compendium collectam ex variis Chronicis et per ordinem digestum de Temporibus, in quibus sederunt certi pontifices Romani et imperatores, etc. Hinc excerpsi ego quae ad Regiensis civitatis Historiam pertinent, in hac Collectione item legenda. Multos versus delibavit scriptor ille ex Godefridi nostri Historia, quam is laudat sub nudo solum nomine Chronicae. Mihi vero cum ipsa edita Historia codicem istum conferenti apparuit, non paucos ex his versibus dissidere ab editis; imo occurrerunt multi in eodem ms. qui a vulgatis editionibus absunt, cum tamen omnes cumdem Godefridum parentem habuisse videantur. Specimen dabo. Ita ibi legitur de Diocletiano:
Primus ergo, ut supra innui, qui Pantheon, sive Historiam Godefridi, publica luce donarit, fuit Basilius Joannes Heroldus, Basileae an. Chr. 1559. Tum idem opus Francofurti an. 1584, ac deinde Hanovriae an. 1613, in Collectionem Germanicorum scriptorum illatum est a Joanne Pistorio. Verum ne sibi quaeso persuadeat bonus noster Godefridus me Collectioni huic integrum velle nunc inserere Chronicon suum. Quae ille habet ante Christi Nativitatem equidem non sperno; sed tum quod fabulis non carent, tum etiam quod eruditis nulli ferme usui esse possunt, ego rursus edere minime sustinui. Habeant [Col. 0876C] illa qui velint e praecedentibus editionibus. Quod solum ex ea parte retinere volui illa sunt quae Chronici parte XVI habentur, utpote ad Italiam pertinentia et propius ad saeculum V juxta institutum nostrum pertingunt. Superest et alterum Godefridi nostri opus, a Chronico supra laudato diversum, quod nondum lucem vidit mss, in Caesarea Vindobonensi bibliotheca, teste Lambecio, Comment. de biblioth. Vindob. Lib. II, cap. 8. Ejus titulus est: Speculum regum, sive de genealogia omnium regum et imperatorum a diluvii tempore ad Henricum VI imperatorem. Demptis iis quae a Godefridi aetate nimium absunt ac aliunde petere praestat, litterariae rei interesset et hunc libellum e tenebris ereptum publici juris facere. Nam praeterquam quod nullus tam ineptus est Historiarum scriptor, qui saeculo quo scripsit ac duobus aut tribus etiam praecedentibus aliquid lucis non afferat, Godefridus certe ex ingenio et eruditione commendandus est, et [Col. 0876D] in aula imperatorum exercitatus multa nos docere posset, quae aliunde frustra exspectaremus. Atque haec sufficiant de Godefrido Viterbiensi.
Summo et universali papae Urbano tertio, domino et patri suo reverendissimo, Gotfridus Viterbiensis [Col. 0876D] sacerdos indignus, seipsum in omni obsequio et obedientia subjectissimum.
[Col. 0877A] Dum sacrosanctae matris nostrae Romanae Ecclesiae culmen inspicio et ejus eminentiae considero majestatem, illud ante omnia necessarium esse intueor, ut, sicut ipsa omnibus noscitur praeesse principibus ita omnes reges et principes, et universae orbis Ecclesiae doctrina ejus et regimine adornentur, et ab ea, tanquam a fonte justitiae, totius sapientiae regulis instruantur; quia nullum Scripturarum elogium noscitur esse authenticum, nisi ab ejus sapientiae fluminibus sitientibus propinetur. Quare, si quod historiarum opus nova per aliquem institutione conficitur, ratio suggerit ut antequam in publicum deveniat, apostolico examini praesentetur; quatenus, si acceptione dignum esse perpenditur, ejus mandato et judicio approbetur et ab eo [Col. 0877B] vires auctoritatemque recipiat, cui terrena et coelestia divinitus sunt commissa.
Eapropter, reverendissime pater, hoc opusculum longo tempore simplicitatis meae studiis aggregatum et de Veteri et Novo Testamento atque de omnibus fere historiis in unum volumen sub compendio redactum, ad honorem Dei et emendationem, seu approbationem sanctae Romanae Ecclesiae, ante vestrum examen perferre disposui vestraeque gratiae praesentare curavi; ut, si auctore Deo per vos fuerit approbatum, ad alias Ecclesias ulterius derivetur et non solum clerici, sed etiam reges et principes habeant hoc opus a vestrae sanctitatis auctoritate. Impossibile enim est perfecti regiminis [Col. 0877C] et regiae potestatis excellentiam convenienter attingere his qui mundi cursum et originem, aut Scripturarum dogmata ignorant. Imperator vero aut rex qui caeteris principibus potestate praeponitur, si fuerit philosophiae nescius, errare saepius quam regnare videtur; quia dum in causis reipublicae sapientia indiget, cogitur eam ab aliis frequenter emendicare, et ex hoc aliena saepius quam sua cernitur virtute regnare. Omnes namque reges debent rerum statum et justitiae disciplinam cognoscere, quam sola bruta animantia ignorant. Oportet etiam eos Creatori de his omnibus reddere rationem, quia ipsi cum legibus sint absoluti, non in legem, sed in Deum potius videntur peccare: unde dicitur: Tibi soli peccavi. Cum ergo [Col. 0877D] reges non in leges, sed in Deum peccent, et Dei solius vestroque examini reserventur, antiquorum regum vitam et gesta atque historias oportet eos cognoscere; ut causae praecedentium fiant eis in posterum cautio futurorum. Ipsi quoque principes, inter alia beneficia sanctae Romanae Ecclesiae, gaudeant se hunc historiarum libellum de fonte sanctitatis vestrae suscipere; cujus instructi adminiculo, poterunt subjectos sibi populos rationabilius gubernare.
Hoc autem opus, non tantum in prosis, sed versibus adnotavi; ut lectores ejus, si aliquando prosas [Col. 0878A] legendo fuerint fatigati, cum versus sequentes inspexerint, consonantia et delectatione metrorum ad legendum ulterius provocentur; illi autem qui versus forte non intelligunt, prosarum saltem lectionibus delectentur.
Intentionis autem nostrae est in hoc opere, ab ipsa prima rerum creatione incipere, imo ante omnem creationem, scilicet a divina essentia, quae est ante tempora, de qua frequenter quaeritur: Ubi erat tunc Deus? et in quo mundo? et quid operabatur? et quomodo est trinus et unus Deus? et cujus erat Dominus, dum nulla erat creatura? et quomodo Spiritus Domini ferebatur super aquas? et hujusmodi alia. Item de angelis, de coelis, de planetis et elementis atque de creatione hominis: et [Col. 0878B] deinceps universum Vetus et Novum Testamentum omnesque historias gentium, regum et regnorum sub compendio perlustramus, quae omnia per capitula in ordine disponemus.
Nomen autem auctoris libri est GOTFRIDUS, quod interpretatur, Pax Dei. In lingua namque Teutonica, Gott dicitur Deus, et frid dicitur pax. Ideoque hoc nomen huic operi satis convenire videtur cum in hoc libro Vetus Testamentum cum Novo, Latinae historiae cum barbaris, et prosae cum versibus, sub uno volumine, tanquam invicem pacificans, concedet.
Aestimo autem in causis hujuscemodi, sicut mos est fieri, nonnullos aemulos invidiae livore torqueri; [Col. 0878C] qui, priusquam librum conspiciant, priusquam magnam rerum copiam cognoscant, fient mihi non aequitatis judices, sed operis detractores. Adversus quorum insidias talem, ad defensionem mei voluminis, constitui armaturam, ut, per singula pene libri capitula, singula sint auctorum nomina, in testimonium praesignata: quae et lectoribus auctoritatem exhibeant, et meipsum a detrahentium immanitate defendant.
Itaque super Vetus Testamentum hos habeo auctores: Mosem, Esaiam, Josephum, Danielem et alios prophetas, Jesum, Sirach, David, Salomonem, Esther, Judith, Esdra et Machabaeos.
In Novo autem Testamento auctores hos inducimus: omnes apostolos, Clementem papam, Dionysium [Col. 0878D] Areopagitam, Origenem, Joannem Chrysostomum, Athanasium, Hieronymum, Augustinum, Ambrosium, Gregorium aliosque nonnullos Ecclesiae doctores.
Super historias vero gentilium, habemus etiam: Josephum, Dionem, Strabonem, Orosium. Hegesippum, Suetonium, Solinum, Julium Africanum, qui prima Chronica conscripsit sub Marco Crasso [Col. 0877D] Sub Antonino Helagabalo Julius Africanus vixit. Hunc Antoninum alii de Marco praeter rem [Col. 0878D] accepere Antonino. Aliis, ut nostro, Marcum legentibus, Marcus Crassus in mentem venit. .
De Chaldaeis quoque habemus Berosum, qui omnia Chaldaeorum scripta defloravit.
De Aegytiis, inducimus Manethon historiographum et chronographum Aegyptiorum. Habemus [Col. 0879A] etiam ab Aegyptiis, Mochum, Estium [Col. 0879B] Lege Hestiaeum e Josepho. , et Hieronymum: Aegyptium, historiographos famosissimos.
Materia igitur totius libri est, universum Vetus et Novum Testamentum, et universi imperatores, reges et regna, quae fuerunt vel sunt ab initio mundi usque ad tempora nostra, quorum omnium notamus originem et finem, nomina, aetates et gesta.
Sola itaque nomina regnorum, ad majorem evidentiam, in praesenti prooemio duximus subroganda: Ordo hic confusus. Babyloniorum regnum, Assyriorum, Indorum, Aegyptiorum, Argivorum, Lacedaemoniorum, Thessalorum, Sicyoniorum, Lydiorum, Amazonum, Macedonum, Hebraeorum, Graecorum, Italorum omnium, Francorum, Theutonum, Lombardorum, Hunnorum, Gothorum, Visigothorum, Ostrogothorum, Anglorum, Britonum, Pannoniorum, Atheniensium, Medorum, Trojanorum, Romanorum, regum et consulum, Sicambrorum, Senonum Gallorum, Saxonum, Suevorum, Siculorum, Cretensium, Scytharum, Avarorum, hoc est Ungarorum priorum. Vinulorum, qui sunt in confiniis Asiae et Europae, super Maeotidas Paludes. Vandalorum, et Sardorum regnum. Item, de Sibyllis vatidicis.
Similiter post omnes reges posuimus etiam historias imperatorum; item omnium pontificum Romanorum gesta et annos, et menses, et dies nominaque eorum, a beato Petro, usque ad venerabilem Urbanum tertium papam, et usque ad dominum imperatorem Fridericum primum et ad filium ejus dominum regem Henricum sextum, feliciter. Amen.
Milites praetorii, Maxentium, de quo supra diximus, Maximiani imperatoris filium, Romae imperatorem augustum creaverunt. Cujus pater Maximianus, qui jam imperii dignitatem reliquerat, cum audisset Constantinum Gallis imperare, transit in Gallias intendens Constantinum dolo circumvenire, qui a filia sua, uxore Constantini proditus, et a Constantino fugatus, in Massilia est occisus.
Galerius autem imperator, dum in Christianos per decem annos persecutionem crudeliter exerceret, tandem a Domino castigatus, dissolutis introrsus [Col. 0880C] visceribus, vermes superius eructabat. Desperatus itaque a medicis, poenas illiusmodi, judicio Dei, in ultionem sibi datas esse cognovit. Unde et a persecutione Christianorum jussit cessari. Ipse autem paulo post, cum eodem dolore, vitam finivit.
Interea Maxentius imperator Romae nimiam severitatem in civibus exercebat. Atque, inter alia facinora, uxores senatorum aliorumque nobilium Romanorum violenter ad suam libidinem rapiebat eisque publice abutebatur. Ipsos senatores, objecto eis falso crimine, proscribebat. Magicis artibus utebatur intantum ut praegnantes feminas eviscerari [Col. 0881A] praeciperet et locum infantis in ventre prospiceret. Ibique, factis praecantationibus magicis, futura sibi faciebat praedici. Igitur adversus eumdem sceleratissimum tyrannum Constantinus jam amicus factus Christianorum, cum a Romano populo clam vocaretur et ipse ad hoc praeparasset exercitum, erat anxius atque sollicitus quo modo sine gravi hominum strage Maxentium vinceret. Nocte autem soporatus, signum crucis igneo fulgore nitentis, ad orientem per visionem in coelo conspexit; atque admiratus quid hoc esset, dum causam perquireret, angelos ad se audit loquentes: O Constantine, in hoc vinces! Mane autem facto, vocat ad se milites Christianos, et cognito illud signaculum Christianae fidei fuisse, gavisus est valde super visione, frontem [Col. 0881B] suam signo crucis Christi munivit, seque futurum Christianum promisit, si victoriam obtineret. Orabat autem, ut sine strage Romanorum civium, a Deo victoria praestaretur. In quo etiam Deus eum mirabiliter exaudivit.
Cum enim Maxentius naves juxta pontem Milvium in modum muscipulae, ad decipiendum ignarum militem callide collocasset, Constantino autem jam in praelio apparente, Maxentius de victoria omnino desperasset; cito, quasi spiritu daemoniaco incitatus, urgentibus hostibus ad pontem Milvium fugit, et in ipsa machinamenta navium, quae hostibus praeparaverat, repente prosiliit ibique in Tiberim submersus vitam finivit. Nullus praeter eum ex utroque exercitu legitur in eodem praelio periisse. Cumque [Col. 0881C] Constantino Romae, cum ingenti gaudio pararetur triumphus, jussit non sibi, sed Domino Jesu Christo victoriam recognosci. Crucem autem in curru triumphali praecepit constitui et adorari. Postea Constantinus a Sylvestro est baptizatus. Quod autem de lepra ejus legitur videtur apocryphum, quia in nullis libris authenticis, neque in chronicis reperitur.
Nota quod anni a tempore Petri apostoli, Principis apostolorum, usque ad Sylvestrum papam, sunt ducenti nonaginta novem et duodecim dies. Melchiade autem papa mortuo, successit Sylvester, a quo in basilica Lateranensi baptizatus est Constantinus. Rursus etiam, sicut in multis ac diversis chronicis [Col. 0881D] legimus, sicut etiam Historia tripartita innuere videtur, ab Eusebio Nicomediensi episcopo in villa, quae dicitur Aquilona, rebaptizatus fuisse narratur. Tres quoque filios ejus postea eodem errore legimus deviasse.
Caetera de Maxentio versibus proponuntur. Alia plura de Constantino scribimus, quae praesenti pagina supponuntur.
Constantinus factus Christianus pacem omnibus Ecclesiis reddidit. In quo facto Licinius augustus, collega ejus, consensit. Ambo itaque imperatores communiter legem faciunt ut Christus qui Urbem a tyrannide Maxentii liberavit, ab omnibus colatur. Item ipsi ambo, Galerio Maximino imperatori, qui tunc Orientem tenebat, super eadem causa scripserunt. [Col. 0882A] Galerius autem in tabulis aeneis prius edictum perpetuum dederat ut Christiani ubique punirentur. Recepto vero amborum edicto imperatorum, consensit; et ne amplius pro fide Christiana aliquis puniretur per omnia loca scripto imperiali praecepit. Reddidit etiam causam, quia Christiani quanto magis puniuntur, tanto plus crescunt. Mandat etiam ad cultum deorum nullus, nisi propria voluntate, cogatur. Post pauca, Galerius Maximinus Licinio augusto, rupto foedere, bellum indicit. Ex qua causa, multis tam urbibus quam provinciis profligatis, tandem venitur ad praelium; ubi cum Galerius exercitum suum fundi conspiceret, turpiter aufugit. Inde reversus ad propria, omnes sacerdotes suos tanquam deceptores interfecit. Postea cum gravissimis [Col. 0882B] morbis a Domino se affligi perciperet et mortem cerneret imminere, sera poenitentia motus, Deum Christianorum confitetur, et pro eo scribit hoc modo:
ยซImperator Caesar Galerius Maximus, Germanicus, Sarmaticus, pius, felix, invictus, augustus. Indesinenter curam provincialium nostrorum gerentes, utilitatibus eorum consulentes, quae ad commune et publicum bonum spectant nunquam desinimus providere. Unde cognitum esse omnibus non dubito quod ex decreto augustorum imperatorum Diocletiani et Maximiani parentum nostrorum ab officialibus imperii praedae et direptiones multae sunt factae. Igitur, ut in posterum omnis metus Christianis, [Col. 0882C] et ambiguitas auferatur, hujus nostri edicti lege sancimus ut omnibus hominibus innotescat licere omnibus his qui Christianam sectam religione venerantur, per nostrae indulgentiae largitatem, ut unusquisque, quemadmodum vult et prout animo libet, religioni Christianae solemnitatique deserviat. Sed et domos orationum, id est Dominicas aedes, pro voluntate eorum permittimus. Illud etiam hac lege sancimus, ut si quae domus vel agri vel quaelibet praedia, ex bonis Christianorum ante imperatorum jussionibus ad jus fisci fuerint sociata, si qua comparata etiam ab aliquo sunt vel distracta vel dono donata, haec omnia in antiquum jus Christianorum praecipimus revocari et propriis dominis universa restitui.ยป
[Col. 0882D] Respice, lector, haec fuit mutatio dexterae Excelsi. Post haec Galerius, propter diversos morbos ac diuturnos, luce oculorum privatus, finem vitae recepit. Licinius autem imperator, collega Constantini, qui prius Christianis sese benignum exhibuit, omnes Christianos a palatio exclusit et persecutionem omnibus intentavit. Contra quem Constantinus exsurgens, vicit eum praeliis diversis, primo in Pannonia, deinde saepius terra marique devictum ad deditionem coegit, tandemque occidit.
Igitur Constantino absque socio monarchiam obtinente, Ecclesia diutissime tribulata respirat, plena in omnibus pace recepta. Tunc Constantinus generalissimum [Col. 0883A] fecit edictum, ut per totum mundum Christiana religio teneatur.
Tunc imperator Sylvestro Romano pontifici regalia insignia concessit; et ipse, ut majorem Ecclesiis daret quietem, curiae tumultum amovit seque cum omni pompa sua Byzantium in regionem Graecorum transvexit. Ex qua donatione videtur Romanae Ecclesiae Roma cum Italia et Gallia fuisse a Constantino collata.
Imperii vero fautores asserunt Constantinum non ita regnum dedisse, sed Romanos pontifices tanquam summi Dei sacerdotes, ob divinam reverentiam in patres elegisse, ut ab eis debeant benedici eorumque apud Deum orationibus adjuvari. Adjiciunt etiam approbationem; quia Constantinus, [Col. 0883B] cum inter filios suos orbem divisisset, uni dederit Orientem, alteri Occidentem et tertio Ptolemaidem cum Babylonia. Quam rem honestus princeps non fecisset, si regna occidentalia, cum quibus et Italia comprehenditur, Ecclesiae contulisset. Theodosio etiam aliisque multis religiosis imperatoribus, Romam cum regnis occidentalibus in sortem venisse ac tenuisse affirmant. Ad haec, imperiales disputatores Evangelia inducunt, ut illud: Reddite quae sunt Caesaris, Caesari, et quae sunt Dei, Deo (Matth. XXII, 21) . Item: Dominus ipse tributum pro se et pro Petro persolvit (Matth. XVII, 23-26) . Paulus etiam dicit: Cui honorem, honorem (Rom. XIII, 7) ; quia omnis potestas a Deo est (Ibid.) . Hoc dicens ipse Paulus tunc [Col. 0883C] non Petrum intellexit in verbo, sed impiissimum Neronem, qui totius orbis tenebat imperium. Introducunt etiam Augustinum dicentem: Quo jure possides villam? Divino aut humano? Divino quia Domini est terra et plenitudo ejus. Si humano? Ergo a regibus. Si dicis: Quid mihi et regi? Respondet: Quid tibi et possessioni?
Ecclesiae autem defensores ita respondent: Christus Ecclesiam suam mundanis possessionibus, quae regalia dicuntur, voluit honorari. Non est credendum quod Deus Ecclesiam suam, quam sanguine suo redemit, cui misit Spiritum sanctum, Paracletum de coelis, aliquo spiritu erroris decipi permisisset, ut ea quae non debuit possideret. Multi enim viri probatae vitae regalia hactenus tenuerunt, qui [Col. 0883D] cum his regnum Dei acquisisse creduntur.
Aliis etiam modis quamplurimis posset probari, quod et Constantinus Ecclesiae regalia juste contulit, et Ecclesia licite suscepit. Si enim quaeritur unde reges haec habeant? respondent: Dei ordinatione et electione populi. Quod si Deus haec tribuendo regibus, injuste non fecit, quanto magis juste fecit Deus ordinando ut a regibus, quibus ipse dedit, ad personam Ecclesiasticam transferrentur? Sicut Deus voluntatem populi ad ordinandum regem sub uno consensu disponit, ita etiam principis voluntatem ad largiendum Ecclesiae regalia provocavit. Cor regis in manu Dei. Omnisque potestas [Col. 0884A] a Deo est. Ergo et Ecclesiae potestas in terris a Deo est. Igitur et Deus regem habere regalia, juste disposuit; et princeps juste dedit Ecclesiae; et Ecclesia licite digneque suscepit.
Ego autem, ut de sensu meo loquar, utrum Deo magis placeat gloria et exaltatio Ecclesiae, quae hoc tempore est, aut humiliatio quae primitus fuerat, confiteor me ignorare. Videtur multis quidem primus ille status sanctior; iste felicior. Assentio autem matri nostrae Romanae Ecclesiae, quae fundata est supra petram, id est Christum; credo quod credit; sentio quod sentit; aestimo possidenda quae possidet. Quod enim Ecclesia nullo errore decipi possit, inde credendum est quia portae inferi non praevalebunt adversus eam. Quod autem fides ejus [Col. 0884B] manet in aeternum, inde credendum est, quia dixit Christus: Ego pro te rogavi, Petre, ut non deficiat fides tua (Luc XXII, 32) . Caetera super his quaestionibus, majoribus nostris solvenda relinquimus. Pauca tamen versifice adhuc de Constantino dicemus.
Anno ab Incarnatione Domini 341 Constantinus, filius Constantini suscipit imperium, cum duobus fratribus suis, Constantio et Constante, tricesimus quintus, ab Augusto. Iste a quodam presbytero, Arii discipulo deceptus, in Arianam haeresim incidit. Arius eodem tempore ab Alexandro episcopo ab urbe Alexandria, propter suum errorem, erat ejectus. Eusebius autem episcopus Nicomediae, qui [Col. 0885B] Ariano veneno erat infectus, imperatori Constantino juniori suadet, ut concilium celebretur, et Ario ibi audientia concedatur. Itaque tam Arius quam Alexander ad concilium in palatium Constantinopolitanum vocantur. Ubi Alexander, tota nocte in oratione persistens, causam Ecclesiae Domino commendabat. Mane facto, Eusebius Arium ad ecclesiam vocat. Qui dum eundo illuc, humanae necessitatis causa, ad secessum declinat, justo Dei judicio, viscera quibus fetidum errorem portabat in locum fetidissimum evisceratus, per inferiorem corporis meatum emisit et mortuus est.
Fautores Arii cum pudore et confusione fugerunt. Attamen rem gestam imperatori celantes, per eunuchos caesaris contra Catholicae fidei doctores [Col. 0885C] insurgunt.
Post paucos dies Alexander moritur. Cui Athanasius est substitutus: qui ferventis ingenii et in negotiis ecclesiasticis vigilantissimus, non solum contra haereticos subtilis, sed etiam contra imperatorem stetit pro Ecclesia fortissimus agonista. Cujus virtutes et labores et fructus qui scire desiderat, legat Historiam Tripartitam.
Constantinus, dum contra Constantem fratrem suum bellum informat, juxta Alsam fluvium, non longe ab Aquilegia, a ducibus ejus occiditur. Constantius, occiso Constantino, solus Orientem tenuit; Constans autem tenuit Occidentem. Itaque haeretici Ariani metuentes ne forte, si Athanasius adeundi [Col. 0885D] principem acquireret facultatem, ipsum imperatorem catholica fide ac religione imbueret, ipsi ad imperatorem prius accedentes, circumveniunt eum, mentientes Athanasium esse virum sceleratum et flagitiosum, ostendentes ei manum cum brachio cujusdam Arsenii, quam dicebant Athanasium ad exercendam artem necromanticam, instinctu daemonum, a corpore ipsius Arsenii abscidisse. Ad haec jussu Caesaris synodus apud Tyrum congregatur, ubi Athanasio ducto in causa, astitit praedictus Arsenius, habens utramque manum: quo comperto, haereticorum mendacia cognoscuntur et ipsi mirabiliter erubescunt. Nec tamen Constantius imperator, et ipsi haeretici a persecutione Athanasii quiescunt; imo eum ad fratris sui Constantis imperium [Col. 0886A] transire compellunt. Ipse autem ab imperatore Contante satis humane susceptus et honorifice habitus, et in cathedram suam postea potenter remissus est. Mansit autem tunc ibi in Ecclesia Treverorum, cum Maximo ejusdem Ecclesiae episcopo. In quo loco, fidem Catholicam, scilicet Quicunque vult, scripsisse asseritur.
Eo tempore Liberius ab imperatore Constantio in exsilium truditur, et Felix suus diaconus, ei ab haereticis subrogatur. Inter hunc Liberium et Sylvestrum medius sedit papa Julius. Iisdem temporibus Victorinus rhetor et Donatus grammaticus Romae clari habentur. Floruerunt tunc in Ecclesia Dei gloriosi pontifices Paulinus Treverensis, qui Maximo successit, Dionysius Mediolanensis, Eusebius Vercellensis [Col. 0886B] et Hilarius Pictaviensis: qui omnes propter testimonium fidei Catholicae in exsilium tunc missi fuerunt. Ex quibus Hilarius scripturarum suarum variis monumentis Gallicanam Ecclesiam adornavit.
Constans imperator adversus Saporem regem Persarum vario eventu novem praelia gessit. Novissime autem indiscrete congressus, fugit; et postea in oppido Elenau, juxta Hispaniam, dolo principis, nomine Magnentii, occisus est. Idem Magnentius apud Augustodunum invasit imperium. In Illyrico vero milites quemdam Veteranionem senem creant imperatorem. Constantius interea fratrem intendit ulcisci; unde Veteranionem senem primo purpuram deponere compulit. Postmodum etiam cum eo acriter dimicavit. Magnentius autem victus apud Lugdunum [Col. 0886C] seipsum occidit; et frater ejus Decennius, quem ipse in Gallia Caesarem creaverat, laqueo seipsum suspendit. Caetera de tribus filiis Constantini Magni et de Ario pauca versifice ponimus.
Anno ab Incarnatione Domini trecentesimo sexagesimo quarto, Julianus post Constantium suscepit imperium ab Augusto tricesimus sextus. Constantius eum, dum adhuc viveret, creaverat caesarem; qui prius ab imperatoribus fuerat clericus et lector ordinatus: sed postea a militibus seductus, cingulum militare suscepit.
Julianus a Constantio caesar creatus, cum de Germanis et Alemanis magnifice triumphasset elatusque de prosperis successibus in quoddam templum intrasset, corona quae ibi pendebat cecidit forte super caput ipsius; quo viso, milites per hoc signum praedicant sibi imperium a diis auguratum. [Col. 0887B] Hoc itaque augurio et priori prosperitate levatus. Julianus, imperii nomen usurpat, ac fidem Christi omnino contemnit.
Constantius interea contra Persas parat exercitum, sed fraude Juliani comperta, Romam ad civile bellum revertitur; sed non pervenit, quoniam in ipsa via diem suum clausit, anno sui imperii vigesimo quarto. Julianus igitur augustus creatus, prima fronte quasi facta praedecessorum suorum arguens, praecepit ab exsiliis episcopos revocari; deinde arte potius quam violentia Ecclesias debilitare intentat. Nam quasi religionis intuitu, dicebat clericos a ludis et a militia, postremo ab omni terrena possessione arcendos, tanquam eos quibus lex evangelica dicit: Nisi quis renuntiaverit omnibus quae [Col. 0887C] possidet non potest meus esse discipulus (Luc. 14, 33) : templa paganorum praecipit aperiri; fastigia imperialia * ut coqui, eunuchi, tonsores et cursus publicos equorum et mularum, tanquam philosophus imperat amputari. Lectionibus nocte vigilando atque scribendo, in die vero in senatu scripta sua recitando operam dabat: unde et philosophos prorsus amplexus, solus post Julium imperator philosophus dicebatur. Scriptis autem suis imperatores et etiam Christianos, admodum lacerabat.
His diebus erant in Ecclesia Dei episcopi religiosi et clarissimi, Miletus Antiochenus, Maris Chalcedonensis, Basilius Caesariensis, Gregorius Nazianzenus. Ex quibus praefatus Maris episcopus Chalcedonensis, [Col. 0887D] dum Julianus Fortunae sacrificaret, restitit ei in faciem: qui philosophica moderantia usus suaviter arguit episcopum, his verbis: Neque Galilaeus tuus te potuit a caecitate curare. Cui sic respondit Maris episcopus: Ego pro caecitate mea gratias ago Deo meo, quia hoc in me propterea factum est, ut te impium apostatam non viderem.
Julianus, secundum Pythagoram, dicebat in se spiritum Alexandri Magni requievisse. Ipse quoque, ad instar Alexandri, totum orbem sibi subjugare pararat. Qua intentione dum cum exercitu ad expugnandam Persidem pergeret, et in eundo Basilio Caesariensi episcopo suaeque Ecclesiae minaretur post peractum bellum Persarum in reversione sua mortem [Col. 0888A] inferre, ipse dum in praelio vertitur, telo de coelo misso penetratur; qui dum telum ab alto contra se venire videret, non corde poenituit, sed obstinatus Christo improperavit, dicens: Vicisti Galilaee, vicisti! Solebat enim Christum semper Galilaeum vel Nazaraeum vocare.
Legitur autem in Vita sancti Basilii quod Deus sanctum Mercurium, cujus arma tunc in ecclesia Caesariensi pro memoria ejus pendebant, in praelium ad occidendum Julianum misisset. Nam et ipsa arma, in illa die in ecclesia requisita, ibi non erant; die vero sequenti, in ecclesia more solito sunt inventa, sanguine humano conspersa et tanquam de praelio nuper reversa. Quae omnia inferius versifice posuimus, ut in eis lector magis delectaretur. Verumtamen [Col. 0888B] quia Porphyrius et Calixtus aliique ipsius Juliani fautores sapientiam, pietatem atque philosophiam ejus praedicant et commendant, et iniquitates ejus silentio praetereunt, nos, qui veritatem sine adulatione vel odio prosequimur, de Juliani flagitiis, subscripta ejus opera nefanda narramus.
Post mortem Juliani, simulacra, magica arte instituta et inventa, Socrates in Tripartita Historia narrat, haec dicens: Cumque mortuus fuisset Julianus, et impio pius imperator successisset, ingredientes principes in templum, viderunt mulierem per capillos suspensam, extensas manus habentem. Cujus uterum aperuerat Julianus, ut in hepate ipsius mulieris inspiceret si de Persis posset victoriam adipisci. Hoc nefas inventum est in loco qui dicitur [Col. 0888C] Carris. In Antiochia vero, plurimas arcas aiunt in palatio fuisse repertas, humanis capitibus plenas, et in puteis multorum submersa corpora virorum, unde et in Antiochia tam Christianos quam paganos in theatris et plateis de morte Juliani sceleratissimi mirabili tripudio praefatus scriptor asserit exsultasse. Jovianus tamen corpus Juliani in Tharso Ciliciae honorifice sepelivit. Quod corpus, sicut in Vita Sancti Fabiani legitur, rex Persarum, Sapor nomine, jusserat excoriari et de ipso corio, colore coccineo colorato, cathedram sibi ad opprobrium Romanorum parari. Caetera de Juliano versus insinuabunt.
Anno ab Incarnatione Domini trecentesimo sexagesimo sexto, Juliano mortuo et milite posito in summo discrimine, Jovianus natione Pannonius, [Col. 0890B] vir Christianissimus, votis omnium petitur ad imperium. Qui dum se Christianum esse et ob hoc gentibus diceret se imperare non posse, ipsi se pro ejus amore Christianos esse firmabant.
Jovianus itaque tricesimus septimus ab Augusto imperator creatur. Iste propter pericula Romani exercitus foedus cum Sapore rege Persarum, Romanis quidem inglorium, sed tempori instanti perutile composuit. Ubi tradito quodam oppido, cum superiori parte Mesopotamiae, milites caute redeunt; deinde princeps catholicus, episcopos a Constantio in exsilium missos revocavit, templa idolorum claudi praecepit eorumque sacerdotes fugavit.
Post haec Athanasium episcopum, ut eum Catholica fide imbueret scripto rogavit. Qui, sub sigillo [Col. 0890C] et consensu omnium episcoporum Aegypti, scripsit et misit ei fidem Nicaenii concilii: id est, Credo in unum Deum, Patrem omnipotentem, Creatorem, etc. Has litteras imperator gratanter suscepit et fidem Catholicam edictis imperialibus roboravit; et ut omnes qui sacras virgines raperent, aut violarent, aut qui eas impudice aspicerent capite punirentur mandavit. Postea eum in Antiochia Athanasius vidit et de fide Catholica plenius informavit.
Imperator autem in domo nuper calce delinita, cum essent prunae appositae, nocte suffocatus est, aetatis suae anno tricesimo tertio, imperii sui mense octavo.
Caetera versifice gesta referre placet.
Anno ab Incarnatione Domini trecentesimo sexagesimo septimo, Valentinianus cum fratre Valente, natione Pannonius, stirpe mediocri oriundus, animi vero et corporis magnitudine commendabilis, et moribus urbanus, ab Augusto tricesimus nonus, consensu militum in Nicaea sumpsit imperium. Iste, dum Julianus augustus templum ingrediens Fortunae sacrificaret, ministrum sacrificii pugno percussit; propterea Julianus, cui talia displicebant, eum a militiae dignitate removit. Deus autem justus Judex, qui dixit: Centuplum accipies, pro militia ei reddidit imperium.
Valentinianus Valentem fratrem suum elegit ad [Col. 0891C] imperium. Anno imperii sui quarto, Gratianum filium suum fecit imperatorem.
Eodem tempore apud Atrebatas, vera lana cum pluviis mista visa est e nubibus descendisse. Valentinianus Auxentio Mediolanensi defuncto, convocata episcoporum synodo, suadet alium ordinari, ubi Ambrosius praesens, adhuc catechumenus, ab omnibus postulatur. Unde imperator, eum baptismi gratiam primitus consecutum, praecipit presbyterum ordinari. Interea imperator Valens, cum primitus Catholicus esset, suasu Eudoxii episcopi Constantinopolitani, et ab uxore propria seductus, incidit in haeresim Arianam, et ad hoc jurejurando se alligavit atque a praefato episcopo Ariano est iterum baptizatus.
[Col. 0891D] Eo tempore Valentinianus fortissimam gentem Saxonum, Francorum terminos invadentem, bello repressit. Ipse autem imperii sui anno undecimo, apud Brictionem oppidum, diem obiit. Caetera de Valentiano versus habent.
Anno ab Incarnat. Domini 373, Valens, quadragesimus ab Augusto, Orientis rexit imperium. Gratianus autem et frater ejus junior Valentinianus in Occidente regnabant. Valens itaque, ut diximus, Arianus, legem dedit ut monachi ad militiam cogerentur. Unde multi monachi per Aegyptum, terreni regis contemnentes imperium, martyrio coronantur.
[Col. 0892B] Valens per artem necromanticam perscrutatur quis post eum sit regnaturus, arte daemoniaca sunt ei litterae istae quatuor demonstratae. th. e. d. a. Ipse autem ab illo die, omnes quos istas litteras in capite nominis potuit reperire, praecepit occidi. Unde factum est ut Theodosius comes, pater Theodosii, qui postea imperium tenuit, ab eo praeciperetur occidi. Qui prius baptismi gratiam apud Carthaginem consecutus, percussori sponte jugulum praebuit. Interea Gratianus imperator Catholicus apud Argentarium Galliae oppidum, cum pauco Romanorum detrimento, triginta millia Alemanorum bello prostravit.
Eo tempore controversia oritur in regno Gothorum, inter Phridigernum et Athalaricum. Phridigernus [Col. 0892C] cum esset debilior, ab imperatore Valente auxilio impetrato, Athalaricum in fugam convertit. Unde Phridigernus, amore Valentis imperatoris cum gente sua fidem Arianam suscepit.
Eo tempore Gulfias [Ulphilas] Gothorum episcopus, litteras Gothicas adinvenit et per eas in suum idioma Litteras divinas convertit. Non multo post, tempore Gothorum elapso, gens terribilis Hunnorum advenit, quae gens, secundum scripta Jornandis, ipsorum interpretis et actoris, ex incubis et meretricibus est procreata, infra Maeotidas Paludes, quae sunt in confiniis Asiae et Europae. Haec gens, conductu unius cervae transmeantis, transivit inaccessibiles [Col. 0892D] prius illas paludes. Ubi usque adeo gentem Gothorum perterruit, ut rex Gothorum Hermanaricus, qui multas jam gentes devicerat, timore Hunnorum seipsum interfecisset, anno aetatis suae 110. Gothi post mortem regis sui Hermanarici, animo fracti, a Valente imperatore petunt habitationes, quas imperator eis largitur in Thracia; ubi Gothi a quodam duce ad convivium dolo invitati, cum ipsi priusquam venirent dolum praesensissent, eos omnes qui eos invitaverant morte consternunt et, tota ipsa regione igne ferroque destructa, diffunduntur ubique. Contra quos Valens procinctum parans, ab Antiochia movens, poenitentia ductus, episcopos catholicos praecepit ab exsilio revocari. Pugna in Thracia inter Gothos et Romanos conseritur. [Col. 0893A] Ubi dum Romanus fugit exercitus, imperator Valens, sagitta sauciatus, in cujusdam parvissimae villulae casam fugit, ut latens vitam reservet. Quem insequentes Gothi, simul cum casa, igne consumunt, anno imperii sui decimo quinto; post mortem vero fratris sui anno quarto, Mortuo Valente, Gratianus qui cum eo regnabat, cum fratre suo Valentiniano juniore tenet imperium.
Anno ab Incarnat. Domini 383. Gratianus (est autem Gratianus ab Augusto quadragesimus secundus) volens reipublicae suo tempore subvenire, Theodosium, natione Hispanum, virum fortem et religiosum, purpura induit, et imperatorem Orientis creavit. Theodosius tam virtute quam prudentia gentem Gothorum devicit; et Athalaricum regem Gothorum Constantinopolim ad se vocavit. Ibi tunc Athalaricus obiit. Gens autem Gothorum, visa mansuetudine [Col. 0893C] principis, voluntarie seipsam imperio Romano supposuit. Theodosius Arcadium filium suum socium imperii elegit.
Gratianus a Maximo in Britannia imperium usurpante, occiditur; et frater ejus Valentinianus ab Italia fugatur, qui ad Theodosium veniens, benigne receptus est.
Anno ab Incarnatione Domini trecentesimo octogesimo octavo, Gratiano interfecto, Theodosius quadragesimus primus ab Augusto imperium Romanum solus obtinuit.
Erant tunc in Ecclesia Dei viri sanctissimi, Martinus Turonensis episcopus, Ambrosius Mediolanensis, Severinus Coloniensis episcopus, Hieronymus [Col. 0893D] presbyter, Augustinus catechumenus, a beato Ambrosio tunc baptizatus.
Theodosius contra praedictum Maximum tyrannum movens exercitum, in partibus Aquilegiensium occidit eum. Deinde cum filio suo Honorio parvulo, Romam venit, ibique rempublicam ordinavit Valentiniano regnum Occidentis reliquit. Ipse autem Constantinopolim remeavit.
Porro Valentinianus, dum in Galliam revertitur, fraude cujusdam Arbogasti et Eugenii (ut quidam asserunt), laqueo est suspensus. Eugenius ab Arbogasto imperator ibi creatur. Quidam dicunt, Valentinianum prae nimio dolore hoc genus mortis sibimet intulisse. Morte Valentiniani comperta, Theodosius in Eugenium tyrannum parat exercitum. [Col. 0894A] Tunc etiam scripsit in Aegyptum ad Joannem monachum, Eutropium eunuchum, et eventum rei a viro ipso sanctissimo requisivit. Cui vir beatissimus, plenam victoriam promisit. Theodosius, confisus in Deo, pergit, et Gothos contra tyrannos ante se praemittit. Quorum decem millia ab Arbogasto interimuntur: procedit imperator, et cum in Alpibus hostibus occurrisset, ibique Arbogastus in eminentiori loco positus, ut meliorem pugnandi opportunitatem videretur habere, Theodosius tota nocte prostratus in precibus, mane in Domino confisus, congreditur et gloriose triumphat. Ibi Eugenius captus occiditur. Arbogastus interfecit seipsum. Theodosius autem rebus omnibus bene dispositis, anno undecimo post mortem Valentiniani, [Col. 0894B] apud Mediolanum vitam finiens, in Domino requievit. Caetera de Theodosio versibus explicamus.
Anno ab Incarnatione Domini 390, Honorius Occidentis, et frater ejus Arcadius Orientis, post mortem patris sui Theodosii sortiuntur imperium, ab Augusto quadragesimo tertio loco; adhuc Damaso papa Romae, Theophilo in Alexandria, Joanne Hierosolymis, Flaviano Antiochiae, et Nectario Constantinopoli praesidentibus.
His diebus quidam monachus, nomine Dirimachus, ab Oriente Romam veniens, dum ludum gladiatorum tanquam insaniam sedare voluisset, a circumstantibus est lapidibus obrutus et necatus. Quo comperto, Honorius imperator eum inter beatos martyres censuit computari; et pro eadem causa, [Col. 0895A] ludum gladiorum, ne amplius sic heret, interdixit.
Eo tempore Joannes Chrysostomus, qui interpretatur os aureum, apud Constantinopolim episcopus est ordinatus. Temporibus Honorii et Arcadii, viri sanctissimi Martinus et Ambrosius de hoc saeculo migraverunt.
Gothi, cum ab imperatoribus munera quae tempore Theodosii accipere consueverant, habere non possent, consilio Ruffini patricii, discedunt a curia, et regem sibi creant. Ruffinus postmodum detectus, propter commissum dolum, ante portas urbis Constantinopolis decollatur: caput ejus cum manu et brachio ejus dextro, ad improperium et ludibrium [Col. 0895B] per omnes vicos urbis circumfertur. Arcadius vir mitis et quietus, anno decimo quarto post obitum patris sui Theodosii, vitam finivit, et imperium Orientis filio suo octenni Theodosio reliquit, Anthemio praefecto tunc ipsum puerum regente. Ipse etiam Anthemius muro fortissimo regalem cinxerat urbem. Caetera de Honorio et Arcadio versus habent.
Anno ab Incarnatione Domini 412, defuncto Arcadio, Honorius ab Augusto quadragesimus quartus tenet imperium Occidentis. Gothi cum rege suo Alarico, [Col. 0895D] dum Honorius esset Ravennae, per Dalmatiam et Venetiam digressi, in confinio Aemiliae castrametantur; terram ad inhabitandum superbe ad imperatores poscentes. Addunt etiam, quia si gratis habere non possent, ipsi ultro tollerent. Imperator accepto consilio, terram circa fines Hispaniae, quae tunc imperio erat rebellis, tradidit eis. Ad quam possidendam dum Gothi proficiscuntur, Stilicus patricius, socius Honorii, eos fraudulenter insequitur, praelioque cum eis commisso, militem perdit: ipseque aufugit.
Hac de causa Gothi ad iram permoti, ad Aemiliam unde venerant, subito revertuntur; totaque ipsa provincia igne ferroque vastata, ad urbem Romam procedunt; quam etiam trepidantem irrumpunt, [Col. 0896A] datisque praeceptis, ne ecclesiae violentur, aliquantis Urbis partibus concrematis, praedam mirabilem tollunt. Interea papa Innocentius, ne poenas ipsius Urbis aspiceret, tanquam Lot justus remotus a Sodomis, Ravennae morabatur.
His diebus pagani improperabant Christianis, dicentes: Romam temporibus paganorum crevisse, Christianorum autem tempore decrevisse, eique propter Christianitatem insolita pericula imminere. Ob quam causam, beatus Augustinus tunc composuit librum De civitate Dei. Orosius tunc historias suas texuit. Hieronymus ecclesiasticam historiam ab Eusebio episcopo Caesariensi compositam transtulit.
Haec autem tam terribilis irruptio Urbis facta est per Alaricum regem Gothorum, anno ab Urbe condita, [Col. 0896B] millesimo centesimo sexagesimo quarto; anno autem ab Incarnatione Domini quadringentesimo decimo quinto. In eadem praeda Wandalorum, soror Honorii, Placidia, capta est, quam Ataulphus postea est in matrimonium sortitus.
Interea quidam princeps Constantinus imperium Galliarum invadens, Constantem filium suum, monachum, caesarem fecit. Sed paulo post, pater apud Arelatum, filius vero apud Viennam, regno vitaque privantur.
Gothi autem Romanorum victoria glorificati, per Campaniam, Apuliam et Siciliam, in Africam ire proponunt. Cumque in confinio Brictiorum incaute sese mari committunt, multos ex sociis perdiderunt. Rex Alaricus eorum, tunc ultimum diem clausit; quem [Col. 0896C] Gothi intantum luxerunt, ut amnem nomine Barentum, juxta civitatem Cosentiam, de alveo derivarent; ipsoque rege Alarico cum multis militum copiis ibi sepulto, omnes captivos, qui hujus facti conscii erant, occiderent, et postea amnem ad suum alveum revocarent. Gothi propter mortem Athalarici redire proponunt, atque Ataulphum regem sibi creantes, Romam redeunt, ibique ea quae reliquerant, depopulantur. Ataulphus vero rex Gothorum, amore uxoris suae Placidiae, quae erat soror Honorii imperatoris, a finibus Romanorum discedit, et in Gallia prope civitatem Narbonensem, ubi hodie villa Sancti Aegidii dicitur, in loco qui usque hodie palatium Gothorum vocatur, consedit, supra Rhodanum fluvium; [Col. 0896D] a quo loco per Constantium comitem postea pulsus, in finibus Hispaniae cum Gothis resedit.
His diebus sub Innocentio papa, corpora sanctorum Stephani protomartyris, et aliorum sanctorum revelata sunt Luciano presbytero, sub Joanne episcopo Hierosolymitano. Non multo post tempore, sub Bonifacio, qui Zozimo successori Innocentii fuerat substitutus, Hieronymus presbyter obiit, anno aetatis suae XCI in Bethlehem. Defuncto papa Bonifacio, Coelestinus sedit in Urbe. Hucusque Orosius Chronica sua perduxit.
Honorius imperator tricesimo primo imperii sui anno (quorum annorum. duos cum patre, tredecim cum fratre, reliquos cum filio fratris sui regnaverat) Romae obiit.
Anno ab Incarnat. Domini 426, Theodosius junior, quadragesimus quintus ab Augusto, patruo mortuo solus habet imperium. Hujus virtutes in Tripartita [Col. 0897B] Historia, omnibus suis praedecessoribus praeferuntur. Inter quas et haec commemoratur, quod, ad instar Alexandri Magni, dum in exercitu fervore solis, et pulveris, atque itineris nimietate fatigatus, nimia siti laboraret, poculum aquae jucundissimum sibi oblatum, ne ipse prae aliis solus haberet potandi refectionem, bibere recusavit.
Tempore istius floruerunt Joannes Cassianus eremita, qui collationes, id est Vitas Patrum conscripsit. Et sanctus Germanus Altisiodorensis episcopus.
Hucusque Theodoricus episcopus, et Socrates, et Sozomenus viri disertissimi, historias produxerunt; quae postmodum in unum volumen redactae, et a Cassiodoro senatore, per Epiphanium Scholasticum, [Col. 0897C] a Graeco in Latinum translatae, a tribus memoratis auctoribus Tripartitae Historiae sunt nominatae.
Tempore istius imperatoris Theodosii junioris, Wisogothi, id est Australes Gothi, habitabant in Galliis. Ostrogothi vero, id est Occidentales Gothi, ex quibus Avares, id est Ungari, Pannonii et Longobardi descenderunt, transeunt Danubium. Ostrogothi prius in Pannonia fuerunt commorati, postea in Thracia per XLVIII annos habitaverunt; deinde ad Occidentem venerunt.
Wandali autem sociatis sibi Germanis, cum duce Modigisilo, Hispanias occupaverunt.
Eo tempore Bonifacius comitatum Africae ab imperatore accepit; qui in Hispaniam transiens, Wandalis [Col. 0897D] totam Africam subjecit; qui in universam terram vastantes, urbem Hipponensem, cui tunc praeerat beatus Augustinus, obsidione praecingunt. Beatus autem Augustinus, ne urbis suae videret excidium, migravit ad Dominum, aetatis suae anno septuagesimo sexto. Romani autem tradentes Wandalis tertiam partem Africae, pacem cum eis fecerunt. Rex autem Wandalorum Gensericus Arianus, Christianos affligens, episcopos in exsilium misit; et invadens Carthaginem, multis divitiis et ornamentis ecclesiasticis spoliavit.
Anno imperii Theodosii junioris tricesimo, terraemotus horribilis Constantinopoli fuit; propter quem ibi divinae commutationis cantatum est primitus: แผฮณฮนฮฟฯ แฝ ฮฮตแฝธฯ แผถฯฯฯ ฯแฝธฯ, แผฮธฮฌฮฝฮฑฯฮฟฯ, แผฮปฮญฮทฯฮฟฮฝ แผกฮผแพถฯ : Hoc est, [Col. 0898A] sanctus Deus, sanctus, fortis, sanctus, immortalis, miserere nobis. Hoc canticum dum a toto populo, cum Proculo suo episcopo caneretur, illico terraemotus cessavit: unde ab imperatore, et sorore ejus Pulcheria, tunc praeceptum est promulgatum, ut hoc canticum per totum orbem de caetero caneretur.
His diebus Attila Hunnorum rex, occiso fratre suo Bleda, Thraciam et Illyricum coepit vastare. Cui Theodosius, datis septem millibus libris, promissis etiam singulis annis mille libris, a suis finibus exire persuasit: ipse vero Theodosius, paulo post apud Constantinopolim diem suum finivit, XLI imperii sui anno; anno autem post mortem patrui sui vigesimo sexto. Caetera de Theodosio isto versus [Col. 0898B] narrabit, et alia sibi contemporanea.
Anno ab Incarnatione Domini 453 Martianus consilio Pulcheriae sororis Theodosii jam defuncti, [Col. 0898D] XLVI, ab Augusto, imperium Orientis suscepit; adhuc regnante Valentiniano in Occidente, qui erat XLV, ab Augusto. Martiano igitur et Valentiniano imperatoribus, Attila rex Hunnorum, subjugatis sibi fortissimis gentibus Ostrogothorum, et Gepidarum, aliisque diversis populis, totam Macedoniam, Mysiam, Achaiam, et Thraciam pervagatur. Odiebat autem Attila Romanos, propter antiquam eorum dignitatem. Odiebat etiam Wisogothos, propter eorum fortitudinem; utrosque etiam opprimere intendebat. Sed ambas gentes simul invadere, Romanos scilicet, et Wisogothos, non volebat; timebat enim ne adversus eum utrique sociarentur, unde et eos per suam versutiam ab invicem sejungere, et in alterutrum concitare conabatur. Proinde Valentiniano [Col. 0899A] Romanorum imperatori in dolo scribebat, se contra Romanos agere nolle, sed contra Wisogothos. Scribebat etiam Wisogothis, nihil contra eos agere, sed contra Romanos.
Eutius autem tunc patricius Romanorum, fraudem Attilae praecognoscens, Theodorico regi Gothorum ex persona Valentiniani imperatoris scribit monens diligenter, ut contra Attilam immanissimum tyrannum, totius orbis invasorem, ipse cum Romanis conveniret. Igitur Attila indicit Wisogothis bellum. Wisogothi autem per legatos rogantes Romanos, Eutium patricium accipiunt in auxilium. Hic Eutius autem, ascitis sibi Francis, et Sarmatis, et Burgundionibus, Saxonibus, Ripariolis, Brionibus, multisque Celticis ac Germanicis nationibus, Wisogothis [Col. 0899B] succurrit.
Attila vero cum Aldarico rege Gepidarum, et Vialamire rege Ostrogothorum, innumerisque regum nationibus movet procinctum. Itaque in campis Catalauniae uterque exercitus sedet. Attila in interioribus visceribus pecorum per Pythones eventum rei perquirit; seque vincendum intelligit. Sed ex altera parte principem omnium potentiorem esse casurum, in foedissimis praesagiis auguriisque praesensit. Attila pugnam aggreditur, Romani tunc eminentiorem locum habebant. Itaque ab hora nona usque in noctem, acerrimum bellum protenditur. Theodoricus autem rex Wisogothorum, sicut Attila in auguriis praeviderat, in bello occubuit. Attila vero in fugam versus, victum se prodidit, sed noctis beneficio potuit [Col. 0899C] occultari. Mane facto, Wisogothi regem suum requirunt; sed mortuo invento, iterum in hostes irruere cum Thurismundo filio regis occisi disponunt.
Eutius autem patricius, timens, ne forte, si Hunni penitus delerentur, Gothi extunc in nimiam gloriam elevati, Romam opprimerent, dicit ad Thurismundi filium Theoderici: Si fratres tui mortem regis cognoverint, regnum invadent. Tu ergo velociter domum revertere, ne in solio regni debeas a fratribus praeveniri. Taliter a patricio seductus juvenis, relictis hostibus, domum festinanter abivit. Deprehensum est postea quod Attila, viribus suorum destitutus, de subselliis suorum ignem sibi magnum praeparaverit. In quem, si in eum hostes irruerent, volebat [Col. 0899D] immergi. Refert eorum scriptor Jornandes quod in eodem famosissimo praelio ceciderint 165,000, ex utraque parte; exceptis 152 millibus, qui in congressu Francorum et Gepidarum priori nocte corruerunt.
Thurismundus, occiso Theodorici regis filio, a suis rex creatus, consilio Eutii patricii Tholosam civitatem suam ingreditur.
Attila recedentibus Wisogothis, securus jam factus, versus Romam iter convertit, et in via obsidione cingit urbem Aquilegiam, metropolim Venetiarum. Quam longo tempore obsessam, cum vincere eam se posse non crederet, atque de recessione jam cogitaret, quadam die circa muros urbis deambulans, videt ciconias pullos suos parvulos ex nidis extra [Col. 0900A] civitatem portantes. Ubi advocans milites ait: ยซIstae aves futuram civitatis cladem perpendunt, propter quod etiam filiolos exportaverunt.ยป Haec aiens, milites ad eversionem loci fortius animavit. Unde instructis machinis variisque tormentis, urbem repente devicit, et usque adeo desolavit, ut prioris formae aedificii vestigia non valeant inveniri. Asserunt multi quod urbem vacuam invenerit, quia cives per mare, quod est eis contiguum, reliquias sanctorum in Venetias, cum omni supellectile, navigio detulerunt. Ibique deinceps perpetuo habitantes, Veneti, quasi advenae sunt nominati. Unde inter Gradenses, qui priores ipsius loci habitatores, et Aquileienses, de patriarchatu usque hodie controversia versatur.
Exercitus Attilae ibi tantus fuit, quod suis clypeis [Col. 0900B] aggerem ad similitudinem rotundi montis, ob futuram memoriam Attilae, comportavit. Alii vero dicunt eum per caesarem Julium fuisse congestum. Ego Gotfridus montem illum vidi meis temporibus bene munitum et inhabitatum.
Attila postmodum talibus elatus eventibus, omnes Venetias circumeundo vastavit. Atque in Liguriam procedens, Mediolanum et Papiam crudeli animadversione depopulatus est. Attila de Liguria tendit Romam, cui Leo papa longe occurrit; et, ne Urbi noceat, precibus impetravit. Illud etiam Attilam ab Urbis accessu maxime refrenavit, quod Alaricus, prior rex Gothorum, postquam Romam exspoliavit, subitanea morte decessit. His itaque de causis Attila frenum retro convertit, et ad propria remeavit.
[Col. 0900C] Interea Valentinianus, virtutem Eutii praefecti aemulatus, eum cum Boetio senatore, praecepit occidi. Eapropter et ipse paulo post ab inimicis est interfectus, anno imperii sui tricesimo. Quo mortuo, Maximus uxorem ejus Eudoxiam sibi copulavit, et imperium usurpavit. Deinde Gisericum regem Vandalorum ad Urbem vocat. Romani, Vandalorum adventu perterriti, ulciscuntur in Maximum, eumque necantes in minutissima frusta decidunt. Ipsi autem metu Vandalorum fugientes, Urbem relinquunt.
Gisericus rex, Urbem quasi vacuam ingreditur; papa Leo ingredienti occurrit in porta, eumque ab incendio Urbis, et occisione civium abstinere precatur. [Col. 0900D] Rex barbarus Urbem ingressus, omnem praedam rapuit, Eudoxiam cum duabus filiabus abduxit; atque per dies XV in Urbe moratus, ab incendio et occisione civium abstinuit, sicut papa rogavit. Facta est haec secunda ab Alarico Romanae urbis captivitas, per violentiam Vandalorum, anno ab Urbe condita 1214. Postea Gisericus filio suo Transmundo filiam Valentiniani principis in matrimonium copulavit.
Attila vero ab Italia in patriam reversus, nuptias celebrat, et eadem nocte per fluxum sanguinis de naribus inebriatus exspirat. Iste est Attila, metus orbis, flagellum Dei, superbus incessu, oculos furiosos circumferens, amator belli, manu propria temperatus, consilio validus, supplicantibus exorabilis, [Col. 0901A] propitius cunctis in fide receptis: forma brevis, pectore lato, minutis oculis, capite grandiore, rara barba, canitie conspersus, simus naso, colore tetro.
Auctor Jornandes scribit, in exercitu ejus fuisse quinquies centum millia. Attila undecim millia Virginum apud Coloniam simul martyrio coronavit. Nicasium episcopum Rhemis occidit. Martianus imperator paulo post a suis fraude necatur, anno imperii sui septimo.
Anno ab Incarnatione Domini 440, Leo Bissa apud Constantinopolim Orientis suscepit imperium, XLVII ab Augusto. Qui filium suum Leonem, socium [Col. 0901D] imperii elegit; Occidentis vero imperium Mauronianus apud Ravennam accepit, qui juxta Tastonam civitatem, quarto regni sui anno occisus est. Post hunc Severus sine jussu Augusti apud Ravennam tunc regnum invasit. Qui etiam quarto anno Romae diem obiit. Leo imperator Zenonem, generum suum, Orienti praefecit. Leo imperator cum Ostrogothis pacem componens, Theodericum filium Theodemari (scilicet Veronensis) de quo Theutonici saepissime miram narrant audaciam, obsidem recepit cum octo esset annorum. Leo Leonem filium Zenonis generi sui, qui Orientem tenebat, imperatorem fecit. Ipse autem obiit undecimo imperii sui anno. Zeno imperator Orientis Romam veniens, a populo et a senatu gratanter receptus est.
Anno igitur ab Incarnatione Domini 476, Zenon, natione Isaurus, quadragesimus octavus ab Augusto, imperium sortitur. Porro Occidentale imperium, id est Romanum, nepos ejus tenuit. Quo a regno pulso Orestes patricius filium suum. Augustum dicendum, imperatorem Occidentis creavit.
Interea Odoacer, natione Rutenus, ex ultimis finibus Pannoniae, cum Turcilinguis, et Cyris, et Herulis gentibus, ad invasionem Romanorum movit exercitum. Cui dum Orestes patricius in terminis Liguriae occurrit, visa manu ejus, perterritus fugit, et in Ticinum se contulit. Quem Odoacer insecutus, capta urbe, occidit, atque inde per totam Italiam [Col. 0902B] milite fuso regium nomen usurpat. Iste Odoacer, a terra sua egressus, dum per inferiores Noricas partes, vel Pannoniae superiores, transiret, virum Dei Severinum, Ravennatem episcopum, qui verbum Dei praedicans, ad radicem montis cellam construxerat, adiit; eumque de eventu rerum consuluit. Qui spiritu prophetiae, omnia quae post evenerunt, ei praedixit.
Augustus (proprium nomen est) praedictus, filius Orestis patricii, patre suo, eodem scilicet patricio, jam occiso, et patria capta ac devastata, imperialem purpuram sponte deposuit, undecimo mense regni sui. Odoacer, jam nullo sibi resistente, urbem Romam ingreditur ut hostis, sibique subjectam tanquam rex ubique disponit. Postremo, tota Italia [Col. 0902C] servitio suo per quatuordecim annos mancipata fuit, et tanquam dominus eam gravi servitute depressit. Caetera de Zenone versus habent:
Anno ab Incarnatione Domini 491, post primum regem Francorum Pharamundum, regnabat super Francos Clodovaeus, cujus tempore Zeno imperator moritur, anno imperii sui XVII, cui succedit Anastasius [Col. 0903D] XLIX, ab Augusto; conjugem autem accepit Ariadnem.
Regnante igitur Anastasio in Oriente, Theoderico vero Ariano Romam premente, Symmachus et Laurentius pro papatu in Urbe contendunt; cui controversiae cum effusione sanguinis multorum, tam clericorum quam laicorum, tribus annis protelatae, Theodericus, synodo vocata, finem imposuit. Nam Symmachum, saniori consilio electum, in papatu firmavit; Laurentium depositum, in civitate Lucerna fecit episcopum. His temporibus rex Vandalorum Transmundus, Giserici filius, propter fidem Catholicam CCXX episcopos in insulam Sardiniam exsilio tradidit.
[Col. 0904A] Ipsis diebus in Africa quidam Olympius Arianus, sedens in balneo, dum superbe blasphemaret in Christum, igneo gladio est de coelo percussus. Alius quidam cum ab Ariano quodam episcopo baptizaretur, dicente ipso episcopo: ยซBaptizo te in nomine Patris, per Filium, in Spiritu sancto;ยป illico aqua tota de fonte disparuit. Hoc viso, is qui baptizandus erat, ad Catholicam Ecclesiam confugit, et baptismum suscepit.
Interea imperator Anastasius Clodovaeo regi Francorum per epistolas obtulit consulatus ordinis dignitatem. Ipse vero imperator ab haeresi Eutychiana propter admonitionem papae Hormisdae non recedens, imperii sui anno vicesimo octavo fulmine ictus, interiit. Clodovaeus autem rex Francorum, [Col. 0904B] anno tricesimo regni sui, vita decessit, et Lotharium filium suum, cum tribus aliis filiis reliquit, qui regnum inter se diviserunt.
Anno ab Incarnat. Domini 519, in Francia regnante Lothario, filio Clodovaei, cum tribus fratribus suis, Justinus senex, natione Isauricus, vel [Col. 0904D] Illyricus, quinquagesimus ab Augusto, suscepit imperium, consentiente senatu.
His diebus rex Hildericus, filius Transmundi, quem mater ejus Eudoxia docuit esse Catholicum, universos episcopos in exsilium a patre suo relegatos benigne revocavit.
Justinus imperator etiam zelo Catholicae fidei haereticos persequebatur: ad quem Theodoricus Arianus Joannem papam transmisit, denuntians, quia nisi Justinus a persecutione Arianorum cessaret, ipse Christianos vellet affligere. Justinus, precibus papae Joannis inclinatus, assensit, ipsumque papam cum honore dimisit; quem Theodoricus et Boetium prius necari praeceperat; propter quae [Col. 0905A] scelera, Theodericus ab hac luce subito raptus, imperii sui XXX, disparuit: et juxta dialogum beati Gregorii, a quodam sanctissimo eremita visus est, a Joanne papa et Symmacho, quos ipse occiderat, in Aetna monte corporaliter in ignem praecipitari. Quod autem quidam dicunt, ipsum Theodericum fuisse Hermenrico Veronensi et Atilae contemporaneum, non est verum. Constat enim Attilam longe post Hermenricum fuisse, Theodericum etiam longe post mortem Attilae, cum esset puer octennis, Leoni imperatori in obsidem datum fuisse. Theodericus dum ei mors immineret, filium filiae suae Amalsiundae, nomine Athalaricum, puerum decem annorum, Gothis principibus commendavit, cui et imperium tunc Romae reliquit; exorans Gothos, ut [Col. 0905B] senatum et populum Romanum diligerent, et principem sororis suae Justiniano relinquens imperium, octavo imperii sui anno migravit a saeculo.
Anno ab Incarnatione Domini 527, Justinianus, ab Augusto quinquagesimus primus, sumpsit imperium, regnantibus in Francia adhuc filiis Clodovaei. Iste Christianissimus, imperium quasi jam mortuum prudentissime suscitavit, rempublicam reparavit, [Col. 0905D] de Persis per Belisarium patricium magnifice triumphavit; leges ante editas, nimietate diffusas, in compendium conformavit: atque, inter alia infinita Ecclesiarum beneficia, ecclesiam Sanctae Sophiae, id est Sapientiae Divinae, quae est Christus Filius Dei, in Constantinopoli, miro opere et ornamento construxit; regem Herulorum, nomine Craten, convertit et baptizavit.
Tunc etiam rex Hunnorum Garda, et cum eo mulier quaedam vidua ex principibus Hunnorum, et alii gentis illius, centum millia baptismi gratiam receperunt. Rex itaque Athalaricus cum matre sua Eudoxia, in tuitionem Justiniani imperatoris suscipitur: at Athalarico post pauca a suis occiso, mater ejus Theodatum suscepit in regnum: qui postea [Col. 0906A] ingratus et perfidus, eam in balneo strangulavit. Justinianus Vandalis ab Africa prorsus eliminatis, Africam in Romanam provinciam reformavit. Theodatus traditor et strangulator uxoris, poenas Justiniani metuens, Agapetum papam ad imperatorem pro petenda indulgentia et pace transmittit; qua impetrata, fecit se ab ipso pontifice ad fidem catholicam revocari: ubi et ipse pontifex diem suum functus, dum per portam regiae urbis, ejus feretrum portaretur, caecus quidam, tacto feretro, fuit illuminatus.
Post haec Belisarius patritius Theodatum, ob commissum in uxore scelus, et Witegesium post Theodatum regnum invadentem, captum ad imperatorem transmisit: atque totum regnum Gothorum, [Col. 0906B] quod Jordanis auctor eorum per duo millia annorum et amplius stetisse commemorat, tunc finivit. Sic per eum sub Justiniano, tam Vandalis ab Africa, quam Gothis ab Italia exstirpatis, utrasque provincias in pristinam Romanorum subjectionem reduxit.
Hucusque Jordanis episcopus (natione Gothus, ut ipse testatur in sua Chronica) Gothorum historias protelavit.
Belisarius patritius cum Theodeberto filio Clodovaei, fratre Lotharii, qui cum ducentis millibus Italiam invaserat, bellum commisit, et rogantibus Francis, pacem concessit, atque sine damno Romani militis Italia exire persuasit.
Interea Parthi totam Syriam, et urbem Antiochiam [Col. 0906C] invadunt et depopulantur: quibus occurrens Belisarius patricius, Vandalorum et Gothorum triumphator vicit, et a terminis Romanorum repressit. His diebus Gothi cum rege suo Totila tumultuantes, in Italiam iter deflectunt.
His temporibus gens Lombardorum, quae ab insula Scantia, quam alii vocant Scantinaviam, a qua etiam Gothi egressi fuerunt, cum Alboino rege suo, in Pannonia habitando, qui non multo post Italiam occupaverunt (sicut postea dicemus) Belisarius patricius in Italia manens, praecepto Theodorae Augustae, Sylverium papam invitus in exsilium misit. Vigilio [Col. 0906D] quoque successori suo similiter fecit. Priscianus tunc libros grammaticae artis ad Julianum consulem et patricium a Caesarea scripsit. His etiam diebus beatus Benedictus abbas Regulam monasticam scripsit.
Justinianus princeps egregius, republica suo tempore satis sublimata, anno XXXIX, imperii sui diem obiit.
Hucusque Victor episcopus Turonorum chronica sua perduxit. Caetera de Justiniano et de pontificibus sui temporis, versifice proferamus.
Anno ab Incarnatione Domini 567, regnante in Francia Hilperico, filio Clotharii regis cum tribus fratribus; Justinus junior, Justiniani nepos, natione Thrax, quinquagesimus secundus ab Augusto, imperium, ab Eutychio patriarcha coronatus, suscepit. Iste Ecclesias ab antecessore suo institutas multa largitione ditavit. Hujus diebus pax inter Romanos et Persas rumpitur. Imperator autem ad Aretam [Col. 0908A] regem Indorum Julianum transmisit: qui eum (sicut hic describimus) ornatum invenit.
Stabat itaque rex pene nudus, habens circa lumbos tantum cincturam, et linea vestimenta auro contexta, et circa ventrem indumenta scissa, margaritis pretiosis conserta: in brachiis habebat quinos circulos, et aureas armillas: in capite, pannum gemmis ornatum: in collo, torquem aureum. Super quatuor elephantes, rotis quatuor, curru excelso innitebatur stans. Scutum parvissimum deauratum, cum duabus lanceolis, in manu tenebat. Quem cum Julianus contra Persarum regem nomine Eunucho armasset, reversus est.
Item Justinus, misso Narse, cum auxilio Longobardorum, Totilam regem Gothorum interfecit, et [Col. 0908B] Gothos de Italia radicitus exstirpavit: et Bucelinum principem regis Francorum, ad devastandam Italiam missum, occidit: atque Sindoaldum regem Brendonum, qui de comitibus Odoacri adhuc in Italia supererat, suspendio peremit. Itaque cum Narses, deletis omnibus barbaris, Italiam in statum pristinum reduxisset, Romani, ut assolet, ejus prosperis successibus invidentes, apud Augustum, atque apud uxorem ejus accusabant; quamobrem imperator misit Longinum ad occupandum locum ejus, in Italiam.
Sophia quoque Augusta, furore muliebri succensa, Narsen sicut Eunuchum inter mulierculas suas ponendum, et more mulierum sibi serviturum minabatur. Quae omnia Narses gravissime ferens, [Col. 0908C] Neapolim se contulit, missaque legatione Longobardos in Italiam vocavit: quorum adventum igneae acies in coelo (teste Gregorio) praecesserunt, et visae sunt a multis, quae et futuram effusionem sanguinis indicabant. Ex tunc Roma non solum provincias Transalpinas, sed et ipsam Italiam, quae ab illo tempore a barbaris, quos Longobardos vocamus, inhabitatur, amisit. Porro Justinus imperator Tiberium comitem in filium adoptavit, et Caesarem legit, cum vero se moriturum cognosceret, vocato ad se Eutychio pontifice et senatu, Tiberium ex Caesare fecit Augustum. Ipse autem undecimo imperii sui anno, diem obiit.
Anno ab Incarnatione Domini 576, Tiberius Constantinus, natione Thrax, ab Eutychio patriarcha coronatur: qui ab Augusto quinquagesimus tertius imperavit. Iste dum in palatio suo deambularet, [Col. 0909B] et crucem in pavimento sculptam videret, dixit: Elevetur signum crucis hoc a pavimento: crucem enim Domini debemus adorare, non pedibus conculcare. Qua sublata, iterum aliam crucem ibidem sculptam invenit: qua rursus inde sublata, tertiam iterum crucem ibi sculptam aspexit. Quapropter ibidem profundam foveam fieri jussit, ubi fodiendo, multum aurum invenit.
Similiter postea mortuo Narse patricio, in puteo quodam aurum plurimum est inventum: quae omnia imperator more suo pauperibus erogavit. Idem imperator Italia tunc a Lombardis vastata, sub papa Benedicto, multas naves ab Aegypto frumento onustas, Romanis fame laborantibus misit, Persas per ducem Mauricium gloriose devicit, quem postea [Col. 0909C] sibi generum et Caesarem fecit. Item Hilperico regi Francorum mirifica dona transmisit.
His diebus Gregorius Romanae Ecclesiae archidiaconus a papa Pelagio Constantinopolim missus, Moralia Job, Leandro descripsit; atque Eutychium ipsius urbis episcopum, de fide resurrectionis errantem, coram imperatore correxit. Tiberius autem substituto sibi in imperio genero suo Mauricio, anno imperii sui sexto, in pace quievit. Caetera de Tiberio versus habent.
Anno ab Incarnat. Domini 583, Mauricius ex Cappadocia oriundus, primus de genere Graecorum, ab Augusto quinquagesimus quartus imperat.
Hujus diebus beatus Gregorius, imperatoris consensu, suscepit pontificatum Romanum. Tunc sanctus Columbanus Scotus, Luxoviensis abbas, persecutione compulsus, in civitatem Italiae Bobium venit, ibique obiit. Tunc Romericus in monte suo [Col. 0910A] Romerico, nobile coenobium sanctimonialium fecit, scilicet in regno Lotharingiae.
Tunc etiam in Suevia sub dioecesi Constantiensi, ecclesia Sancti Galli, valde honorabilis constructa est, eo vivente, cum esset abbas (ut dicitur) quadringentorum monachorum; qui omnes sancti esse creduntur, uno solo excepto Hebruino; qui dimisso tunc ordine monastico factus est majordomus, id est primus post regem in regno Francorum, per Brunihildam reginam, sed nequissimam feminam; cujus instinctu ille Hebruinus Ecclesiam Dei est persecutus, et quosdam martyres fecit. Brunihilda tamen pro his peccatis dignam poenam portavit: ipsa namque a rege Clothario ad caudas equorum indomitorum ligata et tracta, finem miserabilem, sed [Col. 0910B] dignum accepit.
Mauricius imperator, dum beatum papam persequi non cessaret, anno decimo nono imperii sui videt in visione monachum ante se stantem cum gladio vibrato, dicentem sibi: ยซEcce, tu morieris.ยป Quo viso perterritus, culpamque suam cognoscens, papae Gregorio, et episcopis, atque abbatibus religiosis, humiliter scripsit, ut apud Deum suis precibus impetrarent, quo Deus eum pro suis culpis, non in futura, sed in praesenti vita puniret. Ipse quoque idipsum apud Deum multis lacrymis exorabat. Cum ergo Deus ad Ecclesiae petitionem imperatorem vellet audire, videt imperator in somnis se coram crucifixo apud aeneam portam palatii stare, vocemque terribilem audire: ยซDate Mauricium, [Col. 0910C] date Mauricium.ยป Et iterum: ยซUbi vis, o tu Maurici, reddam tibi mala quae fecisti? hic, an in futuro?ยป Cumque ille respondisset, dicens: ยซNon in futuro,ยป jussit eum cum uxore et liberis, et cum omni sua cognatione ad Phocam duci et tradi. Mane facto, Philippo genero suo ad se vocato, somnioque narrato, ait: ยซNunquid Phocam illum cognoscis?ยป Ille respondens; ยซJuvenis est, inquit, et temerarius.ยป Nuntii interea quos ad viros Dei Mauricius miserat, tunc reversi, similia responsa ab eis in somnis visa renuntiabant. Itaque exercitus a Mauricio missus, dum per ejus avaritiam fame laborarent, in seditionem versi Phocam sibi creant imperatorem. Quod audiens Mauricius, praefatae [Col. 0910D] visionis praesagium esse percepit. Phocas insecutus Mauricium juxta Chalcedoniam, eum culpam suam recognoscentem, cum uxore et filiis, secundum visionem praedictam, decollavit. Caetera de Mauricio versus habent.
Anno ab Incarnatione Domini 603, Phocas quinquagesimus quintus ab Augusto, imperium sortitur, habens uxorem Leentiam nomine. Iste primo patricii cujusdam strator fuit, postea miles, ad ultimum imperator. Anno imperii ejus secundo beatissimus [Col. 0911B] papa Gregorius migravit ad Dominum. Tunc tertius Bonifacius papa impetravit a Phoca, ut ipsius auctoritate, Romana Ecclesia caput omnium diceretur Ecclesiarum. Nam Constantinopolitana Ecclesia se primam (puto propter regni sedem illuc translatam) inscribebat. Post hunc alius Bonifacius quartus a beato Gregorio, precibus ab eodem Phoca Augusto obtinuit, ut templum a Domitiano imperatore constructum, quod Pantheon vocabatur, Ecclesiae Dei datum, in honorem omnium sanctorum dedicaretur.
His diebus Cosdroas Persarum rex, Orientem pervagatus multas Romanis provincias abstulit, ac vivificae crucis vexillum ab Hierosolymis asportans, in solio suo, ubi se ut Deum adorari fecerat, posuit. [Col. 0911C] Phocas autem cum multa scelera et homicidia perpetraret, ab Heraclio, Heraclii patricii praetoris Africae filio, vocatu Prisci patricii generi sui, octavo imperii sui anno interficitur. Caetera versibus explicentur.
Anno ab Incarnatione Domini 612, Heraclius, occiso Phoca, a Sergio patriarcha coronatus, quinquagesimus sextus ab Augusto, sortitur imperium, regnante in Francia Lothario, filio Hilperici. Iste anno imperii sui secundo, genuit filium Heraclium Constantinum, ex Eudoxia. Mortua vero Eudoxia, filiam sororis suae Martinam, incestuose sibi copulavit, [Col. 0912C] et ex ea filiam Heraclonam suscepit.
Hucusque Isidorus episcopus historiam suam perduxit. Anno imperii sui octavo dum Heraclius a rege Persarum Cosdroe pacem peteret, nec impetraret: ipse quarto postea anno, qui erat imperii sui duodecimus, exercitum movet in Persidem. Eundo autem in ponte Danubii cum filio Cosdroe habuit singularem conflictum. Quo ibidem occiso et parte exercitus ipsius, tunc ad Christianitatem conversus processit, atque omnem Persidem devastavit. Cosdroem in solio aureo tunc una cum cruce Domini sedentem occidit, et lignum sanctum inde accepit. Inde reversus Constantinopolim cum triumpho, postea crucem Hierosolymam reportavit. Ubi [Col. 0912D] in introitu ipsius portae miraculum magnum apparuit: quod miraculum ego versifice in fine capituli hujus annotavi. Ab illo tempore, Exaltatio sanctae crucis coepit ab Ecclesia celebrari.
His diebus Anastasius quidam in Perside, magus prius, postea Christianus et monachus, cum aliis septuaginta, martyrium sub judice Marzabona pro fide Christi suscepit a Persis. Cujus tunica postea quidam daemoniacus indutus, curatus est. Hujus corpus Heraclius de Perside asportavit.
Eo tempore Machomet, quem Saraceni hodie colunt, natus de stirpe Ismaelis, patre gentilis, matre Judaeus, legem suam praedicabat.
Eisdem diebus, mortuo Lothario rege Francorum, Dagobertus filius ejus satis puer erat; quem Arnolphus [Col. 0913A] qui tunc majordomus erat, educavit. Idem Arnolphus postea Metensis episcopus fuit. Iste Dagobertus in Francia solus regnabat, sed fratri suo Heriberto circa Ligerim fluvium paucas urbes et pagos dimiserat. A Clodovaeo enim usque ad istum Dagobertum regnum Francorum inter diversos fratres varie divisum, et inter filios filiorum, confuse et inaequabiliter regnatum erat. Terminus autem regni Francorum erat jam ab Hispania usque Pannoniam, habens in uno fine Aquitaniam, ex alio autem capite ducatum Bavariae, qui protenditur usque Ungariam. Aquitaniam quidem in Occidente, Bavariam in Oriente habebat rex Francorum. Dagobertus itaque unicus rex Francorum, leges Bavaris dedit. Qui dum patre suo Lothario adhuc vivente, cum Saxonibus [Col. 0913B] bellum inisset, ab eis graviter est vulneratus. Unde postulato et accepto a patre auxilio, iterum cum Saxonibus pugna congreditur. Quibus gloriose victis atque fugatis, universam Saxoniam suae ditioni subjecit; omnesque illius gentis masculos, qui gladio Dagoberti statura fuerant longiores, ejus imperio legimus tunc fuisse peremptos. Eo tempore beatus Cunibertus Coloniensis erat episcopus.
Heraclius interea a Sergio patriarcha seductus, haeresi Eutychiana inficitur: insuper fit mathematicus et astrologus. Tunc per constellationes cognovit, quod homines circumcisi essent ejus imperium vastaturi. Existimans autem homines illiusmodi esse Judaeos, missis ad Dagobertum legatis, omnes [Col. 0913C] Judaeos postulat jussu regio baptizari. Quod etiam impetravit. Ipse quoque Heraclius de Judaeis sui imperii similiter fecit. Non multo post Agareni, qui omnes sunt circumcisi, imperium ejus invadunt. Quos dum Heraclius, misso exercitu cogitabat cohibere, quinquaginta millia de suo exercitu perdidit. Nam Heraclius apertis portis Caspios educit, homines saevissimos, quos Alexander Magnus, propter eorum immanitatem, super mare Caspium olim conclusit, et cum istis adversus Agarenos imperator bellum instaurare proponit. Angelus autem Domini, eadem nocte, dum mane fuerant pugnaturi, de imperatoris exercitu quinquaginta millia interfecit. Unde fractus animo imperator, ex dolore fit tumidus; et in hydropisin versus, anno imperii quadragesimo septimo emisit spiritum.
O judicia Dei justissima! quia Heraclius per virtutem et signaculum victoriosissimae crucis gloriosissime triumphaverat: postea Dei et ipsius crucis oblitus, magis in auguriis, quam in divino auxilio confidebat; ab Agarenis, qui nec inter viros fuerant computandi, meruit infeliciter superari. Caetera de Heraclio, et de cruce, atque de Cosdroe, versibus exponamus:
Anno ab Incarnatione Domini 639, regnante in Africa Dagoberto, Constantinus Heraclius, Heraclii filius, quinquagesimus septimus ab Augusto, regnum adeptus, quarto imperii sui mense, fraude novercae suae Martinae, Pyrrhique patriarchae veneno necatur; ipsaque cum filio suo Heraclona regnum usurpans per duos annos tenuit. Mutilatis ergo naribus filii sui, matrisque ipsius lingua abscissa, [Col. 0915C] Constans Constantiniani, Heraclii filii filius, a senatu imperator creatur. Pyrrhus quoque patriarcha sceleris illius auctor in exsilium truditur, et in locum ejus Paulus subrogatur. Hic est Pyrrhus, qui cum Cyro Alexandrino episcopo, haeresim quae duas in Christo voluntates negabat, condidit. Caetera versus habent:
Anno ab Incarnatione Domini 642, pulso cum [Col. 0916A] matre Heraclona, Constans Constantiniani filius, quinquagesimus octavus ab Augusto regnavit. Hic cum in eamdem, quam avus suus Heraclius, haeresim fuisset lapsus, Martinum papam, eo quod Paulum patriarcham, Pyrrhum, et Cyrum, habita synodo excommunicasset, apud Chersonam in exsilium misit; ubi multis miraculorum signis refulgens, migravit ad Dominum.
Porro Constans congregata sub Vitelliano papa synodo, haeresim abdicavit, ac beato Petro mirae magnitudinis Evangelia, auro cooperta, gemmis ornata, misit. Ipse vero non multis post diebus Italiam a Longobardorum potestate eripere volens, per aequora navigando, Tarentum applicuit. Post Beneventum veniens, omnes pene civitates quas [Col. 0916B] Longobardi inhabitabant, cepit. At civitatem Luceriam ad solum usque prostravit; deinde accepta obside sorore Rumaldi, scilicet Grimaldi regis filia, Neapolim iter flectit. Inde ad Urbem iter tendens, Vitellianum papam in septimo milliario obvium cum clero et populo habuit. Ac ita honorifice Romam ingressus, beato Petro pallium auro textum obtulit.
Cogitabat autem imperium ad Urbem retransferre, eo quod Constantinopolitanos, qui ei de sacrilegio in Martinum papam commisso, consilium dederant, tanquam haereticorum fautores, exosos haberet.
Hujus diebus beata Gertrudis virgo, Pipini Grossi filia, beato fine quievit. Dagoberto quoque mortuo. Clodovaeus filius ejus successit. Nam alius filius, Sigibertus [Col. 0916C] scilicet, dum adhuc viveret, Austrasiam reliquerat, eumque Cuniberto Coloniensium praesuli, et Pipino Grosso commendaverat.
Constans imperator Heraclius ab Urbe digressus, Siciliam ingreditur: ubi per sex annos moratus, fraude suorum in balneo occiditur, anno imperii sui octavo. Quo mortuo, milites quemdam, Mitium nomine, imperatorem creaverunt. Hoc comperto, Constantius Constantiniani filius, intravit Siciliam, et Mitium cum interfectoribus patris sui occidit; rebusque in Hesperia compositis, Constantinopolim redit. Caetera de Heraclio Constante, versus habent.
Anno ab Incarnatione Domini 670, Theodosius Constantinus, filius Constantis Heraclii, cum duobus suis filiis, Heraclio et Tiberio, quinquagesimus nonus ab Augusto, sortitur imperium. His diebus, Ansgisius, filius beati Arnulphi, Metensis episcopi, [Col. 0917A] qui majordomus prius fuerat in regno Francorum, dignitatem majorisdomus adipiscitur. Constantinus Theodosius, anno imperii sui decimo septimo vitam finivit.
Anno ab Incarnat. Domini 686, Justinianus Theodosii Constantini filius, sexagesimus ab Augusto imperatore. Iste composuit pacem cum Saracenis, et Africam ab eis liberatam imperio Romano supposuit.
Eo tempore Pipinus, filius Ansgisii, factus majordomus, [Col. 0917B] totum regnum administrabat Francorum. Cujus Pipini Grossi, ab hoc loco in antea anni et gesta ponuntur in Catalogo regum Francorum. Reges enim Francorum a temporibus istius Pipini Grossi, qui erat majordomus, omnibus regni negotiis et honoribus denudati, nomine solo regnabant; econtra majoresdomus, curam et fortitudinem regni tenebant.
Justinianus a Leontio patricio, quem ipse per tres annos in vinculis tenuerat, naso et labro mutilatur: qui Leontius per tres annos occupat imperium, ipso imperatore mutilato interim in exsilio detento. Post illos tres autem annos, Tiberius, qui cognominatur Absmarus, eidem Leontio similiter [Col. 0917C] nasum abscidit, eumdemque in monasterium trusit, atque ipse regnum usurpatum septem annis detinuit.
His diebus sub Sergio papa synodus Aquilegiae congregatur. Justianianus quem Leontius patricius prius mutilaverat, per adjutorium regis Bulgariae, urbem Constantinopolim captam recepit, et postmodum per sex annos tenuit. Iste tunc cepit Tiberium et Leontium. Quos etiam in catenis positos, per plateas trahi praecepit, universo populo post eos clamante sic: Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem (Psal. XC) . Ipse etiam colla eorum calcans, ad ultimum decollavit eos. Alios quoque qui perpetratae factionis erga eum rei exstiterant, diversis poenis fecit cruciari. [Col. 0917D] Item quotiescunque de naribus mutilatis guttam rheumatis stillantis tergebat, toties aliquem illorum necari praecipiebat. Ipse etiam Gallicinum patriarcham, erutis oculis, Romam in exsilium misit, et Cyrum abbatem, qui ei necessaria ministraverat, fecit patriarcham, atque Tiberium filium Cyri, consortem regni sibi constituit. Deinde Philippum, quem ipse in Ponto relegaverat, comprehendere voluit. Philippicus vero ab exercitu imperator creatus, sexto milliario ab urbe Constantinopoli pugna commissa, Justinianum occidit: filium quoque Justiniani fideles Philippici necaverunt.
Anno ab Incarnatione Domini 713, Philippicus, [Col. 0918A] LXI ab Augusto, imperium accepit. Tunc in Francia solo nomine junior Dagobertus regnabat. Pipinus vero Grossus majordomus omnem regni honorem et potestatem habebat. Eo tempore populus Romanus statuit ne chartae ipsius Philippici in Ecclesia, vel etiam jussa ejus Romae reciperentur, cum esset haereticus; neque nomen ejus inter missarum solemnia recitaretur. Iste cum in die sancto Pentecostes, egressus a balneo, post meridiem lecto cubaret, a Ruffino et Theodoro per Auream Portam ingressis, comprehensus excaecatur post annum et undecim menses, ex quo coeperat regnare.
[Col. 0918B] Anno ab Incarnatione Domini 714, Artemius, qui mutato nomine dictus est Anastasius, LXII ab Augusto, accepit imperium, et tribus annis regnavit
Tunc mortuo rege Francorum Dagoberto juniore, et Pipino Grosso, Carolus Martellus filius Pipini Grossi ex Alpheida, qui fuit avus Caroli Magni, factus est majordomus, qui regnum Francorum per XXVII annos administravit, regibus adhuc, sed sine honore et utilitate, ibi manentibus. Iste Carolus Martellus, Regunifridum quemdam regnum invadere volentem, multis bellis pressit, Buguariam et Sueviam subjugavit; Guasconiam, Saxoniam et Frisiam devicit, Saracenorum 385 millia occidit. Igitur dum regnum Francorum multis modis sub bellicosissimo principe Carolo Martello augmentaretur, [Col. 0918C] imperium vero Graecorum minueretur, milites adversus Anastasium imperatorem creant Theodosium, licet invitum: qui conserto praelio Anastasium vicit, et presbyterum fecit eum ordinari.
Theodosius iste sortitus imperium, LXIII ab Augusto, uno anno imperavit. Cui succedit Leo, LXIV ab Augusto, manente adhuc in Francia Carolo Martello.
Iste LXIV ab Augusto imperator, vocatus Leo, imagines [Col. 0918D] Domini jussit incendi, et sanctos suae iniquitati resistentes decollari. Inter quos passa est sancta Theodoxia, cujus corpus adhuc integrum, Constantinopoli cum ingenti veneratione servatur.
Gregorius papa cum vidisset imperatorem Leonem iniquum et incorrigibilem, totam Italiam a suo imperio discedere persuasit. Eo tempore reliquiae sancti Augustini de Sardinia in Papiam a Luprando rege Lombardorum deportantur. Tunc etiam Beda venerabilis presbyter in pace quievit. His diebus Saraceni Constantinopolim per triennium obsidione cinxerunt; tandemque sine victoria recesserunt. Romae quoque 300,000 per pestilentiam tunc perierunt. Leo imperator, imperii sui anno quarto, moritur; cui succedit filius ejus Constantius.
Constantius igitur imperat anno ab Incarnatione Domini 742, sexagesimus quintus ab Augusto. Iste maleficus sacrificabat daemonibus, patre suo deterior factus, luxuriae et omni immunditiae deditus, Ecclesiam Dei affligebat: unde etiam suis iniquitatibus ipse, et pater ejus meruisse videntur, ut eorum regnum divideretur. Anno imperii illius Leonis primo, Carolus Martellus filius Pipini Grossi moritur, relictis tribus filiis Carlomanno, Pipino Nano, et Griphone: quorum Gripho minor, inquietus, a fratribus apud Alverniam captus, et detentus in praelio, cum uxore sua Svanichilda, in quodam castello permansit.
Superius promisisse me memini narraturum qualiter Franci, quorum facimus hic mentionem, in Galliam venerunt, et qualiter a Romanorum principatu sejuncti, in propria sua auctoritate et potestate manere coeperunt.
Tempore igitur quo Aeneas post Trojae destructionem in Italiam venit, Priamus junior, nepos magni Priami ex sorore, et cum eo Antenor, Trojanorum princeps, cum 13,000, per mare Illyricum in Venetias venerunt. Ibique Paduam civitatem aedificantes, in qua hodie ipse Antenor honorifice sepultus, more regio invenitur, per Maeotidas paludes in Scythiam regionem sedes suas posuerunt, civitatem Sicambriam aedificantes, unde etiam Sicambri [Col. 0919C] sunt nominati.
Cum autem toto orbe in provinciam Romanorum subacto, ipsi etiam inter alios subacti fuissent, elapso tempore Germaniam occupaverunt, ubi etiam Germani de caetero sunt vocati.
Deinde cum imperator Valentinianus impugnatos Alanos, et inter Maeotidas paludes receptos, delere non potuisset, edictum protulit, ut gens quaecunque Alanos vinceret ac deleret, per decem annos proximos libera esset ab omni tributo. Quare Germani, ipsius gloriae cupidi, adversus Alanos movent exercitum, eosque vincunt, et omnino exstinguunt, unde per decem annos liberi a tributo fuerunt; et propter eamdem victoriam a Valentiniano imperatore Franci, id est feroces, sunt perpetuo appellati.
[Col. 0920B] Expletis autem decem annis dum Romani a Francis solita tributa repeterent, Franci ob ipsam libertatem effrenes jam facti, ipsum tributum solvere renuerunt. Habuerunt autem inter se principes antiquos, ut dixi, Priamum et Antenorem. Qua propter dum a Romanis contra eos pugnatur, occiso in praelio Priamo rege eorum, in partes regni Thuringiae se contulerunt cum principibus suis, filiis scilicet Priami, et Antenoris, nomine Marcomede et Sunone. Porro defuncto Sunone, communicato consilio, filium Marcomedis, nomine Pharamundum, regem sibi creaverunt.
Leges quoque per auctores suos Guisogastaldum et Salagastum compositas, extunc habere coeperunt. A Salagasto illo lex Salica nomen accepit; [Col. 0920C] qua lege usque hodie Franci utuntur, qui etiam Salici nuncupantur. Mortuo autem Pharamundo, filius ejus Crinitus successit, a quo Francorum reges Criniti sunt appellati.
His temporibus Francia crescere, Roma autem minui coepit, ut supra dixi. Gentes enim quae subactae Romanis fuerant, jam per se ipsas regnare didicerunt. Romani e converso, qui semper imperaverant, servire gentibus cogebantur. Gothi enim cum ipsam Urbem essent depopulati, ultra Ligerim fluvium in Gallia consederunt. Burgundiones quoque juxta Rhodanum habitaverunt; qui et ipsi paulo post reges habere coeperunt. Sic etiam Franci, Rheno transmisso, Romanos, qui illic habitabant, fugaverunt. Postea captis urbibus Tornaco et Cameraco, atque inde paulatim progressi Remis, [Col. 0921A] Suessonam et Aurelianum, et Coloniam, quae tunc dicebatur Agrippina, Treverim, ac pene totam Galliam, atque Germaniam, ab Aquitania usque in Bavariam sibi vindicant atque subjiciunt. Clodovaeo rege Francorum defuncto, Merovaeus filius ejus, a quo Franci Merovaei sunt appellati, successit in regnum. Quo moriente, Hildericus successit. Qui dum luxuriose viveret, a suis expellitur a regno, et ad regem Thuringorum, Bisinum nomine, secessit: a quo humaniter receptus, uxorem suam Bisinam, reginam pulcherrimam, latenter tetigit. Postea idem Hildericus, iterum in regnum Francorum, per interventum amicorum suorum receptus est. Post cujus vestigia secuta est Bisina regina; quae, interrogante Hilderico rege ad quid venisset, respondit: [Col. 0921B] ยซAd te venio, tecum permansura.ยป Tenuit itaque rex eam pro uxore, genuitque ex ea filium Clodovaeum. Sed dum Hildericus expulsus a regno, in Thuringia, ut diximus, moraretur, Aegidius quidam Romanus loco ejus substitutus est in regno Francorum. Post octo annos Hildericus revocatus in regnum, urbem Agrippinam invadit, et ejectis inde omnibus Romanis, qui Aegidio favere videbantur, suos fautores imposuit Francos: unde et eamdem urbem, quae usque in illud tempus dicebatur Agrippina, praecepit propter incolatum Francorum perpetuo Coloniam appellari. Mortuo autem Aegidio, filius ejus Siagrius in civitate Suessona regnavit.
Hildericus rex, vita decedens, Clodovaeo filio suo [Col. 0921C] regnum dimisit. Iste Clodovaeus primus Christianus fuit inter reges Francorum, a beato Remigio baptizatus. Siagrius filius Aegidii, dum contra Clodovaeum regnare aut certare non posset, secessit ad Alaricum regem Wisigothorum, qui Alaricus, nonus erat ab Alarico Magno rege Gothorum, a quo supra diximus, Romam captam, et depopulatam. Siagrius a Clodovaeo reposcitur. Alaricus ei eum remittit. Qui remissus, necatur; omnesque Romani, qui tunc in Galliis habitabant, ita sunt exterminati, ut nec unus posset in omnibus Galliis reperiri.
Videntur mihi Franci in illis temporibus linguam Romanam, qua usque hodie utuntur, ab illis Romanis [Col. 0921D] qui habitaverant didicisse. Quae autem lingua eis prius fuerit naturaliter, nos ignoramus. Itaque Clodovaeus subjugatis Alemannis, jam Christianus factus, Gothis, et Aquitanis bellum indicit. Quo dum pergeret, votum vovit beato Martino apud Turonum; qui jam CXII, annos post obitum suum habebat. Cumque triumphasset in Gothos, et Alaricum eorum regem occidisset, reversus Turonum, gratias egit Deo et beato Martino. Ditata etiam tunc ecclesia Sancti Martini, equum suum, quem prius iturus ad praelium dederat Sancto Martino, per suam pecuniam redimere volens, centum solidos custodi ecclesiae, pro equi ipsius redemptione transmisit. Equus vero stetit immobilis. Hoc audiens rex, considerat beatum Martinum illud equi [Col. 0922A] pretium parvipendisse. Quare et alios centum solidos insuper pro equi redemptione porrexit: quibus enim datis, velociter secutus est equus, et regi praesentatus. Unde fertur dixisse Clodovaeus: ยซSanctus Martinus est bonus auxiliator, sed carus negotiator.ยป
Haec omnia de origine Francorum ponimus in hoc loco, sub titulo Leonis imperatoris, cujus temporibus Graeci dominium Romae omnino perdiderunt, et Franci imperium Romanum in Occidente habere coeperunt. Primo quidem per Carolum Martellum ducem Francorum, quem Pipinus Grossus majordomus, genuit ex Alpheida ducissa, occulto coitu. Deinde per Pipinum Nanum, filium ipsius Caroli Martelli. Postea per Carolum Magnum, filium [Col. 0922B] Pipini Nani, primum imperatorem Francorum. Deinde per Ludovicum filium Caroli; et deinceps usque in praesentem diem; sicut in posterum per distincta capitula suis locis et temporibus, auctore Deo, referemus.
Anno ab Incarnatione Domini 710, mortuo Dagoberto minore, rege Francorum, filius ejus parvulus in tutela Pipini Grossi, qui erat majordomus, remansit. Qui etiam post pauca per insidias quorumdam periit. Tunc Grimoaldus filius legitimus Pipini Grossi, regnum usurpans, a consanguineis Dagoberti regis defuncti captus est, et tandiu in arcta custodia detentus, donec ibi mortuus est.
Eodem tempore pars illa Galliae, in qua est Sequana fluvius et Ligeris, vocabatur Gaudina: ubi [Col. 0923A] duo reguli fratres, ex consilio matris, invadunt regnum Francorum, id est Theutonicorum, super Rhenum fluvium, cum ibi tunc rex non esset. Et primo impetu urbem Wormatiam invadunt, ubi a Francis bello repressi, iterum reparatis viribus civitatem Moguntiam obsidione cingunt. Ad haec Franci regem non habentes, Carolum Martellum, filium Pipini Grossi, natum ex Alpheida, regem facere decreverunt: qui coronam quidem recipere renuit; sed vexillum eorum contra Gaudinos suscepit, et cum regibus praefatis praelio conserto, utrumque regem manu sua in praelio occidit atque cum ipsa victoria praecedens Remis, et Parisiis, omnem Gaudinam provinciam subjugavit.
Tunc idem Carolus Martellus perpetuo decreto [Col. 0923B] constituit illam provinciam Gaudinam eo nomine non nominari, sed Francigenam appelari, in lingua vero Theutonica, jussit eamdem provinciam vocari nomine suo Carlingam, et eos homines nomine suo vocari Carlingos, sicut a Caesare Caesarea dicitur; quod vocabulum omnes Theutonici usque hodie servaverunt. Dicunt enim: Vado in Carlingam, venio de Carlinga, homo ille Carlingus est, et linguam habet Carlingam. In lingua autem Latina, vocant eos Francigenas, quasi genitos a Francis. Theutonicos vero occidentales, id est cis citraque regnum, Francos vocant. Terram quoque ipsam Franciam a Francis dicunt. Franconiam quoque, a quodam duce eorum Francone, vocare eam consueverunt. Itaque de ipso Carolo Martello, [Col. 0923C] qualis fuerit et quot filios reliquerit, dicamus.
Anno igitur ab Incarnat. Domini 714, majordomus erat iste praefatus Carolus, cognomine Martellus, qui pater Pipini Nani fuit, et avus Caroli Magni, qui dux et majordomus Francorum existens, natus ex Alpheida ducissa per concubinatum, ex patre duce Pipino Grosso, sua prudentia omnes Gallias, et Hispanias vicit et subjugavit; et Ecclesiam Romanam, atque Italiam a Gothis liberavit, et ipse primus decimas Ecclesiarum consensu papae Zachariae, militibus dedit in feudum, pro Ecclesiae Dei necessitate. Eo tempore Beda presbyter obiit, nono Kalendas Junii, qui multa scripta [Col. 0923D] Ecclesiis contulit.
Carolus Martellus reliquit duos filios, Pipinum et Carlomannum, qui simul duces et majoresdomus Francorum dicebantur. Sed post annos IV Carlomannus fecit se monachum in Monte Casino. Pipinus vero per papam Zachariam, ex electione Francorum, factus est rex Francorum, Hildrico ignavo rege per Francos tunc monacho in monasterium misso. De Pipino vero natus est Carolus Magnus. Caetera versus habent, de Leone imperatore, et Carolo Martello:
Anno ab Incarnatione Domini 743, defuncto Carolo Martello, et sepulto eo in Liguriae civitate, quae vocatur Aquis, Pipinus filius ejus dictus Nanus, et frater ejus Carlomannus, cum tertium fratrem eorum Griphonem, tanquam hostem suum, a regno fugassent, regnum inter se dividunt. Carlomannus accepit Austriam, id est Osterrich, et Alemanniam, id est Sueviam et Turingiam: Pipinus [Col. 0924C] autem Burgundiam et Neustriam atque provinciam cis Rhodanum sortitur. Deinde multis praeliis ab eis contra hostes commissis, anno ab Incarnat. Domini 746, quando Fuldense monasterium fundabatur, Carlomannus fratri suo Pipino omnem terram relinquit, et ipse monasticum habitum, in monte Sirati, ubi olim latuit beatus Sylvester, per papam Zachariam assumit: et inde propter nimiam hominum frequentiam, ad Montem Casinensem se transfert, et clericus factus, ibidem vitae finem exspectavit. Ibi etiam, sicut dicitur, aliquando porcos custodivit; ibique in introitu ecclesiae beatam sepulturam accepit.
[Col. 0924D] Anno ab Incarnatione Domini 751, cum in regno Francorum regibus solo nomine regnantibus, majordomus omnem regni administrationem ac potestatem haberet, et Ecclesia a Gothis, atque a Longobardis afflicta instanter a Francis auxilia postulasset Pipinus, dictus Nanus, cum esset majordomus, ad Zachariam papam legatos suos, Burchardum scilicet Guerzeburgensem episcopum, et Pholradum capellanum suum, gratia sciscitandi transmisit; et quid de regno Francorum ei videretur agendum quaesivit. Papa itaque melius esse illum regem, qui regni totius curam et potestatem habet, quam illum, qui solo nomine rex est, remandavit. Stabat enim in rege sola nominis umbra; in Pipino vero potestas et dignitas efficaciter apparebat. Erat tunc [Col. 0925A] Hildericus rex ignavus et inutilis, ex antiquorum regum Francorum genealogia, qui reges a Mirovaeo, filio Clodii, omnes Mirovaei fuerant appellati, qui etiam inane regis nomen habebant. Reversi sunt igitur Pipini ab Urbe legati, et omnis Gallia consilio papae Zachariae libenter consensit.
Anno igitur ab Incarnat. Domini 752, auctoritate papae Zachariae, Pipinus a Bonifacio Moguntino archiepiscopo, aliisque regni principibus, in civitate Suessiona, in regnum eligitur. Sequenti anno, papa Zacharia defuncto, Stephanus papa successit. Qui cum ab Agistulpho rege Lombardorum multa mala pateretur, Pipino a praelio Saxonum revertenti, ubi [Col. 0925B] etiam de morte fratris sui Griphonis nuntium recepit, occurrit in villa, quae dicitur Carisius, rogans eum ut Ecclesiae Romanae succurrat. Caetera versus habent:
Trojanam propaginem in duo genera regum quondam fuisse divisam, id est in Aeneam et Priamum juniorem. Aeneas venit in Italiam, a quo omnes Romani reges et imperatores exierunt. Priamus vero junior ivit in Germaniam, a quo omnes Germani, sive Theutonici reges nati sunt. Istae itaque duae progenies, a Troja venientes, in unum Carolum Magnum concurrunt, cum sit Theutonicus patre, et Romanus sive Graecus a matre Berta.
Anno ab Incarnatione Domini 754, Pipinus per Stephanum papam a fidelitate Hilderici praedicti Francorum regis, cum omnibus Franciae principibus est absolutus. Tunc etiam, Hilderico tonsurato et monachato, atque in monasterium detruso, Pipinus regalem recipit unctionem. Eo tempore finem [Col. 0927A] accepit regnum Merovaeorum; incipit autem regnum Carolorum, qui Graecorum imperium Romae postea obtinuerunt. Ex hoc etiam facto Romani pontifices mutandi regnum trahunt auctoritatem. Pipinus igitur extunc regnum Francorum nomine et re laudabiliter gubernavit.
Anno autem ab Incarnat. Domini 755, Pipinus rogatus a papa Stephano, contra Astulphum regem Longobardorum movet exercitum, et Italiam intrare disponit. Cum autem Longobardi per angusta montium positis ante se ad tuitionem validis muris, defensionem sibi parassent, Pipinus, occisis ex eis plurimis, murorum claustra confregit, et pertransiens, in plano Lombardiae resedit. Astulphus rex in Papiam [Col. 0927B] se colligit, ubi a Pipino obsessus XL obsides dare, atque insuper jurare compellitur, ne Romanam Ecclesiam amplius infestaret, ubi Stephano papa honorifice cum militia Francorum Romam remisso, ipse in Franciam remeavit. Hoc anno Bonifacius Moguntinus archiepiscopus, qui Ecclesiam Fuldensem, aliasque multas fundaverat, a Frisonibus, quibus praedicaverat, martyrio coronatur.
Caetera, si qua placent, versibus acta patent.
Rex Lombardorum Astulphus, post Pipini discessionem, ruptis promissionibus adversus Ecclesiam saevior solito apparebat. Unde Pipinus iterum cum fortitudine Italiam ingreditur; rursusque Astulphus in Papia obsessus, omnia corrigere, fortioribus promissionibus et pluribus obsidibus coarctatur. Insuper [Col. 0928A] Ecclesiae Ravennam cum quibusdam aliis urbibus coactus est resignare. Ipse autem Pipinus in Galliam est reversus.
Sequenti anno, Graecorum regno, sicut supra taxavimus decrescente, Francorum autem regno plurimum jam sublimato, legati Constantini Augusti de Graecia cum magnis muneribus ad Pipinum venerunt, apud Compendium. Thassilo quoque dux Bavarorum cum suis principibus tunc regi Pipino fidelitatem et subjectionem exhibuit. Post haec etiam Saxones gravissimo bello Pipinus devicit, et tributarios fecit. Non multo post Guaifarium magnum Aquitaniae ducem praelio pressit, et obsides dare coegit. Iterum dux Guaifarius ab Aquitania, Thassilo etiam dux ab Aguaria, incipiunt rebellare. Pipinus [Col. 0928B] post diversa praelia, Guaifarium interfecit. Thassilonem quoque sufficienter oppressum subjugavit. Deinde Turonis infirmatur Pipinus, et Parisios deportatus, anno XIV a die qua in regem unctus est, anno vero ex quo post patrem suum acceperat principatum XXIII, diem obiit, relinquens duos filios, Carolum et Carlomannum.
Caetera versifice pagina nostra refert.
Anno ab Incarnat. Domini 768, imperante adhuc in Graecia Constantino quinto, Carolus Magnus, filius Pipini Nani, regnum dividit cum fratre suo Carlomanno, et incipit regnare. Iste primo loco Hunaldum, qui occiso duce Guaifario, bellum in Aquitania renovabat, ad Lupum ducem Guasconiae fugavit, et postmodum, tam ipsum quam Lupum in deditionem accepit. Inde sequenti anno in Wormatia generali curia celebrata, limina apostolorum causa orationis visitare disponit. Anno tertio regni ejus, Carlomannus frater ejus moritur, et uxor ejus cum filiis ad Desiderium regem Lombardorum confugit.
[Col. 0929B] Carolus itaque jam solus regnum adeptus, Saxoniam cum exercitu ingreditur, omnibusque ferro et igne vastatis, acceptis inde obsidibus, revertitur; dehinc rogatu Adriani papae Italiam ingreditur, et Desiderium Longobardorum regem Ticini obsidione inclusit. Ibique dimisso exercitu, Romam orationis gratia pergit. Inde reversus urbem fatigatam ad deditionem compulit, regemque captivum abduxit.
Inter haec Saxones, absentia regis elati, fide postposita, contigua terrae sua loca populantur. Porro rex subacta Italia, reversus in Franciam, tripartito ordine militum Saxoniam ingreditur, incendiisque vastata terra, praedam immensam diripuit, et non multo post regressus, denuo ab eis obsides accepit.
[Col. 0929C] His diebus Constantinus persecutor, trigesimo quinto imperii sui anno mortuus est, eique filius suus Leo successit, et Graecorum monarchiam per sex annos satis debiliter tenuit in Graecia.
Anno igitur ab Incarnatione Domini 776, Leo, sexagesimus sextus ab Augusto, imperium Graecorum accepit. Hic primo visus est mitior: unde et principes filium ejus imperatorem postulant.
Per idem tempus Saxones more suo, non semel, sed saepe pactum mentientes Carolus diversis praeliis pressit, ac plurimis ex eis fidem Christianam [Col. 0929D] accipere persuasit. Porro Leo imperator, sexto imperii sui anno moritur.
Caetera versifice gesta referre placet:
Duo duces Lombardorum ab insula Scatinavia fuerunt, Hibor scilicet et Hangio, quorum mater fuit Gambara, sapientissima. Isti tunc egressi, in finibus Oceani maris, sub rupe quae vocatur Altissima, septem viros a longissimis temporibus ibi positos, inveniunt dormientes. Romano more pretiose vestitos, et tam vestibus quam corpore incorruptos: [Col. 0931D] de quibus cum unum quidam vestibus exspoliare tentasset, tangentis eos manus protinus aruerunt: propter quod alii omnes amplius eos attingere non tentaverunt. Locus autem ille, et ipsa provincia, et populi illi, Vinuli vocantur, et crudis carnibus vescuntur, et sanguinem bibunt, sicut Historia Lombardorum testatur. Crudis etiam et hispidis coriis bestiarum, quasi cervis consimilibus induuntur; et nunquam sine arcu tenso, et sine sagittis incedunt. Omni tempore nives habent, et in quibusdam locis eorum tempore aestivo dies clara in medio noctis nostrae habetur, et quasi tunc sine noctibus esse videntur. Dum apud nos est solstitium, sol tamen ibi non videtur. Dies ibi minores sunt quam alibi: sed noctes longiores, quia scilicet quanto ibi a sole longius [Col. 0932A] disceditur, tanto sol ipse terrae vicinior apparet, et umbrae longiores excrescunt.
Lombardi, a Scantinavia exeuntes cum ducibus supradictis, in regione Scoringa aliquandiu consederunt. Illo tempore Ambrietasius dux Vandalorum, vicinas quasque provincias bellis premebat. Unde multis elati victoriis, nuntios ad Vinulos mittunt, ut vel Vandalis tributa persolvant, aut se praeparent ad bellorum certamen. Sic Hibor et Angio duces Vinulorum, simul cum Gambara matre sua, deliberant, melius esse armis tueri libertatem, quam tributorum solutione libertatem foedare. Mandantque Vandalis per legatos, pugnaturos se potius quam servituros.
Refert Toclacus historiographus antiquitatis fabulam [Col. 0932B] ridiculosam, quod Vandali accedentes ad idolum suum Godam, victoriam de Vinulis postulaverint. Illeque responderit se illis victoriam daturum, quando primum orientem solem conspexisset. Refert econtra Gambaram ad deam nomine Feriam, uxorem scilicet Godam, tunc accessisse, et pro Vinulis victoriam ab ea postulasse, eamdemque deam Feriam consilium dedisse, ut mulieres Vinulorum crines suos dissolutos ante faciem suam ponerent, et primo mane cum viris adessent, seseque pariter videndas versus fenestram, per quam Godam eas aspiceret, collocaret. Quod et factum ita fuisse refertur. Quos cum Godam solem orientem inspiciens, vidisset dixit: ยซQui sunt hi Longibarbi?ยป Cui dea Feria respondit, dicens: ยซUt, quibus ipse nomen [Col. 0932C] tribueret, victoriam etiam condonaret.ยป Itaque Vinulis, sicut aiunt, sic victoriam concessit. Haec quidem fabulosa dicta videntur.
Verum autem nomen Lombardorum est, a longa barba, ferro intacta, Longobardos eosdem Vinulos appellari. In lingua enim Vinulorum lang, id est longa; bart, id est barba, interpretatur. Votam autem quidam Gotham adjecta littera dixerunt. Ipse est qui apud Romanos dicitur Mercurius, et tunc ab universis Germanis, ut Deus adorabatur, unde usque hodie, Goth in Theutonico, Latine dicitur Deus. Vinuli igitur etiam hodie Longobardi dicuntur.
Commisso igitur decies cum Vandalis praelio, et [Col. 0932D] pro libertate contendentes Vinuli victores fiunt. Qui magna postmodum fame coacti, in eadem provincia Scoria, animo sunt consternati. De qua egredientes, dum in Moringam provinciam transire disponerent, Assipidi eorum iter impediunt, denegantes eis transitum per terminos suos. Porro cum Longobardi magnas hostium copias cernerent, et pro suorum paucitate cum illis congredi non auderent, tandem necessitas consilium adinvenit. Simulaverunt enim Longobardi se in castris suis habere cynocephalos, id est homines canina capita habentes. Quos etiam divulgant apud hostes pertinaciter praelia gerere, humanum sanguinem bibere; atque si hostem non possint attingere, proprium sanguinem potare. His hostes auditis, credulique effecti, bellum quod indixerant, [Col. 0933A] committere formidabant; habebant tamen apud se virum fortissimum, de cujus viribus omnimodis confidebant. Quem solum pro omnibus objiciunt pugnaturum; mandantes Longobardis ut unum eorum illi opponerent, qui cum eo pro omnibus singulare iniret certamen, ea scilicet conditione, ut si Longobardorum pugilem vinceret, ipsi transitum liberum obtinerent; sin alter illum vinceret, ipsi, sicut venerant, repedarent.
Ad haec homo quidam, de genere servorum Longobardorum, se obtulit pro omnibus pugnaturus, ea quidem conditione, ut si vicerit, libertati donetur. Longobardi gratanter quod postulat pollicentur. Ita cum servus hostem vicisset, Longobardi in Mauringuam pervenientes, transeunt in Rugulandam: ubi [Col. 0933B] modicum commorati, procedunt in provinciam Anthap, et inde in terram Bathaib; deinde in Burgandam, quam per annos aliquot possederunt. Interea mortuis duobus ducibus Longobardorum, Hibor scilicet et Angione, ipsi sibi regem creaverunt.
Regnat igitur Agelmund filius Angionis, de progenie Vinulorum, qui apud eos nobilior habebatur. Iste super Longobardos annis triginta tribus regnavit.
Hujus temporibus quaedam meretrix uno partu enixa septem infantes, crudeliter omnes in piscinam projecit necandos. Rex autem Agelmund equo residens, dum in piscinam forte venisset, hasta quam ferebat, miseros tangebat infantes. Quorum unus extenta manu, hastam apprehendit. Rex misericordia [Col. 0933C] motus, et rem altius admiratus, mox illum ab aqua levari praecepit, atque per nutricem summo studio mandat alendum, eumque a piscina, quae dicitur Lama, Lamis appellavit. Qui cum crevisset, factus est juvenis bellicosus, multaque virtute notatus, ita ut defuncto rege Agelmundo, ipse regnum laudabiliter gubernaret.
Interea dum Longobardi ab omni hoste securos se esse putarent, Bulgari eos medio noctis invadunt, regem Agelmundum, et magnam partem suorum occidunt, regisque unicam filiam captivam deducunt.
Longobardi postea resumptis viribus, Lamisionem supra memoratum regem sibi constituunt. Qui mox [Col. 0933D] in Bulgaros arma convertit. Primo igitur bello cum Longobardi terga vertissent, rex Lamisio eos confortat, servis bene pugnantibus libertatem, omnibusque praemia larga promittit. Unde omnes armati in hostes Bulgaros manus convertunt, omnes pene prosternunt, spolia et arma infinita diripiunt, et gloriosissimum habent triumphum. Ex tunc et Longobardi ad exercenda praelia semper audaciores esse coeperunt.
Rege Lamisione defuncto, qui secundus regnavit, Letha pro eo regnavit, qui tertius eorum rex, cum annis quadraginta regnasset, succedit ei filius ejus Gildehoc, quartus a primo rege eorum. Quo defuncto, quintus rex Gildehoc regnum suscepit. Paulo post Longobardi a finibus illius egressi, transeunt [Col. 0934A] in Rugulanda, id est in patriam Rugorum, ubi propter terrae fertilitatem aliquandiu remanserunt. Interea moritur rex Gildehocus, cui succedit Classo filius ejus. Defuncto quoque rege Classone, filius ejus Guado succedit, septimus rex Longobardorum. Tunc egressi de Rugulanda, habitaverunt in campis patentibus, quos lingua eorum Felda vocabant, ibique tribus annis manserunt.
Defuncto Guadone, succedit Gualtarius filius ejus, in regno octavus. Omnes autem reges illi fuerunt Adelingi, id est de nobiliori prosapia, quae apud illos dicitur Adelinga. Gualtarus rex cum septem annis regnasset, obiit. Cui succedit Alduinus nonus in regnum, qui Longobardos in Pannoniam perduxit. Iste Alduinus habuit filium Alboinum, militem audacissimum; [Col. 0934B] qui dum Gepidorum rex contra Lombardos pugnaret, filium regis Gepidorum uno gladii ictu exstinxit, et de eisdem Gepidis gloriose triumphavit.
Eo tempore Justinianus imperator legum multiplicitatem abbreviavit, et imperium in diversis partibus orbis mirifice dilatavit, sicut in tractatu ejus, dum de aliis imperatoribus scriberemus, satis est enarratum.
His diebus beatus Benedictus abbas erat apud locum qui dicitur Sublacus, et paulo post transiit ad montem Casinum.
Mortuo Alduino rege Longobardorum, filius ejus praedictus Alboinus, quem genuit Rudulinda regina, vir bellicosissimus, et per omnia strenuus, succedit [Col. 0934C] patri in regnum, decimus regum Longobardorum. Iste accepit in uxorem filiam Clotharii, regis Francorum, nomine Glotsuindam, de qua genuit unam tantum filiam, nomine Abbisindam.
Obiit interea Turisindus rex Gepidorum: cui succedit Cunimundus in regnum, qui rupto cum Lombardis foedere, bellum cum eis potius, quam pacem elegit, ut antiquas patris sui injurias, et fratris sui necem vindicaret. Itaque rex Alboinus cum Avaribus, qui prius Hunni, sed postea Avares a regibus sunt appellati, perpetuum foedus composuit, deinde ad indictum sibi Gepidorum praelium properavit; dum Gepidi ad bellum procedunt, Avares, sicut cum Albuino condixerant, Gepidorum regnum [Col. 0934D] invadunt. Quo audito, Gepidi in angustiis positi, et animo consternati, ex consilio suo eligunt cum Lombardis prius pugnare; deinde Hunnos, id est Avares, a patria removere. Igitur Gepidi et Lombardi bellum committunt. Hoc praelio Gepidi usque adeo sunt exstincti, ut nec unus ex eis nuntius remaneret. Albuinus in eo praelio regem Gepidorum Cunimundum occidit, et de testa capitis ejus scyphum ad bibendum paravit. Hoc genus scyphi, apud illos dicitur scapha, Latine autem dicitur patera.
Albuinus filiam Cunimundi occisi, nomine Rosimundam, deduxit captivam. Quam quia Glotsuinda filia regis Clotarii, prior scilicet uxor sua, jam objerat, ipsam captivam in suam perniciem sicut postea patuit, duxit uxorem. Ex illo tempore Lombardi supra [Col. 0935A] modum ditati et exaltati. Gepidi vero quasi exstincti, perpetuo servituti Hunnorum, id est Avarorum, sunt mancipati.
Igitur cum circumquaque frequens Longobardorum victoriae personarent, Narses chartularius imperialis, qui tunc praeerat Italiae, bellum adversus Totilam regem Gothorum praeparans, cum jam pridem Longobardos confoederatos haberet, legatos ad regem Albuinum direxit, quatenus ei pugnaturo cum Gothis auxilium ministraret. Tunc Albuinus ei exercitum direxit, qui Romanos adversus Gothos juvaret: quibus susceptis, Romani cum Gothis bellum committunt. Quibus usque ad internecionem pariter cum Totila suo rege deletis, honorati multis muneribus, victores ad propria remearunt.
[Col. 0935B] Ex tunc Romani Longobardorum amici in Pannonia semper fuerunt. Igitur Narses deleta gente Gothorum, et hostibus Romanorum in diversis mundi partibus superatis, invidiam sibi apud Romanos contraxit. Romani eum apud Justinianum imperatorem et apud Sophiam imperatricem, falsis delationibus gravissime accusabant. Justinianus imperat ut Narses ab Italia discedat, et Constantinopolim redeat, Longino praefecto loco ejus in Italia constituto. Sophia quoque regina contra eum gravissime commota, minas ei gravissimas inferebat, dicens eumdem Narsem eunuchum ita se velle deprimere, ut in lanificio et in tela texenda eum cum aliis mulieribus [Col. 0935C] vivere oporteret. Ad quae verba Narses eunuchus dicitur respondisse, quod talem telam ei ordiretur, quam ipsa omnibus vitae suae temporibus complere non posset. Itaque odio metuque exagitatus, in Neapolim Campaniae civitatem secedens, legatos mox ad Longobardorum gentem dirigit, mandans ut pauperrima Pannoniae rura desererent, et ad Italiam cunctis refertam divitiis possidendam venirent: simulque misit multimoda pomorum genera, aliarumque species rerum, quarum Italia fertilitate laetatur. His et aliis dictis Longobardorum animos Narses ad intrandam Italiam vehementer allexit.
Longobardi legationem laeti suscipiunt, de futuris commodis extolluntur, et ad intrandam Italiam praeparantur. [Col. 0935D] Eodem tempore igneae acies in aere apparuerunt, Italiae sanguinem qui postea effusus est coruscantes.
Albuinus rex Lombardorum, intraturus Italiam ab omnibus amicis suis Saxonibus petit auxilium, ut spatiosam Italiam cum pluribus possessurus intraret. Ad quem de Saxonibus viginti millia virorum cum uxoribus et filiis, cum Longobardis perpetuo mansuri venerunt. Hoc audientes reges Francorum, Clotharius et Sigibertus, Suevos, et alias gentes in locis unde Saxones exierant, collocaverunt.
Albuinus sedes suas, id est totam Pannoniam amicis suis Hunnis, id est Avaribus, ea conditione reliquit, ut si Longobardos aliquo tempore regredi [Col. 0936A] oporteret, liceat eis ad suas possessiones in Pannoniam remeare.
Habitaverant Longobardi Pannoniam annis quadraginta duobus; a qua egressi sunt mense Aprili, indictione secunda, cum uxoribus et liberis Italiam possessuri.
Anno ab Incarnatione Domini 588, Albuinus ingressus Italiam apud Forumjulii circa Venetias nepotem suum Gilphulsum primo loco ducem constituit, eique illas Italiae partes commisit.
Eodem tempore moritur Clotharius rex Francorum, et regnum Galliae inter filios ejus quadrifarie dividitur. Quorum primus, Aribertus, sedet Parisiis, secundus Guthrannus sedet Aureliani, tertius Hilpericus, apud Senones tenet sedem Clotharii patris [Col. 0936B] sui, quartus Sigibertus sedet in urbe Metensi. Romae tunc erat papa Benedictus, in Aquilegia vero Paulus erat patriarcha, qui metu Lombardorum ad Gradum, id est Venetiam, cum omni thesauro Ecclesiae suae, et cum supellectili confugit. Eodem tempore Avares qui et Hunni, sive Ungari, audita morte regis Francorum Clotharii, super filium ejus Sigibertum arma convertunt; quibus ille in Thuringia occurens, juxta Albim fluvium de eis optime triumphavit, illisque postulantibus pacem dedit.
Albuinus cum Tervisium pervenisset, episcopus ejus Ecclesiae Felix ei occurrit; cui rex petenti super omnibus bonis Ecclesiae privilegii sui firmamenta concessit. Albuinus Veronam omnesque alias [Col. 0936C] Venetiae civitates, praeter Paduam, et Mantuam, et montem Silicis, vicit. Venetia enim non in paucis insulis, sicut quidam aestimant, constat, sed etiam terminos a finibus Pannoniae usque ad Aldam fluvium tenet Laudensium et Mediolanensium. Probatur hoc per libros Annales, in quibus civitas Bergamum inter alias civitates Venetiae numeratur. Dicitur autem Liguria circa Mediolanum, et circa Papiam, quasi a legendis leguminibus, quibus omni tempore plus quam aliae provinciae abundare videtur. Ligurii usque ad fines Suevorum et Burgundionum terminos suos extendunt.
Albuinus rex in quadam sua magna solemnitate in convivio solemniter residens, cum scypho illo, quem de capite Cunimundi, regis Gepidorum, soceri sui, sibi fecerat praeparari, imperat, ut in praesentia omnium, reginae propinetur: quae dum facti sceleris ignara, poculum bibitura tulisset, dicit ei rex Albuinus. ยซBibe cum patre tuo:ยป Quo dicto, Rosimunda regina, magis quam credi valeat contristata, ingenium et animum ad hujus sceleris ultionem convertit.
Rogat igitur ad hoc perpetrandum ipsius regis pincernam, nomine Helmegis, et alium militem, nomine Paradeum. Erat autem Helmegis nutritius et [Col. 0937A] collactaneus regis, miles fortissimus; qui dum prima fronte non consensisset, regina, subtiliori usa ingenio, imperat ancillae suae admodum speciosae, ut sese pincernae ad coitum sequenti nocte supponat. Quod cum puella semel aut bis peregisset, regina in ipsa nocte, clam remota puella, se ipsam militi ignoranti subjecit, expletaque cum eo libidine, dixit: ยซQuam feminam me esse existimas?ยป Ille respondens, nominavit puellam. Ait illa: ยซReginam me esse cognoscas. Unde nisi meis dictis parueris, ipso Albuino te feriente, peribis. Elige igitur magis illum occidere, mecumque regnare feliciter, quam illo vivente, meque te accusante, perire.ยป Ad hoc Helmegis pincerna in angustiis positus, quasi invitus sequitur mulieris praeceptum, [Col. 0937B] tandemque iniquum consilium pessimum sortitur eventum.
Qualiter autem regina, et Helmegis pincerna regis cum milite Paradeo haec scelera inchoaverint et terminaverint, qualiter etiam ipsi postmodum perierint, subjecta pagina versibus heroicis explicabit: quibus perlectis, ad historias imperatorum iterum convertemur, et de Carolo, suisque successoribus historias proponemus.
Anno ab incarnat. Domini 781, regnante in Francia Carolo Magno, Constantinus filius Leonis, sexagesimus septimus ab Augusto, in imperium successit Graecorum, cujus filia Carolo Magno a matre desponsata, [Col. 0938D] alii copulatur, cujus imperii anno tertio idem Carolus rex Romam veniens, ab Adriano papa honorifice suscipitur, ibique sancto Pascha celebrato, Pipinus filius ejus in regem Italiae, et Ludovicus alius ejus filius, in regem Aquitaniae unguntur. Ipse autem Carolus, universo Romano populo acclamante, patricius Romanus appellatur.
Circa idem tempus Carolo Pascha Domini in loco qui dicitur Ingelheim, quarto milliario ab urbe Moguntia, celebrante, Tassilo cum majoribus Bavariae principibus venit, ubi dum accusatus a Bavaris, quod fidem Carolo non servasset, imo Avares ad regnum devastandum duxisset, de his et de aliis majestatis reus, et capitali poena plectendus judicatur. Rex tamen misericordia motus, in monasterio [Col. 0939A] Lauracensi, quod ipse construxerat, eum Monasticum habitum assumere, et de peccatis ibi poenitere permisit.
Constantinus interea imperator, consilio matris suae Irenes, ut aiunt, non multo post caecatus, imperii sui anno primo diem obiit; regnavitque post eum mater sua quinque annis; unde postquam in manum feminae devenerat imperium, dignum erat ut ad Francos, viros potentissimos, transferretur.
Eodem tempore Leo papa, anno ab incarnatione Domini septingentesimo nonagesimo nono, post mortem papae Adriani succedens, a Romanis flagitiosissime tractatur, ita ut oculis una die bis caecatus, [Col. 0939B] et lingua bis truncatus fuisset, et in capella quadam reclusus est. Sequenti nocte a quibusdam fidelibus ad Basilicam beati Petri perductus, ubi virtute Dei oculos et lumen oculorum, et linguam cum loquela recepit. Deinde ad regem Carolum transiens, eventum rerum deplorat. Igitur Carolus, subjugatis sibi jam Bavaris, et Danis, et Saxonibus, atque Aquitanis, Normannis, et Britannis, et Pannoniis, multisque aliis provinciis, ad urbem Romam ulturus papam, tendebat. Leo papa prius per legatos in sedem suam restitutus, tunc ei venienti ad decimum lapidem occurrit, et honorifice eum suscepit. Transactis post haec decem diebus, rex in populo facta concione causam adventus sui exponit, ubi Leo papa spontanea voluntate, nullo [Col. 0939C] eum cogente, a crimine sibi objecto tactis sacrosanctis Evangeliis se purgavit. Caetera versus habent
Anno ab incarnatione Domini 801 ab Urbe condita 1552, Carolus Magnus XXXIII regni sui anno, a [Col. 0940C] Leone tertio summo pontifice coronatur, omni populo Romano tunc acclamante, et laudes imperiales canente. Est igitur imperator Carolus LXVIII ab Augusto vocatus.
Carolus igitur Augustus, illos qui in papam sacrilegium commiserunt, Campulum scilicet primicerium, et Paschalem sacristam, capitali sententia condemnatos, interventu papae vivere permisit, et ad poenitentiam agendam, exsilio relegavit.
Porro Irene Graecorum imperatrix, missis legatis pacem inter Graecos et Francos ordinari rogavit. Cum quibus Carolus missis suis nuntiis, Irenen in uxorem sibi postulavit. Cui dum Irene annuisset, Eutius patricius praesentibus legatis Caroli, fratrem [Col. 0940D] suum Nicephorum fecit imperatorem, et Irenen in monasterium trusit. Nicephorus idem factus Imperator, legatos suos cum legatis Caroli transmisit, et foedus tunc inter se litteris ac nuntiis firmavere. Rex quoque Persarum Carolum imperatorem muneribus suis tunc honoravit. Caetera de coronatione Caroli versus habent.
Anno ab incarnatione Domini 812, Nicephorus Graecorum imperator, a Bulgaris publico congressu necatur. Cui gener suus Michael, in regnum substituitur. [Col. 0941D] Iste nuntios Caroli, ad antecessorem suum missos honorifice dimisit, suosque legatos cum eis ad Carolum destinavit, et pacem cum eo renovatam firmavit. Is etiam dum contra Bulgaros exercitum ducit, non prosperis usus successibus, revertitur, depositoque regno monachus efficitur.
Leo filius Bardi patricii, imperator in Graecia, cum quo rursus Carolus pacem perpetuam hoc modo componit, ut alter alterius semper frater nominetur, et alter ab altero semper juvetur, Graecus autem imperator Orientem, Carolus vero suique successores habeant Romam cum toto Occidente. Quibus omnibus in pacem compositis, Carolus orationis [Col. 0942A] causa, Hierosolymam per Constantinopolim transit. Factaque ibi oratione, per Siciliam, sicut dicitur, remeavit, atque inde per Calabriam et Apuliam Romam rediit, ubi recepta benedictione in Gallias rediens, apud Aquisgranum ecclesiam Beatae Mariae opere mirifico aedificavit.
Item Carolus per admonitionem angeli, in Hispanias parat exercitum, ubi, ut aiunt, per annos quatuordecim laboravit, plurimas gentes convertit, plurimos amisit. Inde Aquisgranum reversus, post infinitas victorias, in palatio Aquisgrani, ubi ipse principalem sedem regni Francorum constituit, finem vitae suscepit, anno quadragesimo sexto regni sui; subactae vero Italiae anno quadragesimo tertio, imperii autem sui, anno decimo quarto, aetatis suae, [Col. 0942B] anno septuagesimo secundo, sepulturam honorabilem in eadem Sanctae Mariae ecclesia, imperiali more sortitus est.
Erat autem Carolus, ut quidam scripserunt, corpore amplo ac robusto, statura eminente, apice capitis rotundo, oculos habuit praegrandes et vegetes, nasum paululum excedentem mediocritatem, canitiem pulchram, faciem laetam et hilarem. Eloquentia erat copiosus et exuberans, in cibo temperatus, in potu temperantior. Regni ejus tunc erat terminus a Bulgaria sive ab Illyrico, usque ad Hispanos; atque a Danis, usque ad Pharum Siciliae, exceptis adjacentibus regionibus, utpote Boemia, Polonia, Dalmatia, Histria, Venetia, Britannia, aliisque provinciis.
[Col. 0942C] Caetera versifice gesta referre placet.
Anno ab incarnatione Domini 815, Ludovicus, filius Caroli Magni, quem ipse Carolus adhuc juvenis successorem sibi et imperatorem constituit, comperta morte patris, ad palatium Aquisgrani redire festinat ab Aquitania; ubi, consensu omnium principum imperator creatur, sexagesimus nonus ab Octaviano Augusto. Qui primo regni ejus anno per delationes quorumdam comperit quosdam regni [Col. 0946B] primates adversus Leonem papam conspirantes interfectos fuisse. Ad quod perscrutandum, vocat ad se nepotem Bernardum, regem Italiae; qui Romam pergens; ibique aegritudine tactus, statum rei per comitem Heroldum Augusto mandavit. Leo quoque papa, missis ad Ludovicum nuntiis, de his quae sibi imposita tunc fuerant, se purgavit. Pauco post tempore transacto, Leo moritur, et Stephanus substituitur. Qui statim praemissis nuntiis, qui eum ad imperatorem dicerent esse venturum, illico itinere abrepto, subsequitur. Imperator eum Remis cum honore suscepit, ubi papa celebratis missarum solemnibus, Ludovicum Romanorum imperatorem laudibus imperialibus pronuntiavit.
[Col. 0946C] Imperator postea Aquisgrani, Lotharium filium suum socium imperii legit. Alios filios duos, reges vocatos, unum Aquitaniae, alterum Bavariae praefecit. Sed paulo post Bernardum nepotem suum regem Italiae, cum aliis Italiae civitatibus contra se reperit conjurasse, adversus quem dum Ludovicus parat exercitum, ille animo fractus occurrit, et tradit se imperatori. Imperator tunc Aquisgrani, data sententia in Bernardum, et alios suae factionis conjuratores, cum essent capite puniendi, jussit eos omnes caecari.
Deinde filium suum Lotharium in Italiam mittit, ubi Lotharius rebus ordinatis, in sancto Pascha a Romano pontifice invitatur, et ab eo in imperium coronatur.
[Col. 0946D] Postea Ludovicus, propter mala uxoris suae opera, ut dicitur, a regno pellitur, et iterum restituitur. Deinde post pauca, anno imperii sui sexto, diem solvit extremum. Anno ab incarnatione Domini octingentesimo quadragesimo primo, dum Lotharius, filius Ludovici, reversus ab Italia monarchiam habere proponit, fratres ejus Carolus et junior Ludovicus, imperii dignitate et nomine carere nolentes, Lothario bellum indicunt. Cunctisque viribus regni simul hinc inde contractis, mirabilem habent congressum apud Fontaniacum, ubi vires totius regni Francorum usque adeo sunt imminutae, ut jam non regnum eorum dilatare, sed sua cogitet vix unusquisque contra gentes circumpositas posse tenere. Ibi Carolo et Ludovico vix victoria cruenta et [Col. 0947A] miseranda concessit. Deinde concordia inter se facta, his tribus fratribus sic dividitur imperium. Carolus a mari Britannico usque ad fluvium Mosam, partem obtinuit, Lothario, a Mosa usque ad Rhenum fluvium, Belgica Gallia cessit, quae usque hodie Lotharingia, suo nomine solita est appellari: Ludovicus autem a Rheno versus Orientem omnem Germaniam, Alemanniam, et Bavariam in sorte suscepit.
Diviso Francorum regno, Lotharius, cui ut dixi, cum Lotharingia Romanum imperium devenerat, septuagesimus ab Augusto imperavit. Theophilo mortuo, filioque ejus Michaele apud Graecos in urbe regia imperante, Normanni per Ligerim fluvium intrantes, civitates quasdam irrumpunt, et in [Col. 0947D] Sabbato sancto Paschae episcopum ex more generale baptismum celebrantem, cum clericis interficiunt; ac circumquaque diffusi, cunctam ferro flammaque vastantes provinciam, Andegavensem quoque, ac Turonensem occupantes urbes, Beati Martini ecclesiam cremare non verentur.
Eo tempore Carolus, cui, ut supra dixi, Occidentalia regna in divisione cesserant, capit Carolum regem Aquitaniae, ac episcoporum consilio, tonsum monachum Suessione in monasterio Sancti Medardi fecit.
Porro Lotharius imperator tribus filiis suis regnum quod eum contigerat, partitur: Ludovico Italiam cum nomine imperatoris, Lothario Lotharingiam, Carolo Provinciam tradens; ipse vero ordinatis [Col. 0948A] omnibus in Promiansi monasterio, decimo sexto imperii sui post mortem patris anno, monachus efficitur.
Vide ad quantum defectum Romanum imperium devenerit, scilicet, ut in tres partes diviso regno Francorum, tertiae partis tertia pars esset ejus imperium.
Cum igitur Lotharius, deposito cingulo militiae, monachus fieret, anno ab incarnatione Domini 845, Ludovicus filius ipsius Lotharii serenissimus sexagesimus tertius ab Augusto Octaviano, suscepit imperium, tunc in Constantinopoli regnante Basilio, qui occiderat Michaelem.
Tunc Lotharius frater ejus, qui Lotharingiam pro parte regni susceperat, accepit uxorem Theobirgam, [Col. 0948B] sororem abbatis Huguberti. Non multis post diebus, Carolus frater ipsius Lotharii, qui Provinciam pro parte regni susceperat, moritur. Unde Lotharius frater ejus, qui regnum tenebat Lotharingiae, contra patruum suum Carolum, qui tenebat Aquitaniam, contendit. Interea idem Lotharius abbati Huguberto, fratri scilicet reginae uxoris suae, ducatum inter Montem-Jurum et Montem-Jovis commisit.
Porro rex Ludovicus, alter patruus ipsius Lotharii, qui Germaniam et Bavariam tenebat, multa praelia contra Slavos magnifice gessit, captumque principem eorum, Rastil, luminibus privavit. Deinde idem Ludovicus rex, scilicet Germanorum, et Bavarorum, [Col. 0948C] ad regnum Galliae, quod Carolus frater ejus in divisione regni acceperat, a quibusdam principibus ipsius Galliae vocatus, in partes illas cum exercitu transiit, et regnum Caroli fratris sui invasit, et usque Senonas processit. Cumque, relicto ibi exercitu, in Germaniam, Bavariamque redisset, principes, qui eum illuc invitaverunt, in gratiam regis sui redierunt. Unde exercitus Ludovici, qui ibi remanserat, a Gallia exire compellitur.
His diebus, Saraceni ex Africa progressi, Beneventanorum regionem, quae olim vocabatur Samnitum, devastabant. Contra quos imperator Ludovicus, viribus repente undecunque contractis, Lotharium fratrem suum in adjutorium invitat. Qui cum exercitu ingressus Italiam, cum inique et enormiter [Col. 0948D] iret, tam ex calore, quam morsibus aranearum, in poenam culparum suarum, de gente sua multos amisit. Ipse quoque Lotharius in via morbo correptus, apud Placentiam obiit.
Carolus autem rex Galliae, audita morte Lotharii, regnum ejus, scilicet Lotharingiam, invadit. Ad haec imperator Ludovicus, ipsum regnum Lotharingiae, cum Carolo patruo suo, habita inter se pactione divisit. Ita tamen quod Ludovicus imperator, Aquisgrani palatium cum sua portione haberet. Non multo post tempore transacto, Adalgisius dux Beneventanus, sub fiducia Graecorum, adjunctis sibi Campanis, Lucanis, atque Samnitibus, Ludovico imperatori rebellare proponit. Imperator itaque collatis copiis Beneventum bello invadit. Cui Adalgisius, ad [Col. 0949A] id dolo datis muneribus, a finibus suis discedere persuadet. Imperator rediens, omnes civitates Campaniae et Lucaniae, praeter Capuam, sine gravibus laboribus cepit. Capua etiam deinde capta, et episcopo cum clero portante reliquias ante pedes ejus, cum lacrymis veniam postulante, in gratiam eos recepit, totamque Campaniam et Apuliam a Graecis mundavit.
Paulo post imperator ex consilio Adalgisii ducis, dimisso exercitu, Beneventum ingreditur; dux et cives circa meridiem in imperatorem dormientem faciunt insultum, ipsumque cum palatio comburere minantur, nisi jurejurando promittat se fines eorum amplius non ingressurum. Imperator post hanc ignominiosam pactionem Romam venit; ibique coram [Col. 0949B] Joanne pontifice, qui Adriano successerat, praesente senatu, causam suam exponit, propter quod Adalgisius dux a senatu hostis judicatur. Imperator a juramento, quod non sponte, sed pro vita servanda [fecerat, absolvitur per Apostolicum. Quamvis tamen esset absolutus, ad evitandum scandalum non ivit Beneventum, verumtamen reginam illuc cum exercitu destinavit, Adalgisius perterritus in Sardiniam fugit, et ab ira Caesaris declinavit. His diebus Franci creant sibi regem Othonem filium Roberti.
Anno ab incarnat. Domini 874, Ludovicus, suavissimus imperator, ultimum diem clausit, anno imperii sui decimo nono. Eodem anno Carolus, patruus ejus senior, occidentalis Franciae rex, cum suis Francigenis Romam veniens, imperium a Romanis, [Col. 0949D] ut dicitur, pecunia impetravit. Regnavit itaque ab Augusto septuagesimus primus.
Non multo post frater ejus Ludovicus rex Germanorum et Bavarorum in castro Francofurt diem obiit, qui tres filios reliquit, scilicet Carlomannum, Ludovicum et Carolum.
Porro Carolus imperator, morte fratris sui Ludovici audita, regnum Lotharingiae molitur invadere. Primo itaque loco Aquisgrani palatium occupavit, et usque Coloniam progreditur. Interea Carlomannus primogenitus Ludovici, Bavarorum et Germanorum regis defuncti, Italiam ingreditur, et tentat tollere imperium. Verumtamen frater ejus Ludovicus apud Germanos et Bavaros coeperat jam regnare; qui cum audisset patruum suum Carolum in fines [Col. 0950A] regni ejus, scilicet Aquisgrani et Coloniae, introisse, missa legatione, a regno eum cedere monet. Quo non cessante ad pugnam progreditur; et ambo juxta Rhenum, apud Andrenacum praeliantur. Carolus in fugam convertitur, multis ex utraque parte prostratis.
Post hoc, Ludovici filii tres, conventione inter se facta, regnum Theutonicum a patre sibi relictum, dividunt hoc modo: Carlomannus accipit in portionem Bavariam, Pannoniam, Carinthiam, Bohemiam, et Moraviam; Ludovicus accipit Orientalem Franciam, scilicet circa Rhenum, et Thuringiam, Saxoniam, et Phrysiam, et Lotharingiam; Carolus accepit in portione Alemanniam, id est Sueviam, et quasdam civitates Lotharingiae, propter vini copiam.
[Col. 0950B] Carolus interea secundus, imperator praedictus, a Galliis Romam petiit; indeque rediens, contulit se Papiam. Ibi nuntiatur ei Carlomannus, filius fratris sui Ludovici, qui tenebat Bavariam, cum magno exercitu Italiam intrasse. Tunc imperator in Franciam redire volens, veneno interiit.
Anno secundo, Ludovicus, filius Caroli junioris, qui dicebatur Baldus, obiit, relictis duobus filiis, scilicet Ludovico et Carlomanno, quoniam tertium eorum fratrem, qui postea dictus est Carolus, mater ejus tunc in utero gestabat. Cujus regnum Provinciam, quam pater ejus Carolus, filius imperatoris Lotharii, in divisione regni pro parte acceperat, Boso, cui Carolus imperator Gallis illam nuper tradiderat, invadit, et primo loco Lugdunum venit: [Col. 0950C] ibique a Lugdunensi archiepiscopo in regem Burgundiae et Provinciae ungitur: qui a dictis adolescentibus Ludovico et Carlomanno arcetur.
Anno ab incarnatione Domini octingentesimo octuagesimo, Carlomannus Ludovici filius, cui Bavaria in sortem devenerat, post multos triumphos quos peregerat, moritur, et in loco Odino in Bavaria sepelitur, relinquens filium ex nobili femina, sed non legitima: quem tanquam de origine Carolorum progressum, Arnulphum vocaverunt. Isti Arnulpho postea monarchia cessit.
Sed Ludovicus orientalis Franciae rex, audita morte fratris, Bavariam adiit, eamque sibi subjecit, [Col. 0950D] Arnulpho praedicto ducatum Carinthiae cum castro quod dicitur Moseburg, donavit.
Anno ab incarnatione Domini octingentesimo octuagesimo primo, Carolus, qui Alemanniam pro portione acceperat, in Italiam movet exercitum, totaque Lombardia in deditionem accepta, Romam venit, ubi a Joanne papa in imperium consecratur, septuagesimus tertius ab Augusto imperatore.
Ea tempestate Northmanni regnum Ludovici per fluvium Guala navigio ingressi, palatium Noviomagi incendunt: deinde Coloniam et Aquisgranum cum tota illa provincia devastant. Inter haec Ludovicus [Col. 0951A] ipse obiit apud Francofurt, et in monasterio Lauracensi sepultus est.
Northmanni autem regis Ludovici morte comperta, securiores effecti, urbem nobilissimam Galliarum Treverim invadunt, et in ipsa Coena Domini cum adjacente provincia, igne consumunt, et episcopum ipsius urbis occidunt; deinde praeda Francorum onusti ad naves revertuntur.
Haec dum in Galliis agerentur, Carolus tertius imperator in Italia morabatur. Principes autem, tam Galliae quam Germaniae, omnes eum precibus pulsant, quatenus fratre suo Ludovico rege Germanorum jam mortuo, redeat accipere regnum paternum, et patriam liberet a Northmannorum incursione, qui festinans revertitur, assumptisque Lombardis, [Col. 0951B] et Bavaris, Saxonibus, et Phrysonibus, Alemannis atque Thuringis, aliisque pluribus, contra Northmannos, qui adhuc in regno morabantur, movet exercitum.
Itaque Gotfredus rex Northmannorum, Christianus efficitur, et ab imperatore de sacro fonte suscipitur. Filiam quoque Lotharii uxorem accipit Gislam, et totam terram Phrysonum in dotem; et sic a finibus regni, cum suis discessit.
Anno sequenti, Ludovicus filius Caroli regis Francigenarum obiit, et in monasterio Sancti Dionysii sepultus est; et fratrem suum Carlomannum haeredem regni reliquit. Non multo post Carlomannus in venatione ab apro percussus, diem obiit.
Occidentalis ergo Galliae principibus jam amissis, [Col. 0951C] Carolum imperatorem, qui tunc solus de stirpe Carolorum superesse videbatur, ultro invitant, eique venienti omnes subjiciuntur. Paulo post autem idem Carolus imperator, corpore et animo in tantum aegrotat, ut ab hominibus inutilis habeatur. Propter quod Arnulphus supra memoratus, ad imperium ab omnibus est electus, anno ab incarnatione Domini 886.
Infirmus autem imperator Carolus ad tantam penuriam devenit, ut etiam pane carens ab Arnulpho paucos redditus ad vitae solatium gratanter accepisset. Ab hoc tempore usque ad primum Othonem imperatorem, invenimus, in imperio confuse fuisse regnatum. Carolo enim isto mortuo, qui septem annis [Col. 0951D] regnavit, et septimo anno privatam vitam, relicto imperio, vixerat, imperium diversis modis scindebatur, cum singulae provinciae, singulos reges nitebantur creare. Arnulpho tamen pars maxima cessit.
Tunc Italia et Lombardia sibi regem Berengarium Forojuliensem constituit, et alium regem fecit, Guidonem Spoletanum. Rex Berengarius tunc a rege Guidone pulsus, ad Arnulphum confugit.
His diebus gens Ungarorum ex Scythia egressa, et a Pincenatis propulsa, in Pannoniam primitus venit, et ejectis inde Avaribus, perpetualiter ibi permansit. Ista gens Ungarorum illo tempore tam belluina, tam inculta fuisse narratur, ut carnibus crudis ad cibum, humano vero sanguine uterentur ad [Col. 0952A] potum, quemadmodum et Phalagi. Pincenates usque hodie sanguinem bestiarum appetunt, et carnibus equorum, et vulpium, luporum etiam et catorum crudis utuntur.
Porro Arnulphus totam orientalem Franciam, quae hodie Theutonicum regnum vocatur, id est Bavariam, Sueviam, Saxoniam, Thuringiam, Phrysiam et Lotharingiam rexit, et totum Rhenum; occidentalem Franciam vero Odo tenuit, Arnulphi auctoritate
Post haec Northmanni Arnulphi regnum invadunt, et duces sibi occurrentes exstinguunt. Arnulphus autem eos postea tanta virtute prostravit, ut viventes pauci remansissent. Deinde anno ab incarnatione Domini 854 compositis omnibus rebus in Germania, [Col. 0952B] Arnulphus cum exercitu Lombardiam ingreditur, captaque civitate Bergamo, comitem Ambrosium in furca suspendit, unde tota Italia perterrita, suae se ditioni subjecit. Arnulphus, in Galliam per Montem-Jovis rediit.
Ea tempestate Guido, qui regnum Italiae usurpaverat, moritur. Cujus filius Lambertus, Romam veniens, fecit se imperatorem vocari. Arnulphus filio suo Cendebuldo spurio, tunc donavit Lotharingiam. Deinde Arnulphus a papa Formoso vocatus, iterum Italiam ingressus, Romam venit, quam et armis tunc cepit, et ab ipso pontifice coronatus est et Augusti nomen sortitus. Postea eos qui adversus pontificem seditionem moverunt, decollari praecepit. Reverso ab Urbe Arnulpho, Lambertus, filius Guidonis Spoletani, [Col. 0952C] qui imperium invaserat, moritur, et Ludovicus filius Bosonis, a Longobardis ad imperium invitatur.
Reperi ego Gotfridus, in quibusdam gestis Romanorum, post Carolum tertium, tanquam imperio a Francis ad Lombardos translato, Arnulphum in catalogo imperatorum non nominari, et Ludovicum, caeterosque post ipsum, in numero Augustorum poni. Alii autem Arnolphum in catalogo ponunt; eos autem qui post eum confuse usque ad Othonem regnaverunt, non imperatores et Augustos, sed invasores et Augustos appellare consueverunt. Non multo post, mortuo Othone rege Francorum occidentalium, et in ecclesia Sancti Dionysiii sepulto, Carolus ibi rex [Col. 0952D] creatur. Arnulphus duodecimo regni sui anno, imperator, secundum quae supra taxatum est, diem suum obiit, et juxta patrem suum Ludovicum, apud Odinum in Bavaria sepelitur. Monstratur tamen sepulcrum ejus in monasterio Sancti Heimerani Ratisbonae.
Anno ab Incarnatione Domini noningentesimo primo, Ludovicus filius Arnulphi, in loco qui dicitur Phoreim, rex creatur, atque a principibus Lotharingiae, qui offensi erant Cendebuldo, invitatur ad regnum totius Belgii. Regio enim illa, Belgica Gallia appellatur. Quo comperto, Cendebuldus, dum multa mala committeret, regnumque multa praeda et incendio et caede cruentaret, tandem a comitibus Stephano, Gerardo, et Mafrido, in bello occiditur. Itaque Ludovicus Arnulphi filius regno libere potitur.
His diebus Ungari Lombardiam pervagantes, incolas [Col. 0953B] terrae sibi occurrentes sagittis suis occidunt, atque provincia crudeliter depopulata, in patriam suam revertuntur. Anno ab Incarnatione Domini noningentesimo quinto, Ludovicus filius Bosonis, imperium adeptus, Berengarium expulit. Cumque totius regni pro suo arbitrio potiretur, dimisso milite, Veronam cum paucis se contulit; ubi a civibus captus per traditionem, revocato Berengario, caecatus est. Berengarius extunc regnum Italiae cum imperio Romano obtinuit.
Circa idem tempus Albertus nobilissimus comes Francorum, nepos scilicet Othonis ducis Saxonum, ex filia, Conradum occidit, qui a quibusdam dicitur Ludovici regis fuisse filius; propter quod rex praedictum Albertum, in castro Babenberg, ubi nunc [Col. 0953C] episcopatus nobilis est, bello invadit. Ille vero impotens, cum regi resistere se non posse videret, consilium ab Othone Moguntino archiepiscopo postulavit. Archiepiscopus in castrum tunc munitissimum Babenberg adiit Albertum ipsum, eumque ad regis praesentiam venire persuadet, data ei dextra quod eum securum et indemnem in ipsum castrum suum reduceret. Albertus comes, recepta fide et promissione Othonis archiepiscopi, cum eo pergens, a castro suo aliquantulum egressus, ait ad archiepiscopum: ยซDomine, debuimus in castro prius prandium sumere, quam pergeremus ad curiam regis. Oportebit enim nos tota die hac jejunare.ยป Cui archiepiscopus: ยซRecte, inquit, locutus es. Revertamur [Col. 0953D] in castrum, et modicum comedamus.ยป Albertus comes verba sacerdotis, quae dicebantur in dolo, simplicibus auribus more antiquorum accepit, et in castrum cum episcopo velociter rediens, accepto datoque prandio, nulla alia securitate ab episcopo requisita, in conductu ejus ad regem perrexit: ubi positus in causa, capitali sententia condemnatur. Condemnatus autem monet archiepiscopum de facta securitatis suae promissione. Archiepiscopus respondit se fidei promissionem servasse, ipsumque e castro egressum, sanum et indemnem in castrum suum reduxisse. Tali fraudi circumventus ipse Albertus, in eadem curia decollatur. De cujus bonis ecclesia Babenbergensis, ut dicitur, postea constructa, divitiis ampliatur.
[Col. 0954A] Si autem Otho archiepiscopus, qui pro salute regni hoc fecisse asseritur, in hac causa peccaverit, non meo, sed auditorum judicio reservetur. Ego tamen si fecissem, aestimarem me, etiam Saracenum conducendo, peccasse. Ex istius Alberti sanguine alius Albertus originem traxisse narratur, qui postea marchiam orientalem, id est vulgariter dictam Osterich, quam alii dicunt Pannoniam superiorem, ab Ungaris ereptam, Romano imperio adjecit.
Ludovicus rex Franciae orientalis, anno regni sui XII sine haerede decessit. Secundum scripta quorumdam, in isto rege Ludovico, et in fratre suo Cendebuldo supramemorato, Carolorum genealogia finem accepit ad tempus. Unde quidam sic scripsit: ยซUltimus Augustorum Romae fuit Augustulus; ultimus [Col. 0954B] vero Carolorum in Francia fuit Cendebuldus.ยป Igitur, Ludovico jam defuncto, Otho dux Saxonum ab omnibus petitur. Princeps autem clarissimus Otho, tanquam senio gravatus, rex fieri recusabat.
Anno ab Incarnatione Domini noningentesimo decimo tertio, Conradus primus, filius Conradi illius quem occiderat praedictus comes Albertus, consilio [Col. 0954C] praedicti ducis Othonis, qui regnum accipere renuit, consensu omnium Francorum rex creatur. Quem quidam asserunt fuisse filium fratris regis Ludovici, tunc defuncti, et propterea eum ponunt novissimum omnium Carolorum. Anno regni sui primo, Ungari ad depopulandam terram rursus effusi, a Suevis et Bavaris juxta Henum fluvium sternuntur. Postea dux Bavarorum Arnolphus, Conrado regi rebellans, cum uxore et filiis ad Ungaros fuga lapsus est.
Conradus rex, anno regni sui septimo, diem obiit, ejusque consilio Henricus, filius ducis Othonis, in regnum subrogatur, anno ab Incarnatione Domini noningentesimo et vigesimo. Ab illo tempore dicunt quidam post Francorum fuisse Theutonicorum imperium. [Col. 0954D] Unde etiam a Leone papa dicunt istum Othonem primum Theutonicorum regem dictum esse. Nam iste de quo agimus Henricus dux, oblatam sibi a summo pontifice imperii dignitatem renuisse perhibetur: propter quod etiam non numeratur in catalogo imperatorum Theutonicorum. Mihi autem ex multis scripturarum auctoritatibus patuit regnum Theutonicorum, quod imperator Fridericus nostro tempore possidet, partem esse regni Francorum. Ibi enim primi Franci fuerunt cis citraque Rhenum, quae hodie Francia orientalis, usque ad terminos Bavariae appellatur. Francia vero occidentalis est regnum illud quod est cis citraque Sequanam et Ligerim fluvios; quae provincia prius dicebatur Gaudina; sed a Carolo Martello, avo Caroli [Col. 0955A] Magni, primum Francia, vel Francigena, id est a Francis genita, est appellata. In lingua vero Theutonica, unde ipse Carolus Martellus fuerat oriundus, vocavit eam nomine suo Carlingam, sicut a Caesare Caesarea, et ab Alexandro Alexandria nuncupatur. Hoc autem ideo fecit, quia ipse eos suo gladio subjugavit, et regno Francorum adjunxit. Alia quaedam ratio ad haec satis manifesta monstratur. Denique, sicut in superioribus patet, tempore Caroli Magni, regis Francorum, tota Gallia, id est Celtica, et Belgica Lugdunensis, omnisque Germania, quae est a Rheno usque ad Illyricum, una Francia fuit. Postea vero, regno inter filios filiorum diviso, aliud orientale, aliud occidentale regnum Franciae dicebatur. Utrumque tamen vocabatur regnum Francorum.
[Col. 0955B] In orientali ergo regno Francorum, quod usualiter dicitur Theutonicum, deficiente stirpe Carolorum, Henricus primus de gente Saxonum, successit in regnum, manente adhuc in occidentali Francia, id est Parisiis et Rhemis, rege Carolo quodam, de progenie similiter Carolorum. Istius Henrici filius, Otho, postea imperium Romanum reduxit ad Francos, quod jam a Longobardis fuerat usurpatum. Et propterea idem Otho forsitan primus rex vel imperator Theutonicorum dictus est, quia ipse primus, extra progeniem Carolorum, rex de sanguine Saxonum factus, non quidem primus apud Theutonicos regnavit, sed primus imperium Romanum a Lombardis ad Theutonicos revocavit, quod a Lombardis fuerat usurpatum.
[Col. 0955C] Notanda est autem hic varietas in nominibus regum Francorum, quomodo primitus a Merovaeo rege, successores ejus dicti sunt Merovaei; postea a Carolo Magno, successores ejus vocati sunt Caroli, vel Carlini; ab Othone vero imperatore dicti sunt Othones; deinde ab Henrico Henrici.
Anno ab Incarnatione Domini 920, Henricus, Othonis dictus filius, in Francia orientali regnavit, occidentalem Franciam tunc Carolo quodam rege Parisiis regente. Quidam Celtici scriptores asserunt eum primo ducem Saxonum tantum fuisse, et tunc Carolo subjecisse. Et postea consilio Giseberti ducis generis sui, qui Belgicam tenebat, a regno ipsius Caroli, cum omnibus orientalibus discessit, et regium nomen assumpsit. Alii dicunt eum, post mortem Conradi primi, in regnum ab omnibus orientalibus [Col. 0956A] fuisse electum, nec unquam aliquid eum de manu illius Caroli suscepisse.
Post haec ipse Henricus rex Ungaros in Saxoniam violenter ingressos incredibili caede prostravit. Iste Henricus rex sacram lanceam imperii, quae coram imperatoribus fertur, a Rodulpho rege Burgundiae multis extorsit. Alii dicunt a Bosone rege provinciae fuisse eam ad imperium translatam. Ipse autem Henricus rex, post multa virtutis suae opera, dum ad obtinendum imperium Romam pergeret, antequam Romam pervenisset, diem ultimum clausit, relicto filio Othone primo, qui factus est imperator, anno regni ejus decimo septimo.
Anno ab Incarnatione Domini 936, Otho primus, nobilis haeres Henrici primi, in regnum succedens, in palatio Aquisgrani, a Moguntino Hildeberto archiepiscopo coronatur. Iste Sclavos Boemos sibi resistentes compescuit; Belgicos, dum ei transitum Rheni prohiberent, vertit in fugam, totaque terra [Col. 0956D] Belgica igne ferroque vastata, castrum situm in Monte-Capri, obsedit: unde Ludovicus, filius Caroli regis occidentalis Galliae, terram Belgicam, quam pater suus perdiderat, sub hac occasione recuperare intendens, Alsatiam provinciam ingreditur. Quo audito, Otho rex solvit Capri-Montis obsidionem, et expulso ab Alsatia rege Ludovico, Bresecam obsedit.
Interea dux Gisibertus, qui sororem Othonis regis habebat uxorem, adversus Francos, tanquam hostis regis Othonis, usque ad Andernacum procedit: ubi a Francis victus, fugiens in Rhenum submergitur, suis omnibus caesis, aut fuga delapsis. Rex autem Otho iterum Belgicam ingressus, totam in deditionem redegit, et extunc omnes Theutonici [Col. 0957A] reges sine contradictione Belgicam semper tenuerunt.
Post haec rex Ludovicus, uxorem ducis Gisiberti, quae erat soror regis Othonis, et vidua, in matrimonium accepit. Ipse vero non post multo a suis a regno suo expulsus, ad Othonem veniens, petit auxilium. Quo habito, devictis suis hostibus, in regnum per Othonem est restitutus.
Post haec apud Ingelheim, in praesentia amborum regum, Marino sedis apostolicae legato adjuncto, synodus celebratur.
Eo tempore Berengarius Italiam nimia feritate premebat, et Adilinda vidua Lotharii imperatoris defuncti, ab eo captiva tenebatur. Otho autem Italiam potenter ingressus, reginam liberat, eamque [Col. 0957B] sibi in uxorem consociat, atque Berengario depulso, Natalem Domini Papiae celebravit, ibique Conradum ducem contra Berengarium relinquens, ipse in Galliam Theutonicam remeavit. Berengarius, consilio ducis Conradi, ad Othonem pergit; et per ipsum Conradum, et per filium regis Othonis Letulphum, veniam impetraturus. Ubi cum per triduum ei rex audientiam denegasset, vix tandem per ducem et per regiam prolem obtinuit, quod ei Otho apud Regium in Lombardia diem illuc veniendi praefixit: ubi postea praesentatus, regnum Italiae de manu Othonis suscepit excepta marchia Veronensium, et Aquileiensium. Reversus in Italiam Berengarius, per suam tyrannidem totius in se odium Italiae concitavit. Tunc Letulphus filius regis adversus patrem [Col. 0957C] moliri tentavit, sed cito conversus, gratiam regis recepit.
Eo tempore Ungarorum gens erupit, totamque terram quasi locusta cooperuit, atque super fluvium Lichum, juxta civitatem Sueviae Augustam, consedit. Quibus Otho, precibus et hortatione Uldarici, sanctissimi illius urbis episcopi, in Domino confisus, occurrit, tantaque illos virtute prostravit, ut non solum ab infestatione aliorum quiescerent, sed pro se timentes terram suam vallo et palude munirent. Cecidit in eo praelio gener regis Conradus, et dux Vormatiensis; Barbari autem, exceptis sex viris residuis, omnes gladio narrantur exstincti. Hujus mali auctor dicitur quidam comes de Stira in Bavaria [Col. 0957D] exstitisse; quem Ungari tanquam eum qui eos in mortem eduxerat, occiderunt: terra autem ejus redacta est in regium fiscum.
Eo tempore ab apostolica sede veniunt legati, de tyrannide Berengarii conquerentes, et defensionem Othonis in Italia postulantes. Guabertus etiam episcopus Mediolanensis, Gualdo Cumanus episcopus, cum aliis Italiae principibus, pro eadem causa ad regem venerunt.
Otho autem Aquisgrani in palatio filium suum Othonem tunc in regnum sublimavit: deinde, collecto exercitu, in Italiam, per vallem Tridentinam, intravit, totaque sibi Italia subjugata, ad Urbem progressus, a Joanne papa et toto populo dignissime receptus, et imperatoris nomen ac dignitatem [Col. 0958A] sortitus. Iste Otho imperator, secundum illos historiographos, qui Arnolphum in catalogo imperatorum posuerunt, et alios qui interim in Italia imperium tenebant, a catalogo excluserunt, LXXVII est ab Augusto Octaviano; secundum Romanos vero historiographos, qui Arnolphum a catalogo imperatorum excludunt, et Ludovicum, atque duos Berengarios, et Hugonem, et Berengarium, et Albertum, in numero et catalogo priorum ponunt, iste Otho est LXXXIV ab Augusto.
Ab eo tempore regnum Romanorum, post Francos et Longobardos imperatores praedictos, ad Theutonicos reversum est, et ad Francos orientales, unde jam quodammodo videbatur elapsum. Ego autem tunc imperium a Francis non dico aliquando [Col. 0958B] fuisse sublatum, sed eclypsim passum, quandiu tot et tam diversi invasores imperium confuse tenuerunt.
Otho Imperator ab Urbe rediens, Papiae Pascha celebravit; sed Berengarius imperatorem fugiens latitavit. Anna sequenti Otho in monte Sancti Leonis obsidet Berengarium, cujus filius Albertus in Corsicam insulam fugit: qui postea ad Joannem pontificem Romanum accedens, in partem suam multis promissionibus inclinavit. Quo audito, Otho imperator, dimissa obsidione, Romam ducit exercitum; ubi quidam Romani timentes, una cum pontifice Joanne fugiunt: alii, datis obsidibus, Othoni subduntur. Imperator postea missa legatione scribit Joanni papae ut redeat; quo redire nolente, Otho congregata [Col. 0958C] synodo substituit Leonem: quod videns Albertus, filius Berengarii, iterum Corsicam fugit. Haec omnia utrum licite an illicite facta tunc fuerint, ad hoc opus non pertinet explicare; proposui enim res gestas describere, non rerum gestarum reddere rationem. Imperator Berengarium in deditionem accepit, quem in Bavariam exsilio relegavit.
Othone tunc Romae manente, Romani communicato consilio cum vicinis castellis statuunt occidere eum. Sed dum proditio consilia praevenisset, imperator insidias satagit praecavere, et de Romanis multos nece prostravit; deinde centum obsides ab eis, interpositis sacramentis, accepit. Postea tamen ad Spoletum papa rogatus, obsides relaxavit, Othone [Col. 0958D] recedente.
Romani papam Joannem recipiunt in Urbem, expulso Leone. Leo apud Camerinum imperatorem velociter adiit, ibique cum eo Pascha celebravit. Interea Joannes moritur, cui a Romanis Benedictus est subrogatus. Otho, tam pro Leonis expulsione, quam pro Stephani substitutione, iratus, ad Urbem festinat: quam obsidione constrictam et fame incredibili fatigatam, ad deditionem coegit, tali duntaxat conditione inserta, ut apertis portis eum susciperent, et Benedictum suae jussioni repraesentarent. Tunc imperator Leonem in cathedram restituit, et inde Benedictum depositum secum deducens, in suam Franciam remeavit. Non multo post, deficientibus a se Italicis, imperator Alpes transcendit, [Col. 0959A] et Natale Domini Romae celebrato, tredecim ex majoribus, praeter praefectum, Romanis, qui erga papam Leonem moverant factionem, patibulis una die suspendit. Deinde filium suum Othonem fecit a Leone pontifice coronari, et Augustum vocari, eique filiam Constantinopolitani imperatoris, Theophaniam, in matrimonium junxit. Deinde trigesimo septimo regni sui anno, imperii vero decimo tertio, diem ultimum clausit. Iste est ille Otho, qui Graecos in Apulia et Calabria superavit, et Romanorum imperium ad Francos orientales reduxit.
Ipse primus in Goslaria Saxonica argentifodinas invenit. Metropolim etiam Magdeburg, ubi sepultus est, ornamentis et thesauris plurimis decoravit. Berengarius exsul et uxor ejus apud Babenberg mortui [Col. 0959B] sunt. Denarii qui vocati sunt Otholini, ab hoc Othone sunt in Italia constituti.
Anno ab Incarn. Domini 975 Otho secundus, Magni Othonis filius, qui a Leone Romano pontifice fuerat coronatus, patri in imperium successit, octogesimus quintus ab Augusto imperavit. Iste dum Graecos incaute per Calabriam persequitur, amisso milite, de navi exsiliens, natando evasit. Qui postea nono imperii sui anno Romae obiit, et ante ecclesiam [Col. 0961A] Sancti Petri in concha marmorea honorificam habuit sepulturam.
Tradunt de eo Romani quod ipse Otho, capta Benevente, ossa sancti Bartholomaei inde asportaverit, et ea Romae in insula Tiberis, quae dicitur Lycaonia, in ecclesia, quae nunc vocatur Sancti Bartholomaei, in concha porphyretica collocaverit, et postmodum easdem reliquias cum eodem sarcophago, per Tiberim in mare, et per mare in suam Franciam deducere cogitasset: eo autem morte praevento, reliquiae Romae sic remanserunt.
Anno ab Incar. Dom. 984 Otho tertius, admodum puer, patri in regnum succedens, octuagesimus sextus ab Augusto, suscepit imperium. Hujus diebus Albertus episcopus, Boemorum praedicans Prussis, martyrio coronatur.
Otho imperator tertius, anno imperii sui XVII diem ultimum clausit, et Aquisgrani in ecclesia Sanctae Mariae sepultus est. Duo isti posteriores Othones, [Col. 0962A] quamvis brevitatis causa de eis pauca dixerimus, tam feroces, tam mirabiles fuerunt, ut unus, pallida mors Saracenorum, vel sanguinarius; alter autem Otho, mirabilia mundi solitus sit nuncupari. De isto tamen tertio Othone, quaedam alia versifice descripsimus, quae in praesenti capitulo subnotamus:
Anno ab Incarnatione Domini millesimo primo, Othone tertio sine haerede defuncto, Henricus Claudus, filius Hezilonis, natione Noricus, et dux Noricorum, id est Bavarorum, ab omnibus regni principibus electus, octuagesimus septimus ab Augusto, [Col. 0963D] rex creatur.
Iste multis bellis prospere gestis, in Germania, Bohemia, Italia et Apulia, postremo a Domino data sibi requie, cum esset Christianissimus, episcopatum nobilissimum Babenbergensem gloriose fundavit et locupletavit. Regi quoque Ungarorum Stephano sorore sua copulata, tam ipsum regem, quam totum ipsius regnum vocavit ad fidem. Hunc Stephanum omnes Ungari ut sanctum venerantur, pro eo quod per eum initium fidei acceperunt.
Henricus imperator piissimus anno regni sui vigesimo quarto, imperii autem anno undecimo, die functus, in ecclesia Babenbergensi humatur: ubi sepulcrum ejus crebris miraculis saepe et manifeste ornatum tota illa provincia magnifice veneratur. Caetera [Col. 0964A] de ipso Henrico imperatore, et de civitate et Ecclesia Babenbergensi, ego qui ibi prima documenta grammaticae artis didici, tanquam eorum alumnus versibus explicavi.
Anno ab Incarnatione Domini 1020, defuncto Henrico imperatore Claudo sine filiis, Conradus [Col. 0965B] dux, natione Francus, consilio ipsius Henrici imperatoris (cujus tamen gratiam non habebat) ab omnibus electus est in imperium, octuagesimus secundus ab Augusto Octaviano. Iste ex matre, de primis Francorum regibus, qui a Troja venerant et a sancto Remigio fuerant baptizati, originem traxerat: et praedecessoris sui Henrici imperatoris Claudi neptem, quam nolente imperatore acceperat, uxorem habebat nomine Gisilam, de genere Carolorum. Sicut illo tempore quidam per istos versiculos insinuavit:
Ista Gisila primum Arnulpho duci Suevorum [Col. 0965C] nupta fuit, et ex eo geminos peperit, Hernestum scilicet et Hermannum; quo mortuo, accepit istum Conradum, de quo in praesentiarum narramus.
Erat itaque Conradus iste armis strenuus, consilio providus, sapientia florens, peritus in jure civili, et in religione Christiana devotus. In principio regni sui dux Polonorum Boleslaus, quem praedecessor suus Henricus noviter regno subjecerat, per seipsum rex vocari intendit, et ab imperio dividi omnino proponit; qui cum morte propositum praevenisset, Misiconem filium suum successorem relinquit. Ille dum patrem imitari cogitat, et insuper fratrem suum Othonem a patria expulisset: rex tam expulsum ejus fratrem in patriam reducturus, [Col. 0965D] quam de contumacia Misiconis se et regnum vindicaturus, in Poloniam transit.
Misico, cum non posset resistere, ad Ulricum Boemorum ducem, qui etiam tunc hostis imperii erat, confugit. Quem cum Ulricus regi reddere, et per hoc in gratiam cogitasset redire, rex eum sub perfidia illiusmodi recipere contempsit. Misico autem accepto a rege ducatu Poloniae, coronam quam pater ejus sibi imponere contra imperium cogitaverat, Conrado resignavit, seque ditioni suae supposuit. Ipse vero Misico post haec a suo armigero occisus est.
Ab illo tempore provincia Polonorum imperio nostro solvit tributum Conradus filium suum post se ordinat regnaturum, nomine Henricum, adhuc puerum. [Col. 0966A] Quo facto, Italiam ingreditur, ad quem Ernestus privignus ejus, dux, consilio matris suae Gisilae reginae, venit, et gratiam regis obtinuit, promittens se cum eo in Italiam transiturum.
Conradus Romam venit, et in die Paschali procedens inter duos reges, Cutonem scilicet Anglorum, et Rodulphum regem Burgundionum, avunculum Gisilae reginae suae, a Joanne summo pontifice est coronatus, et imperii dignitatem, toto populo plaudente, sortitus. Eadem hebdomada bellum inter rixantes Romanos et Theutonicos oritur; fugatis autem caesisque ibi multis Romanis, imperator triumphavit.
Conradus imperator per montem Pirenaeum in Franciam suam rediit, ubi cum Ernestum privignum [Col. 0966B] suum ducem praedictum regno rebellare jam velle audisset, viribus imperii terra marique propulsum, in silvis conversari coegit, ubi postmodum a fidelibus imperii occisus fuit, cujus ducatum frater suus Hermannus suscepit.
Eo tempore Radulphus Burgundiae rex moriens, Henrico, filio imperatoris Conradi, nepoti suo, regnum cum corona, aliisque insignibus, sub testamento reliquit. Unde comes Celticus Otho asserens ad se regnum Burgundiae, seu Lugdunensis Galliae pertinere, invadit illud. Imperator ad haec indignatus, cum exercitu in regnum illud intravit, et Othonem ad deditionem coegit, et omnes principes illos in suam fidelitatem suscepit.
Deinde populo Italiae contra imperium machinante, [Col. 0966C] venit Mediolanum, captumque ipsius civitatis episcopum, qui factionis illius reus dicebatur, apud Aquilegiam in exsilium misit; qui tamen postea clam aufugit. Imperator Cremonam pergens, Romanum ibi obvium habet pontificem. Quo cum multo honore dimisso, ipse propter calorem ad montana secedit. Interea Otho comes, ruptis juramentis, in Burgundia iterum rebellat, ubi a fidelibus imperii occiditur, et vexilium ejus imperatori in signum victoriae transmittitur. Conradus causa orationis Romam vadit, et inde in Apulia multis civitatibus visis, per mare Adriaticum redire disposuit, ubi a distemperantia aeris principes multos amisit. Deinde reversus in Franciam, ad civitatem Trajectum [Col. 0966D] inferiorem pervenit; ibique infirmatus obiit, anno regni sui decimo septimo, Imperii vero decimo quarto. Caetera de imperatore Conrado secundo versibus exponamus.
Cuano dux erat summus inter principes, sperans sine dubio imperium obtinere; qui a caeteris principibus [Col. 0967B] interrogatus quisnam ad imperium aptior videretur? Respondit quasi derisorie dicens: ยซNepos meus dux Conradus videtur ad imperium aptissimus.ยป Credebat enim hoc esse impossibile, et propterea eum nominavit. Quo audito, universi laudant eumdem Conradum, et eligunt eum. Dux vero Cuano contra dixit; sed tamen praevaluit electio universorum. Tali autem modo tunc Conradus imperavit.
Conradus secundus imperator nulli violatori pacis parcebat. Unde comes Lupoldus violator pacis, timens occidi ab imperatore, fugit in silvam remotissimam, ibique cum uxore sua solus in tugurio latitabat. Contigit imperatori e venatione sua fortuito casu illuc divertisse, et ea nocte ibi mansisse. Uxor comitis eadem nocte peperit masculum, quo vagiente, vox de coelo ait: ยซO imperator, infans iste erit tibi gener et haeres.ยป Hac voce tertia vice audita, [Col. 0967D] surgit imperator diluculo, et inventis duobus suis famulis, dixit: ยซIte et occidite illum infantem.ยป Qui euntes accipiunt infantem, sed miserti ipsius, non occidunt, sed super arborem ponunt atque relinquunt. Regi autem repraesentant cor leporis, pro corde infantis. Rex autem eos remuneravit. Transiens postea inde dux quidam, invenit et deportat infantem, et adoptat eum in filium. Imperator longe post in domo ducis videt puerum, et habet suspectum ne sit ille quem praecepit occidi, et assumit eum quasi pro cliente, et praecipit ut ad reginam litteras suas portet, in quibus praecipiebat reginae, ut visis litteris statim faciat eum occidi. Puer autem rem ignorans pergit, et in domo sacerdotis cujusdam hospitatur, qui ei dormienti litteras [Col. 0968A] subripuit et aperuit; et visa ibi morte pueri, alias litteras scripsit in hunc modum: ยซCum videris hunc puerum, o regina, statim da ei filiam nostram in uxorem, sicut diligis vitam tuam.ยป Et istas litteras reposuit in marsupium pueri. Puer nescius abiit, et ita filia regis statim tradita est ei.
Anno ab Incarnatione Domini millesimo quadragesimo, Henricus tertius supra memoratae imperatricis [Col. 0971C] Gisilae filius, qui coeperat patre vivente regnare, patre mortuo, ab Augusto octuagesimus tertius coepit imperare. In ipso dignitas imperialis, quae per longum tempus extra Carolorum genealogiam deducta jam exsulaverat, ad nobilissimum germen Carolorum, per matrem ejus Gisilam, est revocata.
Iste Henricus, patri suo aequalis in virtutibus, et praecelsior fuisse perhibetur. Primo quidem Bohemorum ducem, imperio tunc offensum, in deditionem accepit. Petrum autem regem Ungarorum a regno expulsum, et exsulem suscepit, atque inserto praelio cum Ungaris innumerabilem eorum multitudinem fudit, Pannoniamque ingressus, Petrum ipsum regno suo restituit. Accepit postea nobilissimi [Col. 0971D] principis Galliarum, Pictaviae et Aquitaniae ducis Wilhelmi sororem Agnetem in uxorem. Cumque more regio apud Ingelheim nuptias celebraret, universos joculatores abire permisit inanes; atque ea omnia quae eis fuerant largienda, pauperibus dedit.
Circa idem tempus in Ecclesia Romana est confusio gravis exorta, tribus invasoribus sedem illam occupantibus. Quorum unus Benedictus vocabatur. Atque ad majoris miseriae cumulum, divisis inter se patriarchiis, earumque reditibus, unus apud Sanctum Petrum, alter apud Sanctam Mariam Majorem; tertius, id est Benedictus, in palatio Lateranensi sedebat. Omnes vitam turpem, ut accepimus, et flagitiosam habebant. Tunc quidam presbyter, nomine [Col. 0972A] Gratianus, Ecclesiae Dei in tanta confusione compassus, praefatos viros adiit, eisque a sancta sede cedere, pecunia persuasit. Benedicto, qui inter illos majoris videbatur auctoritatis, reditibus Angliae, pro pacis compositione, relictis. Propter quod, Romani eumdem Gratianum presbyterum, tanquam Ecclesiae liberatorem, ad summum pontificium communiter elegerunt, eumque Gregorium septimum vocaverunt.
Imperator, his auditis, Romam pergere festinavit. Cui Gratianus apud Sutrium occurrit, eique coronam pretiosam, ad captandam ejus benevolentiam, donavit. Imperator eum tunc benigne suscepit, sed postmodum collecta synodo, propter notam simoniae cedere persuasit; eique Suidegerum Babenbergensem [Col. 0972B] episcopum, consensu Ecclesiae substituit; quem etiam Benedictum placuit nominari.
Extunc canonica electio Romanorum pontificum usque adeo suffocata fuisse narratur, ut iste Benedictus, et Aldibrandus, et alii quatuor sequentes, ab imperatore constituti in catalogo Romanorum pontificum scripti reperiantur Qualiter autem Ecclesia Dei partim sub Leone juniore, ad plenum vero sub Alexandro, liberam electionem rehabuerit, sicut probatorum virorum assertione didicimus, postea auctore Domino referemus. Caetera de Henrico tertio versibus explicamus.
Anno ab Incarnatione Domini 1047. Henricus quartus, rex victoriosus, Romae in die Natalis Domini, [Col. 0972D] a Clemente papa coronatus, LXXXIV ab Augusto, imperii nomen dignitatemque suscepit. Inde per Apuliam ducto exercitu, ad patriam cum honore revertitur.
Eodem anno, mortuo Suidegero, id est Clemente papa, Popio Aquileiensis patriarcha, in locum ejus Romae subrogatur. Non multo post, rex Ungarorum Petrus, a quodam suo cliente, nomine Andrea, oculis regnoque privatur. Tunc mortuus est Popio, id est Damasus papa. Cui Bruno Tullensis episcopus, id est Leo papa, Romae succedit. Ille nobili Francorum prosapia oriundus, auctoritate imperiali ad sedem beati Petri fuerat destinatus: qui cum assumpta purpura per Gallias iter ageret, contigit eum Cluniacum venire, ubi Aldibrandus papa supra [Col. 0973A] memoratus, prioratus officium ministrabat. Ipse eum adiens, aemulatione Dei plenus, constanter de incoepto redarguit, illicitum asserens summum pontificem per manum laicam ad gubernationem universalis Ecclesiae introire. ยซVerumtamen, inquit, si meis consiliis te credere volueris, efficere poteris, quod neque regis animum exacerbabis, neque sanctae Ecclesiae auferes in electione pontificis, libertatem.ยป Inclinatur ille ad admonitionem Aldibrandi prioris, et purpuram deponit, et habitum peregrini assumit, et iter arripiens, eumdem Aldibrandum secum deducit. Igitur cum ambo Romam simul venissent, consilio Aldibrandi Bruno in summum pontificem eligitur. Qua causa, Romana Ecclesia qualitercunque tunc coepit ad electionem sui pontificis [Col. 0973B] noviter informari.
Interea imperator ingressus Belgicam, Gotfridum et Balduinum duces ad deditionem coegit. Post haec, synodus Moguntiae celebratur, in praesentia ipsius papae Leonis, et Henrici quarti imperatoris.
Ad haec imperator adversus Andream, qui, ut supra narravimus, dominum suum Petrum, regem Ungarorum, oculis regnoque privaverat, exercitum movet, et Pannoniam ingreditur. Sed incolis terrae undique latitantibus, cunctisque Ungariae victualibus vel absconditis, vel contaminatis, aut veneno infectis, exercitum illic sustentare non valens, Pannonia devastata, reversus est. Item sequenti anno Pannoniam hostiliter aggrediens, Leonem papam [Col. 0973C] secum deducit, et Andream fugavit, atque omnia feliciter ordinavit.
Eo tempore gens Northmanniae consurgens, sub Roberto Guiscardo, viro strenuissimo, et magnae recordationis duce, Apuliam ingreditur, ubi incolas terrae, variis modis, nunc potentia, nunc dolo et fraude afflixit. Quos dum Leo papa, Romam cum militia a Gallia rediens, incipit coercere, et ab Apulia intendit expellere, conserto cum eis praelio, multisque prostratis, victus cogitur fugere Beneventum. Tanta autem ibi ex utraque parte cecidit multitudo, ut acervus ibi postea factus ex ossibus mortuorum, usque hodie ab indigenis soleat viatoribus ostentari.
[Col. 0973D] Anno extunc proximo papa Leo moritur, et in ecclesia Sancti Petri sepultus, miraculis coruscare monstratur. Cui succedit Gebehardus Aestetensis episcopus, qui Victor papa est nominatus. Illi quoque successit Stephanus, Theutonicus natione.
Imperator rursus Italiam ingressus, comitissam Beatricem, matrem scilicet comitissae Mathildae, consanguineam suam, viduam Bonifacii marchionis secum deduxit.
Defuncto Gregorio VII, papa apud Salernum, Gilberto autem Romae per imperatorem cathedram et urbem possidente, pauci Romani propter metum imperatoris abbatem Desiderium de Monte [Col. 0974A] Casino, invitum ad papatum traxerunt; qui etiam dato pretio custodibus occulte, qui civitatem Leoninam custodiebant, sub silentio noctis eum apud Sanctum Petrum in cathedram posuerunt, et Victorem eum nominaverunt. Ipse vero fluxu ventris statim detentus, vitam finivit. Cujus loco episcopum Hostiensem Othonem, id est Urbanum papam constituerunt.
Eodem tempore civitas Jerusalem a paganis conculcata erat, atque detenta; sepulcrum autem Domini ab eis quaestus causa venerabiliter habebatur, vivente adhuc imperatore Henrico quarto et Alexio rege Graecorum. Tunc praefatus Urbanus papa, propter miseriam Jerosolymorum transiens in Galbas, ad defensionem sancti sepulcri Christianorum arma [Col. 0974B] commovit, atque ex diversis nationibus centum millia hominum ad arma collegit, eisque duces subscriptos praefecit, ducem Lotharingiae Gotfridum de Boillon, comitem Sancti Aegidii, Reinmundum comitem Flandriae, Robertum et Hugonem fratrem Philippi regis Franciae. Curam autem omnium eorum in Christo episcopo Fodiensi commisit. Rumores istos alii Christiani audientes, ex omnibus regionibus et linguis et insulis Christianorum homines cum inaestimabili multitudine affluxerunt, asserentes se apostolos et praedicatores Christi esse, atque adversus inimicos crucis Christi pugnatores.
Gotfrido igitur duce, per Bulgariam cum magna difficultate Constantinopolim pervenerunt, ubi multum [Col. 0974C] dolum et impedimentum a rege Alexio perpessi, commissa cum Graecis pugna pontem urbis regiae expugnant, et transeuntes suburbium succendunt. Ibi recensitis trecentis millibus bellatorum in Nicaenam turrim quondam Christianorum venientes, eam a paganis expugnaverunt, et imperatori eam dederunt. Deinde per maritimam Ruthenorum progressi, tantam rerum abundantiam invenerunt, ut bos pro siclo, et aries pro nummo, teste Roberto comite, venderetur; principes etiam Saracenorum sibi occurrentes bello presserunt. His elati successibus, obsidione Antiochiam cingunt, ubi per novem menses morantes, deficientibus copiis, et exercitu debilitato, valde humiliati sunt. Deus autem eorum misertus, urbem cum omni copia Turcorum tradidit [Col. 0974D] in manus eorum.
Cum igitur rumor eorum universum Orientem terreret, rex Babyloniorum dirigit ad eos legatos, poscens confoederationem eorum in dolo, cum quibus legatis pergunt in Babyloniam legati Francorum, et honorifice suscepti, dum proceritas, et pulchritudo eorum aspicitur, dum virtus et magnanimitas ipsorum consideratur, dum magis esse quam homines ab illius terrae indigenis asseruntur, rex Babyloniae, accepto a suis consilio, movet illico exercitum, et Jerusalem cingit obsidione, dicens eis se cum Francis foedus et amicitiam contraxisse; cum quibus etiam eos vellet destruere, nisi se et urbem regi Babyloniae subditos exhiberent. Turci itaque urbem tenentes, propter metum Christianorum, [Col. 0975A] se et urbem in manus regis dederunt. Qui ejectis omnibus Turcis, urbem cum Saracenis munivit, et sic Christianorum propositum suo ingenio praepedivit.
Inter haec Christiani, capta, ut diximus, Antiochia, quia Deum non digne glorificasse videntur, tanta cinguntur multitudine Saracenorum, ut priorem ubertatem fames tam intolerabilis sequeretur, ut etiam vix ab humanis carnibus abstinerent. Respiciens autem Dominus populi sui contritionem, lanceam, qua Christi sanctissimum latus legitur perforatum, in locis illis per revelationem eis monstravit; cujus virtute Christiani confisi, quamvis debiles et famelici, cum Saracenis bellum committunt, fusisque viriliter omnibus, non sua, sed Christi [Col. 0975B] fortitudine, hostes vicerunt. Inde procedentes in Syriam, Barram et Martam urbes ceperunt, ubi moram facientes, tanta iterum inopia narrantur attriti, ut etiam humana corpora foetida famelici aliqui devorarent. Post haec ad civitatem sanctam, jam a Sarracenis inhabitatam atque munitam, acies direxerunt. Quam obsessam cum capere non possent, habito religioso consilio, Christum humilitatis magistrum imitantes, nudis eam pedibus circuire disponunt. Igitur in die, quae dicitur Divisio apostolorum, civitas capitur, et hostes ibidem comprehensi, tanta sunt occisione prostrati, ut in porticu Salomonis sanguis occisorum usque ad nostrorum equorum genua perveniret. Extunc civitas Jerusalem usque nunc, auctore Deo, a nostris possidetur.
[Col. 0975C] Porro admiratus * Babyloniorum, qui et rex Mempheorum, et Alexandrinorum vocatur, apud Ascalonam manens, innumerabilem collegit exercitum, tanquam Jerusalem et Antiochiam, per suam potentiam recepturus. Legatos autem Francorum adhuc in Ascalona apud se retinebat. Ad haec Christiani, sarcinis suis et infirmis in urbe relictis, exercitui Babyloniorum in campo occurrunt. Cumque infinitam hostium multitudinem conspexissent, fusis ad Dominum precibus, cum paucis contra hostes procedunt; et mirum in modum per divinum auxilium, cum quinque millibus equitum et quindecim millibus peditum, Saracenorum centum millia equitum, et trecenta millia peditum, vertere terga compellunt, [Col. 0975D] et spolia immensa diripiunt. Ceciderunt ex Saracenis in eo praelio plus quam centum millia gladio exstincti, sed circa portam Ascalonae ducenta millia in introitu civitatis sunt suffocata. Innumeri quoque submersi et spinis irretiti, periisse referuntur.
Peracta victoria, principibus ad propria remeantibus, dux Gotfridus exercitum qui remansit, strenue sapienterque conduxit. Ipse etiam Romanos et Theutonicos invicem saepe ob invidiam rixantes, tanquam utriusque linguae peritus, ad pacem et concordiam, ut simul commanerent, suis studiis salubriter informavit. Interea Urbanus papa, qui ultra mare exercitum direxerat, celebrato concilio Clarmontem, Romam revertitur, et Gilbertum, qui [Col. 0976A] per imperatorem cathedram Romae tenebat, ab urbe expellit; sola illi domo Crescentii, id est castello Sancti Angeli remanente. Inde cathedra sua recepta, egressus ab urbe, Apuliam, Calabriam atque Siciliam peragravit: unde quamplurima collecta pecunia, Romam reversus, custodes castri Crescentii pecunia corrupit, atque in hunc modum expulso Gilberto, ad ultimum tam Urbe quam cathedra libere potitur. Ipse paulo post in fata concessit, et cathedram Paschali papae reliquit.
Interea Christianis ad sanctum Domini sepulcrum confluentibus, dux Gotfridus in Jerusalem moritur; eique Balduinus frater ejus ibidem subrogatur, et auctoritate summi pontificis rex appellatur anno Domini 1100.
[Col. 0976B] Eo tempore quo primus Balduinus factus est rex Jerusalem, Gilbertus moriens, horribilissimo schismati, tanquam Aegypti densissimis tenebris, finem imponit.
Anno sequenti Conradus, filius quarti Henrici imperatoris, cui pater Italiam commiserat, obiit, anno scilicet IX, ex quo a patre discesserat, et in civitate Florentia honorifice sepultus est. Post haec imperator pater ejus, apud Moguntiam Nativitate Domini celebrata, Henricum filium ejus, qui fuit quintus Henricorum, regnaturum post se principibus assignavit, seque Hierosolymam iturum devovit, et publice pronuntiavit. Anno secundo iterum apud Moguntiam imperatore existente, [Col. 0976C] Henricus filius ejus contra eum rebellionem molitur apud Ratisbonam, consilio Bavarorum, habens occasionem, quod pater excommunicatus a Romano pontifice haberetur. Assumptisque principibus, Saxoniam contra imperium facile commovendam intravit, ubi apud Quintlineburg universos Saxones suae voluntati conjunxit.
Tunc Ruthardus Moguntinus archiepiscopus a sede sua diu per patrem imperatorem expulsus, filio ejus Henrico quinto adhaesit, et apud villam Northusen concilio celebrato, imperatorem tanquam Simoniacum condemnavit. Inde Henricum Magdeburgensem electum, sed ab imperatore reprobatum consecravit. Inde in Moguntiam per auxilium filii redire proposuit. Sed pater in Moguntia [Col. 0976D] cum militia manens propositum praepedivit. Post haec filius castrum Noricum, id est Nuremberg, expugnavit.
Henricus quartus cum esset puer, mortuo patre, sub custodia matris suae Agnetis imperatricis fuit; quae aliquanto tempore prudenter imperium rexit. Postea filius consilio lascivientium a matre alienatus, per se coepit regnare. Haec discessio maximae discordiae seminarium fuit. Imperatrix aspiciens iniquas rerum mutationes, cum fluctibus turbationis nollet involvi, religiosam vitam elegit, et ad monasterium Fructuariense se transtulit. Inde postmodum Romam pergens, ibique aliquantam moram [Col. 0977A] faciens, vita decessit, et in ecclesia Beatae Petronillae, in tumba marmorea honeste sepulta est.
His diebus Alexander, primo Lucensis episcopus, postea communi voto et electione promotus in summum pontificem, Ecclesiam Romanam, diu jam ancillatam, in pristinam libertatem reduxit. Nam Cadulum Parmensem episcopum, Romanam sedem armata manu occupare volentem, constanter repressit. De isto Cadulo, et de isto Alexandro scriptus est versus in camera Lateranensi:
Itaque imperium Henrici in seipsum dividitur, et conspirantibus Saxonibus, rebelliones fiunt. Detractiones et inhonesta plurima de imperatore ad aures summi pontificis referuntur. Hanno Coloniensis [Col. 0977B] archiepiscopus, et Germanus Babenbergensis episcopus, Romam mittuntur. Qui peracta legatione revertentes, litteras apostolicas regi assignant, per quas ad satisfactionem de Simonia aliisque enormitatibus commonetur. Eodem tempore Saxones manifeste rebellant, et urbes et castella, quae rex in Saxonia construxerat, auferunt, et omnino subvertunt.
Anno secundo Alexander papa decedit, et Aldibrando archidiacono suo, qui Gregorius septimus fuit, apostolatum reliquit. Quod quia sine imperatoris concessione actum est, schisma gravissimum narratur exortum. Ipse itaque Gregorius papa ad Simoniam exstirpandam et clericorum incontinentiam [Col. 0977C] reprimendam intendens, imperatorem ipsum ad synodalia pro hujusmodi frequenter vocavit. Connubia clericorum, a subdiaconatu et supra, per totum orbem Romanum, edicto decretali in aeternum prohibuit, ac seipsum athletam Dei pro domo Domini murum constituit.
Imperator Saxones bello petit, et juxta fluvium Hunstrot bello incerto, caesis hinc inde quampluribus, cruentam victoriam vix obtinuit. Cecidit ibi Gebeardus pater ducis Lotharii, qui postea imperavit, et Ernestus pater Alberti Marchionis.
Eodem anno Wilhelmus comes Northmanniae, majorem Britanniam, quae nunc Anglia nuncupatur, expugnavit, regemque ipsius Eraldum occidit. Deinde, Northmannis ibi positis, totaque provincia [Col. 0977D] in servitutem redacta, ipse ibi regnavit.
Anno sequenti, imperator accepit uxorem filiam Othonis Marchionis Italici, nomine Bertham. Papa tantum imperatorem excommunicavit, ejusque consilio Saxones sibi Rodulphum regem creaverunt; quo postea in bello occiso, et Herimanno principe Lotharingiae sibi substituto, ipse quoque cito interficitur. Ante hunc imperatorem non legimus aliquem a Romano pontifice excommunicatum, aut imperio privatum: nisi forte illud pro excommunicatione reputetur, quod Philippus primus Christianus imperator, ad breve tempus a Romano pontifice inter poenitentes legitur collocatus. Aut illud, quod Theodosius, ob cruentam hominum caedem, a liminibus Ecclesiae legitur sequestratus.
[Col. 0978A] Interea Gregorius papa septimus, potentia imperiali ab Urbe pellitur. Cujus loco Gilbertus Ravennas intruditur.
Henricus junior contra patrem movet exercitum, et pater contra eum. Utriusque autem exercitus, [Col. 0981A] supra Rhenum fluvium castrametatur, Rheno in medio existente, et alterum ab altero separante. Erat autem patris maxima potentia in exercitu Bohemorum, et in marchione Austriae Lupoldo. Quam rem cum filius considerasset, tam ducem Bohemorum, nomine Boroez, quam marchionem Lupoldum, largissimis promissionibus ab auxilio patris sui avertit: quibus abeuntibus, pater debilitatus, a campo cedere compulsus, confusus discessit. Ab illo itaque die pater minuitur, filius autem augetur. Postea filius et pater apud Pinguiam castellum colloquuntur, ubi filius monet, ut pater per apostolicum exeat ab excommunicatione; qui petit principes apud Moguntiam congregari, ibique coram eis de eadem causa tractari. Itaque, petente patre, generalis [Col. 0981B] curia Moguntiae indicitur, ibique pater et filius omnibus principibus praesentantur.
Circa idem tempus, Balduimus rex Hierosolymorum Ascalonam obsessam, sibi tributariam fecit. Commissoque praelio cum Saracenis, cum ipse tantum quatuor millia bellatorum haberet, hostium quinquaginta millia Dei magis, quam hominum virtute prostravit, uno Saracenorum principe capto, et altero occiso.
Tunc Alexius rex Constantinopolitanus, Christianae prosperitatis adversarius, Turcos in desperationem jam positos, in amicitiam suam confoederavit, eisque turrim Nicaeam, Christianorum sanguine conquisitam, concessit.
[Col. 0981C] Interea generali curia Moguntiae congregata, praesentibus apostolicae sedis legatis, imperator coram omnibus excommunicatus pronuntiatur. Unde etiam ipse in castro quodam custodiae mancipatur, ubi dum audientiam petunt principes, eum dolo circumveniunt, et quodammodo cogunt ut filio suo regalia insignia non differat resignare, anno scilicet regni sui quinquagesimo tertio, imperii sui vero quadragesimo. Reversi igitur principes a patre ad filium, imperialia insignia detulerunt, eumque tunc a patre electum denuntiantes, per manus legatorum Romani pontificis creant imperatorem, nonagesimum secundum ad Augusto Octaviano.
[Col. 0981D] Hucusque tam ex libris Orosii, quam Eusebii, et aliorum qui post eos scripserunt auctoritatibus fulti, scripta nostra posuimus. Caetera autem quae sequuntur, quia recentis memoriae, et quasi nostrorum temporum sunt, nos ea nobis a viris probabilibus tradita, et partim a nobis oculata fide conspecta, et auribus nostris audita, quanto veracius possumus, favente Domino, lectoribus proponemus.
Nota me Gotfridum, hujus libri auctorem, capellanum et notarium fuisse regis Conradi tertii, et Friderici imperatoris, et filii ejus Henrici sexti, quorum temporibus haec omnia cis citraque mare per annos quadraginta sum perscrutatus, ex omnibus armariis et Latinis, et Barbaris, et Graecis, et Judaicis et Chaldaeis.
Imperator Henricus quartus, omnibus regalibus filio resignatis, et omnium principum suffragio destitutus, et factus egenus, dum per Rhenum fluvium Coloniam pervenisset, ibi, non sicut exsul, sed ut imperator, a civibus suscipitur. Indeque procedens Leodium, insinuavit omnibus tam verbo quam litteris, a principibus se fuisse deceptum, et ad resignanda regalia filio coarctatum. Transacto pauco tempore, pater apud Leodium moritur, et more regio ibi sepelitur. Sed postea mandato Romani pontificis, a coemeterio ejicitur, eique omnis Christiana sepultura denegatur. Corpus autem ejus a Leodio in urbem Spiram, scilicet supra Rhenum, ubi ipse in honorem sanctae Mariae mirabilis structurae ecclesiam [Col. 0982B] fundaverat, sed non perfecerat, est in feretro deportatum, et in capella Sanctae Aphrae, sine sepultura, per spatium quinque annorum in feretro conservatum. Quid autem de eo postea fuerit factum, in fine hujus capituli inferius versifice referemus. Quid igitur filius faciat videamus.
Henricus quintus, mortuo patre, mirabili collecto exercitu, tertio anno post obitum patris, per Montem Jovis transit Pyrenaeum, Romam proficiscens. Cumque supra Padum castrametatus, praeciperet exercitum recenseri, inventa sunt triginta millia militum, exceptis omnibus, qui ad eum de Italia confluxerunt. Inde per montem Apenninum transiens, [Col. 0982C] Bargum Pontis Tremuli turribus et muris valde munitum, qui transitum exercitui prohibere tentavit, expugnavit atque destruxit. Deinde Perusiam procedens usque Aretium, civitatem ipsam destruxit, pro eo quod cives illi ecclesiam Sancti Donati, id est episcopium, quod est extra civitatem, destruxerant, sedem episcopalem infra moenia civitatis ponere intendentes. His ita peractis Romam pervenit, et in gradibus beati Petri papa Paschali, cunctisque cardinalibus, et a populo Romano, cum crucibus in processione, cum tripudio et gaudio magno susceptus est. Ipse autem papam Paschalem, consilio quorumdam sceleratorum, captum detinuit, et Ulrico patriarchae Aquileiensi, cum reverentia custodiendum commisit. Tunc orto ex improviso [Col. 0982D] tumultu, et ornatu Ecclesiae cunctisque rebus clericorum invasis atque distractis, qui exspectabant gaudium, luctum incurrunt.
Occasio autem et causa illius captivitatis talis fuisse narratur, quia imperatore Romam tendente, papa cum eo tali pactione convenerat, ut imperator episcoporum investituras dimitteret, papa autem e converso imperatori omni episcoporum regalia relaxaret. Haec pactio sacramentis et obsidibus inter papam et imperatorem asseritur firmata fuisse. Quam dum renitentibus episcopis papa adimplere non posset, cum per omnia innocens esset, tanquam reus custodiae est mancipatus. Hujus factionis consiliator praecipuus dicitur fuisse Albertus, tunc imperatoris cancellarius, qui postea fuit archiepiscopus [Col. 0983A] Moguntinus, quem tantum imperator postea per divinum judicium, fortissimum sensit inimicum.
Papa aliquandiu capto et detento, imperator a civibus revocatur, et episcoporum investituras, id est, annulum et baculum, a papa recipiens, ipsum papam et cives Romanos muneribus reconciliare curavit: et a papa coronatus, favorem et nomen imperiale sortitur, anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo undecimo, anno vero regni ejus, ex quo pater regalia sibi resignaverat, sexto.
His ita transactis, synodo episcoporum postea celebrata, privilegium ab imperatore minis et terroribus extortum tanquam pravilegium reprobavit. Imperator ab Urbe in Franciam reversus, filiam Henrici regis Anglorum, Mathildam, in uxorem sibi conjunxit, [Col. 0983B] nuptiasque magnificas Moguntiae celebravit. In ipsa curia Lotharius dux Saxoniae, qui postea fuit imperator, tunica lanea pro poenitentia indutus, et pedibus discalceatus, procidit ante pedes imperatoris. Tantus enim terror omnes invaserat, ut aliquis voluntati suae resistere non auderet. Caeterum in ipsa nuptiarum celebratione, ubi omnes convenerant, factae sunt contra terribilitatem ejus multae principum conspirationes; et ex tunc tam manifeste, quam occulte multi incipiunt rebellare. Ex consilio autem et suggestione archiepiscoporum, Friderici scilicet Coloniensis, et Alberti Moguntinensis, et aliorum quorumdam, Callistus papa, qui post Paschalem, et Gelasium, Romae pontificatum acceperat, imperatorem excommunicationis vinculo [Col. 0983C] innodavit. Schismate itaque renovato, imperator Romam pergens, Burdinum, natione Hispanum, in cathedram, per suam violentiam collocavit, quem Romani apud Sutrium postea captum, et camelo, ut dicitur, superpositum, cum ignominia deportaverunt, et in cavea prope Salernum, perpetuae custodiae tradiderunt. Imperator videns a se regnum paulatim deficere, et exemplum patris sui mente revolvens, atque metu anathematis quo urgebatur; collecta generali curia apud Wormatiam, investituram episcoporum, scilicet annulum et baculum, in manus legati apostolici, nomine Lamberti, qui postea fuit papa Honorius, publice resignavit, per quem etiam ab anathemate est absolutus. Papa quoque imperatori tale privilegium scripsit, ut episcopi [Col. 0983D] omnes tam Cisalpini, quam citra, non prius episcopi ordinentur, quam per manus imperatoris de regalibus sint investiti.
Imperator de Romanis ulcisci desiderans, festinato cursu in Italiam, Urbem obsedit: quibus contra eum incaute progressis, plurimos cepit, quos fere omnes aut caecavit, aut denasavit. Deinde reversus in patriam, morboque correptus, obiit, et in civitate Spira, ubi Ecclesiam supra memoratam complevit atque ditavit, sepultus est juxta patrem et avum et atavum suum, anno regni ejus decimo nono, imperii vero decimo quarto.
Caetera versifice gesta referre placet.
Anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo vigesimo quinto, defuncto absque haerede Henrico quinto, principes Moguntiae conveniunt, ibique habito de successore consilio, quatuor regni optimates, Lotharius dux Saxonum, Fridericus dux Suevorum, Leopoldus marchio orientalis, Carolus comes Flandriae ad regnum designantur.
Tandem Lotharius, natione Saxo, patre Gebehardo, voto omnium, renitens, valde acre clamans, ad regnum tractus, praesente legato sedis apostolicae, nonagesimo secundo ab Augusto regnavit.
Iste per omnia humiliavit progeniem Henrici imperatoris, contra quem dux Fridericus et frater ejus [Col. 0986B] Conradus, nepotes Henrici imperatoris ex sorore, diu rebellaverunt. Propter quod papa Honorius successor Calixti, eos excommunicavit.
Verumtamen praedictus Conradus, a fratre suo Friderico, et a quibusdam aliis, factus est rex contra Lotharium. Qui cum pauco exercitu intravit Italiam, et Mediolani apud Modoetiam coronam portavit. Deinde ad partes Romanorum processit, et tandem rebus exhaustus in patriam remeavit, pacemque cum Lothario componens, dimisso regno, quievit. Eodem tempore Romae Honorio mortuo, oritur schisma inter Innocentium et Anacletum. Innocentius autem transiens in Galliam, venit Leodium, ubi Lotharius ei occurrit, auxiliumque promittit. Unde Innocentius papa apud Clarum montem, [Col. 0986C] concilio celebrato, Romam rediit, et regem Lotharium, in Lateranensi palatio apud Sanctum Salvatorem coronavit. Non enim poterat apud Sanctum Petrum morari, propter potentiam Anacleti filii Petri Leonis.
Lotharius in patriam rediit, rursusque renovato exercitu, Romam post biennium remeavit. Ubi assumpto secum Innocentio, in Apuliam transiit, et Rogerium Siculum, qui tunc dux Apuliae vocabatur, inde fugavit, et Rainonem comitem ibi ducem constituit, civitatem Barum cepit, et totam Apuliam occupavit. Inde reversus, Veronae morbo correptus, vitam finivit, anno regni sui duodecimo; cui Conradus supra memoratus, per electionem principum [Col. 0986D] in regnum successit.
Anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo trigesimo nono, Conradus supra memoratus, XCIII ab Augusto, apud Confluentiam, inter Moguntiam et Coloniam, in regnum eligitur, praesente Deodevino Portuensi episcopo, apostolicae sedis legato. Statimque Aquisgrani in sede Caroli a principibus constitutus, ab eodem legato est coronatus.
Saxones tamen et dux Bavariae Henricus tunc in eum non consenserunt. Asserebant etiam eum non regem legitimum, sed per subreptionem creatum. Rex praefigit eis omnibus curiam generalem apud [Col. 0987D] Babenberg, ad quam venientes, simul cum imperatrice vidua Lotharii, in gratiam et pacem regis fuere omnes recepti, excepto solo duce Bavarorum Henrico, qui cognominabatur Superbus, apud quem etiam insignia regalia contumaciter adhuc detinebantur. Erat enim gener defuncti imperatoris Lotharii, et ex hoc tenens regalia, ad regnum quantum poterat, aspirabat. Coactus vero tandem regalia, id est crucem et lanceam et coronam reddidit, gratiam autem regis non impetravit. Postea vero judicio principum a rege proscriptus, ab omnibus suis derelictus, vix quatuor militibus comitatus, in partes Saxoniae miserabiliter cessit. Atque post pauca vitam finivit.
His temporibus, Rogerius Siculus Apuliam rursus [Col. 0988A] ingressus, cum duce Rainone, quem Lotharius ibi praefecerat, habet conflictum victusque fugatur. Interea Anacletus, filius Petri Leonis Romae moritur, et eo mortuo, schisma terminatur. Post pauca, dux Apuliae, Raino vel Rainaldus, moritur. Rogerius in Apuliam revertitur, et terram duce orbatam nec rebellantem occupat. Principem Robertum Capuanum, cum omnibus nobilibus ejicit, et residuos, variisque tormentis affligit. Ad ultimum se regem Siciliae et Apuliae praecipit appellari; princeps Robertus Capuanus cum omnibus comitibus expulsis, ad regem Conradum secessit. Rex benigne omnes recepit, et longo tempore in Alemannia secum tenuit, sed in Apuliam transire non potuit, quia eum gravis imperii necessitas praepedivit.
[Col. 0988B] Ad haec papa Innocentius, vir magnanimus, cum populo Romano contra Rogerium collecto exercitu Apuliam ingreditur, ubi incaute conductus, in loco qui vocatur Galluzu, a Rogerio capitur, eoque cum reverentia coacto, Rogerius nomen et auctoritatem regiam, cum benedictione apostolica, tam in Sicilia quam in Apulia, sicut voluit, plenarie impetravit.
Rogerius ex tunc auctoritate apostolica rex exaltatus, cum jam nullum praeter Conradum regem haberet obstaculum, Velfonem ducem, fratrem scilicet Henrici superbi supra memorati, pecunia sua conductum, contra Conradum in Alemannia concitavit. Quem rex in uno praelio, juxta castrum Winisberg eleganter vicit, suosque grandi occisione [Col. 0988C] prostravit. Altera vice Henricus filius Conradi, qui si vixisset, post eum fuerat regnaturus, eumdem Velfonem bello devicit. Velfo tamen, dum Conradus vixit, pro Rogerio stetit, et regnum pro viribus impedivit.
His temporibus Romani coeperunt innovare senatum, qui longis ante temporum curriculis ita cessaverat, ut nec mentio ejus Romae haberetur; quem papa Innocentius ingenio, pretio, et minis solvere conatus, non potuit; morboque praeventus sub ea discordia diem ultimum clausit; cui sacerdos laudabilis Coelestinus successit, quo infra annum defuncto, in cathedra Lucius papa consedit. Lucius secundus itaque intendens senatum exstinguere, [Col. 0988D] cum ingenti militia capitolium Romae conscendit, ut sedentes ibi tunc senatores cum dedecore removeret. Senatus autem populusque Romanus ad arma conversus, papam cum suis omnibus a capitolio in momento repellunt. Ubi papa, sicut tunc audivimus, lapidibus magnis percussus, usque ad obitus sui diem, qui proxime secutus est, non sedit in sede. Cui tunc successit Eugenius abbas Sancti Anastasii Romae, de ordine Claraevallensium.
Cujus tempore obiit rex Conradus apud Babenbergam, cui successit Fredericus nepos ejus, dux Suevorum. Tunc Constantinopoli Manuel imperabat, habens uxorem Theutonicam, sororem, scilicet uxoris regis Conradi, natam de Sulzbach, filiam nobilissimi comitis, in terra Bavarorum. Caetera de rege [Col. 0989A] Conrado, qualiter ivit ultra mare, et de rege Rogerio, et de filio suo rege Wilhelmo, et item de Wilhelmo rege filio Wilhelmi, versibus adnotamus.
Anno ab Incarnat. Domini 1146, anno etiam ab Urbe condita 1918, annis vero ab Adam sex millibus trecentis triginta quinque transactis, Fridericus primus, filius Friderici ducis Suevorum, fratris scilicet Conradi regis, natus ex clarissima progenie Carolorum, post Conradum tertium apud Francofordiam communi voto, et consensu omnium principum, electus est ad imperium, nonagesimus quartus ab Octaviano Augusto. Cujus in hoc loco brevem tractatum ad observandum catalogum imperatorum facimus, ne ordo nominum ipsorum interrumpatur, si forte nomen ejus in hoc catalogo non assignatur. Alibi autem de actibus ejus, omnia fere principalia [Col. 0991A] quae gessit in Italia, versifice dictata posuimus, ubi de Mediolani destructione, et de aliis satis compendiose narramus.
Gratias igitur agimus Creatori, a quo bona cuncta procedunt, quia, sicut in exordio libri hujus spopondimus, universum Vetus et Novum Testamentum in summa complectentes versifice assignavimus, et ab initio mundi usque ad praesentem diem, sub tempore domini imperatoris Friderici, et domini papae Urbani tertii, omnia regna mundi, omnes reges, et acta regum, sub compendio, et nomina, et tempora, et annos eorum, atque omnes Romanos pontifices, et annos et menses, et dies eorum per ordinem descripsimus: qui etiam imperatores cum quibus apostolicis vixerunt. Distinximus Chronica [Col. 0991B] omnia, quae catholicae Ecclesiae inseruimus. In omnibus autem istis nihil fabulosum scienter addidimus, sed auctores catholicos et authenticos secuti sumus, ut Eusebium, Clementem papam, Dionysium Areopagitam, Origenem, Hieronymum, Augustinum, Josephum, Orosium, Aegesippum, Strabum, et Hionium, et Solinum de mirabilibus, et Suetonium de vita imperatorum.
De domino rege Henrico, filio domini Friderici Augusti, adhuc adolescente, gesta non tenemus. Videmus autem ejus elegantissimam formam, laudabilem militiam, audaciam et largitatem, benevolentiam, pietatem, justitiam, et veritatem; atque omnes regias virtutes, quas ex aetate adolescentum possemus optare. Qui licet natura et litteratura super omnes coaetaneos, sapientia et sensuum subtilitate videatur pollere, nos quidem si plura nescimus, plura tamen temporum ratione conspeximus, plura etiam experti sumus, salva ejus [Col. 0995B] majestate, cogitavimus, ut ei aliquas admonitiones in medium proponamus; per quas admonitiones ad laudabiles mores, et ad justitiam et judicium informetur, et ad regias virtutes, quibus sibi concessum gloriose et honeste regat imperium, versibus heroicis animetur.
Anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo octuagesimo sexto, indictione sexta, sexto Kalendas Februarii, rex Henricus sextus cum regina [Col. 0998A] Constantia, filia Rogerii regis Siciliae, nuptias gloriosas celebravit Mediolani apud Sanctum Ambrosium, anno aetatis suae vigesimo primo, anno autem regni sui decimo septimo.
[Col. 0997] Partis decimae septimae finis.
Catalogus omnium pontificum Romanorum, et omnium imperatorum Romanorum; et etiam omnium regum, qui fuerunt ab initio mundi usque ad papam Urbanum Tertium, et usque ad imperatorem Fridericum Primum, et ad filium ejus regem Henricum Sextum.
[Col. 1011] The following two texts appear in parallel in Migne
[Col. 1011A] Salvator noster, Dominus noster JESUS CHRISTUS sedit in hoc mundo annis triginta duobus, mensibus tribus.
- Petrus Apostolus, sedit annis viginti quinque, mensibus quinque, diebus quatuor.
- Linus papa, sedit annis undecim, mensibus tribus, diebus duodecim.
- Cletus papa, sedit annis duodecim, mense uno, diebus decem.
- Clemens papa, sedit annis novem, mense uno, diebus decem.
- Anacletus papa, sedit annis novem, mensibus quinque, diebus undecim.
- Evaristus papa, sedit annis novem, mensibus quinque, diebus decem.
- [Col. 1011B] Alexander papa, sedit annis decem, mensibus septem, diebus quinque.
- Xystus papa, sedit annis decem, mensibus quinque.
- Telesphorus papa, sedit annis undecim, mensibus quinque, diebus viginti et uno.
- Hyginius papa, sedit annis quatuor, mensibus duobus, diebus tribus.
- Anicetus papa, sedit annis decem, mensibus quatuor, diebus tribus.
- Pius papa, sedit annis decem, mensibus quatuor, diebus quatuor.
- Soter papa, sedit annis novem, mensibus septem.
- Eleutherus papa, sedit annis undecim, mensibus novem, diebus tribus.
- Victor papa, sedit annis undecim, mensibus septem, [Col. 1011C] diebus duodecim.
- Severinus papa, sedit annis novem, mensibus novem, diebus decem.
- Callistus papa, sedit annis quinque, mensibus duobus, diebus decem.
- Urbanus papa, sedit annis novem, mensibus decem, diebus duodecim.
- Pontianus papa, sedit annis quinque, mensibus sex, diebus duobus.
- Anteros papa, sedit annis tribus, mense uno, diebus novemdecim.
- Fabianus papa, sedit annis duodecim, mensibus duobus, diebus undecim.
- Cornelius papa, sedit annis tribus, mensibus duobus, diebus quatuor.
- [Col. 1013A] Lucius papa, sedit annis tribus, mensibus quatuor, diebus quinque.
- Stephanus papa, sedit annis quatuor, mensibus sex, diebus duobus.
- Xystus papa, sedit annis duobus, mensibus sex, diebus octo.
- Dionysius papa, sedit annis quinque, mense uno, diebus quatuor.
- Felix papa, sedit annis quatuor, mensibus quatuor, diebus quinque.
- Eutychianus papa, sedit mensibus decem, die uno.
- Gaius papa, sedit annis undecim, mensibus quatuor, diebus duodecim.
- Marcellinus papa, sedit annis novem, mensibus quinque, diebus sex.
- Marcellus papa, sedit annis quinque, mensibus [Col. 1013B] octo, diebus viginti et uno.
- Eusebius papa, sedit annis duobus, mensibus duobus. Isti omnes martyres fuerunt.
- Miltiades papa, sedit annis tribus, mensibus septem.
- Sylvester papa, sedit annis viginti tribus, mensibus decem.
- Marcus papa, sedit annis duobus, mensibus octo, diebus viginti.
- Julius papa, sedit annis undecim, mensibus duobus, diebus sex.
- Liberius papa, sedit annis sex, mensibus tribus, diebus quatuor.
- Felix papa, sedit anno uno, mensibus quatuor, diebus duobus. Liberius ab exsilio reversus. Nota, Felicem, qui in Catalogo Pontificum positus est, ab haereticis fuisse Liberio subrogatum, vivente Liberio: sed quare in Catalogo stet, interroga Romanos.
- Damasus papa, sedit annis quindecim mensibus [Col. 1013C] quatuor, diebus duobus.
- Syricius papa, sedit annis undecim, mensibus undecim.
- Anastasius papa, sedit annis tribus, mensibus decem, diebus duodecim.
- Innocentius papa, sedit annis undecim, mensibus duobus, diebus viginti et uno.
- Sosimus papa, sedit anno uno, diebus undecim,
- Bonifacius papa, sedit annis tribus, mensibus octo, diebus septem.
- Coelestinus papa, sedit annis septem, mensibus decem, diebus septemdecim.
- Xystus papa, sedit annis octo, mense uno.
- Leo papa, sedit annis 21, mense 1, diebus 13.
- Hilarius papa, sedit a. 7, m. 3, d. 10.
- Simplicius papa, sedit annis sex, mense uno, diebus septem.
- [Col. 1013D] Felix papa, sedit annis octo, mensibus sex, diebus septem.
- Gelasius papa, sedit annis quatuor, mensibus octo, diebus octodecim.
- Symmachus papa, sedit annis novem, diebus septemdecim.
- Hormisda papa, sedit annis duobus, mensibus novem, diebus septemdecim.
- Joannes papa, sedit annis duobus, mensibus novem, diebus sedecim.
- Felix papa, sedit annis quatuor, mensibus duobus, diebus tredecim.
- Bonifacius papa, sedit annis duobus, diebus viginti sex.
- Joannes papa, sedit annis duobus, mensibus quatuor, diebus sex.
- [Col. 1015A] Agapetus papa, sedit annis undecim, mensibus decem, diebus undecim.
- Silverius papa, sedit anno uno, mensibus quinque, diebus undecim.
- Vigilius papa, sedit annis tredecim, mensibus sex, diebus viginti et uno.
- Fabianus papa, sedit anno uno, mensibus quinque, diebus tredecim.
- Pelagius papa, sedit annis undecim, mensibus decem, diebus viginti septem.
- Joannes papa, sedit annis duodecim, mensibus undecim, diebus viginti sex.
- Benedictus papa, sedit annis quatuor, mensibus duobus.
- Pelagius papa, sedit annis decem, mensibus duobus, diebus decem.
- Gregorius papa, sedit annis tredecim, mensibus sex, diebus decem.
- [Col. 1015B] Sabinianus papa, sedit anno uno, mensibus quinque, diebus viginti octo.
- Bonifacius papa, sedit annis novem, diebus viginti duobus.
- Deusdedit papa, sedit annis tribus, mense uno.
- Bonifacius papa, sedit annis quinque, mensibus decem.
- Honorius papa, sedit annis quinque, mensibus decem.
- Severinus papa, sedit annis duobus, diebus quatuor.
- Joannes papa, sedit anno uno, mensibus octo, diebus novemdecim.
- Theodorus papa, sedit annis sex, mensibus quinque, diebus quatuordecim.
- Martinus papa, sedit annis sex, mensibus duobus, diebus viginti septem.
- Eugenius papa, sedit annis duobus, mensibus novem, diebus viginti quatuor.
- [Col. 1015C] Vitalianus papa, sedit annis quatuordecim, mensibus sex.
- Adeodatus papa, sedit annis tribus, mensibus duobus, diebus quinque.
- Donnus papa, sedit anno uno, mensibus quinque, diebus decem.
- Agatho papa, sedit annis duobus, diebus quatuor.
- Leo Secundus papa, sedit annis decem, diebus tredecim.
- Benedictus papa, sedit mensibus decem, diebus duodecim.
- Joannes papa, sedit anno uno, diebus novem.
- Conon papa, sedit mensibus undecim, diebus viginti duobus.
- Sergius papa, sedit annis tredecim, mensibus novem.
- Joannes papa Sextus, sedit annis tribus, mensibus duobus, diebus sexdecim.
- Joannes Septimus papa, sedit annis duobus, [Col. 1015D] mensibus septem.
- Sisinnius papa, sedit diebus triginta.
- Constantinus papa, sedit annis septem, diebus viginti.
- Gregorius papa, sedit annis quindecim, mensibus viginti duobus.
- Gregorius papa, sedit annis decem, mensibus novem, diebus viginti quatuor.
- Zacharias papa, sedit annis decem, mensibus octo.
- Stephanus papa, sedit annis quinque, mensibus tribus.
- Paulus papa, sedit annis decem, mense uno.
- Constantinus papa, sedit anno uno, et diebus tribus.
- [Col. 1017A] Stephanus papa, sedit annis tribus, mensibus sex.
- Adrianus papa, sedit annis viginti quatuor, mensibus decem, diebus tredecim.
- Leo tertius papa, sedit annis viginti, mensibus sex.
- Stephanus papa, sedit mensibus septem.
- Paschalis papa, sedit annis octo.
- Eugenius papa, sedit annis sex.
- Valentinus papa, sedit mense uno, et diebus undecim.
- Gregorius quartus papa, sedit annis tredecim.
- Sergius secundus papa, sedit annis tribus. Iste papa fuit primus qui nomen suum mutavit; et sequentes omnes idem fecerunt.
- Leo quartus papa, sedit annis octo mensibus quinque.
- Papissa Joanna non numeratur.
- [Col. 1017B] Benedictus papa, sedit annis duobus.
- Paulus papa, sedit annis decem.
- Nicolaus papa, sedit annis decem, mense uno.
- Adrianus papa, sedit annis quatuor, mensibus undecim.
- Joannes papa, sedit annis decem, mense uno.
- Martinus papa, sedit anno uno.
- Adrianus papa, sedit anno uno, mensibus tribus.
- Stephanus papa, sedit annis sex.
- Formosus papa, sedit annis quatuor, mensibus septem.
- Bonifacius papa, sedit annis duodecim.
- Stephanus papa, sedit anno uno, mense uno, diebus quindecim.
- Romanus papa, sedit annis quatuor.
- Theodorus papa, sedit anno uno.
- Joannes papa, sedit anno uno.
- Benedictus papa, sedit annis quatuor, mensibus sex.
- [Col. 1017C] Leo quintus papa, sedit mensibus duobus.
- Christophorus papa, sedit mensibus sex.
- Sergius papa, sedit annis sex, mensibus quatuor.
- Anastasius papa, sedit annis duobus, mense uno.
- Lando papa, sedit mensibus quinque.
- Joannes papa, sedit annis quatuor, mensibus duobus.
- Leo sextus papa, sedit annis septem, diebus quindecim.
- Stephanus papa, sedit annis duobus, mense uno.
- Joannes papa, sedit annis tribus, mensibus decem.
- Leo septimus papa, sedit annis tribus, mensibus sex.
- Stephanus papa, sedit annis tribus, mensibus quatuor.
- Marinus papa, sedit annis tribus, mensibus sex.
- [Col. 1017D] Agapetus papa, sedit annis novem, mensibus octo.
- Joannes papa, sedit annis quatuor, et mensibus tribus.
- Benedictus papa, sedit anno uno, mensibus quinque.
- Leo octavus papa, sedit annis duobus, mensibus tribus.
- Joannes papa, sedit annis quinque, mensibus undecim.
- Benedictus papa, sedit anno uno, mensibus quinque.
- Donnus papa, sedit anno uno, mensibus sex.
- Bonifacius papa, sedit mense uno.
- Benedictus papa, sedit annis novem
- Joannes papa, sedit mensibus octo.
- [Col. 1019A] Joannes papa, sedit mensibus quatuor.
- Joannes papa, sedit annis decem, mensibus sex.
- Gregorius papa, sedit anno uno, mensibus sex.
- Joannes papa, sedit mensibus decem.
- Silvester papa, sedit annis quatuor, et mensibus quinque.
- Joannes papa, sedit mensibus quinque.
- Joannes papa, sedit annis tribus.
- Sergius papa, sedit annis tribus.
- Benedictus papa, sedit annis undecim, mensibus undecim.
- Joannes papa, sedit annis novem, mensibus sex.
- Benedictus papa, sedit annis quatuordecim.
- Silvester papa, sedit mensibus duobus.
- Gregorius papa, sedit annis duobus, mensibus duobus.
- Clemens papa, sedit mensibus novem.
- [Col. 1019B] Damasus papa Theutonicus, sedit mense uno.
- Leo papa Theutonicus, sedit annis quinque, mensibus quinque.
- Victor papa Theutonicus, sedit annis duobus, mensibus quatuor.
- Stephanus papa Theutonicus, sedit mensibus octo.
- Benedictus papa, sedit annis decem.
- Nicolaus papa, sedit annis tribus, mensibus sex, diebus viginti quinque.
- Alexander papa, sedit annis novem mensibus sex.
- Gregorius papa septimus, sedit annis quindecim, mense uno, et diebus octo.
- Victor papa, sedit mensibus quatuor, diebus septem.
- Urbanus papa, sedit annis undecim, mensibus sex, diebus octodecim.
- Paschalis papa, sedit annis novemdecim.
- [Col. 1019C] Gelasius papa, sedit anno uno, diebus sex.
- Callistus papa, sedit annis quinque, mensibus decem, diebus tredecim.
- Honorius papa, sedit annis quinque, mensibus sex, diebus viginti novem.
- Innocentius papa, sedit annis tredecim, mensibus sex, diebus quatuordecim.
- Coelestinus papa, sedit mensibus quinque, diebus undecim.
- Lucius papa, sedit mensibus undecim.
- Eugenius papa, sedit annis octo, mensibus quinque, diebus decem.
- Anastasius papa, sedit anno uno, diebus quinque.
- Adrianus papa, sedit annis quatuor, mensibus novem.
- Alexander papa, sedit annis viginti duobus.
- Lucius papa tertius, sedit annis tribus.
- Urbanus papa, tertius, sedet nunc.
- [Col. 1012A] Julius Caesar, regnavit annis quatuor, mensibus sex.
- Octavianus imperator, regnavit annis quinquaginta sex.
- Tiberius imperator, regnavit annis tredecim.
- Gaius Caligula imperator, regnavit annis tribus, mensibus decem.
- Claudius imperator, regnavit annis quatuordecim, mensibus quinque.
- Nero imperator, regnavit annis tredecim, mensibus novem.
- Hic fuit prima persecutio.
- Galba, Vitellius et Otho imperatores, regnaverunt anno uno.
- Vespasianus imperator, regnavit annis novem, mensibus undecim.
- Titus imperator, regnavit annis duobus, mensibus duobus.
- [Col. 1012B] Domitianus imperator, regnavit annis quindecim, mensibus quinque, diebus duobus.
- Hic fuit secunda persecutio.
- Nerva imperator, regnavit anno uno, mensibus quatuor.
- Trajanus imperator, regnavit annis novemdecim, mensibus quinque, diebus quindecim.
- Hic fuit tertia persecutio.
- Adrianus imperator, regnavit annis viginti, mensibus undecim.
- Hic fuit quarta persecutio.
- Antonius Pius imperator cum filiis suis, regnavit annis viginti duobus, mensibus tribus.
- Marcus Verus Antoninus imperator, cum fratre suo Aurelio Commodo, regnavit annis viginti novem, mensibus quatuor.
- Hic fuit quinta persecutio.
- Commodus imperator, regnavit annis tredecim.
- Aelius Pertinax imperator, regnavit mensibus [Col. 1012C] sex.
- Severus imperator, regnavit annis novem decim.
- Antoninus Caracalla imperator, regnavit annis septem.
- Alexander imperator, regnavit annis duodecim.
- Macrinus imperator, regnavit anno uno.
- Marcus Aurelius imperator, regnavit annis quatuor.
- Hic fuit sexta persecutio.
- Maximinus imperator, regnavit annis tribus.
- Gordianus imperator, regnavit annis septem.
- Philippus cum filio suo Philippo, primus Christianus imperator, regnavit annis septem.
- [Col. 1014A] Decius imperator, regnavit anno uno.
- Hic fuit septima persecutio.
- Gallus imperator, cum filio suo Volusiano, regnavit annis duobus.
- Valerianus imperator, cum filio suo, regnavit annis quindecim.
- Hic fuit octava persecutio.
- Claudius imperator, regnavit anno uno.
- Aurelianus imperator, regnavit annis quinque, mensibus sex.
- Hic fuit nona persecutio.
- Tacitus imperator, regnavit mensibus sex.
- Probus imperator, regnavit annis sex, mensibus quatuor.
- Carus imperator, cum Carino et Numeriano filiis, regnaverunt annis tribus.
- Diocletianus et Maximianus imperatores, regnaverunt [Col. 1014B] annis viginti.
- Hic fuit persecutio Christianorum decima.
- Constantius, et Galerius, et Licinius imperatores, regnaverunt annis duobus, mensibus sex.
- Constantinus imperator, regnavit annis triginta, mensibus decem.
- Constantius cum Constantino, et Constante fratribus, imperatores, regnaverunt annis triginta quatuor, mensibus quinque, diebus viginti tribus.
- Julianus imperator, regnavit annis duobus, mensibus sex.
- Jovinianus imperator, regnavit annis octo.
- Valentinianus imperator, regnavit annis undecim.
- [Col. 1014C] Valens imperator, regnavit annis quatuor.
- Gratianus cum fratre suo imperatores, regnaverunt annis sex.
- Valentinianus imperator, regnavit annis duodecim.
- Theodosius imperator, regnavit annis viginti septem: cum utrisque, et post utrosque filios.
- Arcadius, et Honorius, Theodosius cum Valentiniano, imperatores, regnaverunt annis triginta duobus.
- Honorius et Arcadius imperatores, regnaverunt annis viginti quinque.
- Valentianianus cum Martiano imperatores, regnaverunt annis novem.
- Marcianus imperator, regnavit annis sex, post Valentinianum.
- Leo imperator, regnavit annis septem.
- Zeno imperator, regnavit annis septemdecim.
- [Col. 1014D] Anastasius imperator, regnavit annis septemdecim.
- Justinus senior imperator, regnavit annis septem.
- Justinianus imperator, regnavit annis triginta quatuor.
- [Col. 1016A] Justinus minor, imperator, regnavit annis septem.
- Tiberius imperator, regnavit annis sex.
- Mauricius imperator, regnavit annis triginta et uno.
- [Col. 1016B] Phocas imperator, regnavit annis octo.
- Heraclius imperator, regnavit annis triginta sex, cum Constantino filio suo.
- Constantinus filius Heraclii.
- [Col. 1016C] Constantinus junior.
- Justinianus junior.
- Leo.
- Tiberius.
- [Col. 1016D] Justinianus imperator.
- Philippus imperator.
- Anastasius imperator,
- Theodosius imperator.
- Leo, Constantini filius.
- Constantinus, cum filio Leone.
- Pipinus jam Francorum rex, et patricius Romanorum.
- Leo post mortem patris sui imperator.
- Carolus Magnus jam rex Francorum, et patricius Romanorum.
- [Col. 1018A] Constantinus cum matre Irene, imperatrice post filium suum.
- Carolus ille imperator Francorum.
- Ludovicus, cum Lothario filio.
- Lotharius imperator, post patrem suum.
- Item Lotharius imperator, cum filio suo Ludovico.
- [Col. 1018B] Ludovicus secundus imperator, post patrem dum.
- Carolus secundus imperator.
- Carolus tertius, imperator.
- Arnolphus, secundum quosdam.
- [Col. 1018C] Ludovicus imperator in Italia.
- Berengarius in Italia imperator.
- Hugo imperator in Italia.
- Guido imperator in Italia, et filius ejus Lambertus.
- Berengarius in Italia imperat.
- Lotharius in Italia.
- Berengarius in Italia cum filio suo Alberto.
- Otho primus, imperator Theutonicus.
- Otho secundus, imperator Theutonicus.
- [Col. 1020A] Otho tertius, imperator Theutonicus.
- Henricus primus, imperator.
- Conradus primus, imperator.
- Nota quod ante istum Henricum imperatorem fuit alter Henricus rex, Saxo; qui dicitur primus Henricus rex, sed non imperator
- Similiter fuit alter rex Conradus primus; sed non [Col. 1020B] imperator.
- Isti vero sunt, primus Henricus, et primus Conradus imperator Theutonicus. Henricus tertius in regno; sed in imperio est Henricus secundus, ratione Henricorum.
- Henricus imperator tertius; sed in regno quartus Henricus est, ratione Henricorum.
- Henricus imperator quartus; sed ratione Henricorum [Col. 1020C] est quintus. Iste Henricus cepit papam Paschalem: et iste refutavit Ecclesiae annulum, et baculum episcoporum.
- Lotharius secundus.
- Conradus tertius.
- Fredericus primus.
- Henricus sextus, cum patre suo Friderico regnat.
Nunc imperium transfertur ad Francos
Secundum Romanos, isti in Italia imperatores sunt.
[Col. 1018D] Nunc imperant Theutonici.
[Col. 1019] Finis catalogi pontificum, et imperatorum Romanorum.
Italus, primus rex Italiae, regnavit annis quadraginta et uno.
Janus, rex Italiae, regnavit annis viginti septem.
Saturnus, rex Italiae, regnavit annis triginta quatuor.
Picus, rex Italiae, regnavit annis triginta et uno.
Faunus, rex in Laurento, id est in Sabinia provincia, regnavit annis viginti novem.
[Col. 1020D] Latinus, rex in Latio, regnavit annis triginta duobus.
Aeneas, rex Italiae, regnavit annis triginta sex.
Ascanius, rex Italiae, regnavit annis triginta sex.
Posthumus Silvius, filius Laviniae, regnavit annis triginta novem.
Aeneas Silvius, regnavit annis viginti duobus.
Latinus Silvius, regnavit annis quinquaginta.
Alba Silvius, regnavit annis triginta quatuor.
[Col. 1021A] Capetus Silvius, regnavit annis triginta quatuor.
Capys Silvius, regnavit annis viginti septem.
Calpetus Silvius, regnavit annis tredecim.
Tiberinus Silvius, regnavit annis octo.
Agrippa Silvius, regnavit annis quadraginta et uno.
Alladius Silvius, regnavit annis viginti quatuor.
Aventinus Silvius, regnavit annis triginta sex
Procas Silvius, regnavit annis viginti tribus.
Amulius Silvius, rex in Latio ultimus, expulso fratre suo Numitore, in Alba regnavit annis quatuor et quadraginta.
Deinde urbe Roma tempore Numitoris condita, Remus et Romulus Romae regnaverunt: quorum mater fuit Rhea Silvia, virgo Vestalis, quam alii [Col. 1021B] dicunt Aeliam.
Roma condita est anno ab Adam ter millesimo quadringentesimo octuagesimo quarto: anno autem ab imperio Nini millesimo trecentesimo: anno vero post eversionem Trojae quadringentesimo decimo quarto; Olympiade tertia, regnante etiam tunc Osee in Israel
Post Romulum autem regnavit Romae Numa Pompilius, annis quadraginta.
Tullus Hostilius, regnavit annis triginta duobus.
Ancus Marcius, regnavit annis viginti quatuor.
Tarquinius Priscus, regnavit annis triginta septem.
Servius Tullius, regnavit annis quadraginta [Col. 1021C] quatuor.
Tarquinius Superbus, regnavit annis viginti quinque.
Ejecto Tarquinio Superbo regnaverunt consules, senatores, dictatores, tribuni, magistri militum, per annos quadringentos sexaginta quatuor.
Postea a Julio Caesare, qui his successit, fuerunt imperatores, et Romani pontifices: quemadmodum antea descripsimus.
Jam de regno Assyriorum dicturi sumus, quod coepit anno decimo quinto Saruch, proavi Abrahae. Duravit autem usque ad annum quintum Oziae regis Judaeorum. Illud regnum habuit triginta et octo reges, quorum nomina ordine sequuntur. Duravit autem illorum regnum in suo statu, annis mille trecentis et [Col. 1021D] duobus.
- Hi sunt reges Assyriorum.
- Rex Babyloniae Nembrot, gigas decem cubitorum.
- Rex Belus Assyriorum.
- Rex Ninus Assyriorum.
- Regina Assyriorum Semiramis, uxor Nini post eum.
- Rex Assyriorum Zameis, qui et Ninias, filius Nini et Semiramidis.
- Rex Arius Assyriorum.
- Rex Aralius Assyriorum.
- Rex Baleus Xerses Assyriorum.
- Rex Armamitres Assyriorum.
- [Col. 1022A] Rex Belochus Assyriorum.
- Rex Baleus junior Assyriorum.
- Rex Altadas Assyriorum.
- Rex Mamitus Assyriorum.
- Rex Mancaleus Assyriorum.
- Rex Spherus Assyriorum.
- Rex Mancaleus alter Assyriorum.
- Rex Sparetus Assyriorum.
- Rex Ascatades Assyriorum.
- Rex Amyntas Assyriorum.
- Rex Belochus junior Assyriorum.
- Rex Belopares Assyriorum.
- Rex Lamprides Assyriorum.
- Rex Sosares Assyriorum.
- Rex Lampares Assyriorum.
- [Col. 1022B] Rex Pannias Assyriorum.
- Rex Sosarmus Assyriorum.
- Rex Mitreus Assyriorum.
- Rex Tautanius Assyriorum.
- Rex Teuteus Assyriorum.
- Rex Tyneus Assyriorum.
- Rex Dercillus Assyriorum.
- Rex Eupales Assyriorum.
- Rex Laosthenes Assyriorum.
- Rex Pyridiades Assyriorum.
- Rex Ophrateus Assyriorum.
- Rex Ophraganeus Assyriorum.
- Rex Astrasapes Assyriorum.
- Rex Tonos Concoleros, qui et Sardanapalus vulgariter nuncupatur.
[Col. 1022C] Sub isto Sardanapalo periit regnum Assyriorum: et Medi subjugaverunt illud, anno ab imperio Nini millesimo ducentesimo vigesimo sexto, a regno vero partis suis Beli, millesimo trecentesimo quinto; ab initio autem Babyloniae, vel instauratione sub regina Semiramide, millesimo centesimo sexagesimo quarto. Tunc praedictus Sardanapalus novissimus et vilissimus rex Assyriorum, primam culcitram seu prima pulvinaria adinvenit, et suis manibus fecit, ob quam causam principes ejus verecundia moti, voluerunt interficere eum; ille autem dixit eis: ยซNon habebitis de me trimphum.ยป Et hoc dicto, projecit in ignem semetipsum, in quo exstinctus est.
Ista sunt nomina regum Medorum, postquam subjugaverunt sibi regnum Assyriorum: Primus rex Medorum Arsaces, regnavit annis viginti octo. Cui postea successit Rex Medorum Sosarmus, cujus regni anno decimo quinto, Olympias primum apud Aelidem urbem Graeciae coepit nominari. Sosarmo regi successit Rex Medidus. Post quem fuit Rex Medorum Cardiceas, cui deinde successit Rex Medorum Dejoces. Et post eum regnavit Rex Medorum Phraortes, qui regnavit annis duobus et viginti. Cui successit Rex Medorum Cyaxares. Et post eum venit Rex Astyages.
[Col. 1023A] Istius Astyagis nepos ex filia, Cyrus, rex Persarum, bello eumdem avum suum Astyagem devicit, et regnum Medorum subjugavit; avum suum regem Astyagem Hyrcanis praefecit; et ipse regnum Medorum sub regno Persarum constituit. Duraverat autem imperium Medorum ducentis quinquaginta septem annis.
Isti sunt reges Persarum: Rex Persarum Cyrus. Cui successit Rex Persarum Cambyses, quadrinominis; qui et Xerxes secundum Esdram; qui et Nabuchodonosor secundum historiam Judith; qui et Assuerus secundum historiam libri Esther. Post istum Cambysem successit Rex Persarum Darius, filius Hystaspis, qui templum Domini restauravit. Dario successit filius ejus Rex Persarum Xerxes. Cui successit alius Rex Persarum Artaxerxes, post quem venit Rex Persarum Darius nothus. Deinde Rex Persarum Magnus Artaxerxes. Cui successit Rex Persarum Darius Ochus. Dario isti successit Rex Persarum Arsames, qui et Arses. Cui successit Rex ultimus Persarum, Darius Codomanus.
Hunc Darium devicit Alexander Macedo: et subjugavit Persas et totum Orientem.
Mortuo Alexandro Magno, principes ejus sic inter [Col. 1023C] se diviserunt imperium: Ptolomaeus accepit Aegyptum; Antipater Graeciam; Seleucus, a quo dicitur Seleucia, accepit Syriam et Babyloniam; Cassander accepit Lyciam et Pamphiliam; Antigonus majorem Phrygiam; quorum unusquisque diadema sibi imposuit:
- Saul.
- David.
- Salomon rex totius Israel.
- Roboam in Juda.
- Hieroboam in Israel.
- Baasa in Israel.
- Abiam in Jerusalem.
- Rex Asa in Jerusalem.
- [Col. 1023D] Rex Josaphat in Jerusalem.
- Rex Samariae, Hela.
- Rex Zambri in Samaria.
- Rex Amri etiam in Samaria.
- Rex Achab in Samaria.
- Rex Ochozias in Samaria.
- Rex Josaphat in Juda.
- Rex Joram in Juda.
- Rex Azachias in Juda.
- Rex Joachim in Juda.
- Rex Achas in Juda.
- Rex Ezechias in Juda.
- Jehu rex Samariae.
- Rex Joas in Samaria.
- Rex Hieroboam in Samaria.
- [Col. 1024A] Rex Zacharias in Samaria.
- Rex Sellum in Samaria.
- Rex Manacho in Samaria.
- Rex Phaceja in Samaria.
- Rex Osee in Samaria.
Regnante eodem Osee, Salamanassar rex Assyriorum cepit eumdem Oseam, et captivum deduxit cum omni populo Samariae, et posuit eos super fluvium suum Mosim, in terra Medorum.
- Rex Ezechias tunc erat in Jerusalem.
- Rex Manasses in Jerusalem.
- Rex Amon in Jerusalem.
- Rex Josias in Jerusalem,
- Rex Joas in Jerusalem.
- Rex Joachim in Jerusalem.
[Col. 1024B] Istum captivum duxit Nabuchodonosor, cum omni populo Judaeorum in transmigratione Babylonis.
Ab hoc loco in antea deficiunt omnes reges Hebraeorum, tam in Jerusalem quam in Samaria, quia in captivitate sunt.
Post quadringentos autem annos iterum reges habuerunt in Jerusalem, post tempora Machabaeorum.
- Regem scilicet Joannem Hyrcanum.
- Regem Aristobolum.
- Regem Alexandrum.
- Regem iterum Aristobolum.
- Regem Hyrcanum iterum.
- Regem Herodem alienigenam, filium Antipatris [Col. 1024C] viri pagani, ex matre Judaea. Cujus tempore natus est Christus Rex regum.
- Jupiter rex, et filii ejus.
- Dardanus rex primus in Troja.
- Trojus, rex secundus in Troja.
- Laomedon rex Trojae.
- Priamus rex Trojae.
- Anchises rex Trojae.
- Hector rex Trojae.
- Paris rex Trojae.
- Priamus junior rex Trojae.
- Antenor rex Trojae.
- Aeneas rex, e Troja.
- Rex Jupiter Athenis.
- Rex Danaus filius ejus.
- Rex Pelops in Graecia.
- Rex Atreus in Graecia.
- Rex Menelaus in Graecia.
- Rex Agamemnon in Graecia.
- Rex Philippus, pater Alexandri Magni.
- Rex Alexander Magnus.
Tunc subdivisum est ipsum regnum inter duodecim principes Alexandri, usque ad tempora Romanorum, qui omnia regna obtinuerunt.
Sicyonia est regio quae prius vocata est Api, [Col. 1025A] postea vero mutato nomine, vocata est Peloponnesa.
Regnum Sicyoniorum coepit anno vigesimo quarto Nachor avi Abraham, perduravit usque ad annum Heli sacerdotis Domini in Silo. Duravit autem hoc regnum per annos noningentos sexagita duos. Et habuit hos reges viginti sex.
1. Aegialeus
regnavit annis 52
2. Europs
45
3. Selchin
20
4. Apis
25
5. Thelasion
52
6. Aegydius
34
7. Thurimachus
45
8. Leucippus
53
9. Messapius
47
10. Heratus
46
11. Plemnaeus
48
12. Orthopolis
63
13. Marathius
30
14. Marathus
20
15. Erichthreus
55
16. Choar
30
17. Epopeus
35
18. Laomedon
40
19. Sicyon
45
20. Polybus
40
21. Inachus
42
22. Phaestus
8
23. Adrastus
4
24. Polyphides
31
25. Pelasgus
20
26. Zeusippus
32
Regnum Aegyptiorum, sub Belo patre Nini coeptum, sub Nino etiam fuit, et sub uxore sua Semiramide: quibus mortuis, remansit inter principes Aegypti; qui per electionem statuere sibi regem, sub nomine isto dynastiae. Cujus etiam successores, singuli vocati sunt similiter, dynastiones. Regnum Aegypti ante tempora Abrahae habuit quindecim dynastiones, id est reges Aegyptiorum.
In nativitate autem Abrahae, jam erant dynastiae septemdecim. Ex tunc reges Aegypti coeperunt vocari [Col. 1025D] Thebaei. Rursus postea mutato nomine, reges illi vocabantur pastores.
In vigesima autem dynastia, coeperunt vocari Pharaones. Alio quoque nomine vocati sunt Diapolitae.
Pharaones autem per diversa tempora eorum, fuerunt septemdecim usque ad Cambysem filium Cyri, regis Persarum, qui primus subjugavit Aegyptum. Notandum autem, quod ab illo tempore, quo Joseph descendit in Aegyptum, usque ad nativitatem Mosis, reges, id est Pharaones, quinque in Aegypto fuerunt, quorum nomina sunt haec: Rex Amois, regnavit annis quindecim. Rex Nembrot, qui regnavit annis tredecim. Rex Amenophis, regnavit annis viginti et uno. Rex Memphres, regnavit annis viginti duobus. Rex Mesphat, regnavit annis viginti sex.
Sub quo rege, Aram filius Levi, anno aetatis suae sexagesimo quinto, genuit Mosen. Quem filia Pharaonis nomine Termut, collectum de flumine educavit. Qui etiam Israel de Aegypto eduxit.
Post mortem igitur Alexandri, successit in Aegypto primus Ptolemaeus, cognominatus Soter. Qui regnavit in Aegypto annis novemdecim. Secundus rex Ptolemaeus Aegypti, vocatus est Philadelphus. Tertius Ptolemaeus, vocatus est Evergetes. Quartus Ptolemaeus, vocatus est Philopator. Adversus istum Philopatorem surrexit Antiochus Magnus, qui et occidit eum, subjugavitque Aegyptum, et Judaeam, [Col. 1026B] et Persidem, et regnavit annis triginta sex. Iste habuit duos filios, Seleucum et Soter. Seleuco illo qui erat major natu, Romae existente in obsidatu, frater ejus Seleucus minor natu, successit Patri in imperio Antiochiae, et est cognominatus Epiphanes. Iste Epiphanes filium fratris sui Demetrium ejecit e regno. Iste Epiphanes usque adeo oppressit Judaeos, ut in templo Domini idola ponerent, et ea adorarent. Tunc surrexit Matathias pater Machabaeorum contra Antiochum, et post eum Judas Machabaeus. Antiochus Epiphanes regnavit annis duodecim: cui successit filius ejus Eupator, et regnavit annis duodecim. Huic successit in Antiochia Demetrius rex, filius Soter. Sub istius Demetrii imperio occisus est Judas Machabaeus. Hunc Demetrium occidit Alexander. [Col. 1026C] Cujus patrem praefatum Eupatorem ipse occiderat, et ipse regnat pro eo. Istum Alexandrum postea occidit Demetrius Creticus, filius praedicti Demetrii, et regnat pro eo. Postea filius istius Alexandri vocatus Antiochus Magnus, receptus est in regnum Antiochiae, et fugavit inde Demetrium. Tryphon autem princeps Antiochi pueri, occidit ipsum puerum Dominum suum, unde et ipse regnavit pro eo, cum adhuc Demetrius quem ille puer ejecerat, captus apud Artaxem regem Arabum teneretur. Tryphone autem in praelio armis attrito, surgit Demetrius, filius Demetrii captivi, et receptus in regnum Antiochiae, imperat. Tryphon vero isto Demetrio, Joannes Hyrcanus de progenie Machabaeorum, erat [Col. 1026D] summus sacerdos. Cujus filius Aristobulus, primus rex Judaeorum post captivitatem Babyloniae est constitutus. Cui successit Alexander filius ejus rex Judaeorum. Alexandro autem successit filius Aristobulus.
Et ipse regnavit pro eo, cum adhuc rex Demetrius expulsus, apud Arabes captus detineretur. Tryphone autem a Machabaeis in praelio nimis confecto, Demetrius filius Demetrii captivi recipitur in regnum. Tryphon vero fuga lapsus, abiit in Persidem.
Eo tempore Aristobulus ex genere Machabaeorum, factus est rex Judaeorum primus, scilicet post transmigrationem Babyloniae quadringentis quadraginta septem annis.
[Col. 1027A] Aristobulo succedit alter Aristobulus, quem occidit consul Pompeius, et fecit Antipatrem procuratorem Judaeae.
Cui succedit Herodes filius ejus in regnum.
Eo tempore natus est Christus Dominus: et subactum est regnum Judaeorum; Antiochia jamdudum a Romanis subjugata.
Regnum Argivorum incoeptum est eo anno, quo natus est Jacob et Esau filii Isaac, sub primo rege eorum Inacho. Duravit autem usque ad annum decimum quintum illius mulieris prophetae, quae vocabatur Debora, in Israel. Permansit etiam regnum Argivorum in suo statu, per annos ducentos sexaginta quatuor. Dissipatum vero est, atque destructum [Col. 1027B] sub Graecorum rege Danao, a quo omnes Graeci, usque hodie, Danai sunt vocati.
Eodem tempore rex Phoronaeus, filius Inachi, primi regis Atheniensium et uxor ejus Niobe, primas leges Graecis dederunt apud Athenas, et primi statuerunt causas sub judice agitari; et locum judicii appellaverunt forum.
Regnum Babyloniae computatum est sub regno Aegyptiorum, vel Assyriorum. Verumtamen sub temporibus Nabuchodonosor, qui non fuit de genere regum Babyloniorum vel Assyriorum, sed fuit quasi extraordinarius, ut puta spurius, ex incerto coitu procreatus. Coepit Babyloniae imperium praeeminere usque ad tempora Cyri Regis Persarum et [Col. 1027C] Medorum, qui Babyloniam subjugavit, et imperio Persarum adjunxit. Ponemus ergo catalogum regum Babyloniorum ab ipso Nabuchodonosor, usque Cyrum: Rex Nabuchodonosor, qui Jerusalem destruxit, et Judaeos omnes captivavit. Rex Nabuchodonosor filius primi. Rex Evilmerodach etiam filius illius. Rex Regusar, filius Evilmerodach. Rex Labosar, etiam filius Evilmerodach. Rex Balthasar, etiam filius Evilmerodach.
Iste Balthasar vidit manum scribentem in pariete. Quam visionem Daniel interpretatus est, dicens quia divideretur regnum ejus, et ipse rex [Col. 1027D] gladio periret. Quo dicto, sequenti nocte venit Darius rex Medorum, et Cyrus nepos ejus ex filia, rex scilicet Persarum, et occiderunt regem Balthasar, et totum regnum Babyloniae obtinuerunt.
Regum Francorum genealogiam nobilissimam, multis tamen auctoribus ignotam, per catalogum disponemus, incipientes ab Adam usque ad Noe, et a Noe usque ad primum regem Babyloniae Nembrot, et ab illo de rege ad regem usque ad reges Trojanos; et inde usque ad Carolum Magnum, et ab illo usque ad Fridericum imperatorem, et filium ejus regem Henricum. Igitur ab Adam ordiamur.
Adam, Seth, Enos, Cainan, Malalchel, Jareth, [Col. 1028A] Enoch, Mathusalem, Lamech, Noe, Sem filius Noe, Arphaxad filius Sem. Arphaxad genuit Salem, Salem genuit Heber, Heber genuit Phalec, et Irari patrem primi regis Nembrot, in divisione linguarum. Nembrot, primus rex hujus Mundi in Babylonia, genuit octo filios; quorum primus fuit Cres, a quo Creta insula nomen accepit. Cres primus rex Cretensium, genuit Caelium.
- Caelius genuit Saturnum.
- Rex Saturnus genuit Jovem.
- Rex Jupiter genuit Dardanum et Trojum.
- Rex Trojus aedificavit Trojam nomine suo, et genuit Laomedonta.
- Rex Laomedon genuit Priamum et Anchisen.
- Rex Anchises genuit Aeneam, a quo omnis nobilitas [Col. 1028B] regum Albanorum et Romanorum descendit.
Rex Priamus major habuit ex sorore sua nepotem Priamum juniorem, qui Priamus, et Antenor cum eo, post Trojae destructionem, transierunt navigio per mare Illyricum, cum tredecim millibus armatorum per Venetias, ibique civitatem Paduam aedificaverunt, in qua etiam Antenor habet honorabilem sepulturam. Inde transierunt in Maeotidas paludes, ibi aedificaverunt urbem Sicambriam, a qua ipsi vocati sunt Sicambri. Deinde processu temporum, obtinuerunt Germaniam, a qua vocati sunt Germani. Postmodum quoque ab imperatore Valentiniano vocati sunt Franci, id est feroces. In Germania igitur regnantes, primum regem suum [Col. 1028C] habuerunt filium Priami supra memorati, nomine Priamum, quem imperio Romano rebellem, Romani in praelio occiderunt. Tunc remansit filius Priami, quem vocabant Marcomirum, cujus filium Pharamundum Germani sibi regem creaverunt. Leges etiam tunc, per suos auctores Guisogastaldum et Salagastum compositas, habere coeperunt. Ab illo autem Salagasto Lex Salica nomen accepit. Qua Lege Salica usque hodie usi sunt Franci. Unde et ipsi Franci Salici nuncupantur
Mortuo autem rege Pharamundo, succedit rex Crinitus filius ejus, a quo reliqui Francorum reges omnes Criniti sunt appellati
His temporibus Franci accrescere, Romani vero [Col. 1028D] minui coeperunt. Gentes enim quae fuerant Romanis subjectae, per seipsas regnare coeperunt. Romani econtra gentibus servire cogebantur.
Gothi enim, cum ipsam Urbem jam essent depopulati, ultra Ligerim fluvium in Gallia consederunt. Burgundiones tunc regem habere coeperunt. Franci etiam Romanos, qui tunc circa fluvium Rhenum habitabant, fugaverunt. Defuncto rege Crinito, successit rex Gildibertus, qui ex regina nomine Bissina genuit Clodovaeum.
Rex autem Clodovaeus genuit Mirovaeum.
Rex Mirovaeus genuit alium Mirovaeum, a quo reges reliqui omnes Mirovaei sunt appellati in Francia.
[Col. 1029A] Rex Ildricus filius Mirovaei, genuit alium Clodovaeum.
Rex iste Clodovaeus, fuit primus Christianus rex Francorum, quem sanctus Remigius baptizavit.
Iste Clodovaeus Alemannos subjugavit, Gothos, id est Vascones, devicit.
Anno ab Incarnatione Domini septingentesimo quinquagesimo primo, reges Francorum solo nomine regnabant. Erat autem apud eos princeps de cognatione eorum, qui vocabatur ex officio suo majordomus: totum enim illud regnum regebat. Quorum primus dicitur fuisse Arnuldus, qui postea fuit episcopus Metensis.
Cujus filius Ansgisus, post eum fuit majordomus. Post quem fuit filius ejus Pipinus, majordomus, [Col. 1029B] qui cognominabatur Grossus, cujus filius fuit avus Caroli Magni, Carolus Martellus, de quo natus est Pipinus Nanus, dux etiam Francorum et rex, et majordomus, de quo natus est Carolus Magnus, primus Francorum imperator.
Ex tunc fuerunt in Francia imperatores, usque hodie. Quorum Carolus Magnus, primus imperator fuit. Ludovicus secundus, Francorum imperator. Lotharius primus, Lotharius secundus, Carolus secundus, Carolus tertius, Arnulphus, Cendebuldus Ludovicus puer, Conradus primus, Henricus primus, Otho primus, Otho secundus, Otho tertius, Henricus secundus, Conradus secundus, Henricus tertius, Henricus quartus, Henricus quintus, Lotharius Saxo, Conradus tertius, Fridericus primus, Henricus sextus, filius Friderici.
[Col. 1029D] Ecce habes, lector, ab Adam usque ad Fridericum et filium ejus Henricum, plenam genealogiam et plenum catalogum regum, sive imperatorum Francorum. Deo gratias.
Gothorum gens est diversa. Sunt enim Wisigothi, quos nos vocamus Wascones, circa provinciam Catalauniam et Aragonam. Sunt etiam Austrogothi, in plaga australi. Quorum omnium una est origo: sed propter diversa climata, eorum nomina seu cognomina sunt diversa. Quorum reges fuerunt isti: Rex Theodericus primus, Rex Theodericus secundus, Rex Theobaldus, Rex Alaricus, Rex Dalaricus, Rex Witigous, Rex Vigivus, Rex Sigismundus, Et alii quidam.
Lombardi olim in patria sua, a qua prius venerunt, vocati sunt Vinuli, in plaga Australi in provincia Scatinavia. Unde venientes, in principio duos duces habuerunt, Ivor, et Agion, et matrem eorum Gamaram. Quibus mortuis, creant sibi Lombardi regem Agilmundum, filium Agionis, qui [Col. 1030B] regnat annis triginta tribus. Quo defuncto, creant sibi regem Lamisonem. Quo defuncto, Lecha rex regnat pro eo. Qui cum quadraginta annorum spatio regnasset, successit ei filius Gildeoc.
Quo defuncto succedit rex Classo, filius ejus. Quo defuncto, succedit filius ejus Guado. Quo defuncto, succedit filius ejus Gualtaris, octavus in regno Lombardorum.
Rex Gualtaris cum septem annis regnasset, obiit. Cui successit Aldoinus, nonus rex Lombardorum. Iste Aldoinus, primus perduxit Lombardos in Pannoniam. Eo tempore Justinianus imperator legum multiplicitatem abbreviavit. His diebus sanctus Benedictus abbas erat in Sublacu. Mortuo igitur rege Alduino, filius ejus Alboinus succedit, decimus [Col. 1030C] regum Lombardorum. Iste interfecit Cunimundum regem Gepidorum, et filiam ejus Rosimundam accepit uxorem, et de capite ipsius regis Cunimundi, fecit sibi scyphum ad bibendum parari. In quo etiam fecit ut filia propinaret, dicens ei: ยซBibe cum patre tuo.ยป Illa autem ultra injuriam suam et patris, fecit eum occidi, sicut in libri hujus corpore continetur.
Igitur cum ubique Lombardorum victoriae personarent, rege Alboino adhuc in Pannonia manente, Narsis praefectus Italiae, et Carthularius imperialis, vocat ipsum Alboinum cum omnibus Lombardis in Italiam. Ubi mortuo Alboino, succedit Luprandus. Quo mortuo succedit Agistulphus. Quo mortuo, succedit [Col. 1030D] Desiderius.
Desiderium illum cepit et in exsilium deportavit Carolus Magnus imperator. Extunc imperatores et reges Francorum tenuerunt Lombardiam sibi subjugatam, usque ad tempora Friderici imperatoris, et filii ejus regis Henrici Sexti.
Quorum temporibus, ego Gotfridus, istiusmodi librum composui et conscripsi, ad honorem Dei, et Ecclesiae atque imperii, et ad omnium lectorum perpetuam utilitatem. Precor igitur omnes hujus libri lectores, ut amore Dei et summae charitatis intuitu, benedicant animae meae et parentum meorum. Amen.
[Col. 1029] Finis catalogorum omnium regum.
[Col. 1031A] Dominus Jesus Christus, primus et summus pontifex, sedit in hoc mundo, annis triginta duobus, et mensibus tribus, ante ascensionem suam.
Petrus apostolus in partibus Orientis praedicando, sedit annis quatuor. In episcopatu vero Antiochiae, sedit annis octo. Romae autem in papatu, sedit annis viginti quinque, mensibus duobus, diebus quatuor.
Distinctio temporum.
Octavianus imperator Augustus fuit tempore Petri apostoli, et imperat annis quinquaginta sex.
Tiberius provignus Octaviani fuit tempore Petri, et imperat annis tredecim.
Gaius Galigula fuit tempore Petri, et imperat annis tribus, mensibus decem, diebus octo.
[Col. 1031B] Claudius imperat tempore Petri, annis quatuordecim, mensibus octo. Tempore Claudii venit Petrus apostolus Romam, ubi sedit annis viginti quinque. Et cum eo Linus fuit coadjutor Petri in papatu annis novem, mensibus tribus, diebus duodecim.
Cletus cum Lino coadjutor Petri, sedit annis duodecim, mense uno, diebus decem. Isti duo, Linus scilicet et Cletus, fuerunt coepiscopi, et coadjutores Petri. Unde Joannes apostolus tertio scribit omnibus episcopis Galliae et Germaniae, sic: ยซPetrus princeps apostolorum, adjutores sibi ascivit Linum et Cletum; non tamen pontificium aut potestatem ligandi atque solvendi tradidit eis, sed in [Col. 1031C] exterioribus eum juvabant.ยป
Nero imperator, tempore Petri fuit, et imperavit annis tredecim, mensibus novem.
Galba et Vitellius, et Otho, post Neronem invadunt imperium, et se invicem bellis et contentionibus cito exstinguunt. Quibus succedit Vespasianus.
Distinctio temporum.
Clemens primus papa, post Petrum, sedit annis novem, mense uno. Tunc cessavit papatus diebus viginti uno, post obitum suum.
Vespasianus tempore Clementis, imperat annis novem, mensibus undecim, diebus viginti duobus. Cujus tempore colossus erectus est, qui fuit altus centum et octo pedum. Tunc urbs Adventia condita [Col. 1031D] est apud Allobrogos, super Ararim fluvium. Vespasianus obiit fluxu ventris.
Titus tempore Clementis, imperat annis duobus, mensibus duobus, et facundissimus fuit.
Domitianus frater Titi, tempore Clementis imperat annis quindecim, mensibus quinque, diebus duobus. Iste superbus praecepit Deum et Dominum se vocari; christianos persecutus est, et Joannem evangelistam in Patmum insulam relegavit. Omne genus David regis interfecit. Eo tempore capitolium Romae, et forum, et porticus, et stadium, et thermae Trojanae, et Pantheon, aedificata sunt. Domitianus [Col. 1032A] a suis in palatio occiditur. Cadaver ejus in plateas turpiter tractum est a populo Romano.
Nerva tempore Clementis, imperat anno uno, mensibus quatuor. Iste omnia quae Domitianus fecerat, damnavit: et quae ille damnaverat, absolvit. Unde Joannes tunc ab exsilio rediit, ubi scripserat Apocalypsim.
Distinctio temporum.
Anacletus papa, sedit annis novem, mensibus duobus, diebus undecim. Cessat diebus tredecim.
Trajanus tempore Anacleti, imperat annis novemdecim, mensibus sex, diebus quindecim.
Distinctio temporum.
Evaristus papa, sedit annis novem, mensibus decem, diebus duobus. Cessat diebus novemdecim.
[Col. 1032B] Adrianus imperator tempore Evaristi, regnat annis viginti, mensibus undecim. Tunc tertia persecutio fuit Christianorum, satis gravis.
Distinctio temporum.
Alexander papa, sedit annis decem, mensibus septem. Cessat diebus viginti quinque papatus Romae post eum.
Aelius imperator tempore Alexandri papae, regnat annis viginti, mensibus undecim. Iste Jerosolymam a se reparatam, vocavit nomine suo Aeliam; et Judaeos omnes, in remotissimis partibus, exsilio relegavit, ne in ea amplius habitarent, et ne civitas Jerusalem vocaretur in aeternum, sed Aelia.
Distinctio temporum.
[Col. 1032C] Xystus papa, sub Decio imperatore, sedit annis decem, mensibus quinque. Cessat diebus duobus.
Decius imperator, tempore Xysti, regnavit anno uno. Orosius dicit, annis tribus.
Distinctio temporum.
Telesphorus papa, sedit annis undecim, mensibus quinque, diebus viginti et uno, sub Antonino. Cessat diebus septem.
Antoninus Pius imperator, sub Telesphoro papa, imperat annis viginti duobus, mensibus tribus. Eo tempore Galenus medicus claruit, Pergami natus.
Hyginius papa, sub Antonino imperatore, sedit [Col. 1032D] annis quatuor, mense uno, diebus quatuor.
Distinctio temporum.
Marcus Antoninus tempore Aniceti, annis novemdecim, mensibus quatuor, die uno, cum fratre suo Lucio Aurelio. Lucius iste apoplexia moritur. Antoninus vero filium suum Commodum vocat ad imperium. Isti leges asperas temperaverunt, et scripta fiscalia omnia in foro publico incenderunt.
Anicetus papa, sub Marco imperatore, sedit annis undecim, mensibus sex, diebus tribus. Cessat papatus diebus decem.
Item sub Marco Pius papa, sedit annis decem, [Col. 1033A] mensibus quatuor, diebus quatuor. Cessat cathedra post obitum ejus, diebus tredecim.
Item sub eodem Marco imperatore, Soter papa, sedit annis novem, et mensibus septem. Cessat diebus viginti et uno.
Eleutherus papa sedit annis quindecim, mensibus novem, diebus tribus. Cessat diebus decem post eum cathedra papalis, sub Commodo.
Commodus imperator, tempore Eleutheri, regnat annis tredecim.
Aelius imperator Pertinax, sub Eleuthero, infra sex menses occiditur. Post hunc, Julianus mensibus septem imperat, eumque Severus occidit, et ipse fit imperator.
Distinctio temporum.
[Col. 1033B] Victor papa sedit annis undecim. Cessat diebus duodecim sub Severo, cathedra Petri.
Severus imperator, sub papa Victore, regnat annis novemdecim. Iste in Britannia partem insulae, a mari usque ad mare, vallo munivit, quod erat in longitudine centum triginta milliarium, et multis turribus communitum. Severus ille imperator, apud Eboracum sepultus est.
Distinctio temporum.
Severinus papa sedit annis octo, mensibus septem, diebus decem, sub Aurelio. Cessat diebus sex.
Antoninus Aurelius Caracalla, tempore Severini, imperat annis septem. Iste asperior Severo patre suo fuit, et a Persis occisus est.
[Col. 1033C] Distinctio temporum.
Callistus primus, papa, sedit annis sex, mensibus duobus, diebus decem. Cessat diebus sex.
Alexander imperator, tempore papae Callisti Primi, regnat annis duodecim. Iste vicit Xersem, magnum regem Persarum, in praelio.
Distinctio temporum.
Urbanus papa, primus, sedit annis quatuor, mensibus decem, diebus duodecim. Cessat cathedra, diebus triginta post obitum ejus.
Macrinus, tempore Urbani, imperat anno uno. Cujus historia non habetur.
Distinctio temporum.
Pontianus papa sedit annis novem, mensibus [Col. 1033D] sex, diebus duobus. Cessat diebus decem.
Marcus Aurelius Antoninus, tempore Pontiani, imperat annis tribus. Iste in stupro et in omni turpitudine mortuus est, et turpem famam reliquit.
Anteros papa, sedit annis duodecim, mense uno, diebus duodecim. Cessat diebus octo.
Maximus imperator, tempore Anteri, regnat annis tribus, et persequitur Christianos.
Distinctio temporum.
Fabianus papa sedit annis quatuordecim, mensibus undecim, diebus undecim.
Gordianus, tempore Fabiani, imperat annis septem. Iste puer a suis deceptus, in Parthico bello occisus est Eo tempore claruit Origenes.
[Col. 1034A] Distinctio temporum.
Cornelius papa sedit annis duobus, mensibus duobus, diebus tribus. Cessat post illum cathedra, diebus triginta et uno.
Philippus imperator, cum filio suo Philippo, est primus Christianus imperator, tempore Cornelii papae, imperat annis septem. Anno autem ejus quarto completus est annus millesimus ab Urbe condita, propter quod facti sunt Romae ludi theatrales in Campo Martio tribus diebus, et tribus noctibus. Istum Philippum, et filium ejus Philippum occidit Decius in dolo, et ipse factus est imperator, et persecutor Christianorum, in odium ejus Philippi.
Distinctio temporum.
[Col. 1034B] Lucius papa, primus, sedit annis tribus, mensibus quatuor, diebus tribus. Cessat diebus triginta et uno.
Decius imperator, tempore Lucii, regnat annis tribus, et persequitur Christianos. Fuit autem septima persecutio.
Distinctio temporum.
Stephanus papa sedit annis octo, mensibus sex, diebus duobus. Cessat diebus duodecim.
Gallus cum Volusiano, tempore Stephani primi papae, imperat annis duobus, mensibus quatuor. Isti duo imperatores in dolo sunt occisi ab Aemiliano. Ipse quoque Aemilianus postea occisus est, quarto mense. Eo tempore Cornelius papa corpora sanctorum de Catacumba levavit et dedicavit.
[Col. 1034C] Distinctio temporum.
Xystus papa secundus sedit annis duobus, mensibus sex, diebus quindecim. Cessat diebus triginta quinque.
Valerius cum filio suo Galieno, nunc regnat annis quindecim. Et est persecutio octava in Christianos facta per illos. Eo tempore Germani, id est Theutonici, Galliam pervagati Italiam devastant. Nunc etiam gens Gothorum Macedoniam, Graeciam, Pontum et Asiam depopulantur. Imperator Valerius a Sapore Persarum rege capitur et caecatur. Qui, dum vixit, talem poenam portavit, ut regem Persarum equum ascensurum ipse proprio suo [Col. 1034D] dorso semper levaret super equum.
Dionysius papa, sub eodem Valerio, sedit annis quinque, et mensibus duobus. Cessat post eum pontificatus, diebus quinque.
Felix papa, sub eodem Valerio imperatore, sedit annis quatuor, mensibus quatuor, diebus quinque. Cessat post eum cathedra papalis, diebus quinque.
Distinctio temporum.
Eutychianus papa sedit mensibus decem, et die uno, tempore imperatoris Claudii.
Claudius, tempore Eutychiani, imperat anno uno, mensibus novem. Iste Gothos, Macedoniam et Illyricum vastantes, incredibili strage delevit. Et propter hoc, ei clypeum aureum, et hastam auream senatus in Capitolio dare decrevit.
[Col. 1035A] Distinctio temporum.
Gajus papa sedit annis undecim, mensibus quatuor, diebus duodecim. Cessat papalis cathedra post eum diebus sex.
Aurelianus, tempore Gaji papae, imperat annis quinque, et mensibus sex. Iste Gothos summa virtute depressit, et Romam muris firmioribus cinxit, et Solis templum construxit. In Christianos ille nonam persecutionem concitavit. Et ipse tandem occisus est.
Tacitus imperator, similiter Gaji papae tempore, regnat mensibus sex.
Item Florianus, sub eodem Gajo, regnat mensibus tribus.
Probus, sub eodem Gajo papa, imperat annis sex, [Col. 1035B] et mensibus quatuor.
Distinctio temporum.
Marcellinus papa sedit annis novem, mensibus quinque, diebus duodecim. Cessat diebus sex.
Carus imperator, cum filiis suis Carino, et Numeriano, tempore Marcellini papae, imperat annis tribus. Iste devictis Persis cum esset supra fluvium Tigridem, cum duobus filiis suis, ictu fulminis occisus est.
Marcellus papa sedit annis novem, mensibus quinque, et diebus viginti uno. Cessat sedes papalis, diebus viginti.
Diocletianus et Maximianus, tempore Marcelli, imperat annis viginti. Diocletianus socium suum [Col. 1035C] Maximianum suscepit in imperium, eumque in Africam direxit, ut eam defenderet a Quingentianis. Praeterea plures Caesares sibi elegit, videlicet Constantium, Licinium, et Galerium. Ipse etiam Diocletianus tanquam Deum se adorari praecepit, et ipse prior gemmas in vestibus, et in calceamentis portavit. Prius enim reges alii, sola purpura utebantur. Diocletianus iste in Oriente, et Maximianus in Occidente, omnes ecclesias Christianorum praecipiunt devastari, et libros comburi, et Christianos omnes occidi. Ista persecutio decima, omnibus aliis immanior, et diuturnior fuit. Diocletianus ille apud Nicomediam, et Maximianus Mediolani, purpuram deposuerunt.
Distinctio temporum.
[Col. 1035D] Eusebius papa sedit annis duobus, mensibus duobus. Ipse autem et suprascripti papae omnes martyres fuerunt.
Constantius et Galerius, et Licinius Caesares, Diocletiani, tempore Eusebii papae fuerunt, et imperium Romanum rexerunt.
Distinctio temporum.
Miltiades papa sedit annis septem, mensibus septem in papatu.
Valerius, et Constantius, et Licinius Caesares supra memorati, regnant, tempore Miltiadis papae, annis duobus, quorum Constantius Hispaniam subegit, et de Alemannis triumphavit, et filiam regis Britanniae, nomine Helenam, defuncto prius patre [Col. 1036A] ejus, nomine Johel, accepit uxorem, de qua genuit Constantinum. Quamvis alii asserant ipsum Constantinum fuisse spurium filium Helenae, puellae tabernariae, in finibus Persarum genitum; dum pater ejus Constantius, pro colligendis tributis publicis, legatione in Perside fungeretur. Ipse Constantius pater, in Anglia apud Eboracum dicitur esse sepultus.
Eodem tempore Maxentius filius Maximiani, Romae creatus est imperator: quem Constantius postea a Romanis vocatus, juxta pontem Milvii interfecit; et ipse regnavit annis triginta, mensibus decem. Regnum vero Britanniae Tacherio avunculo suo reliquit. Et prius quidem Christianos persecutus est, postea vero per Sylvestrum papam accepit [Col. 1036B] sacrum baptismum.
Sylvester papa sedit annis viginti tribus, mensibus decem. Cessat diebus quindecim.
Iste Sylvester, anno quarto imperii Constantini, factus est papa, et eum baptizavit. Sed, sicut Tripartita narrat historia, et Eusebius Caesariensis in Chronicis testatur, ipse postea rebaptizatus est a quodam Eusebio Ariano, episcopo Nicomediae, in villa quae vocatur Aquilona.
Constantinus, tempore Sylvestri et Martini papae, imperat annis triginta, mensibus decem. De quo satis diffuse in corpore hujus libri, sub tractatu imperatorum, locuti sumus.
Marcus papa sedit annis duobus, mensibus octo, [Col. 1036C] diebus viginti. Cessat diebus quindecim. Iste Marcus papa, fuit temporibus Constantini imperatoris.
Distinctio temporum.
Julius papa sedit annis undecim, mensibus duobus, diebus sex. Cessat diebus quindecim.
Constantius cum Constantino et Constante, imperant, tempore Julii papae, annis viginti quatuor, mensibus quinque, diebus viginti tribus; quorum Constans, edomitis Gallis, et in pace receptis, in Hispania occisus est. Constantinus autem, dum fratri suo Constantio bellum inferre pararet, juxta Aquileiam est occisus. Sic ad Constantium monarchia pervenit: qui in haeresim Arianorum lapsus, et ab eis rebaptizatus, gravissimam Catholicis intulit persecutionem. Cujus auxiliis, Ariani omnes Catholicos [Col. 1036D] episcopos carceribus et aliis variis tormentis sunt demoliti. In qua persecutione, Athanasius Alexandrinus episcopus, Hilarius Pictaviensis, et Eusebius Vercellensis, constantissimi et invincibiles apparuerunt. Eo tempore claruit Basilius Caesariensis, Victorinus rhetor, et Priscianus et Donatus grammatici.
Distinctio temporum.
Felix papa, vivente Liberio papa, et in exsilio posito, ab haereticis constitutus, sedit anno uno, mensibus quatuor, diebus duobus. Cessat cathedra diebus triginta octo.
Liberio autem ab exsilio Constantii imperatoris, post biennium reverso, et in papatum restituto, Felix qui ei viventi fuerat subrogatus, aliae civitati [Col. 1037A] praelatus est. Quare autem idem Felix in Catalogo catholicorum apostolicorum scriptus sit, ego ignoro. Vos autem, Romanos interrogate, si placet
Distinctio temporum.
Julianus apostata, temporibus Liberii et Felicis pap., imperavit annis duobus, mensibus sex. Iste a puero fuit Christianus, et Ecclesiae Romanae subdiaconus. Sed postmodum ad idolorum cultum conversus, et apostata pessimus factus, persecutus est Christianos, et in odium Christi templum Hierosolymis reparari praecepit. De Juliani autem vita et morte, in corpore hujus libri largius continetur. Tempore Juliani claruit Didymus, et Basilius Caesariensis episcopus.
[Col. 1037B] Distinctio temporum.
Damasus papa sedit annis octodecim, mensibus quatuor, die uno. Cessavit sedes papalis post eum diebus viginti.
Jovianus, tempore Damasi papae, imperat annis octo. Iste omnem exercitum Constantii ad fidem catholicam revocavit.
Distinctio temporum.
Syricius papa sedit annis quindecim, mensibus undecim. Cathedra non cessat.
Valentinianus tempore Syricii, imperat annis undecim.
Valens, filius Valentiniani, sub eodem papa Syricio, imperat annis quatuor.
Gratianus imperator, cum fratre suo Valente, imperat, [Col. 1037C] sub eodem papa, annis sex.
Distinctio temporum.
Anastasius papa sedit annis tribus, mensibus decem, diebus duodecim. Cessavit post eum pontificatus diebus viginti et uno.
Valentinianus secundus imperat, tempore Anastasii papae, annis duodecim.
Distinctio temporum.
Innocentius papa sedit annis undecim, mensibus duobus, diebus viginti uno. Tunc Roma ab Alarico rege Gothorum capta est, ipso papa tunc Ravennae commorante.
Theodosius imperavit annis viginti septem, tempore Innocentii papae primi.
[Col. 1037D] Distinctio temporum.
Sosimus papa sedit anno uno, diebus undecim. Cessat diebus undecim.
Arcadius, cum Honorio et Theodosio et Valentiniano, imperat annis triginta duobus sub eodem papa.
Distinctio temporum.
Bonifacius papa sedit annis tribus, mensibus octo, diebus septem. Cessat diebus novem.
Honorius et Arcadius, tempore Bonifacii papae, imperant annis viginti uno.
Coelestinus papa sedit annis septem, mensibus decem, diebus septemdecim. Cessat diebus viginti. Iste vero Scotis in Christo credentibus primum mittit episcopum, nomine Palladium.
[Col. 1038A] Distinctio temporum.
Valentinianus cum Martiano, imperat annis novem.
Xystus papa, sub eodem Valentiniano, sedit annis octo, mense uno. Cessat diebus viginti duobus.
Distinctio temporum.
Leo papa sedit annis undecim, mense uno, diebus tredecim. Cessat diebus septem. Tunc facta est quarta synodus sexcentorum triginta Patrum sub Martiano imperatore contra Eutychen: ubi concessum est Theotocon, id est Dei matrem esse Mariam, et prohibitum est dicere duas in Christo esse personas. Eo tempore Atila intrat Italiam: ad quem egressus Leo papa, ut Urbem non ingrederetur, obtinuit: unde Atila frenum retro convertit.
[Col. 1038B] Distinctio temporum.
Martianus post Valentinianum sub Leone papa, imperat annis sex.
Distinctio temporum.
Hilarius papa sedit annis septem, mensibus tribus, diebus decem. Cessat diebus decem
Leo imperator regnat annis septem in Constantinopoli.
Distinctio temporum.
Simplicius papa sedit annis quindecim, mense uno, diebus septem.
Zeno imperator, tempore Simplicii papae, regnat annis septemdecim.
Felix papa sedit annis octo, mensibus sex, diebus septem. Cessat diebus quinque. Iste fuit sub [Col. 1038C] Zenone.
Distinctio temporum.
Gelasius papa sedit annis quatuor, mensibus octo, diebus octodecim. Cessat diebus septem. Hoc tempore, Gensericus, rex Gothorum, capit urbem Romam, et per dies quatuordecim omnibus bonis exspoliat; sed hominibus ad ecclesias confugientibus parcit; et ita locupletatus recedit.
Anastasius imperator, tempore Gelasii, regnat annis septemdecim.
Symmachus papa sub Anastasio, sedit annis novem, diebus septemdecim.
Distinctio temporum.
Hormisda papa sedit annis novem, diebus septemdecim. Cessat diebus sex.
[Col. 1038D] Justinus Senior, sub Hormisda, regnat annis septem
Joannes papa sub Justino, sedit annis duobus, mensibus novem, diebus sedecim. Cessat diebus quinquaginta octo. Iste a Theoderico Gothorum rege carcerali inedia maceratus, post diuturnam poenam peremptus est.
Mercurius papa sedit sub Justiniano.
Bonifacius papa sedit annis duobus, diebus viginti sex. Cessat diebus septuaginta sex
Distinctio temporum.
Joannes papa secundus, sub Justiniano, sedit annis duobus, mensibus quatuor, diebus sex. Cessat diebus sex.
[Col. 1039A] Agapetus papa sub illo sedit annis undecim, mensibus decem, diebus undecim. Cessat diebus viginti septem.
Silverius papa sedit anno uno, mensibus quinque, diebus undecim. Cessat diebus sex.
Vigilius papa sedit annis septemdecim, mensibus sex, diebus viginti et uno. Cessat diebus viginti quinque. Nunc fit quinta synodus sub Justiniano, contra Theodorum.
Fabianus papa, sedit anno uno, mensibus quinque, diebus tredecim.
Distinctio temporum.
Pelagius papa, sub Justino imperatore, sedit annis undecim, mensibus decem, diebus viginti septem.
[Col. 1039B] Benedictus papa, sub eodem Justino, sedit annis quatuor, mensibus duobus. Cessat mensibus tribus.
Justinus imperat annis septem.
Joannes papa, sub Justino, sedit annis duodecim, mensibus undecim, et diebus viginti sex.
Distinctio temporum.
Tiberius imperat annis sex.
Benedictus papa, sub Tiberio, sedit annis quatuor, mensibus duobus.
Distinctio temporum.
Mauricius imperat annis viginti uno.
Pelagius papa, secundus, sub Mauricio, sedit annis decem, mensibus duobus, diebus decem. Cessat [Col. 1039C] mensibus septem.
Gregorius papa, sub Mauricio, sedit annis tredecim, mensibus sex, diebus decem. Cessat mensibus quinque. Iste convertit Anglos.
Distinctio temporum.
Phocas imperator regnat annis octo.
Bonifacius papa, tertius, sedit annis novem, diebus viginti duobus. Cessat diebus triginta sex. Tunc consecratum est Pantheon.
Distinctio temporum.
Heraclius imperator, cum filio suo Constantino, imperat annis triginta sex. Per eumdem Heraclium facta est exaltatio sanctae crucis.
Bonifacius quartus, papa, sub Heraclio, sedit annis quinque, mensibus decem. Cessat diebus quatuordecim.
[Col. 1039D] Deusdedit papa, sub Heraclio, sedit annis tribus, mense uno. Cessat diebus sexaginta septem.
Honorius papa sedit annis duodecim, mensibus undecim, diebus sexdecim. Cessat anno uno, mensibus septem, diebus octodecim.
Severinus papa sedit annis duobus, diebus quatuor. Cessat mensibus quatuor, diebus viginti sex.
Joannes papa sedit anno uno, mensibus octo, diebus novemdecim. Cessat diebus quadraginta tribus.
Distinctio temporum.
Constantinus imperator filius Heraclii.
Theodorus papa sedit annis sex, mensibus quinque, [Col. 1040A] diebus octodecim. Cessat anno uno, diebus duobus
Martinus papa sedit annis sex, mensibus duobus, diebus viginti septem. Cessat anno uno, diebus viginti.
Eugenius papa sedit annis duobus, mensibus novem, diebus viginti quatuor. Cessat mensibus duobus, die uno.
Vitallianus papa sedit annis quatuordecim, mensibus sex. Cessat anno uno, diebus tredecim.
Distinctio temporum.
Constantinus junior, imperator.
Deodatus sedit annis tribus, mensibus duobus, diebus quinque. Cessat diebus octo.
Donnus papa sedit anno uno, mensibus quinque, [Col. 1040B] diebus decem. Cessat diebus duobus. Iste construxit locum qui dicitur Paradisus ante ecclesiam S. Petri.
Agatho sedit annis duobus, diebus quatuor. Cessat anno uno, mensibus quinque, et diebus quinque. Nunc sexta synodus celebratur Constantinopoli centum quinquaginta episcoporum, sub Constantino pronepote imperatoris, contra Georgium patriarcham.
Leo papa sedit mensibus decem, diebus sexdecim. Cessat diebus duodecim.
Benedictus papa sedit mensibus duobus, diebus viginti.
Joannes papa sedit anno uno, diebus novem. Cessat mensibus duobus, diebus octodecim.
[Col. 1040C] Conon papa sedit mensibus undecim. Cessat mensibus quatuor, diebus viginti duobus
Distinctio temporum.
Justinianus junior, imperator.
Sergius papa sedit annis tredecim, mensibus novem.
Leo papa sedit sub Justiniano Juniore annis duobus, mensibus novem.
Distinctio temporum.
Joannes papa sedit annis tribus, mensibus duobus, diebus sedecim. Cessat mense uno, diebus tredecim.
Joannes alius, papa, sedit annis duobus, mensibus septem. Cessat mensibus octo.
[Col. 1040D] Sisinnius papa, sedit diebus viginti. Cessat mense uno, et diebus novemdecim.
Distinctio temporum.
Justinianus imperator.
Constantinus papa sedit annis septem, diebus viginti. Cessat anno uno et diebus quadraginta.
Philippus imperator regnat tempore ipsius Constantini papae.
Distinctio temporum.
Anastasius imperator regnat tempore Gregorii papae.
Gregorius papa, sub ipso Anastasio, sedit annis quindecim, diebus viginti duobus. Cessat diebus triginta quinque.
[Col. 1041A] Distinctio temporum.
Theodosius imperator. Sub eo sedit Gregorius papa, tertius, annis decem, mensibus novem, diebus viginti quatuor. Cessat diebus octo.
Leo imperator, cum Constantino filio suo, regnat tempore ipsius Gregorii papae.
Distinctio temporum.
Constantino cum filio suo Leone imperante.
Zacharias papa sedit annis decem, mensibus octo.
Distinctio temporum.
Stephanus papa sedit annis quinque, mensibus tribus. Cessat diebus triginta quinque. Tempore ipsius Stephani papae, Pipinus dux Francorum factus [Col. 1041B] est rex Galliarum et patricius Romanorum. Hildericus vero qui prius fuerat rex Francorum, ignavus et inutilis, tonsus et monachatus est.
Paulus papa, tempore Pipini regis et patricii, sedit annis quinque, mense uno. Cessat anno uno. Tempore ipsius Pauli et Pipini, Leo imperat.
Distinctio temporum.
Stephanus papa, tempore Caroli regis Francorum et patricii Romanorum, sedit annis tribus, mensibus sex.
Adrianus papa, tempore Caroli regis et patricii, sedit annis quatuordecim, mensibus decem, diebus viginti septem.
Leo papa, tertius, imperante Constantino in Graecia, cum matre sua Irene, et regnante Carolo Magno [Col. 1041C] in Francia, sedit annis viginti, mensibus sex. Iste primum Carolum Magnum pro imperatore suscepit, et laudes imperiales solemniter ei Romae cantavit. Nunc septima synodus Nicaena sub Constantio, et Irene imperatrice, matre ejus, celebrata est de imaginibus sanctorum. Carolus Magnus imperator, tempore papae Leonis, et deinceps tertii, imperat annis quadraginta sex.
Distinctio temporum.
Ludovicus imperator, filius Caroli Magni, imperat post patrem cum filio suo Lothario.
Stephanus papa, tertius, sub Ludovico et Lothario, sedit annis septem.
Paschalis papa, sedit annis sex.
Eugenius papa, sedit annis sex.
[Col. 1041D] Valentinus papa, sedit annis undecim, sub eodem imperatore.
Distinctio temporum.
Lothario imperante, post patrem suum Ludovicum.
Gregorius quartus, papa, sedit annis quatuordecim.
Sergius papa sedit annis tribus.
Leo papa sedit annis octo, mensibus quinque, sub eodem Lothario et filio ejus Ludovico.
Benedictus papa, sub eodem, sedit annis duobus.
Distinctio temporum.
Ludovicus imperator, regnat post patrem suum.
[Col. 1042A] Paulus papa, sub eodem Ludovico, sedit annis decem, mensibus duobus. Cessat anno uno.
Stephanus papa sedit annis quatuor.
Nicolaus papa sedit annis decem, mense uno.
Adrianus papa sedit annis quatuor, mensibus undecim.
Distinctio temporum.
Carolus secundus, imperator, post Ludovicum secundum regnat.
Joannes papa sedit annis decem, mense uno, sub Carolo secundo.
Distinctio temporum.
Carlomannus imperat post Carolum secundum.
Marinus papa, sub Carlomanno, sedit anno uno, [Col. 1042B] mensibus tribus.
Adrianus tertius, papa, sedit anno uno, mensibus tribus.
Stephanus papa, sedit annis quatuor.
Distinctio temporum.
Arnulpho imperatore, secundum quosdam.
Formosus papa sedit annis quatuor, mensibus septem.
Bonifacius papa sedit annis duodecim.
Stephanus papa sedit anno uno, mense uno, diebus octodecim.
Romanus papa sedit annis quatuor.
Theodorus papa sedit anno uno.
Joannes papa sedit annis duobus.
Distinctio temporum.
[Col. 1042C] Ab hoc loco in antea ponimus, secundum sententiam Romanorum, illos imperatores, qui in sola Italia leguntur regnasse. Ludovicus imperat in Italia.
Christophorus papa, sub Ludovico, sedit mensibus sex.
Sergius papa, sub eodem Ludovico, sedit annis sex, mensibus quatuor.
Distinctio temporum.
Berengario imperante in Italia, Anastasius papa sedit anno uno, mense uno.
Lando papa sedit mensibus quinque, sub isto Berengario.
Joannes papa sedit annis quatuor, mensibus duobus, [Col. 1042D] sub Berengario primo.
Distinctio temporum
Hugone imperante in Italia.
Leo papa sedit annis septem, diebus quindecim.
Distinctio temporum.
Guidone imperante in Italia, et filio ejus Lamberto.
Stephanus papa, sedit annis duobus, mense uno.
Joannes papa, sub eisdem, sedit annis quatuor, mensibus decem.
Distinctio temporum.
Berengario secundo, imperante in Italia, Leo papa sedit annis tribus, mensibus sex.
[Col. 1043A] Distinctio temporum.
Lothario imperante in Italia.
Stephanus papa sedit annis tribus et mensibus IV.
Distinctio temporum.
Berengario tertio imperante in Italia, cum filio suo Alberto.
Marinus papa sedit annis tribus, mensibus sex.
Distinctio temporum.
Ab hoc tempore in antea incipiunt soli Theutonici imperare.
Othone primo Theutonico imperatore
Benedictus sedit anno uno, mensibus quinque.
Leo papa, sub eodem Othone primo, sedit anno uno, mensibus tribus.
Joannes papa, sub eodem Othone, sedit annis [Col. 1043B] quinque, mensibus undecim.
Dictinctio temporum.
Othone secundo, imperatore, Benedictus papa, sedit anno uno, mensibus quinque.
Donnus papa sedit anno uno, mensibus sex.
Bonifacius papa sedit mense uno.
Benedictus papa sedit annis novem.
Joannes papa sedit mensibus octo.
Joannes papa sedit mensibus quatuor.
Distinctio temporum.
Othone tertio Theutonico imperatore.
Joannes papa sedit annis decem, mensibus sex.
Gregorius papa sedit anno uno, mensibus sex.
Joannes papa sedit mensibus decem.
[Col. 1043C] Silvester papa sedit annis quatuor, mensibus quinque. Iste vocabatur Gilbertus.
Joannes papa sedit mensibus decem
Joannes papa sedit annis tribus.
Sergius papa sedit annis tribus.
Distinctio temporum.
Nota quia plures sunt Henrici reges quam Henrici imperatores. Unde, cum legitur Henricus imperator primus, ratione imperii, primus quidem est; sed ratione Henricorum, secundus est; fuit enim unus rex Henricus ante istum. Idem intellige de Conradis.
Henricus primus imperator, cognomine Claudus, qui inter Henricos notatur secundus. Cujus tempore Benedictus papa sedit annis undecim, mensibus [Col. 1043D] undecim. Joannes papa sedit annis VI, mensibus IX.
Distinctio temporum.
Conrado primo imperante, qui inter Conrados notatur secundus, Benedictus papa, sedit annis XIV.
Silvester papa, sub eodem Conrado, sedit mens. II.
Gregorius papa, sub eodem, sedit anno uno, mensibus sex.
Clemens papa, sub eodem Conrado, sedit mens. IX.
Damasus papa, Theutonicus, sedit mense uno.
Leo papa, Theutonicus, sedit annis V, mens. V.
Victor papa, Theutonicus, sedit annis duobus, mensibus quatuor.
Stephanus papa, Theutonicus, sedit mensibus octo. Omnes sub eodem Conrado secundo.
[Col. 1044A] Distinctio temporum.
Henricus secundus imperator: sed, ratione Henricorum regum, tertius numerandus est. Fuerat enim ante omnes Henricos et ante omnes Othones, quidam Henricus rex, ut diximus, sed non imperator, de gente Saxonica; cognominatur Auceps. Similiter fuit ante omnes Conrados primus Conradus, rex Theutonicorum: sed non erat imperator. Tempore autem istius Henrici secundi imperatoris, Benedictus papa sedit annis decem.
Nicolaus papa sedit annis tribus, mensibus sex, diebus viginti quinque.
Distinctio temporum.
Henricus imperator tertius: sed, ratione Henricorum, quartus est numerandus. Tempore istius [Col. 1044B] Henrici, Alexander papa sedit annis novem, mens. VI.
Gregorius septimus, papa, sedit annis quindecim, mense uno, diebus octo.
Victor papa sedit mensibus quatuor, diebus VII.
Urbanus papa sedit annis undecim, mensibus sex, diebus octodecim
Distinctio temporum.
Henricus imperator quartus, qui ratione Henricorum numeratus est quintus. Iste est Henricus qui cepit papam Paschalem Romae, et iste refutavit Ecclesiae Romanae annulum et baculum episcoporum.
Paschalis papa, sub eo, sedit annis novemdecim.
Gelasius papa sedit anno uno, diebus sex
Callistus papa sedit annis quinque, mensibus [Col. 1044C] sex, diebus tredecim.
Honorius papa sedit annis quinque, mensibus sex, diebus viginti octo.
Distinctio temporum.
Lotharius secundus, imperator, regnavit annis duodecim, fuit Saxo.
Innocentius papa sedit annis tredecim, mensibus sex, diebus quatuordecim.
Coelestinus papa sedit mensibus quinque, diebus XI.
Lucius papa, sedit mensibus undecim.
Distinctio temporum.
Conradus, rex Theutonicorum et Romanorum, regnat annis quatuordecim.
Eugenius papa, tempore Conradi tertii, sedit annis octo, mensibus quinque, diebus decem.
[Col. 1044D] Distinctio temporum.
Fridericus primus, imp. imperat nunc an. XXXVII.
Anastasius papa, tempore Friderici, sedit anno uno, diebus quinque, vivente etiam Eugenio suprad.
Fridericus secundus regnat.
Adrianus papa sedit annis quatuor, mensibus novem. Iste unxit Fridericum in imperatorem.
Alexander papa sedit annis XXII, imperante Friderico, et regnante cum patre filio ejus Henrico VI.
Lucius papa, imperante Friderico, et filio ejus Henrico regnante, sedit annis tribus.
Urbanus tertius, papa, sedit similiter imperante Friderico, et regnante filio ejus Henrico: sedet nunc feliciter. Amen.
Notitia
[Col. 1045A] Petrus Comestor, canonicus ac decanus Beatae Mariae Trecensis, perperam a quibusdam dicitur fuisse frater Petri Lombardi Parisiensis episcopi, Sententiarum Magistri, et Gratiani, ut vocant, canonistarum principis, utriusque Itali. Gratianus enim Etruscus, ex oppido Clusio, Petrus Lombardus Insuber fuit, patria Novariensis; Gallus vero Petrus Comestor: qui tamen ubi Galliarum natus fuerit, incertum manet. Scribunt enim aliqui fuisse illum Parisiensem, qui auctoritate Aegidii in Carolino se tuentur, ubi sic habet.
Ubi loquitur Aegidius de Petro Pictaviensi, qui successit Hilduino, Comestoris successori, in cancellariatu Parisiensi et theologica cathedra, quem Comestorem inter Parisienses accenset. Contra Henricus Gandavensis Trecensem vocat: Petrus, inquit, [Col. 1045B] dictus Manducator, Trecis oriundus, studens utilitati in theologia studentium, omnes historias Veteris et Novi Testamenti breviavit in unam Historiam quam vocant Scholasticam. Nec tantum id nominis ei datum est propterea quod decanus esset Trecensis, sed quod etiam ex urbe ipsa oriundus erat. Utut sit, vir fuit in rebus praesertim theologicis magni nominis, eumque inter praecipuos commendavit Petrus cardinalis S. Chrysogoni Alexandro III his verbis: Litteraturam et honestatem magistri Petri Manducatoris, decani Trecensis, vos non credimus ignorare. Similiter Vincentius Bellovacensis ad annum 1151 tanquam illustres commemorat magistros Petrum Lombardum et Comestorem: deque ultimo sic praesertim ille: Circa idem tempus aestimo floruisse M. Petrum Comestorem, qui Scholasticam Historiam composuit, scilicet historiam sacrae Scripturae breviter et utiliter persequens, et difficultates in plerisque locis prudenter exponens. Insuper [Col. 1045C] et quaedam incidentia ex Historia Josephi Judaei, et quorumdam gentilium locis congruis inserens. Nonnulla etiam alia opuscula edidit, et hos sequentes versus in laudem B. Virginis eleganter composuit.
Haec Vincentius, quae praeclara duxit, de Comestore, [Col. 1046A] qui cancellarius fuit Parisiensis Academiae, ab anno 1164 usque ad suam mortem. Scripsit Libros IV Historiae Ecclesiasticae. Opus seu summam sermonum de solemnitatibus festorum per anni circulum. Obtulit Historiam Scholasticam liberalissimo omnium litteratorum Moecenati, Guillelmo ad Albas Manus dicto, Senonensi archiepiscopo, qui postea cardinalis Remensisque archiepiscopus fuit. De ejus Operibus sic Otho de Sancto Blasio, Scriptor synchronus: Librum Scholasticae Historiae utilissimum confecit, a principio Geneseos incipiens, Pentateuchum, librum Josue, Judicumque et Ruth continuavit, libroque Regum Paralipomenon includens, cum ultimis Isaiae Tobiam complectitur. Transmigratione cum morte Godoliae et visionibus Danielis descripta, Esdram, Esther, Judith, librumque Machabaeorum diligenter persequitur. Exinde Josephum secutus, a Joanne Hircano usque ad regnum Herodis nativitatemque Christi historiam deduxit, Evangelioque [Col. 1046B] complexo, in Actibus apostolorum totum concludit. Obscura quaeque dilucidans, ambigua certa faciens, ecclesiasticarum traditionum diversas species inducit. Praeter haec librum sermonum mira subtilitate composuit, in quo praeter alia utilia, moralitatem mentibus mortalium miro modo inculcavit.
De sermonibus ejus amplissime loquitur saeculum IV Historiae Universitatis Parisiensis, pag. 374, quorum multos habuisse vult in publicis Parisiorum scholis, pro more istorum temporum. Qui sermones neutiquam eo ordine quo conscribuntur hodie, sed tumultuario et confuso habentur, prout e suggestu diversis temporibus emanarunt. Addo hujus Petri sermones numero CXIV mss. inveniri in folio in bibliotheca Longipontis, ordinis Cisterciensis, in episcopatu Suessionensi. Incipiunt ab his verbis: Audi, filia, et vide et inclina aurem tuam, etc. Tres legimus coelestis verbi auditores, etc. Advertendum autem est sermones quos edidit Joannes [Col. 1046C] Busaeus, societatis Jesu, sub nomine Petri Blesensis, et qui habentur in Bibliotheca sanctorum Patrum Coloniensis editionis, saeculo XIII, parte seu tomo II, pag. 837, non esse vere Petri Blesensis sed Petri Comestoris, ut recte adnotavit Petrus de Gussanvilla, qui ultimo in Galliis Opera Petri Blesensis edidit. Unde etiam istos sermones missos fecit in editione illa Petri Blesensis, illos hoc modo auctori legitimo restituens. Sermones Petri Comestoris in mss. codicibus aliquando plures, aliquando pauciores, nec eodem modo incipiunt, nec ordine eodem procedunt. Habentur nonnulli in ms. codice bibliothecae S. Germani de Pratis, cod. 381, qui incipiunt: Erudimini qui judicatis terram. Nolite arbitrari quod alienum a vobis sumpserim exordium, si enim dissimulare non vultis, vos estis qui judicatis terram, etc., et [Col. 1047A] habentur inter impressos in bibliotheca sanctorum Patrum editionis Coloniensis, sub falso nomine Petri Blesensis. Alii in bibliotheca Sancti Victoris Canonicorum Regularium divi Augustini, Littera QQ. 19, codice optimae notae. Inscribuntur: Sermones magistri Petri Comestoris, incipiuntque: Hodie charissimi, Adventus Domini tempus ingreditur, ex cujus sanctitate temporis, etc. Item alii ibidem, Littera QQ. 22: Sermones magistri Petri Comestoris. Incipiunt: Sermo primus in Purificatione beatae Virginis. Adorna thalamum tuum, Sion, etc. Legimus ubi majus donum scientiae, ibi gravius periculum culpae, etc. Nam ut videre est, alio atque alio modo procedunt in diversis mss. codicibus, ut Cantabrigiae in aula Pembrochiana, codd. 48, n. I et 3; 76, num. I. Ibidem sermones habentur in Segia Galliarum Bibliotheca, cod 4389, 4390, 4391. In Colbertina Parisiensi, codicibus 3690, 4028, atque alibi, ut in bibliotheca Majoris Monasterii Turonensis ter, codicibus D, 2, [Col. 1047B] D. 3, D. 4; in bibliotheca Conchensi, littera M, I, et in bibliotheca monasterii Aureae Vallis, ordinis Cisterciensis, in ducatu Luxemburgensi, cod. 69. Habent autem hanc specialem finiendi formulam sermones Petri Comestoris, qua facile ab omnibus aliis distingui possunt, nempe quod semper, finiant per haec vel aequipollentia verba, ex speciali affectatione sui auctoris: Praestante Jesu Christo Domino nostro, Rege nostro, Judice nostro, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem; vel alias: Quod ipse praestare dignetur Jesus Christus, Dominus noster, Rex noster, Judex noster, qui venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem. Possunt qui voluerint experiri an verum dixerim in sermonibus qui habentur sub nomine Petri Blesensis saeculo XII, parte I Bibliothecae Veterum, Patrum editionis Coloniensis, anni 1618, et qui vere ad Petrum Comestorem spectant. Nam ex quinquaginta et uno qui illic leguntur, unicus solus [Col. 1047C] hoc Comestoris modo non finitur, atque haud dubium ex errore transcribentis.
De anno autem quo mortuus est Comestor, controvetitur maxime. Vult enim ac scribit Vincentius Bellovacensis, cum aliis, illum obiisse anno 1160, quod falsum omnino est. Narrat autem Robertus Antissiodorensis in Chronico. anno 1178 obiisse magistrum Petrum Comestorem, reclamantibus tamen nonnullis, qui eum volunt vitam traduxisse usque ad annum 1198. Hae volunt Regulares Canonici Sancti Victoris ad muros Parisienses, apud quos sepultus est, ex commentariis suis domesticis, sed recentibus et mendosis: quibus accedit et Labbeus Jesuita recens, in Dissertatione [Col. 1048A] historica De scriptoribus ecclesiasticis. Verum, ut recte observat Caesar Egassius Bullaeus in historia saeculi quarti Universitatis Parisiensis, fol. 443, quis credat Robertum fere viginti annorum numero lapsum? praesertim cum et Petrum Comestorem nosset saltem de fama, si non de facie, et iisdem temporibus floreret. Addas Petrum Comestorem cancellarium Universitatis Parisiensis in cancellariatu mortuum, ergo ante annum 1198, cum anno 1196 Petrus Pictaviensis, ejus post Hilduinum in cancellariatu successor, subscripserit cuidam instrumento, ut habet saeculum IV Historiae dictae Universitatis, pag. 767, in Catalogo illustrium Academicorum. Denique inter Petrum Comestorem et Petrum Pictavinum medius Hilduinus collocandus est; ex quo conficitur recte ab Roberto canonico S. Mariani Antissiodorensis, ad annum 1178 referri mortem Petri Comestoris. Sed utcunque sit, de eo sic habet Robertus ad annum praefatum: Petrus Comestor, famosissimus doctor, [Col. 1048B] obiit, qui testamento sapienter disposito, cuncta quae habuit, pauperibus et ecclesiis prorsus distribuit. Hujus sepulcro hoc epitaphium apud Victorinos habetur insculptum.
Loquuntur de Petro Comestore plurimi, Henricus Gandavensis in libro suo De viris illustribus, et Aubertus Miraeus in scholiis suis ad hunc librum, in Bibliotheca ecclesiastica; Robertus Bellarminus et Philippus Labbeus, uterque in opere suo De scriptoribus ecclesiasticis, quibus hic multa addimus; Antonius Possevinus in Apparatu sacro tom II, pag. 247, verbo Petrus Comestor, quem anno 1160, [Col. 1048C] floruisse ait, et recte ad nostram chronologiam hoc loco stabilitam, revocantes quae de eo scripsimus in Supplemento De scriptoribus ecclesiasticis, pag. 462 ubi eum ad annum 1190 collocaveramus; Gerardus Joannes Vossius, lib. II De historicis Latinis, cap. 53; saeculum IV; Historiae Universitatis Parisiensis, ad annum 1151, pag. 261, et ad annum 1169, pag. 374, denique anno 1178, pag. 445, quo eum mortuum esse censet, sicut et in Catalogo illustrium Academicorum, pag. 764; Guillelmus Cavus in Historia litteraria scriptorum ecclesiasticorum, ad annum 1170, pag. 682, ubi cum errore vulgari illum anno 1198 mortuum putat.
Notitia altera
[Col. 1047D] Petrus, cognomine Comestor, sive Manducator, Mangeur Gallis, inde dictus, si Trithemio [Col. 1047] Cap. 380, de S. E. Ridiculum id videtur Labbeo, t. II, p. 199. Sed verissima interdum etiam videmus esse quae sunt ridicula. credimus, quod Scripturarum auctoritates in suis sermonibus et opusculis crebrius allegando quasi in ventrem memoriae manducarit. Trecensis ex presbytero ac decano Ecclesiae patriae cancellarius Parisiensis, denique in secessu ad Canonicos S. Victoris Parisiensis, diem obiit an. 1178, XII Kal. Novembr., ubi hoc ei positum Epitaphium, apud Germanum Briceum in descriptione Lutetiae tomo II, pag. 188, et alios multos relatum:
[Col. 1048D] Petrus eram etc. (Vide supra). [โฆ] Scripsit Historiam Scholasticam ad Guilelmum archiepiscopum ab anno 1169 ad 1175 Senonensem: sive librorum Veteris et Novi Testamenti historicorum breviarum quoddam, scholae usu probatum, adjectis subinde praeter expositionem variis non tantum ex Josepho et probatae fidei, sed etiam ex apocryphis atque ethnicis scriptoribus. Vide Joannis Rainoldi censuram apocryphorum librorum, tomo I, pag. 477 et 1239 seq. Prodiit Reutlingae 1473, magni folii forma, et Argent. 1483, 1502, [Col. 1049A] Basileae 1486, fol.; Parisiis 1513, 4 o ; Haganoae 1519, fol.; Lugduni 1526, 4 o ; 1543, 8 o . In antiquis editionibus nullum librorum sive XVI, ut Labbeus et Caveus, sive XX, ut Trithemius et Simlerus, vestigium, sed tantum librorum historicorum historiae distinguuntur, ut historia Geneseos per capita 115, historia Exodi per capita 78, etc. Sic in Novo Testamento historia evangelica per capita 198, et historia Actuum apostolorum per capita 127. Novissime hoc opus recusum Venetiis 1728, dicatumque reverendissimis et sanctissimis Patribus concilii, quod tunc celebrabatur Beneventani. Exstat et Gallica versio [Col. 1049B] Rich. Simon Tom. II, Hist. Crit. du Nouveau Testament pag. 320. Il n'y avait rien en ce temps-lร de plus grand ni de plus estimรฉ pour l'รcriture sainte que le Pierre Comestor, qui a รฉtรฉ traduit dans plusieurs langues de l'Europe. On ne lisait la Bible [Col. 1050B] que de la maniรจre qu'elle รฉtait dans ce compilateur, et avec ses gloses. Cet usage a durรฉ longtemps en France. ante ducentos excusa annos sine temporis nota et loci, cum iconibus ligno descriptis, in-fol., duobus voluminibus, dicata Carolo VIII ab interprete Guiars de Moulins. Vide Richardi Simonis Historiam criticam Novi Testamenti, lib. II, pag. 19 et 320, ubi notat eamdem versionem ex recentiore recognitione et interpolatione prodiisse Parisiis an. 1545. Rhythmis Saxonicis [Col. 1049B] jussu Henrici landgravii Thuringiae saeculo XIII expressa usque ad Samuelis tempora: exstat ms. et memoratur in catalogo bibliothecae Paulinae Lipsiensis, pag. 163. Memorat et Sanderus in Bibliotheca Belgica ms. pag. 285. Historiam Scholasticam versibus Rhythmicis Teutonicis descriptam per Jacobum van Mierlandt, circa annum 1271. Denique in compendium eam redegit Gualtherus Hunte, Anglus Carmelita. Vide Vossium pag. 434 et 635.
[Col. 1050A] Commentarium in Epistolas Pauli ms. in bibliotheca Sorbonica exstare Parisiis testatur Jacobus le Long. in Bibliotheca exegetica, pag. 683.
Ex tractatu brevi. De poenitentia, ms. in Bibliotheca Angliae Lambethana, et ex Sermonum volumine in eadem Bibliotheca, quod vocat pulcherrimum, loca quaedam affert Henricus Warthonus in Auctario ad Usserii Historiam dogmaticam, pag. 407 et 353.
De Sermonibus Comestoris sive illis qui sub Petri Blesensis [Col. 1050B] Bibliot. Patrum Tom. XXIV. edit. Lugdun. pag. 1385. leguntur nomine, sive aliis et de CXIV illis qui servantur in bibliotheca Longipontis, ordinis Cisterciensis, in episcopatu Suessionensi, et in bibliothecis aliis Galliae Angliaeque, vide Oudinum tomo II, pag. 1527 seq.; Bulaeum Hist. Academiae Parisiensis, tomo IV, pag. 374 seq.; Nova Litteraria maris Balthici, A. 1678, pag. 246.
Sermones LXVIII nuper venierunt Hafniae in Bibliotheca Rostgaardiana, pag. 461.
Sermonem de immaculata B. Virginis conceptione [Col. 1050B] editum esse Antwerpiae 1536, ex ms. codice bibliothecae Anglicanae, notat Labbeus tomo II De S. E., pag. 200.
Ut venae etiam Comestoris specimen a me lectori offeratur, en Decastichon in laudem B. Mariae Virginis, quod servarunt Vincentius Bellov. XXIX, 1, Speculi hist., et Antoninus Florentinus Summae hist. tit. 18, cap. 8, tom. III, pag. 77.
Si fieri posset, etc, vide notitiam priorem col. 1045.
Historia scholastica
Reverendissimo P. Mag. Fr. Emmanueli Navarro, Benedictino, in Salmanticensi Academia doctori theologo, Vespertinae cathedrae moderatori, S. Vincentii collegii abbati, et Catholicae Majestatis a sacris concionibus, etc.
Historia Scholastica, Rev. admodum Pater, et sapientissime mag., opus a M. Petro Comestore ante [Col. 1051] quingentos annos concinnatum, qua sapientia, qua eruditione, quo fructu, meum non est judicare, latebat, ut ita dicam, nedum imperitis, sed plurimis studiosis, qui impressionis taedio breviationumque nausea afficiebantur. Novis, igitur, typis jam lucem aspicit, nominique tuo dicata refulget. Accipe gratum munus, animi et gratitudinis signum, opusque tam eximium totis viribus amplexare? eget enim non tantum praecone, sed patrono, et tali qualem te, qui morum probitate, doctrinae sapientiaeque laude extolleris: ยซQuis uno te reverentior hujus operis, quis benignior aestimator [Col. 1051] Plin., lib. VI, ep. 17. ?ยป Qua ratione ductus tibi potissimum illud dicare consilii fuit. Sed parco tuis laudibus, aut, verius dicam, succumbo, praecipue cum acceperim, ยซnon minus interdum oratorium esse tacere, quam dicere [Col. 1051] Idem lib. VII, ep. 6. ,ยป et sciam quod virtus,
Ita vovet ex animo tuus, Franciscus SACEDON.
Censura, ex commissione supremi Castellae senatus lata a R. P. Mag. Fratre Joanne de Arguelles, Ordinis Eremitarum Sancti Augustini, diffinitoris generalis, et procuratoris generalis provinciae Peruntinae, in Limina academia magisterii laurea insignito, et in sacro nuntiaturae Matritensis tribunali theologo examinatore, electi episcopi Panamensis.
[Col. 1051A] Ex mandato regii ac supremi Castellae senatus, sedulo evolvi eruditionis ac elegantiae eximiae Petri Comestoris volumen, cui non alia sane quam auctoris celebratissimum nomen, ubique terrarum diffusum, desideratur approbatio; equidem, quem faustum accessum inter juris cultores invenit Gratianus, ac inter theologos Petrus Lombardus, hunc inter historiographos luculenter sibi vindicat utriusque frater sanguine, ingenio, vivacitate conjunctissimus Petrus Comestor; quilibet in sua classe antesignamus, quorum alterutrum scientiarum omnium professoris magistrum venerantur.
Tergemina haec Jovis proles in vaticinio Cumenae Sibyllae adumbrata:
Jam nova progenies coelo demittitur alto.
Vel melius ac clarius in triplici gratia ortum ab Eurinome ducente, quae late per omnes terrae meatus diffunditur ad promovendum in omni genere quidquid ubique laudabile ac egregium emicat, sic cecinit Hesiodus.
[Col. 1052A] Tres ipsi Eurynome Charites parit, Ore decoras, Nata ex Oceano.
Non absimili, quidquid in litterario stadio, venustatis, claritatis, ac veritatis elucet, uberrime ex largitate numinis alterutro reperitur; et ut ad rem propriam individualiter accedam, auctor est ab omnibus summa veneratione receptus; quippe ex ejus ore sermo prorumpit torrente vehementior, flumine gravior, Oceano profundior, aqua clarior, subtiliter humilia, temperate mediocria, magnifice ac explendide summa, admirationis metas transcendens, diserte atque copiose pertractat: unde merito ab omnibus extollitur, et usque ad summum auctoritatis culmen evehitur; ac propterea dignus existimatur ut prelo denuo mandetur ad reipublicae litterariae ornamentum atque incrementum. Ita censeo, salvo meliori dictamine. In hoc conventu regali Sancti Philippi, die 2 Maii, anno Domini 1698.
Mag. Fr. Joannes de ARGUELLES.
Petrus Comestor, natione Gallus, presbyter fuit Ecclesiae Trecensis, dictus Comestor, seu Manducator, quia eruditionem universam vorasse visus est, vel quia Scripturarum auctoritates in suis sermonibus et opusculis crebrius allegando, quasi in ventrem memoriae manducarit [Col. 1051A] Tritem. De scriptoribus ecclesiast. praesertim in Historia Scholastica, unde per excellentiam Magister historiae scholasticae appellatus est.
Fratres habuisse Gratianum, Decreti compilatorem, et Petrum Lombardum, Magistrum Sententiarum, apud vulgus invaluit; sed opinio haec non placet Genebrardo, Bellarmino, neque Stephano Menochio, patriis ipsorum repugnantibus; Comestor enim Gallus ex Trecis, Gratianus Etruscus ex Clusio, et Lombardus Longobardus ex Novaria [Col. 1051A] Gen. Chronolog. lib. IV, anno 1163: Bellar. De scriptur. ecclesiastic. in Petro Lombardo; Menoch. [Col. 1052A] nelle stuore, cent. 12, cap. 3, De scriptor. in Comestore. .
Historia Scholastica a mundi exordio usque ad obitum SS. Petri et Pauli, librosque historicos utriusque Testamenti breviter, singulari arte et mira eruditione complectitur, adjectis variis lectionibus, interpretationibus dictisque Patrum, intermistis plurimis historiis saecularibus, multis traditionibus diversisque opinionibus.
Eminent. Bellarminus addit non raro admiscere incertas historias; sed legenti patebit in traditionibus parumque firmatis narrationibus nihil ab ipso probari, imo potius plurima improbari, adjectis fere in omnibus illis verbis, tradunt, narrant Hebraei, alii dicunt rejiciendo fidem in ipsarum auctoribus.
Additiones per historiam sparsas Petri Comestoris non esse, vel non omnes, ex ipsis constat, has ad calcem capitulorum rejecimus ne morarentur lectorem.
[Col. 1053] Verba S. Scripturae diverso charactere notare omisimus, quia cum auctoris scopus historia sit, nunc contrahit illa, nunc extendit, ita ut nostrae Vulgatae verbis per omnia regulariter non adaptantur.
Quot quantaque correximus, antiquam cum praesenti impressione conferenti manifesta erunt, sed adhuc manent corrigenda, non inficiamur, typothetarum incuria pro excusatione sit; deinde, labor humanus facile labitur, et solum Dei perfecta sunt opera.
Breviationem hujus operis, sub titulo: Abbreviationes Petri Comestoris, unico libro compressisse dicitur Gualtherus Huntus, Anglus, ordinis Carmelitarum, doctor Oxoniensis, qui clarebat anno 1478.
Obiit Petrus Comestor Parisiis anno 1178, vel circiter, sub ipso enim a Monacho Sancti Mariani in suo Autissiodorensi Chronico ejus transitus notatur his verbis [Col. 1053] Possevin. in Bibliotheca, et Sausaius De mysticis Galliae Scriptur., pag. 714. : Petrus Comestor famosissimus doctor obiit, qui testamento sapienti disposito, cuncta quae habuit, pauperibus et ecclesiis prorsus distribuit.
Sepultus fuit in ecclesia S. Dionysii in ipsa civitate Parisiensi, cum epitaphio, sibi ante obitus diem ab ipso inscripto, quod subjicimus.
Petrus eram, etc. Exstat supra col. 1048.
Horum, benigne lector, te monuisse supervacaneum non judicavimus. Vale, et fruere,
Reverendo Patri, ac domino suo GULIELMO, Dei gratia, Senonensi archiepiscopo, PETRUS servus Christi presbyter Trecensis, vitam bonam et exitum beatum.
Causa suscepti laboris fuit instans petitio sociorum. Qui cum historiam sacrae Scripturae in serie, et glossis diffusam lectitarent, brevem nimis et inexpositam, opus aggredi me compulerunt: ad quod pro veritate historiae consequenda recurrerent. In quo sic animus stylo imperavit, ut a dictis Patrum non recederem, licet novitas favorabilis sit, et mulcens aures. Porro a cosmographia Moysi inchoans, rivulum historicum deduxi, usque ad ascensionem Salvatoris, pelagus mysteriorum peritioribus relinquens, in quibus et vetera prosequi et nova cudere licet. De historiis quoque ethnicorum, quaedam incidentia pro ratione temporum inserui, instar rivuli, qui secus alveum diverticula quae invenerit replens praeterfluere tamen non cessat. Verumtamen quia stylo rudi opus est lima, vobis, Pater inclyte, limam reservavi, ut huic operi, Deo volente, et correctio vestra splendorem, et auctoritas praebeat perennitatem. Per omnia benedictus Deus.
Imperatoriae majestatis est, in palatio tres habere mansiones: auditorium vel consistorium in quo jura decernit: coenaculum, in quo cibaria distribuit; thalamum, in quo quiescit. Ad hunc modum Imperator noster, qui imperat ventis et mari, mundum hunc habet pro auditorio: ubi ad nutum ejus omnia disponuntur. Unde illud Isaiae: Coelum et terram ego impleo (Isa. XXV) . Secundum hanc dicitur Dominus. Unde: Domini est terra, et plenitudo ejus (Psal. XXII) . Animam justi habet pro thalamo, quia deliciae sunt ei ibi quiescere, et esse cum filiis hominum (Prov. VIII) : secundum hanc dicitur sponsus, et anima cujusque sponsa (Ose. II) : Sacram Scripturam habet pro coenaculo, in qua sic suos inebriat, ut sobrios reddat. Unde: Ambulavimus in domo Dei cum consensu (Psal. LIV) , in sacra Scriptura id ipsum sapientes. Secundum hanc dicitur paterfamilias: Coenaculi hujus tres sunt partes, fundamentum, paries, tectum. Historia fundamentum est, cujus tres sunt species: annalis, kalendaria, ephimera [Col. 1055] Additio 1. Ephimera est febris, quae durat tantum per diem, a verme dicta, qui eodem die moritur quo nascitur; historia annalis, est factum quod per annum factum est; kalendaria, historia quae in uno mense facta est, id est factum aliquod insigne, quod in uno mense factum est. Ephimera est quod repente factum est, id est in uno die, vel in parte mensis: hac similitudine ephimera est piscis, qui moritur eodem die quo nascitur. . Allegoria paries superinnitens, quae per factum aliud factum figurat. Tropologia, doma culmini superpositum, quae per id quod factum est quid a nobis sit faciendum insinuat [Col. 1055] Additio 2. A fundamento sumemus principium loquendi, imo ab ipsius fundamenti principio, eo juvante qui omnium princeps est et principium. . Prima planior, secunda acutior, tertia suavior: sumitur allegoria quandoque a persona, ut Isaac significat Christum; etiam David quandoque hoc modo significat Christum. Quandoque a re quae non est persona, ut vervex occisus humanitatem passam significat, et lapis duritiem cordis: persona enim est individua rationalis naturae substantia; [Col. 1055] quandoque a numero, ut apprehendent septem mulieres virum, unum, etc. (Isa. IV) , id est septem dona gratiarum Spiritus sancti. Quandoque a loco, ut per montem in quo docebat Christus eminentia virtutum (Matth. V) ; quandoque a tempore, ut non sit fuga vestra hieme vel Sabbato (Matth. XXIV) , id est in refrigeratione charitatis; quandoque a facto, ut interfectio Goliae a David (I Reg. XVII) , id est interfectio diaboli a Christo. Tropologia est sermo conversivus, pertinens ad mores animi; et magis movet quam allegoria, quae pertinet ad Ecclesiam militantem, anagoge ad triumphantem et ad Domini trinitatem.
In principio erat Verbum, et Verbum erat principium, in quo, et per quod Pater creavit mundum (Joan. I) . Mundus quatuor modis dicitur: quandoque empyreum coelum mundus dicitur propter sui munditiam; quaudoque sensibilis mundus, qui a Graecis pan, a Latinis omne dictus est quia, philosophus empyreum non cognovit; quandoque sola regio sublunaris, quia haec sola animantia nobis nota habet de qua: Princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII) ; quandoque homo mundus dicitur, quia in se totius mundi imaginem repraesentat. Unde a Domino homo omnis creatura dictus est, et Graecus hominem microcosmum, id est minorem mundum vocat. Empyreum autem et sensibilem mundum, et [Col. 1055B] sublunarem regionem creavit Deus, id est de nihilo fecit; hominem vero creavit, id est plasmavit. De creatione ergo illorum trium inquit legislator: In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) , id est continens et contentum, id est coelum empyreum et angelicam naturam. Terram vero materiam omnium corporum, id est quatuor elementa, id est mundum sensibilem ex his constantem. Quidam coelum superiores partes mundi sensibilis intelligunt; terram inferiores et palpabiles. Ubi nos habemus Deus, Hebraeus habet eloim, quod tam singulare quam plurale est, id est Deus, vel dii quia tres personae unus Deus creator est. Cum vero dixit Moyses, creavit trium errores elidit, Platonis, [Col. 1055C] Aristotelis et Epicuri. Plato dixit tria fuisse ab aeterno, scilicet Deum ideas [Col. 1055C] Ideae: Graece exemplar, seu formae. , ile [Col. 1056C] He est prima materia, et interpretatur silva. , et in principio temporis, de ile mundum factum fuisse. Aristoteles duo, mundum et opificem, qui de duobus principiis, scilicet materia et forma, operatus est sine principio, et operatur sine fine. Epicurus duo, inane et atomos: et in principio natura quosdam atomos solidavit in terram, alios in aquam, alios in [Col. 1056A] aera, alios in ignem. Moyses vero solum Deum aeternum prophetavit, et sine praejacenti materia mundum creatum. Creatus autem est in principio, id est in Filio, et iterandum est in principio sic: In principio creavit Deus coelum et terram, in principio scilicet temporis. Coaeva enim sunt mundus et tempus. Sicut autem solus Deus aeternus, sic mundus sempiternus, id est semper aeternus, temporaliter aeternus angeli quoque sempiterni. Vel in principio omnium creaturarum, creavit coelum et terram, id est has creaturas primordiales fecit, et simul. Sed quod simul factum est, simul dici non potuit. Licet enim hic prius nominetur coelum, quam terra, tamen scriptum est. In initio, tu Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum [Col. 1056B] sunt coeli (Psal. CI) , hanc creationem mundi praelibata, sub operibus sex dierum explicat Scriptura, insinuans tria, creationem, dispositionem et ornatum. In primo die creationem, et quamdam dispositionem; in secundo et tertio, dispositionem; in reliquis tribus ornatum.
Terra autem erat inanis et vacua (Gen. I) , id est machina mundialis adhuc erat inutilis, et infructuosa, et vacua ornatu suo. Et tenebrae erant super faciem abyssi. Eamdem machinam quam terram dixerat, abyssum vocat pro sui confusione et obscuritate. Unde et Graecus eam chaos dixit. Quia vero dictum est, tenebrae erant, quidam dogmatizaverunt [Col. 1056C] tenebras fuisse aeternas; quae jam, scilicet cum mundus fieret, erant. Alii irridentes Deum veteris testamenti, dicunt eum prius creasse tenebras quam lucem. Sed tenebrae nihil aliud sunt quam lucis absentia. Obscuritas autem quaedam aeris a Deo creata est, et dicta tenebrae. Unde et in catalogo creaturarum dictum est: Benedicite, lux et tenebrae, Domino (Daniel. III) . โ Et Spiritus Domini, [Col. 1057A] id est Spiritus Sanctus Dominus, vel Domini voluntas, ferebatur super aquas, sicut voluntas artificis habentis prae oculis omnem materiam domus faciendae, super illam fertur, dum quid de quo facturus est disponit. Praedictam machinam aquas vocat, quasi ductilem materiam ad operandum ex ea. Ideo vero sic variantur ejus nomina, ne si unius elementi nomine tantum censeretur, illi magis putaretur accommoda. Hebraeus habet pro super ferebatur, incubabat, vel Syra lingua, fovebat, sicut avis ova. In quo etiam omne cum regimine nascentis mundi notatur initium. Hunc locum male intellexit Plato, dictum hoc putans de anima mundi. Sed dictum est de Spiritu sancto creante, de quo legitur: Emitte Spiritum tuum, et creabuntur (Psal. CIII) .
Dixitque Deus: Fiat lux. Et facta est lux (Gen. I) , id est verbum genuit in quo erat, ut fieret lux, id est tam facile, ut si quis diceret verbo [Col. 1057D] Additio 1. Sicut Verbum est Filius, ita dicere est gignere, et gigni. . Lucem vocat quamdam nubem lucidam, illuminantem superiores mundi partes, claritate tamen tenui, ut fieri solet diluculo! et hoc admodum solis circumagitata. Praesentia sui superius hemisphaerium, et inferius vicissim illuminat [Col. 1057D] Additio. 2. Sicut quam cito oculos aperio, statim acies mea solem jacit in Orientem; quod non faceret nisi multa aeris spatia quae sunt inter me et [Col. 1058A] solem, transvolaret; quam momentaneam transvolationem, si velim explicare; saepe addam prius et post. Sic prius transit acies mea aerem vicinum; post aerem qui est super Alpes, post aerem qui est super alias terras usque ad oceanum, post aerem qui est super oceanum et tandem tangit solem. . Per fiat praesentia, vel praescientia lucis in Deo intelligitur priusquam fieret: perfecta est essentia ejusdem in actu, scilicet cum prodiit adesse. Et vidit Deus lucem, quod esset bona, id est quae placuerat in praesentia, vel praescientia, ut fieret; placuit in essentia, ut maneret. [Col. 1057C] Vel tropice, vidit. id est videre fecit. Et divisit lucem, ac tenebras; hic incipit dispositio. Et tamen aliquid dicit de creatione, quasi cum luce tenebras creavit, id est umbram ex objectione corporum luci; et creatas divisit locorum distantia, et qualitate, ut scilicet nunquam simul, sed semper e regione diversa hemisphaeria vicissim sibi vindicarent. Intelligitur etiam hic angelorum facta divisio: stantes lux, cadentes tenebrae dicti sunt. Et appellavit lucem diem a dia Graeco, quod est claritas sicut lux dicitur, quia luit, id est purgat tenebras. Tenebras dixit noctem a nocendo, quia nocet oculis ne videant: sicut tenebrae, quia tenent oculos ne videant sicut tamen dies exortum est a dia Graeco, [Col. 1057D] ita nox a nyctim. Et factum est vespere, et post factum est mane. Et sic completus est dies unus naturalis. Primo enim cum coelo et terra lux est creata: qua paulatim occidente, factum est vespere primae diei usualis, et eadem migrante sub terras et ad ortum veniente, factum est mane, id est terminata est nox, et inchoavit dies secunda. Itaque praecedente luce diei, et sequente nocte terminata, exstitit dies unus. Lux ipsa divisas partes ostendebat, sed non dividebat.
Secunda die disposuit Deus superiora mundi sensibilis. Empyreum enim coelum, quam cito factum est, statim dispositum est et ornatum, id est sanctis angelis repletum. Fecit ergo ea die Deus firmamentum in medio aquarum (Gen. I) , id est quamdam exteriorem mundi superficiem ex aquis congelatis, ad instar crystalli consolidatam, et perlucidam, intra se caetera sensibilia continentem ad imaginem [Col. 1058B] testae, quae in ovo est, et in eo fixa sunt sidera. Et dicitur firmamentum, non tantum propter sui soliditatem, sed quia terminus est aquarum, quae super ipsum sunt, firmus et intransgressibilis. Dicitur etiam coelum, quia celat, id est tegit omnia invisibilia. Et cum legitur firmamentum coeli, endiadis est, id est firmamentum quod est coelum, ut cum dicitur creatura salis. Unde et pro sui concameratione graece dicitur uranon, id est palatium. Vel dicitur coelum quasi casa elios, quia sol sub ipso positus ipsum illustrat, hanc tamen circumvolutam concamerationem philosophus summitatem ignis intellexit. Cum enim ignis non habet quo ascendat, circumvolvitur, ut in clibano patet; ita et circa mundi exteriora ignis volvitur: et hoc est [Col. 1058C] sidereum, vel aethereum coelum. Est et tertium coelum infra, quod aereum dicitur, de quo: Aves coeli comederunt illud (Mach. XIII) . Quidam quartum suspicantur esse coelum super empyreum, quia Lucifer cum esset in empyreo legitur dixisse: Ascendam in coelum, etc. (Isai., XVI) . Et in eo modo dicunt esse Christum hominem super angelos, qui sunt in empyreo. Sane firmamentum dividit aquas, quae sub ipso sunt, ab aquis quae super ipsum sunt, de quibus dicitur in Psalmis: Qui legis aquis superiora ejus (Psal. CCIII) ; et sunt sicut et ipsum congelatae, ut crystallus, ne igni solvi possint, vel in modum nebulae esse vaporabiles. Cur vero ibi sint Deus novit, nisi quod quidam autumant inde rorem [Col. 1058D] descendere in aestate. Quod autem dictum est, fiat firmamentum; et post, Deus fecit firmamentum, et tertio factum est firmamentum, non superfluit, quia sicut in domo facienda; primo domus fit in scientia artificis, fit etiam materialiter cum levigantur ligna et lapides; fit etiam essentialiter cum levigata in structuram domus disponuntur, ita cum dicitur: fiat, ad praesentiam, vel praescientiam Dei refertur; fecit, ad opus in materia; factum est, ad opus in essentia. Illud primo die, istud secundo factum est; et cum hujus diei opus bonum fuerit, ut caeterorum, tamen non legitur de eo, vidit Deus quod esset bonum. Tradunt enim Hebraei, quia hac die angelos factus est diabolus Satanael [Col. 1059A] Additio 1. Dicitur Satanael, qui et Lucifer. Quod in Vita beati Clementis invenitur, et forte cum sit aliis angelorum nominibus, id est Raphael, simile. Sic dictus est ante lapsum, vel forte post lapsum, Satan quasi adversarius, El, id est Deo. , id est Lucifer, quibus Hebraeis consentire videntur qui in secunda feria [Col. 1059A] missam de Angelis cantare consueverunt, quasi in laudem stantium angelorum. Sed tradunt sancti, quia in signum factum est hoc, quia binarius infamis numerus est in theologia, quia primus ab unitate recedit. Deus autem unitas est, et sectionem, et discordiam detestatur (Prov. VI) . Possumus tamen dicere quia opus tertiae diei quasi adhuc est de opere secundae diei; quod post patebit. Unde non commendatur, nisi in tertia die, quasi post sui consummationem.
Tertia die aquas sub firmamento congregavit Deus in unum locum (Gen. I) . Quae licet plura obtineant loca, tamen, quia omnes continentur in visceribus terrae in unum locum congregatae dictae sunt. Et potuit esse, ut aquae quae totum aeris spatium occupabant vaporabiles, solidatae modicum obtineant locum, vel terra paululum subsedit, ut eas tanquam in matrice concluderet, et sic apparuit arida, quae quasi latens sub aquis, proprie humus dicta est, sed cum apparuit arida eadem dicitur terra, quia teritur pedibus animantium. Vel circumpositis tribus elementis dicitur solum, quia solida. Dicitur tellus, quia tolerat labores hominum: [Col. 1059C] Congregationes aquarum vocavit maria, Hebraeorum idiomate, qui quaslibet aquarum congregationes vocant maria. Completo ergo aquarum opere subditur: Et vidit Deus quod esset bonum; et addidit aliud opus illi, cum dixit: Germinet terra. Nec de opere germinandi tantum intelligendum est, sed de potentia, quasi potens sit germinare. Produxit enim de terra herbam virentem, et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum secundum genera sua. Patet quia non per moras temporum, ut modo, produxit plantas suas terra, sed statim in maturitate viridi, in qua, et herbae seminibus, et arbores pomis onustae sunt. Notandum quod dictum est, virentem. Quidam dicunt mundum in vere factum, quia viror illius temporis est, et fructificatio. [Col. 1059D] Alii quia legunt lignum faciens fructum, et additum, herbam habentem semen, factum dictum in Augusto sub leone. Sed in Martio factum dogmatizat Ecclesia. Nota cum primo ait, facientem semen, et addit, habens unumquodque sementem, quia sementis proprie dicitur, dum adhuc est in sementino [Col. 1059D] Additio 1. Id est in herba ipsum semen proferente, [Col. 1060A] quia sementinum dicitur, quasi semen tenens sementis, quasi semen tentum, vel detentum. : semen vero cum seminatur; seminium vero, vel sementum cum seminatum est. Distinguitur tamen aliter sementis frugum et arborum, semen animalium; seminium cujusque rei exordium. Nec nos moveat, quia in dispositione elementorum videtur aer non dispositus, quia non est nominatus, sed dispositus est, cum liber aer ab aquis notam nobis formam accepit.
Quarto die quae disposuerat, coepit ornare rebus illis quae infra universum mundum congruis motibus agerentur. Plantae enim, quia terrae haerent, ad dispositionem terrae quasi magis spectant, et sicut dispositionem sic et ornatum a superioribus inchoavit. Fecit enim eadem die luminaria, solem, et lunam et stellas. Et dicitur sol, quia solus lucet, id est nullum cum eo; luna luminum una, id est prima, ut una dierum: vel una Sabbatorum dicitur (Luc. V et XXIV) . Sol et luna dicuntur magna luminaria in duobus, et ex duobus, id est non solum pro quantitate luminis, sed et corporis, et non [Col. 1060B] tantum comparatione stellarum, sed et secundum se, quia sol dicitur octies major terra [Col. 1061C] Additio 1. Quod inde perpenditur, quia aeque magna videtur, ab omnibus ubique terrarum, quod fieri vix posset, nisi major esset terra. , et luna etiam major terra dicitur. Lunam et stellas voluit illuminare noctem, ne nox sine lumine nimis esset indecora, ut operantes in nocte, ut nautae, et viatores solatium luminis haberent. Sunt etiam quaedam aviculae, quae lucem solis ferre non possunt, et fere nocte pascuntur [Col. 1061C] Additio 2. Maxime hae aves in desertis Aethiopiae arenosis, ubi modicus impulsus venti inventa itinerantium vestigia complanat. . Nec superfluit sol, licet nubes lucida vicem ejus ageret (Matth. XVII) , quia illa tenuem et insufficientem lucem habebat, et forte non nisi superiora illuminabat, sicut nec stella modo. De illa autem nube lucida, supradicta, traditur modo, quod vel redierit in materiam, unde facta fuerat, ut stella quae apparuit magis (Matth. II) , et columba in qua visus est Spiritus sanctus [Col. 1060C] (Matth. III) : vel quod semper solem comitatur; vel quod de ea factum est corpus solare. Nec tantum ad decorem, et ad usum luminis ea voluit esse, sed etiam, ut essent in signa, et tempora, et dies, et annos, ut scilicet signa sint serenitatis et tempestatis. Vel ut ex ipsis fierent signa duodecim majora, et quaedam signa minora plura his quae dicuntur signa, vel sidera: tum quia magna diligentia signavit, vel consideravit ea antiquitas; tum quia adhuc signant et considerant ea homines ad designationem temporum. Nec dicendum est, ut genitaliaci, sive geneathlici somniant, quod posita sint in signa eventuum et operum nostrorum, aut quod status vitae nostrae signent, et moderentur, quod [Col. 1060D] docent quibusdam experimentis, quae apotelesmata vocant. Non enim credendum est hoc de coelo nisi his qui alieni sunt a Patre, qui est in coelis. Quod autem sequitur, in tempora, non est putandum quod tunc per ea inciperent esse tempora, quae coeperunt esse cum mundo, sed quia per ea quatuor sunt temporum distinctiones. Sol quoque descendens ad Capricornum, solstitium hiemale facit, ascendens ad Cancrum aestivale. Inter utrumque, pari ab utroque distantia, aequinoctia facit. Vel est ibi endiadis, scilicet in signa et tempora, id est signa temporum. In dies dicitur pluraliter, quia dies multipliciter dicitur, de die scilicet naturali, scilicet spatio viginti quatuor horarum et de die usuali. Ponitur etiam dies pro tempore non determinato, [Col. 1061A] et ignoto nobis, ut ibi: In illa die stillabunt montes dulcedinem (Amos. IX) . In annos etiam pluraliter dictum est, quia etiam annus multipliciter dicitur. Nec hoc dico, quia apud diversas nationes sunt utique diversae annorum distinctiones majorum et minorum, et planetae annos suos habent. Sed secundum etiam Ecclesiae usum dicimus hoc. Est enim annus lunaris habens trecentos quinquaginta quatuor dies; est solaris constans ex diebus trecentis sexaginta quinque, et quadrante, id est sex horis. Est et bissextilis constans ex trecentis sexaginta sex; est embolismalis, qui constat ex trecentis octoginta diebus, et excedit, habens tredecim lunationes. Dicitur etiam annus ab ana, quod est circum, quia in se revolvitur. Unde, et antiquiores, [Col. 1061B] ante usum litterarum, annum figurabant sub specie serpentis, cujus cauda in os ejus revolvebatur. Facta ergo luminaria posuit Deus, ut luceant in firmamento coeli, et illuminent terram, sed non semper, et dividant lucem ac tenebras. Quod autem luna in plenilunio facta sit ex alia perpenditur translatione, quae habet: Et luminare minus in inchoatione noctis. In principio enim noctis non oritur luna nisi panselenos, id est rotunda. Et dicitur a pan Graece, id est totum latine, et selenos, id est luna, vel mene, id est luna, quod nos plenilunium appellamus. Inde perpenditur, quod sol factus est mane in oriente, et facto vespere luna facta est in initio noctis, similiter in oriente. Volunt tamen quidam quod mane simul facti sint, sol in oriente, [Col. 1061C] luna in occidente, et sole occidente, luna sub terra rediit ad orientem in inchoatione noctis.
Quinta die Deus ornavit aerem et aquam, vola tilia dans aeri, natalitia aquis: et utraque ex aquis orta sunt (Gen. I) . Facilis enim transitus est aquae in aera tenuando, et aeris in aquam spissando. Pisces [Col. 1061D] vocavit Moyses reptilia, quia impetu quodam totos se rapiunt, ut serpentes: non feruntur pedibus, ut ferae. Nota quia ex hoc quod dictum est, creavit volatile coeli super terram, erravit Plato, qui descendens in Aegyptum libros Moysi legit, et putavit Moysen sensisse volatilia esse ornatum aeris tantum circa terram, ornatum vero aeris superioris calodaemones, et cacodaemones [Col. 1062B] Additio 1. Cum magis vere daemones dicantur boni angeli quam mali, in suggillationem tamen promissionis eorum, scilicet: Eritis sicut dii (Gen. III) , datum est eis hoc nomen. : sed non ita est. Boni enim daemones, ut dictum est, sunt in empyreo; mali vero in hunc aerem caliginosum detrusi sunt ad poenam, non ad ejus ornatum. Deus enim peccantibus angelis non pepercit (II Petr. II) . โ Creavit Deus, id est plasmavit cete grandia. Cete generis neutri est indeclinabile (declinatur tamen cetus, ceti). Et omnem animam viventem atque motabilem, [Col. 1062A] quam produxerant aquae. Motabiles autem dicuntur animae piscium et avium, respectu animae hominis. Illae enim moventur de esse ad non esse; ista non, quia perpetua est, vel quia forsan animas non habent: sed tamen spiritus vegetativos, quia cum ipsis animabus exstinguitur [Col. 1062B] Additio 2. Augustinus videtur velle quod pisces animas habeant. Dicit enim eos habere memoriam. Ait enim fontem esse in Bullensi regione plenum piscibus, qui cum hominibus super gradientibus, gregatim natando, eunt et redeunt, et stant cum stantibus, exspectantes ut aliquid eis jaciant, quia sic assueverunt. : ipsum animal vocavit animam, id est vivens. Unde, et Graeci dividunt animalia, per zoa, et psycheia zoa, id est viventia bruta, sed psycheia animata, a psyche, quod est anima rationalis. Sed etiam dicitur creatum motabile, quod creatum est sic, ut moveretur de vita ad mortem: quod non homo qui creatus est, ut non moreretur, si vellet. Illa vero creata sunt, vel ut in esum cedant aliis, vel senio deficiant. His benedixit Deus: Crescite, et multiplicamini.
Sexta die ornavit Deus terram: produxit enim terra tria genera animalium, jumenta, reptilia, bestias (Gen. I) . Sciens enim Deus hominem per peccatum [Col. 1062C] casurum in poenam laboris, ad remedium laboris dedit ei jumenta, quasi adjuvamenta, ad opus, vel ad esum. Reptilia vero et bestiae sunt ei in exercitium. Reptilium vero sunt tria genera. Trahentia ut vermes, qui se ore trahunt; serpentia, ut colubri, qui vi costarum se rapiunt, repentia pedibus, scilicet ut lacertae et batracae. Dicuntur autem bestiae quasi vastiae a vastando, id est laedendo et saeviendo. Quaeritur de quibusdam minutis animantibus, quae vel ex cadaveribus, vel humoribus, nasci solent, si tunc orta fuerint. Quorum sex sunt genera: Quaedam enim ex exhalationibus habent esse, ut bibiones, vermes qui ante clepsidram nascuntur, bibiones ex vino, papiliones ex [Col. 1062D] aqua: quaedam ex corruptione humorum, ut vermes in cisternis; quaedam ex cadaveribus, ut apes ex juvencis: scarabaei, et scabrones, muscae magnae quae sonant ex volatu, nascuncuntur ex equis; quaedam ex corruptione lignorum, ut teredines, quaedam ex herbarum corruptione, ut erucae ex oleribus; quaedam ex corruptione fluctuum, ut gurguliones ex fabis. De his dicitur quia quae sine corruptione nascuntur, ut illa quae exhalationibus, tunc facta sunt; quae vero ex corruptionibus, post peccatum ex rebus corruptis orta sunt. Quaeritur quoque de nocivis animantibus si creata sunt nociva, vel primo mitia, post facta sint homini nociva. Dicitur quod ante peccatum hominis fuerunt mitia, sed post peccatum facta sunt nociva [Col. 1063A] homini tribus de causis; propter hominis punitionem, correptionem, instructionem; punitur enim homo cum laeditur his, vel cum timet laedi, quia timor maxima poena est. Corrigitur his, cum scit ista sibi accidisse pro peccato suo; instruitur admirando opera Dei, magis admirans opera formicarum, quam onera camelorum: vel cum videt haec minima sibi posse nocere, recordatur fragilitatis suae, et humiliatur. Sed diceret quis quod quaedam animalia laedunt alia, quae nec inde puniuntur, vel corriguntur, vel instruuntur. Sed ex his et in his instruitur homo per exemplum. Etiam ad hoc creata sunt, ut aliis sint in esum. Sed si iterum dicitur quod etiam in mortuos homines saeviunt: sed et in his instruitur homo, ne aliquod genus mortis horrescat, [Col. 1063B] quia per quoscunque transeat meatus, nec capillus de capite ejus peribit (Luc. XXII) . Ad hunc modum solet quaeri de herbis et arboribus infructuosis, si etiam in illis diebus orta sint, cum Scriptura non memoret nisi herbas seminales, et arbores fructiferas, quae modo sunt. Potest dici quia quae modo infructuosa sunt, ante peccatum fecerunt fructum aliquem, post peccatum potius nascuntur homini ad laborem quam ad utilitatem. Vel homini propter, et post peccatum orta sunt, quia post dictum est homini: Spinas, et tribulos germinabit tibi (Gen. III) . Vel quaecunque terris haerent faciunt fructum, id est utilitatem manifestam, vel occultam. Quia vero piscibus, et avibus dictum est: [Col. 1063C] Crescite, et multiplicamini, etiam de his intelligendum est, licet non sit dictum. Haec est enim communis causa creationis eorum.
Deinde subditur de creatione hominis sic: Faciamus hominem, etc. (Gen. I) . Et loquitur Pater ad Filium, et Spiritum sanctum. Vel est quasi communis vox trium personarum, Faciamus, et nostram: factus est autem homo ad imaginem Dei, quantum ad animam [Col. 1064B] Additio 1. Id est, quoad essentiam et rationem, ad imaginem; quoad virtutes, ad similitudinem Dei factus est. . Sed imago Dei est anima in essentia, et ratione ejus, quia spiritus factus est et rationalis ut Deus. Similitudo in virtutibus, quia bona, justa, sapiens. Cum imagine pertransit homo (Psal. XXXVIII) , quia illam habet etiam homo peccans, similitudine vero saepe privatur. Masculum [Col. 1063D] vero et feminam creavit eos. Hoc quantum ad corpus, tamen dicitur creasse propter animam [Col. 1064B] Additio 2. Ne putaret quis quod fecisset hominem tantum spiritum, et ita sine corpore. Andros interpretatur vir, geos mulier, vel gama, unde bigamus. . Eos autem dicit pluraliter, ne androgeos, id est hermaphroditos factos putaremus. Tamen secundum corpus factus est homo quodammodo ad imaginem Dei cum
Crescite et multiplicamini (Gen. I) . Quod quia sine conjunctione eorum fieri non potuit, patet quia Deus conjugium viri et mulieris instituit, in quo confutantur quidam haeretici dicentes concubitum sine peccato fieri non posse. Si quaeritur quare ante peccatum datae sint homini escae, cum esset immortalis, [Col. 1064C] dicemus quia illa immortalitas, in qua creatus est, cibis erat sustentanda, nec erat talis, qualis illa quae futura est, quae cibis non indigebit. Illa enim erat posse non mori, haec erit non posse mori. Et vidit Deus cuncta, quae fecerat, et erant valde bona quae singula per se bona. Sed in universitate erant omnia valde bona, sicut oculus in animali est pulchrior quam separatus, vel omnia erant valde bona, id est universitas bonorum erat optima, quia licet quaedam in ea sunt, per se modo versa in contumeliam, tamen aliis sunt in utilitatem: ipse vero summum bonum. De homine vero, ut de caeteris dixerat, non dixit: Et vidit Deus quod esset bonum, quia in proximo sciebat lapsurum, vel quia nondum [Col. 1064D] homo perfectus erat donec ex eo fieret mulier. Unde et post legitur: Non est bonum hominem esse solum (Gen. II) .
Igitur perfecti sunt coeli et terra (Gen. II) . Conclusio est hic operum. Quia creati, dispositi, ornati, igitur perfecti. Et quia in senario facti, qui primus perfectus numerantibus occurrit, quia ex partibus suis aggregatis reddit eamdem summam, quod in monadibus numeris non invenies, nisi in isto. Monadis numerus appellatur ab uno, usque ad decem. Sed nec in decadibus, nisi in vicesimo octavo. Complevit Deus die septimo opus suum quod fecerat. Alia translatio habet sexto, et tunc nulla est objectio. Sed Hebraica veritas habet septimo, et [Col. 1065C] Additio 1. Partes illas numeri dicimus quarum quaelibet assignari potest quota sit in eo. Licet enim senarius ex uno, et quinque constet, et ex duo, et quatuor, quota tamen sit ejus pars, quarta, aut quinta dici non potest. [Col. 1065A] ideo quaeritur: Si complere est finale quidpiam operis facere, quomodo verum est quod sequitur: Requievit Deus die septimo, etc. Verum est quod diem septimum fecit, et ipsum etiam benedixit, et post requievit. Vel complevit, id est completum ostendit, cum nihil novum in eo fecerit, et tunc requievit ab operum generibus novis. Nihil enim post fecit cujus tunc non fecisset materiam, ut corporum; vel similitudinem, ut animarum. Non enim quasi fessus dicitur quievisse, sed quia cessavit. Sicut in Isaia dicitur quod seraphim requiem non habebant dicentia: Sanctus, sanctus, sanctus (Isa. VI) , id est non cessabant. Vel requievit ab opere, vel in operibus, id est non eget operibus suis, et est dictum quasi negative, vel requievit ab opere in semet ipso, id [Col. 1065B] est a mutabilitate operum ejus immutabilis apparuit.
Quod autem dicitur, ab omni opere, quod patrarat, innuit esse opus quod nondum fecerat, a quo nondum quiescit. Tria enim opera fecerat, creavit, disposuit, et ornavit. Quartum opus propagationis non desinit operari. Quintum faciet, et praecinget se, et transiens ministrabit (Luc. XII) , ubi praecipue erit requies. Et benedixit diei septimo, id est sanctificavit eum, id est sanctum et celebrem eum esse voluit. Semper enim ab aliquibus nationibus ante legem etiam dicitur Sabbatum fuisse observatum. Hujus observantiam in lege etiam dixit sanctificationem, ibi: Memento ut diem [Col. 1065C] Sabbati sanctifices (Exod. XX) .
Epilogus.
Istae sunt generationes coeli, et terrae (Gen. II) . Quidam hic determinant opera sex dierum; quidam ibi: Cognovit Adam uxorem suam (Gen. IV) ; alii ibi, Hic est liber generationis Adae (Gen. V) . Praetermisso autem quod dubium est, litterae instamus. Quia de creatione maris, et feminae simul dixerat, quae tamen simul facta non fuit, ut explicet quod sub brevitate concluserat, repetit de aliquibus. Generationes, [Col. 1065D] hoc nomen potest accipi active, id est operationes Dei, vel passive, id est generata. Nec est praetereundum quod ait, fecit omne virgultum antequam oriretur in terra, et herbam priusquam germinaret, cum superius dixit virgultum quam cito factum statim adultum et habens fructum, et herbam ortam et ferentem semen. Ad quod dicitur duos fuisse modos operationis divinae, ut dictum est, materialem scilicet et essentialem. Fecit ergo ea materialiter, priusquam orirentur, et germinarent essentialiter. Vel aliter, quod innuit sequens littera cum dicitur: Non enim pluerat Dominus super terram. Fecit equidem tunc illa perfecta, et essentialiter priusquam orirentur, et germinarent, [Col. 1066A] ut modo faciunt cum paulatim beneficio roris infusi, et labore hominum adhibito, ad ortum et maturitatem perveniunt. Tunc enim fons irrigabat terram, ut Nilus Aegyptum (Deut. XI; Isai. XXIII) , vicissim per partes diversas, sicut dicitur Jordanis ante subversionem irrigasse totam Pentapolim vicissim, scilicet sicut de quibusdam fontibus dicit Augustinus, quia mira vicissitudine totam quamdam irrigant regionem, ne si simul totam terram tunc fonte irrigatam dixerimus, diluvium fuisse dicamus. Vel quia legitur ibi fons, et non unus, multitudinem innuit, ut ibi: Venit locusta (Exod. X) .
Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae (Gen. II) . Hic primo vocat Deum Dominum, [Col. 1066B] quia tunc primo habuit proprie servum, scilicet laborantem (Sap. X) . Post recapitulationem, de utriusque hominis formatione diffusius agit, et prius de viro. Et quia duae sunt hominis partes, de utraque agit. Ad carnem enim spectat quod dicitur, formavit hominem de limo terrae. Ad animam cum dicitur, inspiravit, etc. quasi dicat: Corpus fecit de terra, animam de nihilo. Alia translatio habet, insufflavit, vel sufflavit, quod non incongruum est de Deo, ut quidam putaverunt, cum fauces et spiritum non habeat. Deus enim inspiravit, id est spiritum fecit. Similiter insufflavit, id est statim scilicet animam fecit. Unde in Isaia: Omnem flatum ego feci (Isai. LVII) . Quod autem dicitur, in faciem, per synecdochen, a parte totum intelligitur. Totum enim [Col. 1066C] hominem animavit. Sed faciem, tanquam partem digniorem, quia sensuum capacem, solam nominavit. Eamdem autem animam etiam spiraculum vitae vocat, quia per eam homo spirat et vivit. Et post dicit, animam viventem in se, id est in perpetuitate vitae viventem, non motabilem, ut animam pecudis. Hunc locum non sane intellexit Plato, dicens Deum animas creasse, sed angelos corpus formasse, ibi: ยซDii deorum, quorum opifex paterque ego,ยป etc. Quod autem quidam asserunt animam de essentia divina factam stare non potest, quia tunc nullo modo peccare posset. Alii distinguunt inter spiraculum vitae, et animam, dicentes spiraculum vitae spiritum, sed quem etiam homini tunc datum asserunt [Col. 1066D] ad prophetandum, quando dixit: Hoc nunc os ex ossibus meis. Alii etiam aliter distinguunt. spiraculum vocantes quemdam spiritum corporeum in corpore animalis, qui et quinque sensus operatur in eo, qui etiam paulatim exstinguitur in eo, et dum moritur animal in aliqua parte corporis, adhuc sentitur spiritus ille, cum in alia exstinctus sit. Factus est autem homo in virili aetate, mortalis et immortalis, id est potens mori, et potens non mori, et anima corpori prius formato infusa. Sed quaeritur utrum in ipso corpore dum infunderetur, creata, vel extra creata sit, et sit ei datum naturaliter velle incorporari. Quidquid circa illam actum sit, de post creatis dicitur, quod in ipsis corporibus dum infunduntur, creantur.
Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio. Quasi quaereret aliquis: Remansit homo in loco ubi factus est, in agro scilicet Damasceno? non. Ubi ergo translatus est? in paradisum quem Deus die tertia plantaverat, id est plantis aptaverat, herbis scilicet et arboribus insitum, a principio creationis, scilicet cum apparuit arida, et germinare terram fecit: vel a principio, id est a prima orbis parte. Unde alia translatio habet, paradisum in Eden ad orientem. Eden Hebraice, Latine deliciae interpretatur. Ergo idem est paradisum voluptatis quod paradisum in Eden, id est in deliciis. Sed a principio, idem est quod ad orientem. Est autem locus amoenissimus longo terrae, et maris [Col. 1067B] tractu a nostra habitabili zona secretus, adeo elevatus ut usque ad lunarem globum attingat. Unde, et aquae diluvii illuc non pervenerunt. Est etiam paradisus coelum empyreum, et dicitur spiritualis, quia regio est spirituum. Dicitur etiam spiritualiter paradisus vita beata, vel Ecclesia. Produxitque Deus in paradiso de humo diversa ligna quibus delectaretur homo videndo, et sustentaretur edendo. Produxit quidem, id est procul in altum duxit; vel produxit, id est pro homine duxit. In medio quorum tanquam digniora posuit lignum vitae, et lignum scientiae boni et mali. Dictum est autem lignum vitae ab effectu, quem habuit naturaliter, ut comestum saepius perpetua soliditate hominem [Col. 1067C] firmaret, ita ut nulla infirmitate, vel senio, vel anxietate, in deterius, vel in occasum laberetur. Lignum vero scientiae boni et mali dictum est ex eo quod secutum est ejus comestionem. Prius enim nesciebat homo quid esset malum, quia nondum expertus. Bonum enim dicimus sanitatem et firmitatem; malum vero aegritudinem et imbecillitatem, quae nondum senserat homo. Cognoverat quidem ea per scientiam, quia ex uno contrariorum cognoscitur reliquum, sed non per experientiam, ut medicus dum sanus est novit morbos, sed cum aegrotat magis cognoscit, quia novit, et sentit, sicut de puero delicate nutrito dicitur, quia nescit quid sit malum, imo nondum novit quantum sit bonum, vel malum: vel malum dicitur inobedientia, [Col. 1067D] bonum obedientia, quia post comestionem novit quantum bonum erat obedientiae, et quantum malum inobedientiae. Plato non putans hoc posse convenire arboribus, quod sit lignum vitae, et lignum scientiae boni et mali, ideo utrumque hoc de homine dictum existimavit, quia vivit et est sciens bonum et malum, et dixit ipsum vocatum lignum, id est corporeum, ad differentiam spirituum, id est angelorum, qui et vivunt, et sciunt bonum et malum. In medio vero positum tradidit, quia homo est quasi medius inter Creatorem super se positum, et sensibilia sub se posita. Discretam vero illius hominis fuisse creationem a creationibus hominum reliquorum dixit per illa duo addita, vitae, et scientiae boni et mali. Sicut enim in Samia figura, id est [Col. 1068A] Pythagorica, quae de Samo insula fuit, haec enim figura a Pythagora inventa est, prius est truncus integer, et post in summo bivium, sic homo modo in primis aetatibus quasi tantum vivit, non utens viribus ad intelligentiam datis. Sed cum venerit ad annos discretionis, tunc discernit inter bonum et malum, et tunc sunt primum opera ejus bona, vel mala. Sed non ita factum est in Adam, imo cum vita data est ei scientia boni et mali, quasi diceret: Factus est homo corporeus, subditus Deo, praepositus animantibus, et simul vixit, et scivit bonum et malum.
Et fons, vel fluvius egrediebatur ad irrigandum [Col. 1068B] paradisum, id est ligna paradisi (Gen. II) . Fons potest intelligi, vel abyssus, id est matrix omnium aquarum, vel fontes per syllepsim, singulare pro plurali. Irrigare autem positum est pro ministrare humorem. Dicitur enim terra circumjacens humectari a fluminibus per tracones, id est per vias subterraneas, vel per meatus quatuordecim stadiis, aut sexdecim. Qui fons dividitur in quatuor flumina. Unus dictus est Phison, qui a Gangaro rege Indiae dictus est Ganges, et interpretatur Phison secundum Isidorum caterva, quia decem flumina recipit, vel immutatio oris, quia mutatur a facie, quam habet in paradiso. Mutatur etiam secundum diversa loca tribus modis. In colore, quia alibi clarus, alibi [Col. 1068C] obscurus, alibi turbidus; in quantitate, quia alibi parvulus, alibi diffusus; in sensu, quia alibi frigidus, alibi calidus: hic circumit terram Hevilath, id est Indiam, et trahit aureas arenas. Alius dictus est Gehon, vel Gihon, vel Igion, qui et Nilus, et sonat hiatus terrae, vel terreus, quia turbidus est: hic circumit Aethiopiam. Alii duo primis nominibus vocantur Tigris, et Euphrates. Tigris animal est velocissimum, et ideo fluvius ille a sui velocitate Tigridi equivocatus est. Hic vadit contra Assyrios. Dicit Josephus quod Tigris dicitur Diglat, quod sonat acutum, vel angustum. Euphrates frugifer, vel fructuosus de quo per quas transiret regiones, quasi notum, tacuit Moyses, quia est in Chaldaea, unde venerat Abraham. Haec quatuor, ut diximus [Col. 1068D] flumina ab eodem fonte manant, et separantur, et iterum quaedam eorum inter se commiscentur, et iterum separantur, saepe etiam absorbentur a terra, et locis iterum in pluribus emergunt. Inde est quod de ortu eorum varia leguntur. Dicitur etiam Ganges nasci in locis Caucasi montis, Nilus non procul ab Atlante, Tigris et Euphrates ex Armenia.
Tulit ergo Deus hominem de loco formationis suae in paradisum, scilicet terrestrem, ut operaretur ibi (Gen. II) . Non tamen laborando ex necessitate, sed delectando, et recreando, et sic Deus custodiret illum, scilicet hominem. Vel utrumque refertur ad hominem, ut scilicet homo custodiret paradisum et [Col. 1069A] operaretur, ut dictum est. Quidam codices non habent, illum, sed illud, et tunc est sensus, et custodiret, id est consideraret opus suum homo, ut quod faceret in terra, per agriculturam, observaret in se per disciplinam, ut sicut terra sibi, hic ipse obtemperaret suo Creatori. Praecepitque ei dicens, etc. Ut homo sciret se esse sub Domino, praeceptum accepit a Domino. Omnis autem jussio est in duobus, in praeceptione et prohibitione, et ideo utroque usus est Dominus. Praecepit, ex omni ligno paradisi comede. Prohibuit: de ligno scientiae boni et mali ne comedas. Et datum est viro mandatum, ut per virum etiam transiret ad mulierem: vel forte est praeoccupatio, quia, facta muliere, utrique simul datum est. Subdit autem poenam, si contemneret. [Col. 1069B] Quacunque die comederis, morte morieris, scilicet animae, et necessitatem mortis habebis. Unde alia translatio habet planius [Col. 1069B] Additio 1. De diversis translationibus semel dicimus: Ante incarnationem Domini, anno trecentesimo quadragesimo primo, temporibus Ptolemaei Philadelphi LXX interpretes floruerunt. Post ascensionem Domini, anno centesimo vicesimo quarto, Aquila Judaeus factus Christianus, primus interpres ex Hebraeo in Graecum, floruit Adriano regnante; [Col. 1069C] deinde post annos quinquaginta quatuor, Commodo regnante Theodosion; deinde post annos triginta, sub Severo Symmachus; deinde post annos octo, quinta editio Jerosolymis est inventa, quae quia auctor ejus ignoratur, Vulgata dicitur. Origenis quoque editio dicitur Vulgaris, quia ea quasi vulgo utimur. Deinde post annos viginta octo, sub Alexandro, Origenes correxit LXX, cum asterisco, et obelo: postea sine his transtulit. Hi omnes de Hebraeo in Graecum transtulerunt: quidam de Graeco in Latinum. Plures in primitiva Ecclesia, scioli utriusque linguae, de Graeco in Latinum transferebant sermonem. Hieronymus ultimo de Hebraeo in Latinum, cujus editio nunc ubique servatur a nobis. [Col. 1069D] Periarchon, principatus: Periarchon est liber in quo Origenes dicit Christum adhuc in aere pro daemonibus pati, sicut in terra pro hominibus passus est, hac auctoritate: Nihil odisti eorum, quae fecisti (Sap. XI) . : Mortalis eris. Septuaginta pluraliter ponunt. Quacunque die comederitis, morte moriemini. Ideo creditur a quibusdam utrique dictum, et hic praeoccupatum. Facta est autem haec jussio per aliquam creaturam subjectam, sicut et nobis per prophetas et angelos.
Dixit quoque Deus: Non est bonum hominem solum esse; faciamus ei adjutorium, ad procreandos liberos, quod sit simile illi. Similia enim de similibus naturaliter nascuntur. Sed ne videretur Adae superflua mulieris formatio, putanti sibi in animantibus esse simile, ideo adduxit Deus ad Adam omnia terrae animantia et aeris. In quibus intelligenda sunt, et aquae animantia. A parte totum accipe. [Col. 1070A] Vel universa sunt terrae, quia etiam quae de aquis condita sunt aliquid habent terrae in se: vel potius pisces post ab hominibus sunt cogniti, et inde nominati. Quod patet, quia aequivocantur animalibus terrae, quia similes his deprehensi sunt. Fecit autem ut omnia simul eo nutu venirent, quo omnia creavit: vel forte factum est per angelos. Adduxit autem pro duobus, ut imponeret homo eis nomina, in quo scirent eum sibi praeesse, et sciret Adam nullum ex eis simile sibi. Et imposuit eis nomina Adam lingua Hebraea, quae sola fuit ab initio. Quod inde perpenditur, quia nomina quae leguntur usque ad divisionem linguarum Hebraea sunt. Et non invento simili sibi, immisit Deus soporem in Adam, non somnum, sed exstasim in qua creditur [Col. 1070B] supernae interfuisse curiae. Unde et evigilans prophetavit de conjunctione Christi et Ecclesiae, et de diluvio futuro, et de judicio per ignem ibidem cognovit, et liberis suis postea indicavit.
Cumque obdormisset, tulit Dominus unam de costis ejus, carnem scilicet et os, et aedificavit ministerio angelorum illam in mulierem, de carne carnem, de osse ossa faciens, et statuit eam ante Adam. Qui ait: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea; hoc adverbium, nunc, Judaeos traxit in errorem, ut dicant aliam prius factam, de qua dictum est, masculum et feminam creavit eos (Gen. I) ; et nunc secundam, quasi dicat Adam: [Col. 1070C] Prior mulier facta est de limo terrae mecum, sed haec nunc de carne mea. Et Josephus dicit mulierem extra formatam, et in paradisum cum viro translatam, sic dicens: ยซIn hunc hortum introduxit Deus Adam, et uxorem ejus, praecipiens eos plantationis habere sollicitudinem.ยป Et ex duabus uxoribus Adae innumerabiles, sive interminabiles fingunt genealogias, sed ex ipso textu convinci videntur, in quo semper singulariter sermo est de ejus uxore. Nota quod, de formatione mulieris agendo, de corpore tantum dictum est. Unde quidam ideo tacitum esse voluerunt de anima, ut daretur intelligi, sic traductam in animam mulieris de anima viri, sicut carnem de carne. Augustinus [Col. 1070D] etiam haesitare videtur quid sentiendum sit de anima, an ex traduce sit an ex nihilo. Sed id ipsum quod tacitum est de anima potius contra eos est. Si enim anima mulieris fuit ex traduce, aliter facta est quam anima viri, quae de nihilo. Et si aliter fiebat taceri non debuit, ne sic facta putaretur, ut jam audieramus de anima viri, itaque tacendo innuit, non aliter putandum factam esse, quam didiceramus prius.
Et imposuit Adam uxori suae nomen tanquam dominus ejus, et ait: Haec vocabitur virago (Gen. II) , id est a viro acta, et est sumptum nomen a viri nomine, ut materia de materia sumpta fuerat. Etiam denominatio in Hebraeo est. Is enim vir [Col. 1071A] dicitur, unde denominatur ista, ut a vir virago: hoc nomen proprium illius mulieris fuit, nunc omnium est commune. Et ejus syncopatum est virgo. Virgines dicuntur quandiu sunt in integritate nativitatis suae. Postea vero fractae dicuntur mulieres. Similiter sicut hoc nomen Adam fuit proprium illi homini, nunc vero est commune, et Adam sonat rubeus, vel rubra terra, quia, secundum Josephum, de rubea terra conspersa factus est [Col. 1071B] Additio 1. Terra proprie adhuc virgo erat, quia nondum corrupta hominum opere, nec sanguine infecta. . Talis est enim virgo tellus, et vera, vel rubea; id est animata, quia sedes animae est in sanguine, vel rubea secundum quod futura erat, id est sanguinea, id est peccatrix (Gen. III) . Sanguinis nomine saepe designatur peccatum, ut ibi: Vestimentum concretum sanguine (Isai. IX) , et: Sanguis sanguinem tetigit [Col. 1071B] (Ose. IV) . Imposuit ei et aliud nomen Eva, scilicet post peccatum, quod sonat vita, eo quod futura esset mater omnium viventium. Tamen quia hic non legitur imposuisse, sed infra post maledictionem, forte quasi plangens hominis miseriam, dixit eam Evam, quasi alludens ejulatui parvulorum. Masculus enim recenter natus ejulando dicit, a, mulier vero e, quasi diceret: Omnes dicent e, vel a quotquot nascuntur ab Eva.
Imposito nomine statim prophetavit dicens: Quamobrem, scilicet quia de latere viri sumpta est, [Col. 1071C] relinquet saepe homo patrem et matrem, propter uxorem suam, et adhaerebit uxori suae (Gen. II) , tanquam portiunculae suae. Vel ob hanc rem demonstrando uxorem, dicit, id est propter hanc mulierem relinquet homo, etc. Hoc fit quotidie a viris, quia relinquunt cohabitare corporaliter, vel spiritualiter, quia major est zelus in uxorem, quam amor filiorum in parentes, non dico parentum in filios, humor enim ascendit de trunco ad ramos, sed non redit [Col. 1071D] Additio 1. Maxime intelligendum est hoc, semper relinquet, id est non jungetur eis in matrimonio. Hic duo personae, in lege undecim, in Evangelio plures personae amoventur a conjugio, hoc est propter hoc, scilicet conjugium, relinquet homo patrem et matrem. : Et ideo non dixit, quia propter hoc relinquent parentes filios. Et erunt duo in carne una, id est unientur ambo in uno carnali opere. Vel erunt duo in carne una, pueri gignendi. Non enim ex sanguine uno, sed ex sanguinibus concreatur parvuli caro, vel licet sint duo personaliter, [Col. 1071D] erunt tamen in conjugio una caro, in aliis duo, quia neuter habet potestatem suae carnis.
Erat autem uterque nudus, nec erubescebant (Gen. II) . Nihil putabant velandum, quia nihil senserant refrenandum, sicut non erubescimus, si quis viderit manus, et caput, et pedes nostros. Inordinatus enim motus membrorum ipsa facit pudenda. [Col. 1072A] Sic et pueri si videantur pudenda eorum non erubescunt, quia beneficio aetatis motum erubescibilem nondum senserunt: qui pudendus est et inordinatus, quia non sine peccato fit, nisi raro spe prolis excusatus; cum tamen excusari potest a peccato, rubore carere non potest. Unde sanctus Zacharias cum sanctam Elisabeth cognosceret ad gignendum sanctum praecursorem Domini, tamen videri noluit (Luc. I) . Et quibusdam hic visum est Deum praecepisse utrique de abstinentia pomi, licet praeoccupatum sit.
Serpens erat callidior cunctis animantibus terrae (Gen. III) , et naturaliter, et incidenter. Incidenter, quia plenus erat daemone. Lucifer enim dejectus a [Col. 1072B] paradiso spirituum, invidit homini quod esset in paradiso corporum, sciens si faceret eum transgredi, quod et ille ejiceretur. Timens vero deprehendi a viro, mulierem minus providam et certam, in vitium flecti aggressus est. Et hoc per serpentem, quia tunc serpens erectus est ut homo, quia in maledictione prostratus est, et adhuc, ut tradunt, phareas erectus incedit. Elegit etiam quoddam genus serpentis, ut ait Beda, virgineum vultum habens, quia similia similibus applaudunt, et movit ad loquendum linguam ejus, tamen nescientis, sicut, et per fanaticos, et energumenos loquitur, nescientes, et ait: Cur praecepit vobis Deus ut non comederetis de omni ligno paradisi, id est, ut comederetis de ligno, sed non de omni. Quaerit ut ex [Col. 1072C] responsione occasionem inveniat dicendi ad quod venerat. Et sic factum est. Cum enim quasi dubitando dixit mulier: Ne forte moriamur, quia dubitans ad quamlibet partem de facili flectitur, unde securus de imperatione ait: Nequaquam moriemini: imo Deus nolens vos similari ei in scientia, et sciens quod cum comederetis ex ligno hoc eritis sicut dii, scientes bonum et malum, quasi invidus prohibuit. Et elata mulier volens similari Deo, acquievit.
Vidit quoque mulier prius, quod lignum esset pulchrum visu (Gen. III) , id est mundum, et ex odore, vel tactu notans, quod ad vescendum suave, comedit, deditque viro suo, forte praemonens verbis persuasibilibus, [Col. 1072D] quae transit legislator brevitatis causa. Qui, et ei facile acquievit, quia, cum crederet prius mulierem statim morituram, juxta verbum Domini, et vidisset non fuisse mortuam, dictum hoc a Domino aestimavit quasi tantum ad terrorem, et comedit. Et aperti sunt oculi eorum, id est visu tale quid perceperunt, quod non ante, disconvenientiam scilicet nuditatis. Vel non de oculis corporis intelligendum est cum dictum sit: Vidit mulier lignum, etc. Non enim accesserunt ad lignum, quasi palpones. Sed oculis eorum, dicimus concupiscentiam et cognitionem ejus. Erant enim in eis naturales motus concupiscentiae, sed repressi, et clausi, ut in pueris usque ad pubertatem, [Col. 1073A] et tunc tanquam rivuli aperti sunt, et ceperunt moveri, et diffundi, quos cum prius in se esse non sensissent, tunc experti sunt, et cognoverunt eos. Et sicut inobedientes fuerunt suo superiori, sic et membra coeperunt moveri contra suum superius, id est rationem. Et primum motum concupiscentiae contrarium rationi senserunt in genitalibus, et sua contra se moveri videntes, erubuerunt. Unde, et illa pudenda dicta sunt. Caetera quidem membra ad nutum hominis stant, aut moventur, pudenda non. Quia vero haec est porta propaginis, et inobedientia membrorum, quasi signum inobedientiae parentum scriptum est in porta. Et cognoverunt se nudos, id est disconvenire pudenda, id est erubuerunt videri pudenda. [Col. 1073B] Tamen Josephus tradit scientiam cognoscendi se nudos, et intelligendi confusionem suam, habuisse ex esu ligni, quasi hunc effectum naturaliter habentis, dicens: ยซIsta namque plantatio causa acuminis erat, et intellectus.ยป
Tunc fecerunt sibi perizomata (Gen. III) , id est succinctoria, quasi bracas breves, ut campestria [Col. 1074D] Additio 1. Id est femoralia de campania, ubi homines cursores sunt, ut expeditius currant. . Nec sine causa de foliis ficuum, quia de succo eorum si teratur, caro hominis inuncta statim ibi sentit voluptatis pruriginem, ut quasi per hoc ostensum sit quia pruriginem voluptatis jam in carne senserant: quae prurigo designat pruriginem voluptatis [Col. 1073C] quam ipsi habuerunt. Hinc quidam dicunt ficum fuisse arborem prohibitam. Et audierunt vocem Domini deambulantis, ut ex ipso suo motu jam videretur eos arguere, quia non steterant in praecepto. Loquebatur autem per subjectam creaturam cis. Et absconderunt se a facie Dei in medio lignorum. Vocavitque Dominus virum, scilicet, cui dederat praeceptum, et increpando, non ignorando, ait: Adam, ubi es? quasi dicat: Vide in qua miseria es. Qui ait: Abscondi me, quia nudus eram. Stulta responsio, quasi displiceret nudus, qui talis fuerat factus. Et ait Dominus. Quis hoc indicavit tibi, nisi quod de ligno comedisti? Ille vero non humiliter confitens, sed peccatum in uxorem retorquens, imo in ipsum mulieris datorem, ait: [Col. 1073D] Mulier quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de ligno, et comedi. Et ad mulierem ait: Quare hoc fecisti? Nec ipsa se accusavit, sed obliquavit peccatum in serpentem, tacite vero in Auctorem serpentis. Serpens vero non interrogatur, quia per se hoc non fecerat, sed diabolus per eum. Et maledicens eis, incepit a serpente, ordinem servans, et congruum maledictionum numerum. Serpens enim; et prius et plus peccavit, quia in tribus; mulier post, et minus eo, sed plus viro, quia in duobus; homo postremo, et minus, quia in uno. Serpens invidit, mentitus est, decepit. His tribus redditae sunt tres maledictiones. Quia invidit hominis excellentiae, [Col. 1074A] dictum est ei: Super pectus tuum gradieris. Quia mentitus est, punitus est in ore: unde: Terram comedes omnibus diebus vitae tuae, imo abstulit ei vocem, et posuit ei venenum in ore. Quia decepit, accepit hoc: Inimicitias ponam inter te et mulierem. Hinc innuitur quod Eva poenituit: Ipsa conteret caput tuum, quod naturaliter servat serpens, quasi sedem vitae. Et tu insidiaberis calcaneo illius maxime. Et sicut naturale odium est inter equos et griphes, lupos et canes, sic inter hominem et serpentem. Sicut enim venenum serpentis hominem, sic sputum hominis jejuni perimit serpentem. Et quia adhuc nudi erant, serpens modo hominem timet nudum, et fugit, et in vestitum insilit. In duobus peccavit mulier, superbivit, et vetitum comedit. [Col. 1074B] Quia superbivit, humiliavit eam dicens: Sub potestate viri eris violenta, ut etiam vulneribus te affligat in defloratione. Nunc quidem subdita est viro conditione, et timore, cui prius subjecta fuerat, sed amore. Et quia in fructu peccavit, in fructu suo punita est. Unde dictum est ei: In dolore paries. Quod dictum est ei in dolore, maledictio est, sed paries, benedictio est. Maledicta enim est sterilis (Exod. XXIII) . Et ita in puniendo non est oblitus, misereri Deus, quod etiam in aliis maledictionibus hominum notandum est. Adam, quia in solo esu peccavit, in laborem quaerendi sibi edulii punitus est sic: Maledicta terra in opere tuo, scilicet pro opere tuo, id est pro peccato, pro quo factum [Col. 1074C] est, ut terra, quae bonos prius, et uberes fructus sponte faciebat, deinceps raros, nec sine hominis labore; quandoque etiam pro fructibus spinas, et tribulos germinabit. Et addidit: Et comedes herbas terrae, quasi etiam in hoc par eris jumento. Terrae autem maledixit, quia de fructu terrae transgressio facta est, et non aquis. Inde est quod comedit Dominus piscem, sed non legitur comedisse carnem viventium de terra maledicta, nisi forte de agno paschali, pro praecepto legis. Addit ergo de labore: In sudore vultus tui vesceris pane tuo, donec in terram revertaris, id est donec moriaris, quia terra es, et in terram ibis. Pulchre dictum est, ibis, quia qui in eodem statu stetisses, donec transires in melius, si velles, modo de miseria in miseriam [Col. 1074D] ibis, more fluentis aquae. Et tunc Adam, plangens miseriam posteritatis suae, vocavit uxorem suam Evam, ut dictum est.
Fecitque Deus Adae, et uxori ejus tunicas pelliceas, id est de pellibus mortuorum animalium, ut signum suae mortalitatis secum ferret [Col. 1073] Fecit secundum quosdam, id est jussit, ut sibi faceret. ; et ait: Ecce Adam factus est, quasi unus ex nobis (Gen. III) : ironia est, quasi voluit esse ut Deus, sed in [Col. 1075A] evidenti est modo, quod non est. Nec est vox Dei insultantis, sed vox a superbia corrigentis, et est vox Trinitatis. Vel est vox Dei ad angelos, et est vox plangentis; quod patet, quia factus est a me, ut esset quasi unus ex nobis, si stetisset. Nunc ergo ne forte mittat manum suam, et sumat de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum [Col. 1075D] Additio 1. Quod dictum est vivat in aeternum, ad opinionem hominis trahendum est, quasi dicat, et comedat hac opinione, ut vivat in aeternum, vel aeternum accipitur pro multo tempore. Quidam tradunt eos fuisse in paradiso septem horas. . Aposiopesis est, quasi videte, vel cavete, vel ejicite eum. Dura videtur Dei sententia, quae praedictis poenis poenam ejectionis addidit [Col. 1075D] Additio 2. Ejectionem primorum parentum repraesentat Ecclesia in Capite jejunii, cum ejicit ex se poenitentes. Cilicium dat in signum tunicarum [Col. 1076A] pellicearum, cinerem sub his verbis. Cinis es, etc. Et in memoriam maledictionis, ejecti ardentes candelas ferunt, quia pro opere, quo porrexerunt manus ad pomum vetitum, apposita est ignea rhomphaea paradiso. Transeunt quoque ad aliam ecclesiam, et clauduntur coram eis fores in signum aditus paradisi quondam occlusi. Non ad mensam, sed super terram comedunt, quia, maledicta terra in opere tuo. Nemo dicit eis ave, quia nondum mutatum erat nomen Evae quod in salutatione beatae virginis Mariae factum est. . Sed contra. Hanc enim poenam, quam dederat, misericorditer temperavit, ut verum de eo appareat: Cum iratus fueris misericordiae recordaberis (Habac. III) , quia enim victuri erant in miseria, quanto esset vita diuturnior, tanto miserabilior. Si ergo gustassent de ligno vitae diutius [Col. 1075B] viventes, diutius miseri essent. Nec est mirum, si etiam post peccatum per esum ligni illius diutius vixissent, cum adhuc sint quaedam insulae viventium, in quibus nullus moritur, sic etiam lanugo fit in foliis arborum, apud Seres, cujus esu vita protelatur. Etiam Alexander scripsit Aristoteli de sacerdotibus arborum solis et lunae, quod esu pomorum longissimam agant vitam. Et, sicut dixerat, emisit eum Dominus de paradiso voluptatis, ut operaretur terram de qua assumptus est, in agrum scilicet Damascenum, de quo sumptus fuerat, in quo Cain Abel suum fratrem interfecit (Gen. IV) , juxta quem Adam, et Eva sepulti sunt in spelunca duplici. Et collocavit ante paradisum voluptatis cherubim [Col. 1075C] et flammeum gladium atque versatilem; ut angelus arceret diabolum, ignis hominem. Vel ministerio angelorum posuit ignem ibi, qui intercluderet paradisi ingressum, qui nomine gladii, non cujuslibet, sed versatilis, dicitur, id est utrobique secantis, quia poena fuit homini in utraque parte sui puniri, in anima scilicet et in corpore. Vel dictus est versatilis, id est aptus ad versandum, id est tollendum, cum Deus vellet. Ablatus enim fuit ad tempus, intrantibus Elia, et Enoch, penitus vero non, donec in morte Christi fuit exstinctus. Si quaeritur quid consumebat ignis ille, potest dici, quia quaedam species est ignis, sicut in Vita beati Nicolai legitur, cui si manum adhibes, ardorem sentis, sed non pateris adustionem; nec eget materia quam [Col. 1075D] consumat; et taliter urit spiritum. Iterum, si quaeritur quare permisit Deus hominem tentari, cum eum sciret lapsurum, et de multis in hunc modum, dicimus, quantum ad praesens attinet opus, quia sic voluit. Si quaeritur, cur voluit, insipida est quaestio quaerere causam divinae voluntatis, cum ipsa sit summa causa omnium causarum.
Adam cognovit uxorem suam (Gen. IV) , sed non in paradiso, sed jam reus et ejectus. Breviter legislator generationes Adae transit festinans ad tempora [Col. 1076B] Abrahae patris Hebraeorum, et plures subticet Adae filios et filias. Sed Methodius martyr oravit, dum esset in carcere, et revelatum est ei a Spiritu de principio, et fine mundi: quod et oravit, et scriptum, licet simpliciter, reliquit, dicens quod virgines egressi sunt de paradiso. Et anno creationis vitae Adam decimo quinto natus est ei Cain, et soror ejus Chalmana. Et si enim factus est Adam quasi in aetate triginta annorum, tamen fuit unius diei, et anni; et post, duorum annorum, et trium, et sic de caeteris. Et potuit ante Cain multos genuisse, qui tacentur hic. Post alios quindecim annos natus est ei Abel, et soror ejus Delbora. Anno vitae Adam centesimo tricesimo Cain occidit Abel, et luxerunt [Col. 1076C] eum Adam, et Eva centum annis. Tunc natus est ei Seth trigesimo anno primae chiliadis, id est primae aetatis. Unum saeculum scilicet spatium mille annorum chiliadem dicimus. Inchoat enim Methodius saecula post ducentos annos Adae, et vocat saeculum unam chiliadem. Et consonant in hoc Septuaginta, quae dicunt Adam ducentorum triginta annorum esse cum genuit Seth, sed tamen in Hebraeo est centum et triginta. Et omittunt Hebraei centum annos luctus [Col. 1076D] Additio 1. Locus in quo luxerunt dicitur vallis lacrymarum juxta Hebrom. Chilios bis mille interpretatur, et ubi nos sex aetates dicimus Graeci dicunt sex chiliades, non quod omnis aetas mille habuerit annos. Quaedam enim plures, quaedam pauciores habuit. . Sed tamen redeamus ad brevitatem Genesis. Concepit Eva, et peperit Cain, qui interpretatur possessio; rursumque peperit Abel, quod sonat luctus, vel moeror, vel vapor, quasi cito transiturus, tanquam nomine prophetatum fuerit, quod de ipso futurum erat; tamen secundum Josephum [Col. 1076D] interpretatur nihil hic, quia non reliquit semen super terram. Abel fuit pastor, et Cain agricola. Cum enim esset malignissimus, ut etiam avaritiae consuleret suae primus terram incoluit.
Post multos dies obtulerunt Domino munera (Gen. IV) : Cain de frugibus, Abel, secundum Josephum, lac et primogenita agnorum. Moyses ait, de adipibus eorum, id est de pinguioribus gregis etiam obtulit. [Col. 1077A] Creditur Adam in spiritu docuisse filios, ut offerrent decimas Deo et primitias. Et respexit Deus ad Abel, et ad munera ejus, ad Cain vero, et ad munera ejus non respexit, quia placuit Deo Abel, et pro ipso placuit oblatio ejus (Hebr. II) , quod quomodo cognitum fuerit, alia translatio aperit: Inflammavit Deus super Abel, et super munera ejus. Ignis enim de coelo oblationem ejus incendit, ut legitur Eliae factum in Carmelo (III Reg. XVIII) , et in Levitico sub Moyse (Levit. X; II Paral. VII) . Munera vero Cain, ex avaritia hominis nata, Deo non placuerunt. Iratusque est Cain, et concidit vultus ejus, prae verecundia, minorem sibi praelatum videns. Increpans ergo Dominus Cain, ait: Quare iratus es? Nonne si bene egeris, recipies praemium, [Col. 1077B] scilicet in me, vel pro recipies Theodotion posuit, acceptabile erit munus tuum. Sin autem male, statim peccatum in foribus aderit, id est praesto est, et in voluntate per quam ingressus est ad opus. Sed tamen quia liberi es arbitrii, sub te, id est in potestate tua, erit appetitus ejus peccati, et dominaberis illius, si volueris. Alia translatio habet: Quare concidit vultus tuus? Nonne si recte offeras, et recte non dividas peccasti? Quiesce. Ad te conversio ejus, et tu dominaberis illius, id est in te est, ut a peccato convertaris. Recte obtulerat, quia Deo, quia creaturam Creatori, sed non recte diviserat, quia se ipsum, qui melior erat, oblationem obtulerat diabolo. Vel non recte divisit, quia meliora sibi [Col. 1077C] retinuit, spicas vero attritas, et corrosas secus viam, Domino obtulit.
Invidens itaque Cain fratri suo dixit ad eum: Egrediamur foras in agrum, vel transeamus (Gen. IV) . Dicit Hieronymus, qui hoc furtive in Samaritanorum [Col. 1078C] Additio 1. Qui receperant Pentateucum ut liberarentur a feris, sed corruperant multis, addendo secundum numerum. libris, et nostrorum reperitur. Non enim legitur quid dixerit ad eum, sed intelligendum est, quod dixerit ei verba Domini, increpantis scilicet. Et tunc consurrexit adversus Abel, et interfecit eum, et dixit Dominus ad eum. Ubi est Abel frater tuus? Non ignorando, sed increpando improperans fratricidium. Qui cum vellet occultare factum, dixit Deus: Vox sanguinis fratris tui Abel clamat ad me de terra, id est notorium est quod fecisti, quia effusio [Col. 1077D] sanguinis hoc indicat, nec eget accusatore quod in evidenti est. Inde est quod in Ecclesia quorumdam mos est, etiam si nemo accuset, pro sanguinis effusione suspecti in loco sacro trahuntur in causam, quia sanguis clamat, quod si negaverint, judicio Dei examinentur, et juramento. Nunc ergo maledictus eris super terram vagus, et profugus. Merito iste maledicitur, et non Adam, quia sciens iste poenam primae praevaricationis, inde fratricidium addidit. Timens ergo Cain, ne vel bestiae devorarent eum, si egrederetur ab hominibus, vel si maneret cum eis occiderent eum pro peccato suo, damnans se, et desperans, ait: Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear [Col. 1078C] Additio 2. Major est iniquitas mea, quam sit id quo veniam merear, quasi dicat major iniquitas mea omni merito. . Omnis qui invenerit me occidet me. Ex timore hoc dixit, vel optando [Col. 1078A] dixit, quasi diceret: Utinam occidant me: Dixitque ei Deus. Nequaquam ita fiet. Non cito scilicet morieris, sed omnis qui occiderit Cain (supplendum est, liberabit eum a timore, a dolore, et miseria ). Et tunc additur impersonaliter, septuplum punietur, id est punitio fiet de eo dum vivet in poena, usque ad septimum Lamech: quod consonat translationi Septuaginta: Omnis qui occiderit Cain septem vindictas exsolvet. Tradunt quidam poenam ejus durasse, usque ad septimam ejus generationem, quia septem peccata commisit. Non recte divisit, fratri invidit, dolose egit, vocans in agrum occidit, procaciter negavit, desperavit, poenitentiam damnatus non egit. Vel Omnis qui occiderit Cain septuplum punietur, id est plusquam ipse Cain pro prohibitione [Col. 1078B] homicidii, quae nondum fuerat facta Cain. Et posuit Deus signum in Cain, tremorem capitis. Quia fratrem suum, qui erat caput Ecclesiae occiderat, ut sic sciretur a Domino punitus excommunicatus, et indignus misericordia, nec interficeretur. Tunc egressus a facie Domini [Col. 1078C] Additio 3. Ejectionem Cain repraesentat Ecclesia excommunicando sanguinarios, praecipue cum candelis exstinctis, quia, et ille, et isti, vitam fratrum exstinxerunt. , habitavit ad plagam orientalem Eden, id est deliciarum, non in deliciis, sed versus terram deliciarum. Josephus ait: ยซEt multam peragrans terram cum uxore sua Chalmana, collocatus est in loco, qui Nayda nuncupatur in quo ei etiam filii nati sunt.ยป Hieronymus tamen dicit: ยซNon est terra Nayda, ut vulgus nostrum putat, sed habitavit in terra Nod, id est instabilis, et vagus, quod sonat nod, et dicitur Cain [Col. 1078C] nod.
Cognovit Cain uxorem suam, quae peperit ei (Gen. IV) Henoch, et fecit civitatem, et dixit eam Henoch ex nomine filii sui Henoch . Hic patet quod jam multi [Col. 1078D] homines erant, etsi non dicatur eorum generatio, quos convocavit Cain ad urbem faciendam, quorum auxilio eam fecit. Et ait Josephus, quia rapinis, et violentia opes congregans, suos ad latrocinia invitabat, et simplicitatem vitae hominum, adinventionem, et inaequalitatem permutavit, mensurarum, et ponderum, et ad calliditatem, et corruptionem produxit. Terminos terrae primus posuit. Civitates munivit sive muravit, et timens quos laedebat, ob securitatem suos in urbibus collegit. Porro Henoch genuit Irad, qui Maviael, qui Mathusael, qui Lamech, qui septimus ab Adam, et pessimus, qui primus bigamiam introduxit, et sic adulterium contra legem naturae, et Dei decretum, commisit. In prima enim creatione unica unico facta est mulier, et [Col. 1079A] Deus per os Adae decreverat: Erunt duo in carne una (Gen. II) . Accepitque duas uxores Adam et Sellam. Genuitque Ada Jabel, qui adinvenit portatilia pastorum tentoria ad mutanda pascua, et greges ordinavit, et characteribus distinxit, separavitque secundum genera greges ovium a gregibus hoedorum, et secundum qualitatem, ut unicolores a grege sparsi velleris, et secundum aetatem, ut anniculos a maturioribus, et commissuras certis temporibus faciendas intellexit. Nomen fratris ejus Tubal, pater canentium in cithara, et organo. Non instrumentorum quidem, quae longe post inventa fuerunt, sed inventor fuit musicae, id est consonantiarum, ut labor pastoralis quasi in delicias verteretur. Et quia audierat Adam prophetasse de duobus judiciis, ne [Col. 1079B] periret ars inventa, scripsit eam in duabus columnis, in qualibet totam, ut dicit Josephus, una marmorea, altera latericia, quarum altera non diluetur diluvio, altera non solveretur incendio. Marmoream dicit Josephus adhuc esset in terra Syriaca. Sella genuit Tubalcain, qui ferrariam artem primus invenit, res bellicas prudenter exercuit, sculpturas operum in metallis in libidinem oculorum fabricavit. Quo fabricante Tubal, de quo dictum est, sono metallorum delectatus, ex ponderibus eorum proportiones, et consonantias eorum, quae ex eis nascuntur excogitavit, quam inventionem Graeci Pythagorae attribuunt fabulose, sicut et ex opere fructicum excogitavit operari, id est sculpere in metallis. [Col. 1079C] Cum enim fructices incendisset in pascuis, venae metallorum fluxerunt in rivulos, et sublatae laminae figuras locorum in quibus jacuerant, referebant. Soror vero Tubalcain, Noema, quae invenit artem variae texturae. Lamech autem, secundum Josephum, res divinas sapienter sciens, videns eum communi poenae subjacere, sibi vero deberi majorem poenam, praedixit hoc mulieribus suis sic: Quoniam occidi virum in vulnus meum, et adolescentem in livorem meum, septuplum dabitur ultio de Cain, de Lamech vero septuagies septies. Lamech vero vir sagittarius diu vivendo caliginem oculorum incurrit, et habens adolescentem ducem; dum exerceret venationem, pro delectatione tantum, et usu pellium, quia non erat usus carnium ante diluvium, casu interfecit [Col. 1079D] Cain inter fructeta, aestimans feram, quem, quia ad indicium juvenis dirigens sagittam, interfecit. Et cum experiretur quod hominem, scilicet Cain, interfecisset, iratus illic cum arcu ad mortem verberavit eum. Occiderat ergo Cain in vulnere, adolescentem in livore vulneris. Vel utrumque occiderat in vulnus, et livorem suum, id est in damnationem suam. Et ideo cum peccatum Cain punitum esset septuplum, ut diximus suum punitum est septuagies septies, id est septuaginta animae, et septem egressae de Lamech, in diluvio perierunt: vel hoc numero majoritatem poenae tantum notat. Hebraeus ait: Mulieres suae saepe male tractabant eum. Unde ipse iratus dicebat eis se pati hoc pro duplici homicidio quod egerat; tamen terrebat eas, subdendo [Col. 1080A] poenam, quasi dicat: Cur me vultis interficere? Gravius punietur qui me interficiet, quam qui Cain.
Cognovit quoque Adam adhuc uxorem suam, quae peperit filium, et vocavit eum Seth (Gen. IV) . Dixit Strabus post mortem Abel vovisse Adam, non ultra uxorem suam se cogniturum, sed Deo jubente per angelum fregit votum ut Dei Filius de eo nasceretur [Col. 1080B] Additio 1. Legitur Adam triginta habuisse filios, et totidem filias praeter Cain et Abel. . Tamen Josephus dicit quia, Abel exstincto et Cain effugato, Adam de procreatione filiorum cogitabat, et vehementer eum generationis amor angebat; hanc cogitationem propagationis potuit vocare Strabus praeceptum Domini, quia jusserat: Crescite, et multiplicamini (Gen. I) Sed et [Col. 1080B] Seth natus est filius quem vocavit Enos, quod sonat homo, vel vir, quasi rationalis, et fortis, quia primus caepit invocare nomen Domini. Forte invenit verba deprecatoria ad invocandum Deum. Sed plerique Hebraeorum arbitrantur quod imagines ad honorem Dei excogitaverat, et errant. Vel forte ad excitandam pigritiam memoriae Dei effigiavit Dominum, ut modo fit in Ecclesia.
Hic est liber generationis Adae (Gen. V) . Repetit de generatione Adae, ut integrum ordinem genealogiarum prosequatur. Unde quidam incipiunt ab [Col. 1080C] Adam primam aetatem; alii a Seth, quibus assentit Methodius, et ideo hoc dicit, quia de Abel nullus natus est, et generatio Cain tota periit in diluvio. Vixit Adam centum triginta annis, et genuit Seth ad imaginem, et similitudinem suam, ipse ad imaginem Dei, reliqui ad imaginem ejus, Adae; quod fere idem est. Vel potius mortalis, mortales. Unde: Qualis terrenus, tales et terreni (I Cor. V) . Forte Moyses centum annos luctus Adae praetermisit, quia ut diximus, Septuaginta et Methodius, et Josephus ducentum triginta annorum eum fuisse scribunt, cum genuit Seth. Iste genuit Enos. qui Cainam, qui Malaheel, qui Jaret, qui Henoch, qui Mathusalem, qui Lamech, qui Noe. Sicut ergo in generatione Cain, septimus, scilicet Lamech, fuit pessimus, ita in generatione [Col. 1080D] Seth, septimus, scilicet Henoch, fuit optimus. Et transtulit illum Deus in paradisum voluptatis ad tempus, ut in fine temporum, cum Elia convertat corda patrum in filios (Malach. IV) . [Col. 1081A] Additio 1. Henoch quasdam litteras invenit, et [Col. 1081B] quosdam libros scripsit sub quo Adam intelligitur mortuus. Judaei tamen causam hujus translationis attribuunt potius septenario, quam sanctitati ejus, quia plures leguntur sanctiores eo, quorum nullus translatus est. In tantum enim aiunt, Deum omnia sub septenario disposuisse, quod etiam dicunt eum septem coelos creasse, et cuique nomen suum datum, et septem terras, quas David fundamenta montium vocat (Psal. XVII) . De annis Mathusalem diversae sunt opiniones. Secundum computationem LXX, vixit annos quatuordecim post diluvium, sed non legitur fuisse in arca, nec translatus ut Henoch. [Col. 1081A] Quidam dicunt quod mortuus fuerit ante diluvium sex annis. Hieronymus asserit, quod eodem anno, in quo fuit diluvium, mortuus est, quod etiam diligens computatio annorum ejus, secundum Genesim, manifestat. Tamen omnes in numero annorum vitae ejus conveniunt, quia vixit annis nonagentis sexaginta novem. Porro Noe fuit decimus ab Adam, in quo prima aetas terminata est; ita quod et ipse fuerit in ea. Hujus aetatis annos Septuaginta ponunt duo millia ducenta quadraginta quatuor; alii ducenta sexaginta quatuor. Hieronymus non plene duo millia. Methodius duo millia. Ipse tamen per chiliades saecula disponit, nec apponit annos si supersint, et ideo nihil certum de numero annorum tradidit.
Noe vero cum quingentorum esset annorum, genuit Sem, Cham et Japhet (Gen. VI) . Moyses dicturus de diluvio praemisit causam ejus dicens: Cum coepissent homines multiplicari super terram, viderunt filii Dei, id est Seth, religiosi, filias hominum, id est de stirpe Cain, et victi concupiscentia, acceperunt eas uxores, et nati sunt inde gigantes. Tempus quidem quando factum fuerit hoc utrum sub Noe, vel ante, vel multum, vel parum ante, non determinat. Josephus autem dicit quod usque ad septimam generationem boni permanserunt filii Seth, [Col. 1081C] post ad mala progressi sunt, recedentes a solemnitatibus paternis, et ob hoc contra se Deum irritaverunt. Nam multi angeli Dei, id est filii Seth, id est qui supra filii Dei, cum mulieribus coeuntes injuriosos filios genuerunt, qui propter confidentiam fortitudinis gigantes a Graecis dicti sunt. Methodius causam diluvii, hominum scilicet peccata, diffusius exsequitur dicens, quia quingentesimo anno primae chiliadis, id est post primam chiliadem, filii Cain abutebantur uxoribus fratrum suorum nimiis fornicationibus. Sexcentesimo vero anno mulieres in vesania versae supergressae viris abutebantur. Mortuo Adam, Seth separavit cognationem suam a cognatione Cain, quae redierat ad natale solum. Nam et pater vivens prohibuerat ne commiscerentur, [Col. 1081D] et habitavit Seth in quodam monte proximo paradiso. Cain habitavit in campo, ubi fratrem occiderat. Quingentesimo anno secundae chiliadis exarserunt homines in alterutrum coeuntes. Septingentesimo anno secundae chiliadis filii Seth concupierunt filias Cain, et inde orti sunt gigantes. Et incoepta tertia chiliade inundavit diluvium. Sic ordinat Methodius [Col. 1082C] Additio 1. Hanc opinionem alibi damnat Augustinus. . Potuit etiam esse, ut incubi daemones genuissent gigantes, a magnitudine corporum denominatos, sic dicti a geos, quod est terra, quia incubi vel daemones solent in nocte opprimere mulieres; sed etiam immanitati corporum respondebat immanitas animorum. Post diluvium tamen nati sunt alii gigantes in Hebron, et post fuerunt in Tham civitate Aegypti, a qua et Titanos dicti sunt, [Col. 1082A] de quorum stirpe fuit Enachin, cujus filii habitaverunt in Hebron, de quibus ortus est Golias, et quidam alii. Iratusque Deus peccatis hominum dixit: Poenitet me fecisse hominem, quasi dicat: Faciam quod solet facere homo poenitens operis sui, delet enim quod fecerat. Et est sensus, delebo hominem quem feceram. Non enim permanebit spiritus meus, id est indignatio mea, in homine in aeternum quia caro est, quasi dicat: Non puniam eum aeternaliter ut diabolum, quia fragilis est. Sed hic reddam quod meretur. Et tamen prius quam disperdam eum, dabo ei tempus poenitudinis, si voluerit, eruntque dies illius ad poenitendum, scilicet centum et viginti annorum. Non enim intelligendum est de spiritu hominis, sed de Dei indignatione. Nec est terminus [Col. 1082B] iste humanae vitae post diluvium, cum post diluvium inveniatur homo amplius vixisse, et dixit Dominus hoc ante annos viginti, quam inciperet fieri arca, ut dicit Hieronymus, quae facta legitur centum annis. Vel secundum Strabum ab eo anno dixit, quo coepit arca fieri, sed quia in malitia perseveraverunt ante praefixum tempus, scilicet centesimo anno deleti sunt. Tamen Josephus dicit hunc terminum vitae hominum statutum. Quod autem dicitur Deus tactus dolore cordis intrinsecus, forte nihil aliud est, quam quod homines latebat quantitas divinae offensae. Vel antropospatos est, scilicet humana propassio, quando attribuitur Deo quod hominis est.
Noe vero erat perfectus in generationibus suis (Gen. VI) , quasi non illius perfectionis, quae est in patria, sed secundum modum generationis suae, scilicet terrenae. Et dixit Dominus ad Noe. Finis universae carnis venit coram me, praeter eos qui in arca erunt salvandi, disperdam eos cum terra, id est cum fertilitate terrae. Tradunt quoque vigorem terrae, et fecunditatem longe inferiorem esse post diluvium, quam ante, unde esus carnium homini concessus est, cum antea fructibus terrae victitaret. Fecit Noe, juxta praeceptum Domini, arcam de lignis [Col. 1082D] levigatis, id est politis, vel quadratis [Col. 1083C] Additio 1. Quasi agricolae locutus est Dominus, ut faceret scilicet navem, instar arconii, id est ad conum tendentis, vel forte ab arcendo, quia undique clausa. . Alia littera, vel bituminatis, longitudine trecentorum cubitorum, latitudine quinquaginta, altitudine triginta [Col. 1083C] Additio 2. Quod dicitur arca habuisse triginta cubitos in altum, in corpore ejus intelligendum est, id est a fundo usque ad tabulatum. Impossibile enim esset operturam ejus non plus ascendisse, et tigna triginta cubitorum tantum, operire longitudinem et latitudinem. , ad modum scilicet humani corporis, in quo longitudo sexies est major latitudine, et decies major altitudine. Est autem longitudo a planta, usque ad verticem et latitudo a crate lateris ad cratem; altitudo a dorso, usque ad ventrem. Quod tamen multi de corpore Christi, tantum dictum esse volunt, quia sic legitur in Isidoro, qui humani corporis instar ostendit, in quo Christus apparuit. Fuit ergo haec arca in fundamento quadrata, sed in forma altera parte longiori ab angulis in arctum conscendens, donec in cubito summitas ejus perficeretur. Bitumine intus, et extra linita est, quod [Col. 1083A] est gluten ferventissimum, quo ligna linita non dissolvuntur aliqua vi, vel arte, nec materia, vel maceria bituminata solvi potest, sine menstruo mulieris. In lacubus Judaeae supernatans colligitur. In Syria limus est a terra aestuans. Facta sunt in ea coenacula, et tristega, id est distinctiones dictae a trita. Dicit alia translatio bicamerata, et tricamerata; habuit enim quinque cameras, quas Augustinus etiam, praeter sentinam, dicit ibi fuisse, dicens super tabulatum sentinae fuisse bicameratam. Una enim camerarum erat stercoraria, altera apothecaria, et super hanc mansionem erat alia tricamerata. Laterales camerae erant una immitium, altera mitium animalium, media hominum, et avium. Et habuit ostium ubi bicamerata, et tricamerata [Col. 1083B] jungebantur. Alii vero has quinque cameras in altitudine sola disponunt, inferioremque et sentina stercorariam dicentes; secundam supra illam apothecariam, tertiam immitium animalium et serpentum, ubi hae junguntur ostium ponunt; quartam mitium animalium; supremam hominum et avium. Josephus tamen dicit arcam quatuor cameras habentem, forte stercorariam, vel sentinam non includens. Fecit in ea Noe fenestram quam Hebraei crystallinam fuisse tradunt, quae in Hebraeo vocatur meridianum, a Symmacho diluculum. Dicit Rabanus cubitos arcae fuisse geometricos, alioquin tanta capere non valeret. Continet enim cubitus geometricus septem nostros, vel novem. Proprie [Col. 1083C] enim cubitus pedem et dimidium habet.
Perfecta igitur arca, dixit Dominus ad Noe: Ingredieris arcam tu, et filii tui, uxor tua, et uxores filiorum tuorum (Gen. VI) . In his octo reservatum [Col. 1083D] est seminarium generis humani [Col. 1084C] Additio 1. Uxor Noe Phuarphara, uxor Sem Pharphia, uxor Cham Cathaflua, uxor Japheth Fliva. . Et seorsum viros, seorsum mulieres nominavit Dominus cum de ingressu loqueretur. Ac si diceret. Tempore afflictionis vacandum est ab amplexibus mulierum. Et ex cunctis animantibus universae carnis bina induces in arca, id est combinata, id est masculum et feminam. De immundis enim animalibus fuerunt ibi tantum duo secundum genus suum, de mundis vero septem. Immunda vero vocat ea Moyses secundum tempus suum, quae scilicet lex Mosaica vocat immunda. Vel tunc dicta sunt immunda, quae etiam tunc naturaliter esui hominum non erant apta. Ideo dixi, naturaliter, quia nulla adhuc ad edendum concessa. Tollesque tecum ex omnibus quae mandi possunt, ut sint tam tibi quam illis in escam. Si quaeritur, [Col. 1084A] utrum de minutis, vel immundis animantibus, aliqua introducta sunt ad hunc numerum, dicit Augustinus, quod quae non generantur de coitu, non fuit necesse esse in arca, quae scilicet de pulvere, ut pulices, vel de humoribus, vel corruptionibus nascuntur. Quod autem ex coitu generativa tantum introducta sint, innuitur cum addit, secundum genus suum, vel in genere suo. Quaeritur etiam, si sine transgressione mandati ibi aliqua fuerunt inclusa, quae necessitas eorum alendorum quae vescuntur carnibus coegisset includi? Dicit Augustinus posse esse praeter carnes alimenta communia, maxime cum ea quae carnibus vescuntur fico et castanea vesci possint, praecipue cum omnibus vesci cogat fames. Forte nondum etiam animalia carnibus [Col. 1084B] vescebantur, sicut nec homines. Fecitque Noe cuncta, quae sibi Dominus praeceperat. Sexcentesimo anno vitae suae ingressus est Noe in arcam cum omnibus, quae dixerat ei Dominus, quae et nutu divino, et angelorum ministerio adducta sunt, mense secundo die decima septima qui ab Hebraeis Nisan dicitur, a Latinis Maius, a Macedonibus Dion. Moyses autem in legitimis Nisan, id est Aprilem, primum mensem constituit, secundum Josephum. In contractibus vero, id est in mercibus faciendis, et in alia gubernatione saeculi temporum decreta, et usualem ordinem mensium servavit. Dicit Josephus, quod ab Adam usque ad hoc tempus, fuerunt anni duo millia sexcenti quinquaginta sex quod [Col. 1084C] in sacris litteris conscriptum est, et integritate signatus est.
Ingresso Noe in arcam, rupti sunt fontes abyssi, id est aquae quae sunt in visceribus terrae, et cataractae coeli, id est fenestrae apertae sunt, id est nubes (Gen. VII) . Cataractae proprie sunt meatus Nili fluvii, cum Nilus per septem ostia separatur, vel loca ejusdem, quae catadupla dicuntur. Abusive quilibet aquarum meatus dicuntur initiales, id est cataractae. Et pluit super terram quadraginta diebus, et noctibus, et elevata arca, in sublime ferebatur, et super omnes montes excrevit aqua altior cubitis quindecim, [Col. 1084D] ut ablueret sordes aeris, usquequo ascenderant opera hominum. Usque ad eumdem locum ascendet ignis judicii ob aeris purgationem. Sed non videtur opera hominum tantum ascendere potuisse, cum olympus usque ad liquidum aera vadat, super quem litterae inscriptae in pulvere, per annum repertae sunt stetisse immobiles, quia venti delere non poterant, propter altitudinem montium, ubi pro nimia aeris raritate, nec etiam aves vivere queunt, nec philosophi ascendentes, absque spongiis plenis aqua, aliquantulum ibi manere potuerunt, quas naribus apponentes crassiorem inde aerem attrahebant. Sed sunt qui putant altitudinem montium tunc non fuisse tantam, quanta nunc est, vel fortasse in sublimibus sacrificantes ignem accendebant, cujus vapor, et [Col. 1085A] favillae multum ascendere potuerunt, et aera maculare. Et cum intrasset Noe clausit ostium Deus, et bituminavit exterius, et mortua est omnis anima vivens super terram, et obtinuerunt aquae terras ita exaltatae centum quinquaginta diebus, ab illa scilicet die qua ingressus est Noe. Post dies centum quinquaginta coeperunt aquae minui mense septimo, ita quod die vigesima septima mensis requievit arca super montes Armeniae. Illic arcae reliquias usque nunc provinciales ostendunt. Hujus diluvii, et arcae, ut ait Josephus, memoriam faciunt, etiam qui barbarorum historias conscripserunt. De qua Berosus Chaldaeus sic ait: ยซDicitur navis ejus, quae in Armenia venit circa montem Cordicum, adhuc aliqua pars esse, et quoddam bitumen exinde tolli, quo maxime [Col. 1085B] homines ad expiationem utuntur.ยป Meminit ejusdem Hieronymus Aegyptius, qui antiquitatem conscripsit. Manasse Damascenus de eisdem sic ait: ยซEt super Numidiam excelsus mons in Armenia qui Baris appellatur, in quo multos confugientes, sermo est diluvii tempore liberatos, et quemquam in arca simul devectum. Decimo tandem mense, prima die mensis, apparuerunt cacumina montium. Cumque transissent quadraginta dies, aperuit Noe fenestram, et emisit corvum, qui non revertebatur (Gen. VIII) , forte interceptus aquis, vel inveniens supernatans cadaver in aquis est illectus eo. Tamen Josephus ait, quod cuncta reperiens inundantia regressus est ad Noe. Emisitque post eum columbam, quae [Col. 1085C] cum non invenisset ubi requiesceret pes ejus, reversa est ad Noe. Sed nonne cacumina montium jam erant nudata? Forte nondum siccata, et sic in palude requiescere non potuit, sicut nec in aqua. Vel per recapitulationem prius potest intelligi factum, et postea dictum. Post dies septem iterum emisit eam, quae vespere rediit ferens ramum olivae virentem. Post alios septem emisit eam, quae non est ultra reversa ad eum. Igitur sexcentesimo primo anno vitae Noe, primo mense, prima die mensis, aperuit Noe tectum arcae, et vidit quod exsiccata esset terrae superficies, sed egrediendi exspectabat Domini praeceptum.
Mense secundo, septimo et vigesimo die mensis, dixit Dominus ad Noe: Egredere de arca tu, et uxor [Col. 1085D] tua, filii tui, et uxores filiorum tuorum (Gen. VIII) . Conjuncti jubentur exire, qui disjunctim intraverant. Ac si diceret eis: Nunc rediit tempus amplectendi, ut multiplicemini super terram. Mox enim subjunxit: Crescite, et multiplicamini (Gen. IX) . Et egressus est Noe cum universis, quae erant cum eo, eadem die, qua ingressus fuerat, revoluto anno. Ingressus enim fuerat decima septima luna mensis secundi, licet habeat alia translatio vigesima septima, et egressus est vigesima octava luna, quia quota est luna hodie, si undecim addas: tanta erit eodem die revoluto anno, si hodie prima, eadem die sequenti anno duodecima. Nec te moveat, quod dixi, egressum [Col. 1086A] vigesima octava luna, cum liber dicat vigesima septima. Potuit enim esse quod vespera septimae diei, et vigesima septima lunae egressus sit, jam imminente vigesima octava. Media vero tempora, quolibet nomine extremorum saepe nominantur, ut cum Dominus crucifixus fuit inter tertiam, et sextam: quidam evangelista dicit hora tertia, alius sexta. Vel potius secundum nomina septem dierum, si in tertia feria est luna vigesima septima revoluto anno in eadem tertia feria erit luna vigesima octava, quia computus dictus per unam diem descendit in martyrologio. Verbi gratia, Kalendae Januarii sunt in Dominica die, et luna septima, revoluto anno in Kalendis Januarii reiterata luna erit decima septima, sed Kalendae erunt secunda feria. Ergo Dominica [Col. 1086B] die ante Kalendas erit luna decima septima, et sic a Dominica in Dominicam revoluto anno, non adduntur lunae nisi decem, sed a Kalendis in Kalendas undecim. Et aedificavit Noe altare Domino, et de mundis animantibus septimum obtulit Domino [Col. 1085] De mundis septem ingressa significant septem dona, scilicet, quae perfectus habere debet. . Ideo enim jusserat Dominus septem secundum genus suum induci, ut septimo oblato, sex sufficerent propagationi. Locum autem quo egressi sunt Armenii Egressorium vocant. Filii vero Noe dixerunt Thenon, id est octo pro numero egressorum. Ob hoc quoque, ut quidam tradunt, Noe fecit altare de octo lapidibus. Et odoratus est Dominus odorem suavitatis, et ait ad Noe: Non ultra maledicam omni terrae propter homines, quia proni sunt ad malum. [Col. 1086C] Tempus autem sementis, et messis, et frigus, et aestus, nox, et dies non requiescent. Forte nondum ita plene distincta erant quatuor tempora, quia nec usque ad diluvium aquae fuerant collectae in nubes. Et benedixit eis Dominus dicens: Crescite, et multiplicamini, et sit timor vestri super cuncta animantia terrae. Hoc dictum est eis in solatium, ne pauci homines a pluribus bestiis opprimi timerent. Quasi Deus diceret: Olera virentia prius dederam in cibum, nunc trado vobis animantia [Col. 1086D] Additio 1. Esus carnium ante diluvium non erat, sed post statim concessus est. , excepto quod carnem cum sanguine non comedetis, id est animal suffocatum. Et prohibuit eis Deus homicidium fieri, quia maxime timebant ne Dominus iterum aquas diluvii inundaret super terram; et Noe quotidie orabat, ne hoc fieret, ut Josephus refert: pepigit eis [Col. 1086D] Deus, quod ultra non fieret diluvium, et in signum foederis hujus, posuit arcum suum in nubibus [Col. 1087A]
Coepit Noe exercere terram, et plantavit vineam, labruscas naturales per cultum ad usum vineae trahens, bibensque vinum, sed ignorans vim ejus, inebriatus est. Et dormiens nudatus est in tabernaculo suo (Gen. IX) . Nudatio enim femorum sequitur ebrietatem, sicut libido satietatem. Sed cum Cham verenda patris vidisset nudata, irridens, nuntiavit hoc fratribus. Sed illi pallium imponentes humeris, et euntes retrorsum, ne viderent operuerunt patris verenda. Patet quia nondum homines utebantur femoralibus [Col. 1087D] Additio 1. Semiramis fuit mulier quae primo adinvenit brachas, et usus earum. . Evigilans Noe, cum didicisset quod [Col. 1087B] fecerat filius suus minor, ait: Maledictus Chanaan puer servus erit fratribus suis. Sed quaeritur quomodo Cham dicitur minor filius, cum esset medius natu? Potest dici minor, id est indignior; vel forte minor statura. Vel de Japheth dicitur, qui cum minor esset, tamen prudentior fuit Cham majore. Maledixit autem non filio, sed filio filii, quia sciebat in spiritu filium non serviturum fratribus, sed semen ejus, nec omnes de semine, sed eos, qui de Chanaan descenderant. Peccata quidem patrum saepe vindicantur in filios temporaliter. Et est sensus sic: Non laeteris de filio tuo, sicut nec ego de te. Et addidit. Benedictus Dominus Deus Sem, sit Chanaan servus ejus. Prophetia est, quia praevidit in filiis Sem [Col. 1087C] cultum et nomen unius Dei permansurum. Et iterum: Dilatet Deus Japheth, et habitet in tabernaculis Sem, sitque Chanaan servus ejus. Et haec prophetia est. Gentes enim, quae de Japheth dilatatae sunt numero, Deo auctore, et in cultu deorum Deo permittente, post insertae sunt trunco olivae. Et impleti sunt dies Noe nongenti quinquaginta annorum, et mortuus est. Dicit autem Josephus quod nemo putet falsa quae de antiquorum longaevitate scripta sunt, quia propter virtutes et gloriosas utilitates, quas jugiter perscrutabantur, id est astronomiam et geometriam, Deus eis ampliora vivendi spatia condonavit, quae aliter discere non potuissent, nisi sexcentos vixerint annos. Per tot enim annorum curricula magnus annus impletur [Col. 1087D] Additio 2. Magnus annus completur reversis planetis omnibus ad loca suae creationis. .
Redit Moyses ad principium genealogiae Noe dicens: Hae sunt generationes filiorum Noe (Gen. X) , et incipit a Japhet minori, ut ultimo loco ponatur Sem, cujus successionem texere intendit. Texuntur autem ex eis septuaginta duae generationes, quindecim de Japhet, triginta de Cham, viginti septem de Sem. Hi tres disseminati sunt in tribus partibus orbis secundum Alcuinum. Sem Asiam, Cham Africam, Japheth Europam sortitus est. Vel expressius [Col. 1088A] dicitur secundum Josephum: Filii Japhet tenuerunt septentrionalem regionem, a Tauro et Amano montibus Ciliciae et Syriae, usque ad fluvium Tanaim, in Europa vero, usque ad Gadira. Filii vero Cham a provincia Syria, et Amano et Libano montibus cunctas terras obtinuerunt, quaecunque ad mare sunt positae, apprehendentes etiam eas, quae usque ad Oceanum sunt, et proprias facientes appellationes. Filii vero Sem usque ad Oceanum seorsum habitant Asiam, ab Euphrate facientes initium. Generationi Sem insistemus, alias transeuntes, hoc tamen addentes, quod Chus dicitur filius Cham, et filius Chus Nemrod, qui coepit primus potens esse in terra, et robustus venator hominum coram Domino, id est exstinctor, et oppressor amore dominandi, et [Col. 1088B] cogebat homines ignem adorare [Col. 1088D] Additio 1. Chaldaei ignem adorabant, et cogebant alios idem facere, comburentes alia idola. Sacerdotes vero Canopi hoc audientes, quod magnum idolum in honore Beli formaverant, removentes coronam auream apposuerunt vas fictile ad modum coronae perforatum foraminibus cera obturatis. Venientes [Col. 1089A] Chaldaei opposuerunt ignem, et liquefacta cera aqua defluens, quae erat in corona exstinxit ignem, et praevaluerunt Canopi idola. ; ad hoc exiit proverbium, ad dicendum de aliquo, quod fortis sit et malus: Quasi Nemrod robustus venator coram Domino. Hoc ideo diximus, quia Methodius dicit hunc fuisse de filiis Hirom filii Sem. Quare vero primus coeperit dominari ostendit, agens de quodam filio Noe, de quo non egit Moyses, sic dicens: Centesimo anno tertiae chiliadis natus est Noe filius in similitudinem ejus, et dixit eum Jonithum [Col. 1089A] Additio 2. Objicitur secundum Methodium de Jonitho, quia non genuerat eum Noe ante diluvium, quia non fuit in arca, cum non fuerit mortuus ante, quia post instruxit Nemrod, nunc post diluvium. Forte non est vera ratio Methodii. . Trecentesimo anno dedit Noe donationes filio suo Jonitho, et dimisit eum in terram Ethan, et intravit eam Jonithus usque ad mare orientis, quod dicitur Elioschora, id est solis regio, hic accepit a Domino donum sapientiae, et invenit astronomiam. Ad quem veniens Nemrod, Gigas decem cubitorum, eruditus [Col. 1088C] est ab eo, et accepit ab eo consilium, in quibus locis regnare coepisset. Jonithus iste futuros quosdam eventus praevidit, et maxime de ortu quatuor regnorum, et occasu eorum per successionem. Quam etiam plane prophetavit Daniel. Et praedixit discipulo suo Nemrod, quod primi regnarent de Cham, de quo Belus descendit, post de Sem Medi, et Persae, et Graeci, post, de Japheth Romani. A quo rediens Nemrod accensus amore dominandi, sollicitavit genus suum de Sem, ut imperaret aliis, quasi primogenitus, sed noluerunt; et ideo transivit ad Cham, qui acquievit, et regnavit inter eos in Babylone, et exinde dictus est de filiis Cham. Sed si vere fuit de filiis Cham, tunc nulla est quaestio quare inter eos [Col. 1088D] regnaverit; hujus exemplo coepit regnare Jectam, vel Jetram, vel Uram super filios Sem, Suphene, vel Sustene super filios Japheth. Narrat autem Philo Judaeus, vel ut alii volunt Gentilis philosophus, in libro Quaestionum super Genesim, quod ex tribus filiis Noe adhuc ipso vivente sunt nati viginti quatuor millia virorum et centum, extra mulieres et parvulos, habentes tres super se duces, quos praediximus.
Post obitum vero Noe, moventes pedes suos ab Oriente, convenerunt duces in unum, in campum Sennaar, et timentes diluvium, consilio Nemrod volentis regnare, coeperunt aedificare turrim, quae pertingeret usque ad coelos, habentes lateres pro saxis, et bitumen pro caemento. Descendit autem Dominus, [Col. 1089B] ut videret turrim (Gen. XI) , animadvertit, ut puniret, et ait ad angelos: Venite, et confundamus linguam eorum, ut non intelligat quisque vocem proximi sui. In hac divisione nihil non fecit Deus, quia voces eaedem sunt apud omnes gentes, sed dicendi modos, et formas diversis generibus divisit. De hac turri dicit Josephus, quia latitudo erat ita fortissima, ut prope eam aspicientibus longitudo videretur in minus. Dii vero ventos immittentes everterunt turrim, et vocem propriam unicuique partiti sunt. Propterea Babyloniam contigit vocari civitatem. Babel enim Hebraei confusionem appellant. De hac turri meminit sibylla dicens: ยซCum omnes homines existerent unius vocis, quidam turrim aedificaverunt excelsam, tanquam per eam ascensuri in coelum.ยป [Col. 1089C] De campo vero Sennaar in regione Babylonis meminit Esicius dicens: Qui de sacerdotibus sunt erepti: Jovis sacra sumentes, in Sennaar Babylonis venerunt, divisique sunt post haec, diversitate linguarum migrationes agentes, apprehendentes mediterranea simul, et maritima. Nec praetereundum puto quod Moyses dicit Regma, filium Chus, duos habuisse filios Saba, et Dodam. Josephus dicit Saba, et Judam, quorum Judas Aegyptiacam gentem Hesperiorum inhabitans, Judaeis cognomen suum reliquit. Quod autem dicitur, de terra Sennaar egressus est Assur, intelligendum est, quia Nemrod expulit eum vi a terra illa, et turre, quae ejus erat jure haereditario. Vel intelligendum non est Assur filius [Col. 1089D] Sem, qui invenit purpuram, et unguenta crinium, vel corporum a quo Chaldaea [Col. 1089D] Additio 1. Chaldaea, Babylon, Sennaar, idem sunt. , et Assyria dicta est, sed Assur, id est regnum Assyriorum, inde egressum est, quod tempore Sarug, proavi Abrahae, factum est. Regnum quidem Babylonii habuerunt, qui de semine Nemrod fuerunt, usque ad quartam chiliadem, et ultimum cusmidem.
Interim vero obtinuerunt Aegyptios et Assyrios ita: In diebus Sarug Belus Nerothides rex Babylonis, quia fuit alter Belus rex Graeciae, intravit Assyriam, sed parum obtinuit in ea. Quo mortuo filius ejus Ninus totam obtinuit Assyriam, et civitatem, in [Col. 1090A] qua caput regni erat, itinere trium dierum ampliavit, et a suo nomine Ninivem dixit. Inde est quod quaedam historiae dicunt regnum Assyriorum coepisse ab antiquo Belo: quod verum est quantum ad initium. Alii dicunt coepisse a Nino, quod verum est etiam, quantum ad regni ampliationem. Ninus vicit Cham, qui adhuc vivebat, et regnabat in Bractia, [ al. Thracia], et dicebatur Zoroastres inventor magicae artis, qui et septem liberales artes, in quatuordecim columnis scripsit, septem aeneis, et septem lateritiis, contra utrumque judicium [ al. diluvium]. Ninus vero libros ejus combussit. Ab eisdem orta sunt idola sic [Col. 1090A] Additio 1. Syrophanes primus idololatra Aegypti, Diothatus Lacedaemoniorum, in Poetria magistri [Col. 1090B] Anselmi. .
Mortuo Belo, Ninus in solatium doloris, imaginem patris sibi fecit, cui tantam exhibebat reverentiam, ut quibuslibet reis qui ad eam confugissent parceret. Proinde homines de regno ejus divinos honores imagini ejus coeperunt impendere; hujus exemplo plurimi claris suis mortuis imagines dedicarunt, et sicut ab idolo Beli caetera traxerunt originem, sic ab ejus nomine generale nomen idolorum traxerunt. Sicut enim dictus est Belus ab Assyriis, sic et aliae nationes secundum idiomata linguae suae dixerunt, aliae Bel, aliae Beel, aliae Baal, aliae Baalim. Imo, et nomina specificaverunt, aliae Beelphegor, aliae Beelzebub dicentes. Sed tandem [Col. 1090C] seriem genealogiae Sem prosequamur.
Sem centum annorum erat, quando genuit Arphaxad, biennio post diluvium (Gen. II) . Repugnare huic videtur quod dictum est supra, quingentesimo anno Noe natum Sem, et sexcentesimo inundasse diluvium. Ergo post diluvium centenarius erat Sem, et biennio post, centum et duorum annorum. Sed mos est sacrae Scripturae, saepe limites numerorum ponere, paucis annis, si superfuerint, tacitis. Potest ergo dici quod Sem centum annorum erat, et duorum, sed duos tacuit Scriptura, vel Noe, cum genuit eum, quingentorum et duorum, vel duo deerant ad sexcentos cum inundavit diluvium: vel [Col. 1090D] ita legatur littera. Sem centum annorum erat post diluvium, et erat biennio post diluvium, quando genuit Arphaxad. Josephus autem dicit, Sem filius Arphaxad natus est, post annos duodecim facti diluvii, quod forte vitium scriptoris est. Arphaxad genuit Salem, cui in Luca (cap. III) subditur Cainam [Col. 1091C] Additio 1. Qui invenitur in glossa super Lucam. In quadam enumeratione generationis Christi de Cainam reperies, per quam Magister locum istum correxit. secundum Septuaginta, qui condidit Salem, qui Heber a quo Hebraei dicti sunt, secundum Josephum. Tamen Augustinus dicit: ยซMerito quaeritur utrum ab Heber dicti sunt Hebraei, vel ab Abraham quasi Abrahaei. Heber genuit Phaleg, et Jectan. Phaleg Hebraice divisio, eo quod in diebus ejus, pro divisione linguarum, divisae sunt gentes, et divisio terrarum facta, sed sub isto praecipue facta dicitur, quia in isto, et in filiis ejus remanente lingua antiqua, [Col. 1091A] alii quasi ab eo divisi sunt. Phaleg genuit Reu, vel Regau, qui Sarug, qui Nachor, qui Thare. Thare cum esset septuaginta annorum genuit Abram, Nachor, et Aran, et est ordo praeposterus. Aran enim primogenitus, et Abram ultimus fuit, et forte non genuit eos cum esset hujus temporis, sed tunc coepit generare, et suis temporibus, eos genuit, scilicet per diversa tempora, ita quod jam centum viginti annorum erat cum genuit Abram, qui fuit ultimus [Col. 1091C] Additio 2. Ita non brevem faciunt hanc aetatem Hebraei. . In Thare terminatur secunda aetas habens, secundum Septuaginta, mille septuaginta duos annos, secundum Methodium chiliadem, secundum Hebraicam veritatem annos mille ducentos nonaginta duos. Et tot annos dicit Josephus, usque ad nativitatem Thare, sed usque ad nativitatem Abrae [Col. 1091B] extenditur haec aetas. Porro Aran genuit Lot, et Jescham, qui et Sarai, et Melcham, et mortuus est ante patrem suum in Hur Chaldaeorum. Et est nomen civitatis Hur, secundum Josephum, ubi et hactenus sepultura ejus ostenditur. Hebraei Hur ignem dicunt, inde fabulantur, quod Chaldaei in ignem, per quem trajiciebant parvulos projecerant Abram, et Aran, quia nolebant ignem adorare, et Aran ibi exspirante, Abram Dei auxilio est liberatus. Unde dicitur: Ego sum qui eduxi te de Hur Chaldaeorum (Gen. II) [Col. 1091D] Hoc canticum canit Ecclesia. . Thare ergo odio habens terram, propter luctum Aran, nec valens sustinere injurias quae fiebant ei, ut ignem coleret [Col. 1091D] Gloss. Quia Chaldaei ignem, et alii idola colebant, [Col. 1092D] sic omnes erant idololatrae praeter Abram cum suis. , statuit peregrinari, et dedit Nachor Melcham uxorem. Abrae [Col. 1091C] vero Sarai, qui et Lot fratrem uxoris in filium adoptavit, quia Sarai sterilis erat.
Egressus est ergo Thare cum illis, ut irent in terram Chanaan, venerunt usque ad Haran (Gen. XI) Mesopotamiae civitatem. Septuaginta Interpretes ponunt Charram, quia cum h aspirationem utrobique habeat, in Graecum vertere non potuerunt, ch pro utraque aspiratione posuerunt. Unde et filium Noe [Col. 1091D] Habam dixerunt Cham. Inde est quod varie legitur Oreb, vel Choreb, Raab, vel Rachab. Mesopotamia vero a circumfluentibus aquis, nomen accepit. Meso enim medium, potamos aqua, sicut Aquilegia dicitur, quasi aquis ligata. Et facti sunt dies Thare ducentorum quinque annorum, et mortuus est in Haran.
Dixit autem Dominus ad Abram: Egredere de terra tua, etc. (Gen. XII) . Septuaginta quinque annorum erat Abram cum egrederetur de Haran, Josephus ait: Dimisitque Chaldaeam cum septuaginta quinque annorum esset, Domino jubente, ut migraret [Col. 1092A] in Chananaeam. Si ergo post mortem patris Abram erat annorum septuaginta quinque patet, quod diximus, quod Thare plus quam septuaginta annos habebat cum genuit Abram. Si enim in illa aetate genuit Abram, tunc post mortem patris erat Abram centum quadraginta quinque annorum. Augustinus tamen dixit per recapitulationem hoc esse dictum. Adhuc enim vivente patre cum esset centum quadraginta quinque annorum, et Abram septuaginta quinque egressus est de Haran, relinquens ibi patrem, et fratrem et in itinere, dum iret in Mesopotamiam, Dominum locutum ei, et dixisse: Egredere de terra, etc., non quin jam esset egressus, sed animum revertendi ad eam habebat quasi dicat: Qui egressus es corpore, egredere mente. Hieronymus [Col. 1092B] dixit veram esse Hebraeorum traditionem, qui et annos Thare [Col. 1092B] Additio 1. Thare ergo erat centum triginta annorum [Col. 1092C] cum genuit Abram, Abram septuaginta quinque cum pater obiit. ponunt septuaginta cum genuit Abram, et mortuo patre, egressum Abram dicunt de Haran, et plurium eum esse annorum tunc, quam Moyses dicat, sed annos ejus computatos ab illo tempore, quo Dei auxilio evasit ignem Chaldaeorum, ut id ei reputetur tempus aetatis, ex quo confessus est Dominum, spernens idola Chaldaeorum. Ecce, dicit Josephus, jam recidebatur vita hominum paulatim declinans, usque ad Moysen; in quo terminum vitae, quem constituerat Dominus, confirmavit. Centum enim et viginti annorum Moyses mortuus est.
Tulit ergo Abram Sarai, et Lot, et animas quas fecerat in Haran (Gen, XII) , id est animantia, quae ibi acquisierat, et intravit terram Chanaam, et venit ad Sichem, quae corruptus Sichar saepe legitur, et ad vallem illustrem, quae Pentapolis dicebatur tunc, a quinque urbibus Sodomorum, quae nunc mare Salis, vel Mortuum dicitur, quia nihil in eo vivit, et nihil in eo mergi potest, habens animam, vel lacus asphalti, id est bituminis, quod dicitur Judaicum, vel vallis Salinarum [Col. 1093A] Additio 1. Nunc dicitur mare Diaboli, cujus suasu ibi peccatum est, et multum aluminis ibi reperitur. . Apparuitque ei Dominus, et dixit ei: Semini tuo dabo terram hanc. Qui aedificavit ibi altare Domino, ubi apparuit ei. Inde de eo [Col. 1092D] sic Josephus ait: ยซPrimus praesumpsit Deum unum Creatorem esse cunctorum pronuntiare, et hominum opiniones, quas caeteri de Deo habebant innovare, et immutare praevaluit. Haec autem conjiciebat per terrae passiones, et maris, et ea quae contingunt circa solem, et lunam, et ex omnibus, quae circa coelum semper eveniunt. De eodem Berosus meminit dicens, post diluvium decima generatione fuit apud Chaldaeos vir in coelestibus rebus expertus. Inde transgrediens Abram tetendit tabernaculum inter Bethel, et Hai, et aedificavit ibi iterum altare Domino. Et perrexit Abram vadens, et ultra progrediens ad meridiem, sed quo iverit subticet [Col. 1093A] Moyses brevitatis causa, vel quasi notum, et habitavit in Damasco. Unde et nomen ejus usque nunc in civitate Damascena habetur in gloria, et vicus ostenditur, qui ab eo dicitur habitatio Abram. Unde Nicolaus Damascenus: ยซAbram regnavit in Damasco, veniens advena cum exercitu de terra, quae super Babylonem dicitur Hur Chaldaeorum.ยป
Facta est autem fames magna in terra Chanaan, et descendit Abram in Aegyptum, timensque libidinem Aegyptiorum, ne eum propter speciem mulieris, [Col. 1093B] occiderent, sororem suam eam dixit esse. Et sublata est mulier, valde pulchra, in domum Pharaonis. Abram vero bene usi sunt Aegyptii propter eam. Deus vero desiderium regis impedivit, ne tangeret eam, aegritudine, et tumultu causarum. Cumque pro salute regis sacrificarent sacerdotes, per iram Dei hoc accidisse significaverunt, quod uxori peregrini injuriam inferre voluisset. Vocavitque Pharao Abram, et dixit ei: Cur non indicasti, quod uxor tua esset? Ecce uxor tua, accipe eam, et vade (Gen. XII) . Et praecepit rex viris suis, ut deducerent eum. Erat enim dives valde, in auro, et argento, in servis, et ancillis, et in jumentis. Arithmeticam sane, et quae de astrologia sunt Aegyptiis tradidit, ante eis ignota, a quibus post pervenerunt ad Graecos. [Col. 1093C] Reversusque est Abram, usque ad locum, ubi fixerat tabernaculum, inter Bethel et Hai. Partitusque est terram cum Lot, dum pastores eorum inter se rixarent, pro pascuis, optionem etiam concessit Lot, et elevans Lot oculos, vidit regionem Jordanis congruam sibi, et moratus est in oppidis Sodomorum. Abram vero descendit ad convallem Mambre juxta Hebron [Col. 1093D] Additio 1. Hebron interpretatur conjugium, vel conjugum, quia quatuor patriarchae cum uxoribus suis ibi incinerati fuerunt. Haec interpretatio reperitur in quadam glossa in Actibus apostolorum, quam magister legens consuluit ut in historiis poneretur, quod et se fecisse dixit. , et habitavit ibi, fecitque ibi altare Domino. Hebron civitas est, quae et Cariatharbe dicitur, id est civitas quatuor. Arbe enim quatuor, Cariath civitas, ibi enim sepultus est Adam maximus, et Abram, Isaac, et Jacob cum uxoribus suis: Mambre vero, Aner, et Eschol fratres erant, et confoederati sunt Abrae. A primogenito eorum vallis [Col. 1093D] cognominata erat. Habitabat autem ibi Abram circa quercum, vel terebinthum, cujus radices apparent adhuc. Quam pro nomine Josephus vocavit, dicens: ยซHabitabat Abram circa ilicem [Col. 1093D] Additio 2. Arbor illa, secundum Hieronymum, usque ad tempus Theodosii imperatoris duravit, et [Col. 1094A] ex illa fuisse perhibetur quae modo est, quae licet arida, tamen medicinalis est. , quae vocatur Agyga, vel Ogig, vel Dirpsi; ibi promisit ei Deus, quod omnem terram circumstantem, per quatuor partes orbis, daret ei, et semini ejus.ยป
Factum est autem illo tempore, ut Amraphel rex Sennaar, id est Babylonis, etc. (Gen. XIV) . Jam tantum processerat libido dominandi, quod quaeque civitas regulum habebat, quorum plurimi alicui majori regi serviebant: Tandem omnes subditi erant monarcho Assyriorum. Sane quinque civitates Sodomorum Sodoma, et Gomorrha, Adama, Sebois. Bala, quae et Segor quinque reges habebant. Has subjugaverat sibi Chodorlahomor rex Elamitarum, et tributarias sibi fecerat, et duodecim annis servierant [Col. 1094B] ei in tributo. Anno vero decimo tertio noluerunt sibi dare. Proinde decimo quarto anno Chodorlahomor assumens secum tres reges Babylonis, et Ponti, et gentium collecto exercitu convenerunt in vallem illustrem, in qua erant putei bituminis, quae per iram Dei post versa est in mare Mortuum, et circumadjacentia loca depopulati sunt. Et egressi sunt quinque reges ut pugnarent adversus quatuor, qui et terga verterunt, et ceciderunt plurimi, et qui remanserant, fugerunt ad montes. Tulerunt autem victores omnem substantiam eorum, et captivos, nec non et Lot, et substantiam ejus. Et ecce unus, qui evaserat nuntiavit hoc Abram Hebraeo, vel transfluviali, quia de trans Euphraten venerat. Qui numeravit expeditos vernaculos suos trecentos decem [Col. 1094C] et octo et tres praedictos fratres Mambre, et Aner, et Eschol, et prosecutus est eos usque Dan, qui est unus de fontibus Jordanis, et ab eo oppidum Dan dictum est, quod nunc Penaeas dicitur: alter enim fons Jor dicitur, quibus in unum confoederatis Jordanis dicitur, et irruit super eos nocte, divisis sociis in tres turmas dormientes trucidavit, vigilantes, prae ebrietate pugnare non valentes, effugerunt. Et prosecutus est eos Abram usque Hoba, quae est ad laevam Damasci, et reduxit Lot, mulieres quoque, et populum, et omnem substantiam eorum. Occurrit autem ei rex Sodomorum ad locum, qui dicitur Regia vallis, in via Solymae civitatis, vel Salem, quae post Jerusalem dicta est. At vero Melchisedech rex [Col. 1094D] Salem obtulit ei panem, et vinum. Quod quasi exponens Josephus ait: ยซMinistravit exercitui xenia, et multam abundantiam rerum opportunarum similiter exhibuit, et super epulas benedixit Deum, qui Abrae subdiderat inimicos.ยป Erat enim sacerdos Dei Altissimi. Cui Abram decimas dedit ex omnibus spoliis, et tunc primum decimae leguntur datae, primitiae vero ab Abel. Et ait ad eum rex Sodomorum: Da mihi animas, caetera tibi tolle, et noluit Abram etiam minimum quid tollere, exceptis quae comederunt juvenes, et partibus trium fratrum, qui venerant cum eo. Hunc Melchisedech, aiunt Hebraei fuisse Sem filium Noe, et vixisse usque ad Isaac [Col. 1095A] Additio 1. Josephus in fine libri sui ait: ยซPotentissimus Chananaeorum, qui lingua patria justus rex appellatus est, primus Deo sacerdotium, vel sacrificium exhibuit, et fanum aedificavit, et urbem quam Jerosolymam dixit. Cum autem Solyma vocaretur, Chananaeis post ea expulsis primus Judaeorum in ea Leobius, vel Theobitus regnavit.ยป . Et omnes primogenitos, a Noe usque ad Aaron, sacerdotes fuisse, qui in conviviis, et oblationibus [Col. 1095A] populo benedicebant, et habebant primogenita, de quibus post explicabitur.
De hac victoria tradunt jubileum initium habuisse pro hac remissione captivorum. Jubel enim remissio, vel initium, inde jubileus remissivus, vel initians, ob hoc autem institutus est quinquagesimus, [Col. 1095B] quia tunc erat Lot, ut dicunt quidam quinquaginta annorum; vel tunc erat quinquagesimus annus ex quo locutus erat Dominus Abrae in via, vel ex quo egressus erat de Haran: vel Abram peritus astrorum, in quibus etiam secundum quosdam Zoroastren magicae artis inventorem instituit, noverat quod intemperies aeris, quae fit ex elevatis, vel depressis planetis, semper usque ad quinquaginta annos ad temperiem redeunt, et quod vidit fieri in astris voluit imitari in terris.
His transactis, locutus est Dominus ad Abram dicens: Protector tuus sum, et merces tua magna nimis. Et dixit Abram: Quid dabis mihi? Ego vadam [Col. 1095C] absque liberis, ac Damascus filius Eliezer procuratoris mei erit haeres meus (Gen. XV) , quasi dicat: Quid mihi de promissione terrae cum desit haeres? Ab hoc Damasco aiunt Damascum conditam, et denominatam, et ibi eum regnasse. Et dixit Dominus ad eum: Non erit hic haeres tuus, sed qui egredietur de utero tuo. Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam, et quia insperatum promittebatur, quaesivit Abram signum, unde sciret sibi hoc fieri, non ex diffidentia, sed sperando, et modum quaerendo. Et hinc maxime mos inolevit Judaeis, signa quaerere. Et ait Dominus: Sume mihi in crastino vaccam, et capram, et arietem, quaeque trima, et turturem, et columbam. Quasi dicat. Immolabis mihi haec, et ostendam tibi signum. Qui tollens haec [Col. 1095D] animalia divisit per medium, et partes contra se altrinsecus posuit, aves autem non divisit, et dum exspectaret praeceptum Domini de modo immolandi, descenderunt volucres super cadavera, et abigebat eas Abram. Cumque sol occubuisset sopor irruit super Abram, et horror magnus, qui fuit pars signi, et dictum est ad eum: Scito praenoscens quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos extranei servituti, et affligent quadringintis annis. Tu autem ibis prius ad patres tuos, generatione autem quarta revertentur huc. Quasi dicat: Ne exspectes te modo regnaturum in terra hac, et semen tuum post te. Te enim prius mortuo, post quadringintos annos implebitur promissio mea. Nec [Col. 1096A] est intelligendum, quod tot annis servierunt in Aegypto, sed hic numerus annorum in illa afflictione completus est, qui secundum Isidorum ab illo tempore computantur, quo ista Abrae promittuntur. Augustinus ab Isaac nato computat, quia dictum est semen tuum. Et ab anno nativitatis Isaac, usque ad annum egressionis de Aegypto numerat quadringintos quinque annos. Sed Scriptura subticet quinque et legit litteram sic. Semen tuum peregrinum erit quadringentis annis: sive enim in terra Chanaan, sive in Aegypto peregrinum fuit, donec habuit haereditatem ex promissione Dei. Illud autem interpositum, subjicient eos, et affligent, non refertur ad quadringintos annos. Quod autem dictum est, in quarta generatione eos redituros, secundum [Col. 1096B] tribum sacerdotalem intelligendum est [Col. 1096C] Additio 1. Duae fuerunt tribus: sacerdotalis quae a Levi habuit principium, altera regalis, quae a Juda. . Levi enim genuit Chaat, qui genuit Aram, vel Amram, qui genuit Aaron, qui Eleazar, qui cum Aaron egressus est. Nec dicas quatuor generationes personas quatuor sed successiones, ut tot sint generationes quoties ibi legitur, genuit: quod alia littera habet quinque generationes, secundum regiam tribum est. Judas enim genuit Phares, qui genuit Efron, qui genuit Aram, qui Aminadab, qui Naason, qui cum patre egressus est. Et facta est caligo, et apparuit ignis quasi clibani transiens inter divisiones illas, et consumens illas. Ecce signum, et terminos terrae promissionis diffinivit ei Dominus a rivo Corula flumine Aegypti usque ad Euphratem, et populos ejus nominavit.
Igitur Sarai non habebat liberos, et dixit Abrahae: Ingredere ad ancillam meam Agar, si forte ex illa suscipiam filios (Gen. XVI) ; et ingressus est ad eam. Quae cum concepisset despexit dominam suam, et Abraham dissimulabat. Et ait Sarai: Inique agis contra me. Judicet Deus inter me, et te. Cui Abraham: Ecce ancilla tua in manu tua, utere ea, ut libet. Affligente autem eam Sarai, illa iniit fugam, volens redire ad patriam, quia Aegyptia erat. Et invenit eam Angelus Domini, dum fugeret, et sitiret, et viam ignoraret, solivagam juxta puteum, qui est [Col. 1096D] in via Sur in deserto. Qui dixit ad eam. Unde venis? et quo vadis? Et illa: A facie dominae meae Sarai fugio. Cui Angelus: Revertere ad dominam tuam, et humiliare sub ea. Et rursum: Concepisti, et paries filium, et vocabis nomen ejus Ismael. Hic primo legitur nomen praedictum a Domino, quod perrarum est. Manus ejus contra omnes, et manus omnium contra eum, et e regione fratrum suorum figet tentoria, quod tamen non de ipso legitur, sed de filio ejus Cedar. Tamen de genere ipsius hoc praedictum est, quia Sarraceni vagi sedibus incertis, gentes, quibus desertum ex latere jungitur, impugnant, et ab omnibus impugnantur. Hoc autem praecipue futurum erat secundum Methodium, [Col. 1097A] quando quatuor principes de genere Ismael quos etiam filios vineae vocat, forte pro vesania tanquam ebrios Oreb, scilicet et Zeb, et Zebee, et Salmana, egressi sunt de solitudine contra filios Israel (Psal. LXXXII) , qui victi per Gedeon retrusi sunt in solitudinem de qua prodierant. Quod vero legitur in Genesi: Hic erit ferus homo, Hebraeus habet Phara, quod sonat onager. Propter hoc, ut dicit Methodius, dictum est: Onagri, et capreae a deserto omnem bestiarum supergredientur rabiem, et mansuetorum numerus conteretur ab eis. Dicit enim de filiis Ismael: Futurum est autem, ut exeant adhuc semel, et obtinebunt orbem terrae per octo hebdomadas annorum, et vocabitur iter eorum via angustiae, quia patrem illorum Ismael vocavit Dominus [Col. 1097B] onagrum. In sacris locis interficient sacerdotes, ibidem cum mulieribus dormient, ad sepulcra sanctorum religabunt jumenta, et hoc pro nequitia Christianorum, qui tunc erunt, de quibus dicitur: In novissimis diebus erunt homines sese amantes, etc. (II Tim. III.) Et tunc implebitur, quod dictum est per Ezechielem: Filii hominis, voca bestias agri, et exhortare illas dicens: ยซCongregamini, et venite, eo quod sacrificium magnum immolo vobis. Manducate carnes fortium, et bibite sanguinem deorum excelsorum (Ezech. XXXIX) .ยป Cumque loqueretur Dominus cum Agar, pertransiit in turbine, et ipsa vidit posteriora Dei, et ait: Vidi posteriora videntis me. Et appellavit locum puteum Viventis et Videntis, quia viderat eam Dominus, [Col. 1097C] et quasi reddiderat vitam sitienti, ostendendo puteum. Adhuc puteus Agar ostenditur inter Cades et Barath. Quae cum rediisset peperit filium, et vocavit eum Ismaelem [Col. 1097C] Additio 1. Legitur in Vita Clementis, quod Abram alium habuit filium de Agar, qui dictus est Eliesdros, a quo Persae duxerunt originem. . Abram autem erat octoginta septem annorum cum natus est Ismael.
Postquam vero nonaginta et novem annorum esse coeperat Abram, apparuit ei Dominus dicens: Multiplicabo semen tuum, et tu custodies pactum meum, hoc scilicet: Circumcidetur ex vobis, etc. (Gen. XVII.) Sed antequam pactum exponat, nomen ei mutat. Dicebatur enim Abram, ex Abba, et ram, quasi Abbaram, id est excelsus Pater, et addita ea littera, a, dictus est Abraam, quasi Abbaraam, quod sonat, pater multarum, subauditur gentium. Hebraei tamen dicunt, quod de nomine suo tetragrammaton, e litteram addidit Deus Abrahae, quae tamen sonat a, idioma enim eorum est scribere, a, et sonare, e, et e converso: r autem supradicta est causa euphoniae. Et quia tempore circumcisionis mutatum est nomen ei, cum circumcidunt imponunt Hebraei nomina [Col. 1098C] Additio 1. Hoc quantum ad interpretationem, non quantum ad Abram. . Volens itaque Dominus quasi quodam charactere populum suum ab aliis discernere, induxit eis circumcisionem sic: Circumcidetur ex vobis omne masculinum, et circumcidetis carnem [Col. 1098A] praeputii vestri. Infans octo dierum circumcidetur, tam vernaculus, quam emptitius; cujus caro circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo. Quo cultello fieret non est praeceptum. Quare autem fiebat lapideo post dicemus. Notandum quod servus primo dictus est a servando. Victores enim victos hostes, quos ad vitam servabant, servos dixerunt. Verna vero, vel vernaculus, vel vernula, qui nutritus est domi. Emptitius qui in propria persona emptus est. Originarius, qui et servus glebae, scilicet colonus. Dixitque Dominus ad Abraham: Non ultra vocabis uxorem tuam Sarai, sed Saram. Quidam dicunt mutationem nominis Sarae sic factam, quia cum prius per duo rr scriberetur modo per unum, vel e contra, et errant. Sed cum diceretur [Col. 1098B] Sarai, id est Princeps mea, et quasi unius gentis, dicta est Sara, id est princeps absolute, quasi omnium gentium princeps futura. Et attende quod quantum ad nos videtur, i littera subtracta, et nulla addita, sed apud Hebraeos additur a, et scribitur per e. Quidam, quia Sarath Hebraice lepram sonat, erraverunt, putantes eam primo lepram vocari. Et ait Dominus: Ex illa dabo tibi filium, et vocabis nomen ejus Isaac. Cecidit Abraham in faciem, et risit prae gaudio dicens applaudendo: Putasne centenario nascetur filius; et Sara nonagenaria pariet? Et ait Dominus: Sara pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Isaac, quod interpretatur risus a risu, scilicet patris. Ecce secundo a Domino producitur nomen nascituri. Et adhuc de duobus legitur [Col. 1098C] hoc in Veteri Testamento, de Samsone, scilicet, et Josia, et in Novo de duobus tantum, Jesu et Joanne. Etiam multiplicationem Ismaelis promisit ei Dominus. Et cum finitus esset sermo Domini, circumcidit se Abraham, et Ismaelem, et omnem suam familiam sexus masculini. Abraham tunc erat nonaginta et novem annorum, et Ismael tredecim.
Apparuit Dominus Abrahae in convalle Mambre. Cumque elevasset oculos, vidit tres viros, et occurrens illis, unum ex eis adoravit (Gen. XVIII) . Dicit [Col. 1098D] Josephus tres angelos in specie humana missos, ut unus nuntiaret Abrahae verbum Dei de filio suo, et duo subverterent Sodomam. Eusebius vero ait: Primo omnium prophetarum Abrahae Verbum Dei, cum in figura apparuisset humana, vocationem gentium pollicetur. Et sic apparuit ei Filius, quem et adoravit. Sed quia nusquam legitur Pater apparuisse in subjecta creatura [Col. 1099B] Additio 1. Anthropomorphitae sunt haeretici de Judaeis, qui dicunt Deum Patrem habere corpus hominis, cujus superiorem partem dicunt esse in coelis, pedes vero in terra. dicitur quod duo angeli apparuerunt in designatione duorum praeconum Moysi, et Eliae, quorum alter primum praevenit adventum, alter praeveniet secundum. Quos, et rogavit Abraham, ut diverterent ad eum, et paulum comedendo confortarentur. Qui assenserunt. Et aestimans Abraham, praecepit Sarae, ut de tribus satis similae faceret subcinericios panes. Ipse quoque [Col. 1099A] tulit vitulum de armento optimum, tulitque butyrum, et lac, et vitulum assatum, et posuit coram eis. Verisimile est quod prius homines credidit, quibus haec xenia paravit, post angelos Dei esse comprobavit. De cibo quem sumpserunt, potest dici quod in masticando exinanitus sit, sicut aqua calore ignis. Abraham stabat juxta eos [Col. 1099B] Additio 2. Hunc ordinem videtur Augustinus comprobare in Genesi super hunc locum: Quo audito risit Sara, scilicet quod prius putavit Abraham eos esse homines, in quibus tamen Deus loqueretur, [Col. 1099C] propter quaedam signa divinae majestatis in eis apparentia. Ideoque pronus in terram, non eos, sed in eis Deum adoravit, post vero percepit aliquibus figuris, vel divino instinctu, quod angeli erant. Tamen videns eos habere corpora humana, paravit eis escam. . Sara vero erat post ostium tabernaculi. Et dixit angelus: Revertens veniam ad te tempore isto, id est, eodem die revoluto anno, et habebit Sara filium. Quo audito risit Sara. Erant enim ambo senes, et desierat Sarae fieri muliebria, id est menstrua, quibus deficientibus vis pariendi deficit. Si alter juvenis esset, non esset impossibile ex sene et juvene prolem fieri. Sed ambo erant provectae aetatis. [Col. 1099B] Ad haec, etiam, ipsa sterilis erat. Risit ergo, quia dubitavit, dicens: Postquam consenui, et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo. Dixitque Dominus ad Abraham: Quare risit Sara [Col. 1099C] Additio 3. Et forte credidit adulatorie dictum, quia bene paverat eos. , nunquid quidquam Deo est difficile? Negavit Sara se risisse perterrita. Ecce qua intentione quisque riserit, dijudicare potuit, qui corda novit.
Cumque surrexissent, illi tres viri direxerunt oculos contra Sodomam, et Abraham gradiebatur simul, et dixit Dominus: Non potero celare Abrahae, quae gesturus sum (Gen. XVIII) . Et ait ad illum: Clamor [Col. 1099D] Sodomorum et Gomorrhae venit ad me. Peccatum cum clamore est culpa cum libertate, cum scilicet quis palam, et ad libitum suum peccat. Peccatum illorum fuit superbia vitae, et abundantia panis (Ezech. XVI) , propter quam usque ad ignominiosam libidinem proruperunt. Et addidit: Descendam, et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint. Qui omnia novit, hoc in exemplum nobis reliquit, quasi dicat: Mala hominum non ante credite, quam probetis. Inde est quod judex sibi soli crimen notum punire non potest. Unde, et dictum est: Nemo te condemnavit, nec ego te condemnabo (Joan. XVIII) . Abraham vero memor Lot filii fratris sui, appropinquans ad Dominum ait: Nunquid perdes justum cum impio? (Gen. XVIII.) Non est hoc [Col. 1100A] tuum, qui judicas omnem terram. Si fuerint quinquaginta justi ibi, nonne parces populo propter eos? Et ait Dominus: Dimittam omni populo propter eos. Tunc Abraham quasi paulatim descendens ait: Si fuerint quadraginta quinque: Item, si quadraginta. Quid, si triginta? Quid, si viginti? Quid si decem? Et ait Dominus: Non delebo eos propter decem. Abiit Dominus, id est non apparuit, postquam cessavit loqui ei, et ille reversus est in locum suum. Veneruntque illi duo angeli, qui fuerant cum Domino, vel alii (secundum quosdam), Sodomam vespere, sedente Lot in foribus civitatis, expectante alicujus hospitis adventum. Qui occurrens eis, adoravit, petens, ut diverterent in domum suam. Quos renitentes compulit oppido. Ingressisque illis fecit convivium, [Col. 1100B] coxit azyma, et comederunt. Tunc viri civitatis, a puero usque ad senem, vallaverunt domum, et dixerunt Lot: Educ viros illos huc, ut cognoscamus eos. Qui ait: Habeo duas filias, quae nondum cognoverunt virum, abutimini eis, ut libet; tantum his nihil mali faciatis, qui ingressi sunt sub umbra culminis mei. Mos enim fidelium erat ab omni injuria hospites suos defendere. Quod autem dixit, perturbatio animi fuit, non consilium. Consilium sane est ut faciat quis levius, ne ipse committat gravius. Nullo autem modo debet quis levius facere mortale, ne alius committat gravius. At illi noluerunt, et vim faciebant vehementissime Lot. Et ecce angeli introduxerunt Lot, et clauserunt ostium. Illos vero percusserunt caecitate, non privatione visus, [Col. 1100C] sed acrisia [Col. 1100D] Additio 1. Acrisia est quando quis habet apertos oculos, et non videt, quod magi faciunt incantationibus. Fit etiam quando quis habet aliquando rem aliquam in manu, et non videt, et est etiam acrisia. , quam Latine audientiam dicere possumus, quae facit non videri, non omnia, sed quae est opus; qua percussi sunt, qui quaerebant Eliseum cum esset cum eis (IV Reg. VI) , et discipuli cum Domino euntes in Emmaus (Luc. XXIV) . Forte hoc modo, quandoque quaerimus, quod in manu tenemus. Et Angeli dixerunt ad Lot: Educ omnes tuos de urbe hac. Delebimus enim locum istum. Et ingressus Lot ad generos suos ait: Surgite, et egredimini, quia delebit Dominus civitatem istam. Non est credendum (ut ait Hieronymus) his qui dicunt, alias filias, a praedictis virginibus, Loth habuisse, habentes viros, quae cum viris submersae sint. Sed generos vocat, futuros generos. Unde Hebraica [Col. 1100D] veritas habet: Egressus est Lot ad sponsos: qui noluerunt egredi, consuetudinem hanc verborum Lot esse dicentes, quod semper mala praediceret.
Mane dissimulante Lot exire, apprehensum eum, cum uxore sua, et filiabus statuerunt angeli extra civitatem dicentes: Ne respicias retro; sed in monte salvum te fac (Gen. XIX) . Qui ex perturbatione, nondum plene credens Domino, ait: Non possum [Col. 1101A] in monte salvari, ne forte apprehendat me malum, et moriar. Forte senex montium frigora, et laborem viae perhorrebat. Sed est haec civitas parva ad quam fugere sufficio, ut salver in ea: Et ait Dominus. Non subvertam urbem, pro qua locutus es. et ideo, quia dixit parva, vocatum est nomen urbis Segor, id est parva. Tradunt enim Hebraei hanc urbem primo dictam Balam, et post Salisam, et in Isaia Vitulam consternatam (Isai. XV) , quia tetro terraemotu absorpta sit, post subversionem quatuor aliarum civitatum, modo dicitur civitas Palmae. Quamdiu ergo fuit Lot in ea, pepercit ei Dominus. Sed ut dicit Hieronymus, Lot, timens consuetum ejus terraemotum, egressus mansit in monte. Egresso itaque Lot de Sodomis, pluit Dominus super civitates illas sulphur [Col. 1101B] et ignem. Pluit Dominus a seipso ens in terra, a se ente in coelo, judicans, id est puniens ab imperante. Pluit autem haec, ut terra in aeternum aresceret, sine spe iterum germinandi, et ita gravius punivit istos, quam primos peccatores diluvio. Licet enim illi mensuram excederent delicti, tamen quasi naturaliter peccabant, et universos subvertit etiam parvulos pro peccatis parentum, in quo provisum est illis, ne diu viventes, sequerentur exempla patrum, et est aliquod bonum reum non esse, qui gloriosus non est. Prodest enim pauperem non esse, qui rex non esse potest. Et respiciens uxor Lot retro, versa est in statuam salis, quam Josephus dicit se vidisse, et hactenus manere. Versa est ergo regio in lacum salis [Col. 1101D] Additio. 1. Lacus hic Judaeam dividit, et Arabiam non majorem, sed illam, quae olim fuit, illa solitudo invia, et inaquosa, in qua quadraginta annis fuerunt filii Israel. Dicit Josephus quod nimia ejus levitate. etiam gravissima in eum jacta, referuntur in altum. Unde Vespasianus quosdam, junctis post tergum manibus, jussit in altum projici, et omnes, tanquam ut spiritus, sursum repulsi, desuper fluitabant. , et sterilem, qui dicitur mare [Col. 1101C] Mortuum, quia nec pisces, nec aves, in eo vivunt, ut in aliis. Navem quoque non patitur, nec ullam sustinet materiam, quin tota forsitan supernatet, nisi bituminatam, propter homines intus viventes. Nam omne carens vita in profundum mergitur. Si quid vivum aliqua arte immerseris, superexsilit. Lucerna ardens superenatat, exstincta mergitur. Multis in locis nigras glebas bituminis vomit, et ideo lacus Asphalti, vel Asphaltidis dicitur. Dicitur etiam quod poma nata in arboribus circumpositis, usque ad maturitatem coloris sunt viridis, matura si incidas, favillas intus invenies. Unde, ut ait Josephus, favilla terrae Sodomiticae fidem habet, dicitur et vallis Salinarum. Forte fit ibi sal, vel lapides [Col. 1101D] salis circa inveniuntur.
Lot autem egressus de Segor, mansit in monte in spelunca, et duae filiae ejus cum eo (Gen. XIX) . Didicerant autem filiae Lot consummationem mundi futuram, per ignem. et suspicatae sunt tale aliquid [Col. 1102A] factum, quale fuit in diebus Noe, scilicet ad reparandum genus humanum, servatas se esse superstites cum patre. Ideoque consilium inierunt, et patris moestitiam et rigorem vino mollientes, singulae, licet virgines, singulis noctibus susceperunt ab ignorante conceptum, nec repetierunt. Hoc tamen desuper appungunt Hebraei quasi incredibile, quia natura rerum non patitur coire quempiam nescientem. Vel dicitur nescisse filiam fuisse, putans fuisse uxorem suam. Dicitur quoque impossibile in defloratione fieri conceptum. Ob hoc Antichristus dicet se filium virginis. Peperitque major filia filium, et vocavit eum Moab, patrem Moabitarum; minor peperit filium, et vocavit eum Ammon, patrem Ammonitarum. Moab interpretatur ex patre, hoc nomine [Col. 1102B] mater aperte publicavit incestum patris. Ammon filius populi mei. Haec aliquantulum texit, quasi filius cujusdam de populo meo. Dicit Hieronymus filias posse excusari, quia crediderunt genus humanum defecisse, et pietas posteritatis impietatem incestus excusavit se tanto, sed non in toto. Sed hoc patrem non excusat, sed infidelitas ejus causa fuit incestus. De eodem dicit Strabus: Lot inexcusabilis est: primo, quia angelo non credidit se posse salvari in Segor; deinde. quia inebriatus est, et fuit peccatum causa peccati.
Profectus est Abraham de convalle Mambre in terram australem, et peregrinatus est in Geraris, inter [Col. 1102C] Cades, unde fluxerunt aquae contradictionis, et Sur, loco sororis habens Saram, similia prioribus simulans prae timore, misit autem Abimelech Rex Gerarae, et tulit eam (Gen. XX) . Iu quo vis formae illius miranda notatur, quae nonagenaria adhuc amari poterat. Sed in aegritudinem cecidit rex Dei voluntate, ne eam tangeret, ut ait Josephus. In fine tamen hujus capituli alia poena notatur, haec scilicet quod Deus concluserat omnem vulvam domus Abimelech propter Saram, ne quid scilicet femininum in domo ejus interim conciperet. Medicis autem desperantibus, soporatus audivit a Domino, haec sibi propter uxorem peregrini inferri. Et praecepit ei, ut redderet viro uxorem, quia Propheta erat, et ille oraret [Col. 1102D] pro eo, et viveret. Statimque surgens, vocavit servos suos, vocavit et Abraham, et dicit ei: Quid fecisti nobis? Quid vidisti, ut hoc faceres? Et ait Abraham: Cogitavi, quod timor Dei non esset in hoc loco, et interficerent me pro uxore. Alias autem, et vere soror mea est filia patris. Hic distinguitur, sui scilicet patris. Sequitur mei, id est, qui est meus, subaudi frater, vel filia Patris mei, et non matris meae, quod est, neptis mea est, et cognata ex parte patris, et fratris mei, et non ex parte sororis. Unde alia translatio: Soror mea est a patre suo, et non a matre. Sicut enim dicebant cognatos fratres, sic et cognatas sorores; fratrem vero Aram, patrem suum vocavit, quia senior eo fuerat, secundum usum loquendi, quo majores natu, patres vocamus, [Col. 1103A] minores filios, et quia dignior, et major affectio solet esse propinquorum secundum viros, quam secundum mulieres, propinquam suam per virum, digniori nomine vocavit, sororem scilicet, potius quam neptem. Vel finxit eam filiam patris esse, nec tamen mentitus est, sicut nec Dominus cum finxit se longius ire (Luc. XXIV) : praesertim cum Domino jubente creditur hoc dixisse, et ita relator fuit verborum Domini, ut Elisaeus celavit se non cognoscentibus. Quidam tamen dicunt Thare, mortua matre Abrahae, et mortuo Aram, duxisse uxorem filii, et genuisse Saram. Unde et hic dicitur filia Thare secundum carnem, et supra filia Aram secundum suscitationem seminis, quia solum masculum reliquit Aram. Oravit autem Abraham pro eo, et sanatus [Col. 1103B] est, et uxor et ancillae ejus pepererunt. Et dedit Abimelech Abrahae munera, et terram ad habitandum ad optionem suam. Sarae autem dixit: Ecce dedi fratri tuo pro te mille argenteos. Hoc erit tibi in velamen oculorum coram omnibus, qui tecum sunt, id est in memoria verecundiae, quia in mendacio deprehensa es. Unde subdit exponendo: Et quocunque perrexeris, memento te deprehensam. Vel elegans est irrisio: Hoc erit tibi in velamen oculorum, id est in praeparationem funeris, quasi dicat: Anus es, et vicina funeri, et mentita es tamen, et decepisti. Habe tibi ergo haec in expensas funeris. Quod magnis expensis fieri solebat, maxime a Judaeis, vel ad pepla emenda, ut tegas faciem, ne ameris.
Visitavit Dominus Saram, concepitque, et peperit filium, et circumcidit eum Abraham octavo die (Gen. XXI) . Et exinde post totidem dies Judaei circumcidunt. Arabes vero post tredecim annos, quia eo tempore Ismael gentis illius auctor circumcisus fuit. Et vocavit eum Isaac, id est risum, quia risum fecerat Dominus parentibus ejus, id est gaudium inopinatum. Crevit puer, et trimus ablactatus est. Et fecit pater grande convivium in die illa, quia ea die filius primo accessit ad mensam patris. Dumque simul luderent Ismael et Isaac, major laedebat minorem. Et intellexit mater in ludo persecutionem, quia scilicet, patre mortuo, vellet dominari major minori. Vel ut Hebraei tradunt, cogebat eum adorare [Col. 1103D] luteas imagines, quas fecerat. Quod cum displicuisset matri, dixit ad Abraham: Ejice ancillam et filium ejus. Dure hoc accepit Abraham, et dissimulabat, sed dixit ei Dominus: Audi vocem Sarae. Qui tollens panem, et utrem aquae imposuit scapulae Agar, et tradidit ei puerum. Cumque consumpta esset aqua in deserto, et puer deficeret siti, abjecit mater puerum sub arbore, et sedit procul quantum arcus jacere potest [Col. 1104A] Additio 1. Id est, reliquit jacentem quasi ad jactum, non quod eum portaret cum esset jam tredecim annorum. Vel per recapitulationem dictum est. , ne videret filium morientem, et flevit, et exaudivit Deus vocem pueri, id est, fletum matris pro puero. Et dixit angelus matri: Surge, tolle puerum, et aperuit oculos ejus Deus, et vidit puteum, deditque puero bibere, et implens utrem abiit Crevit puer, et moratus est in solitudine Pharan, et factus est vir sagittarius. Et accepit ei mater uxorem [Col. 1104A] de terra Aegypti, de qua nati sunt ei duodecim filii principes tribuum suarum, quorum appellatione, oppida, pagi, et tribus celebrantur. Nabaioth primogenitus famosior est nominatus, a quo pars Arabiae, quae est ab Euphrate, usque ad mare Rubrum Nabathea dicitur. Cedar secundus, a quo Cedar, quae est in deserto; Duma sextus, a quo Dumea regio; Themam nonus, a quo Themam, quae est ad Austrum: Cethuma ultimus, a quo Cethema, quae est ad Orientem.
[Col. 1104B] Eo tempore videns Abimelech Abraham multiplicatum, timuit eum, et venit ad eum cum Phicol principe exercitus sui, et ait: Jura mihi per Deum, ne noceas mihi, et posteris meis, sed semper facias mihi juxta misericordiam, quam feci tibi (Gen. XXI) . Et eduxit eos Abraham ad puteum, quem ostenderat Deus Agar, quem foderat Abraham ante Agar ejectam. Sed servi Abimelech abstulerant illum Abrahae, et fecerant illum in solitudine pro gregibus adaquandis, quae longe a mansione ejus in solitudine pascebantur. Et restituit ei Abimelech puteum, sed in testimonium quod ipse foderat puteum, et ablatum restituit ei Abimelech, dedit regi septem agnas, et vocavit puteum Bersabee, id est [Col. 1104C] puteum septimum. Sabee enim Hebraice septem sonat, et ibidem perc usserunt ambo foedus. Unde et Bersabee dictum putant, id est puteum juramenti. Sabee quoque Hebraice juramentum dicitur. Josephus tamen interpretatur Bersabee, faedus putei. A puteo vero circumstans regio etiam dicta est Bersabee. Plantavitque Abraham circa puteum nemus, et fuit ibi colonus multis diebus, non habitator. Dicit enim Stephanus in Actibus apostolorum, quia non accepit ibi haereditatem; nec spatium pedis (Act. VII) .
Post haec dum habitaret in Bersabee, et Isaac, ut dicit Josephus, viginti quinque annorum esset, dixit Dominus illi: Tolle filium tuum unigenitum, quem [Col. 1104D] diligis, Isaac, et vade in terram visionis, et offer mihi eum in holocaustum super unum montium, quem monstravero tibi. Terram visionis dixit, illam partem Judeae, quae est in montanis, quia et ipsa a longe, et de illa longe videri potest, quae et ab Isaia vallis visionis dicitur (Isa. XXII) . In summitate vero montium Judeae monticulus erat eminentior, dictus mons Moria, quem monstravit Deus Abrahae ad immolandum filium. In hoc tradunt Hebraei templum post factum, et altare factum in loco, ubi Abraham altare fecit, et David Angelum reponentem gladium, vidit in area Ornan Jebusaei. Unde dicit Isaias: Erit mons domus Domini in vertice montium, et ad eum fluent omnes gentes (Isai. II) , de quo et Dominus praecepit Judaeis, ne immolarent [Col. 1105A] sibi in omni loco, nisi in loco quem ostenderet eis Dominus (Deut. XXXIV) . Abraham ergo de nocte consurgens, nemini quod facturus erat indicans, stravit asinum suum, ducens secum duos juvenes, et filium, ivitque iter duorum dierum. Tertio die, elevatis oculis, vidit locum procul. Hinc probantur illi errasse inter Bethel et Hay. Locus enim ille non distat a monte Moria per iter unius diei. Et cum accepisset ligna, et ignem, relictis infra juvenibus cum asino, cum filio ascendit solus. Cui filius: Ecce, inquit, ignis, et ligna, ubi est victima holocausti? Cui pater: Deus providebit sibi victimam. Et statuit aram, et lignis impositis, ignem adhibuit. Refert autem Josephus verba patris ad puerum dicentis: Quia sicut ex voluntate Dei ingressus [Col. 1105B] fuerat mundum mirabiliter, ita etiam ex voluntate Dei, necesse erat ei egredi mirabiliter, quem Dominus quidem judicasset dignum, non aegritudine, non bello, non aliqua passione, humanam vitam finire, sed cum orationibus, et sacrificiis animam ipsius ad se vocare, quod suscitaret eum ob implendas promissiones. Et sic Isaac libens accessit ad aram, et mortem. De hoc Alcuinus [Col. 1106A] Additio 1. Alcuinus fuit magister Caroli regis, abbas Sancti Martini Turonensis. dicit: Indubitanti animo mactare volebat filium, laudandus in constantia offerendi, et in fide suscitandi filii. Arrepto autem gladio, ut filium immolaret, clamavit ad eum angelus: Non extendas manum in puerum, nunc cognovi quod timeas Dominum. Non enim sanguinem pueri sitiebat Dominus, sed [Col. 1105C] ut sciretur, quantum Abraham timuerit Dominum. Et vidit Abraham post tergum arietem inter vepres haerentem cornibus, quem obtulit pro filio. Hebraeus in virgultis habet, Sabech hoerentem cornibus, et est Sobech genus virgulti. Hic erravit Eusebius dicens, Sabech hircum erectum ad carpendas frondes. Dixit ergo arietem Sabech, id est quasi hircum erectum. Et dicit eum Rabanus non noviter creatum, sed aliunde ab angelo allatum. Et vocavit nomen loci: Dominus videt. Et usque hodie, quasi in proverbium, dicitur a Judaeis in arcto positis: In monte Dominus videbit, quasi dicerent: Sicut respexit Isaac in monte, sic videat nos in hac angustia. Diem autem liberationis Isaac, dicunt Hebraei primam diem Septembris. Unde in eo solemnizant, [Col. 1105D] et clangunt cornibus pecorinis in memoriam arietis. Et juravit Dominus per seipsum de semine multiplicando ex Isaac, et de terra danda semini ejus. Altera die rediit Abraham, et reversus est in Bersabee. Nuntiatumque est ei, quod Melcha genuisset Nachor fratri suo filios octo; primogenitum Hus, de cujus stirpe descendit Job, sicut scriptum est: Vir erat in terra Hus, nomine Job (Job I) , et fratrem ejus ex cujus genere Balaam, qui secundum Hebraeos dicitur in Job Eliu Buzites. Errant ergo qui dicunt Job de genere Esau fuisse. Quod enim in fine libri ejus est, quod de Syro sermone translatus sit, et quod ipse quartus ab Esau, in Hebraeo non habetur. De concubina vero Roma, alias Rema, susceperat Nachor filios quatuor.
Rediit autem Abraham ad convallem Mambre, et mortua est Sara cum esset centum viginti et septem annorum, et sepulta est in Hebron in spelunca duplici (Gen. XXIV) , quam emit Abraham quadringentis siclis argenti ab Ephron, supplicantibus pro eo Hethaeis, id est populo terrae. Erat autem spelunca duplex [Col. 1106B] Additio 1. Eadem Cariatarbe, id est civitas quatuor patriarcharum, Isaac, Abrahae, Jacob et Adae. , rupes naturaliter, vel artificialiter duas speluncas habens, quam emit Abraham in sepulturam generi suo. In superiori sepeliebantur viri, in inferiori mulieres. Tamen Adam, et Eva jam ibidem sepulti erant. Nec peccavit Abraham emendo, nec ille vendendo, sicut nec hodie, qui emeret [Col. 1106B] agrum, ut faceret coemeterium, nisi forte quia sepulti erant ibi protoplasti. Hieronymus tamen dicit Ephron reprehendendum, et ideo nomen ejus mutatum pro Ephron Ephran.
Erat autem Abraham senex, et dixit ad Eliezer, procuratorem domus suae: Pone manum tuam sub femore meo, et jura mihi per Deum coeli et terrae, quia non accipies filio meo Isaac uxorem de filiabus gentium, inter quas habito; sed ibis ad cognationem meam, et inde accipies ei uxorem. Si tamen ex illis [Col. 1106C] aliqua noluerit sequi te, non teneberis juramento. Juravitque servus ponens manum sub femore ejus. Tradunt Hebraei quod in sanctificatione ejus, id est in circumcisione juraverit. Sed quod dicitur sub femore, dicimus eum jurasse in semine Abrahae, id est in Christo, quem ex se nasciturum sciebat. Unde dixit Jura mihi per Deum coeli et terrae. Quod autem sub femore manum poni voluit, innuit carnem Christi super omnes futuram. Tulit ergo Eliezer decem camelos, et abiit, ex omnibus bonis Domini sui portans secum, maxime, quae rara novit esse in terra ad quam ibat. Perrexitque Mesopotamiam ad Charbem [Col. 1107C] Additio 1. Vel ad Haran, Hebraei enim ante, et retro aspirabant vocales. , urbem Nachor. Multo quidem tempore et labore ut dicit Josephus, quia in hieme, in Mesopotamia est luti profunditas, in aestate aquae defectio, [Col. 1106D] in saltibus latrones. Fecit autem camelos accumbere juxta puteum ante urbem, impotatos nolens introducere. Cum autem vespere egrederentur mulieres, ad hauriendam aquam, oravit Dominum, ut inter illas inveniretur uxor Domini sui, si aliqua gentis illius domino suo deberetur, et cognosceretur ita, ut aliis negantibus aquam, sibi poscenti ipsa praeberet. Et ecce Rebecca, Bathuelis filia, descenderat, et impleverat hydriam, et aliis quidem avertentibus se, peregrino aquam praebuit, et adjecit, quin et camelis tuis aquam hauriam, et haustam aquam infundens in canalibus potum dedit camelis. Ille autem tacitus intuens eam, utrum esset idonea domino suo [Col. 1107C] Additio 2. Ne forte lusca, vel gibbosa, vel torto, vel grandi naso. , quaesivit ab ea cujus filia esset, et si ei esset locus in domo patris ad manendum. Accepto [Col. 1107A] vero quod erat filia Bathuelis filii Nachor et Melchae, soror Laban, protulit inaures aureas et armillas, et dedit ei. Cucurritque puella in domum matris [Col. 1107C] Additio 3. Et hoc quod non ait Patris perpenditur [Col. 1107D] quod mortuus erat, sicut Josephus voluit. , nuntians, quae audierat, egressusque Laban, introduxit virum in hospitium, et destravit camelos, deditque paleas, et fenum, et lavit pedes hospitum, et apposuit eis panem. Noluit autem Eliezer comedere, donec loqueretur sermones pro quibus venerat. Cum ergo se dixisset servum Abrahae fratris eorum, et commendasset Abraham in multis, exposuit eis petitionem Abrahae, et juramentum quod ipse fecerat, et orationem suam a Domino ad puteum exauditam. Responderunt Laban et Bathuel [Col. 1107D] Additio 4. Id est uxor ejus, ex mandato ab eo moriente suscepto, si verum est, quod mortuus erat, sicut Josephus ait. : A Domino egressus est sermo, scilicet Abrahae, et oratio tua. Non possumus extra placitum [Col. 1107B] ejus quidquam loqui tibi. Ecce Rebecca coram te est, tolle eam, et uxor sit domini tui. Sed notandum, quod Josephus dicit Bathuelem jam defunctum fuisse, et virginem in custodia matris et fratris esse, et de morte patris praedixisse puellam, quaerenti ad puteum, cujus filia esset. Etiam Moyses hucusque videtur velle, eam nec tunc habuisse patrem. Superius dixit: Cucurrit puella in domum matris. Forte nomine patris vocatur hic mater, quia mandatum patris de filia tradenda, quod ei reliquerat decedens, nunc exposuit. Potuit enim fieri, ut eam tradendam generi suo delegasset. Audiens hoc puer Abrahae adoravit Dominum, qui direxerat iter suum, et protulit vasa aurea, et argentea, et vestes dans Rebeccae, matri quoque ejus, et fratri [Col. 1107C] ejus munera dedit. Surgens autem mane puer, petiit dimitti, praetendens moram, quam fecerat in via, et domini senectutem. Cumque rogassent, ut decem dies maneret apud eos, noluit. Et dixerunt: Vocemus ergo puellam, et quaeramus ejus voluntatem. Quae sciscitantibus si vellet ire ait: Vadam. Et hic primo legitur consensus mulieris requisitus, et exinde pro jure habitum est ut requiratur. Et dimiserunt eam.
Eo tempore Isaac habitabat in Gerara, et forte deambulabat, per viam, quae ducit ad puteum viventis et videntis. Egressus enim erat ad meditandum in agro, forte de mora servi (Gen. XXIV) . Alia littera habet, ad exercitandum, forte laborans in agro, vel quidpiam operis ad deducendum agens. Rebecca vero, Isaac viso et cognito, quod vir ejus esset, descendens de camelo, et tollens teristrum, vel pallium album, operit, et compsit se. Est autem teristrum genus Arabici vestimenti mulierum. Isaac [Col. 1108A] vero introduxit eam in tabernaculum matris suae, et in tantum dilexit eam, ut dolorem, qui ex morte matris acciderat, temperaret.
Abraham aliam duxit uxorem, nomine Cethuram (Genes. XXVII) . Aiunt Hebraei Cethuram nomen appellativum, quod interpretatur copulatam. Dicunt enim hanc fuisse Agar, quae prius concubina, mortua Sara, transit in uxorem, de non copulata in copulatam, ne senex novis nuptiis lascivisse arguatur. Josephus autem dicit, quod antequam misisset pro uxore filii, duxerat eam. Et haec genuit ei liberos sex. Juvenis enim de sene parere potest. Et separavit eos Abraham dum viveret ab Isaac ad plagam [Col. 1108B] orientalem, et cuncta, quae possederat dedit Isaac. Aliis vero largitus est munera. Filii tamen Cethurae a nomine liberae se dixerunt Saracenos, obtinuerunt autem primo Traconitidem, et Phoenicem, et Arabiam, usque ad terminos maris Rubri. Refert Josephus, quod ex uno eorum natus est Afer, qui castra sua fixerat in Lybiam, quam posteri ejus inhabitantes ab illo Africam denominaverunt. Dixit quoque Eldeum prophetam, qui, et Malcus, sive Malchus dictus est, historiam Judaeorum scripsisse, sicut et Moyses scripsit. Quem refert dixisse, ab uno filiorum Cethurae, nomine Surim, vel Syrim Syriam vocatam. Ab alio vero, qui dictus est Apher, Africam dictam. Cui descendenti in Libyam Hercules auxilium tulit, et filiam ipsius nomine Ethaeam, [Col. 1108C] duxit Hercules uxorem, et ex ea genuit Dodorim cujus filius fuit Phorom. Fuerunt autem dies Abrahae centum septuaginta quinque anni, et [Col. 1108C] Additio 1. Deficiens habetur in textu, et in Glossa habetur Hieronymi, super hunc locum dicentis, quod deficiens male additum sit in LXX, quasi quia non sic in Hebraica veritate, et etiam quia incongrue dici videtur de tanto patriarcha, quod deficeret, vel minueretur. Cum ergo in littera nostra habeatur, deficiens, de quo Hieronymus arguit LXX, patet ex eo et ex pluribus aliis locis, quod non est ista nostra pura translatio Hieronymi, sed forte est [Col. 1108D] quaedam prima, quam compegit de Graeco in Latinum ex translatione LXX et translationibus aliorum. Quae quia forte non inde magis visa est, apposuit manum, ut puram faceret de Hebraeo in Latinum, quam non habemus nisi in duodecim Prophetis. Vel forte potest dici, quod ista nostra sit illa Vulgata, quae miraculose inventa est Jerosolymis. mortuus est, et congregatus est ad populum suum in sinu inferni. Et sepelierunt eum Hismael, et Isaac, in spelunca duplici cum uxore sua.
Anno undecimo Abrahae mortuus est Ninus, cujus uxor Semiramis, ut post eum regnare posset, proprio filio, quem susceperat ex Nino, nupsit, et ex eo filium genuit, qui et Babyloniam ampliavit. Anno Abrahae septuagesimo quinto facta est ei repromissio. Anno ejus octogesimo sexto natus est ei [Col. 1109A] Hismael. Anno ejus centesimo natus est ei Isaac: Anno ejus centesimo trigesimo septimo mortua est Sara.
Exortum est regnum Assyriorum anno vicesimo quinto Saruch, proavi Abrahae sub Belo, et cucurrit, ad annum septimum Oziae regis Judae, per annos mille et trecentos; alii quadringentos et duos: per reges triginta septem usque ad Sardanapalum, qui primus pulvinaria adinvenit. Post quem translatum est regnum ad Medos. Regnum autem Sicyoniorum ab anno vigesimo quarto Nachor, avi Abrahae, exortum est, sub Eugialo, alias Egialo, et cucurrit, usque ad annum decimum septimum Heli sacerdotis, et judicis Israel, per annos [Col. 1109B] noningentos septuaginta et unum et per reges triginta et unum usque ad Zeusippum post quem judicaverunt Sicyoniam Sacerdotes Charmi. Sicyonia autem est regio, quae prius Apia, post Peloponensis dicta est. Usque ad Abraham vero jam fuerant in Aegypto quindecim dynastiae. Dynastiam summam potestatem Aegyptii dicunt [Col. 1109C] Additio 1. Dynastia proprie dicitur principatus, qui durat apud aliquam provinciam de eligendo imperatore, sive alio principatu, qui major est in illa provincia. Verbi gratia, quondam eligebantur in Saxonia imperatores, et duravit ibi, et deinde in Franconia diu. Deinde in Bavaria et nunc in Suevia. Hae tamen sunt principaliores provinciae Theutonicae terrae, licet multae sint adjacentes. Et sicut in istis dictum est, ita intelligitur in aliis. ; a nativitate Abrahae, dynastiam sexdecim obtinuerunt Thebaei, septemdecim Pastores, Reges sic vocati, octodecim Thebaei, vel Thiopolitani, qui et Pharaones, per Reges septemdecim. Variatae quoque sunt dynastiae de generibus quorumdam regum ad alia saepe transeuntes, usque ad Cambysem filium Cyri, sub quo primo per se imperaverunt Aegypto.
Vixit quoque Hismael centum triginta septem annos, et mortuus est (Genes. XXV) , tradunt illum Hebraei dysenteria mortuum fuisse coram cunctis fratribus suis, id est coram fratribus suis adhuc viventibus, obiit. Habitavit posteritas ejus ab Evila usque [Col. 1109D] Sur; est vero Evila India, ab Evila nepote Noe sic dicta. Sur autem est solitudo inter Cades, et Barath, extendens desertum, usque ad Mare Rubrum et Aegypti confinia.
De Isaac prosequitur historia: Isaac quadraginta annorum erat cum duxit Rebeccam uxorem, quae inventa est sterilis longo tempore. Sciens autem Isaac patri suo factam promissionem, seminis multiplicandi per ipsum, oravit Dominum, ut quod promiserat impleret. Et concepit mulier, habens duos in utero. Sed cum vicina esset partui, collidebantur in utero ejus parvuli; septuaginta Interpretes posuerunt, ludebant, vel calcitrabant. Aquila confringebantur, Symmachus in superficie ferebantur, in similitudinem [Col. 1110A] navis legitimo pondere carentis. Movebantur enim mixtim pueri, ut vicissim alter prior altero videretur posse prodire ad ortum. Non pro exilitate uteri materni, quasi vix geminos capientis, intelligendum est hoc accidisse, ut quibusdam visum est, sed tantum ex voluntate Dei, jam demonstrantis in nondum natis quod futurum erat in adultis, primogenituram scilicet, quam alter habuit per naturam, cessisse alteri per gratiam, in posteris etiam eorum futuram dissensionem, jam tunc figurabat. Creditur enim in utero jam tunc sanctificatus fuisse Jacob, et in hoc motu praefiguratum, quia non esset consensus Christi ad Belial (II Cor. VI) . Mater vero graviter afflicta, nollet concepisse, et fere desperans de partu, perrexit ut consuleret Dominum. Tamen [Col. 1110B] quia non locus consulendi Dominum, nec modus, nec per quos consuleret Dominum, adhuc legitur institutum, forte ad montem Moria, ubi Abraham altare fecerat Domino, fit, et immolatis hostiis, substratis pellibus earum incumbens, per somnium accepit oraculum. Forte more gentium, quem viderat in parentibus, speciem lauri, quam tripodem dicunt, capiti supposuit, et ramis arboris, quae agnuscastus dicitur, incubuit, ubi visiones capitis phantasticas, dormiens, non sentiret. Vel adhuc viventem Melchisedech consuluit. Quocunque autem modo fecerit, responsum accepit a Domino: Duae gentes sunt in utero tuo, id est patres duarum gentium, quae inter se post dividentur, et pugnabunt, sed et major serviet minori. Quod de parvulis nequaquam [Col. 1110C] dictum est, cum semper major praefuerit minori, sed de populis. Idumaei enim qui de Esau futuri erant, tributarii erant David, qui de Jacob. Nisi forte intelligatur, Esau servisse Jacob, dum persecutus est eum, ut lima confert ferro, fornax auro, flagellum grano. Cum ergo duos peperisset, qui prior egressus est rufus erat, et totus in modum pellis hispidus, et dictus est ob hoc Seir. Hebraei enim Sciron capillaturam dicunt. Dictus est proprio nomine Esau, id est fortis. โ Protinus alter egrediens, plantam fratris in manu tenebat, quasi retrahere volens fratrem a primogenitura, et ob hoc dictus est Jacob, id est supplantator. โ Sexagenarius ergo erat Isaac quando nati sunt ei parvuli. Vivebat ergo Abraham, [Col. 1110D] et adhuc quindecim annos supervixit. Abraham enim praeter centum annos, quos vixerat, nato Isaac, restabant adhuc Abrahae quindecim anni ad vitam. Hoc ideo diximus, quia Josephus sic ait: Porro, et post mortem Abrahae concepit uxor Isaac, etc. mortem ejus forte appellans, quando jam penitus effeto corpore generare desiit. Ipse enim textus litterae non esse dictum per recapitulationem indicat.
Porro eodem anno, quo nati sunt gemini Isaac, regnum Argivorum exortum est, sub Inacho patre Isidis primo rege. Cucurrit autem usque ad annum decimum quintum Delborae et Barach Judicum Israel. Duravit autem usque ad ultimum Acrisium per reges quatuordecim et annos quingentos quadraginta [Col. 1111A] quatuor, alii quingentos sexaginta quatuor. Perseus vero cum non interfecisset sponte Acrisium, tamen timens reliquit Argos, et transtulit regnum apud Mycenas. Si legeris in historiis regnum hoc processisse ab Inacho, usque ad Telenum, intelligitur posteros de genere Inachi, usque tunc regnasse, et datum regnum Danao, qui non erat de genere regio.
Porro cum adolevissent filii Isaac, factus est Esau venator, et Jacob agricola, et pastor in tabernaculis habitavit. Pater diligebat Esau, tum quia primogenitus erat, tum quia de venatione ejus libenter vescebatur. Mater vero diligebat Jacob, tum pro simplicitate, tum pro Dei inspiratione. Factum est [Col. 1111B] autem cum coxisset Jacob pulmentum lenticulae, Esau lassus rediit ab agro, et ait: Da mihi de coctione hac rufa, quia oppido lassus sum. Quasi dicat: Esurio, nec pro lassitudine sufficio mihi pulmentum parare. Cui dixit Jacob: Vende mihi primogenita tua. Esau parvi pendens primogenita, se moriturum, nisi comederet in instanti, putans, dedit ei primogenita pro edulio lentis. Et juravit talem venditionem ratam se habiturum (Gen. XXV) , et quia lenticula fulva est, Hebraice autem Edom, a quo postea dicta est regio Idumaea. Erant autem primogenita quaedam dignitates, quas habuerunt primogeniti in cognationibus suis, usque ad Aaron. Habebat enim primogenitus vestem specialem, qua induebatur, [Col. 1111C] tantum in sacrificio offerendo, et recepturus finalem benedictionem a patre. Ipse in solemnitatibus, in conviviis benedicebat minoribus, et in his duplam ciborum portionem recipiebat. Tradunt etiam, quod in divisione haereditatis similiter in duplum reciperet.
Orta autem fame, dum vellet ire Isaac in Aegyptum, ex praecepto Dei remansit in Geraris, et ob amicitiam Abrahae receptus est ab Abimelech, et ad exemplum patris dixit de uxore sua, et soror mea est [Col. 1112C] Additio 1. Per recapitulationem hoc dictum videtur, id est prius factum quam hic dicatur. Non enim videtur vixisse tantum Abimelech, scilicet post praedictam venditionem. . Forte post plurimos dies, vidit Abimelech per fenestram, Isaac jocantem cum uxore sua, et accersito ait: Quare imposuisti nobis? (Genes. XVI.) Et est hoc imponere verbum absolutum, id est [Col. 1111D] imposturam, id est dolum facere, et est sensus: Quare nos decepisti? Cur mentitus es sororem tuam esse? Potuisti super nos inducere grande malum, si quis cognovisset uxorem tuam, liberam a viro reputans. Et ait ad populum suum: Qui tetigerit hominis hujus uxorem, morte moriatur. Seminavit Isaac in terra illa, et invenit centuplum aestimatum, id est aestimavit, secundum quod recordabatur de jacto olim semine centuplum recepisse. Nec de una specie hoc esse potuit, sed forte in omni genere opum est centuplicatus. Unde alia translatio habet, Invenit in illo anno centuplum.
Ob hoc invidentes ei Palaestini, puteos, quos foderat pater ejus, obstruxerunt, replentes humo, Abimelech etiam timens eum dixit ei: Recede a nobis; [Col. 1112A] quia potentior nostri factus es. Et recedens Isaac venit in agrum, qui dicitur Phata, id est convallis, et habitavit juxta alveum per quem torrens quandoque influebat, et eruderavit ibi puteos, quos olim ibidem foderat pater ejus, sed eo mortuo obstruxerunt eos Philisthaei. Et cum invenisset aquam vivam, jurgati sunt pastores Gerarae adversus eum dicentes: Nostra est aqua. Et ob hoc vocavit puteum Eschom, id est calumniam, vel jurgium. Et recedens inde fodit alium puteum, et pro illo quoque jurgati sunt. Et ob hoc vocavit eum Satanam, id est contrarium, vel inimicitias. Utriusque putei, ut dicit Josephus, opus imperfectum relinquens, nolens contendere cum indigenis, exspectans et exoptans bonae voluntatis eorum rationem [Col. 1112B] et licentiam. Profectusque inde fodit puteum tertium, pro quo non contenderunt. Ob hoc vocavit eum Robooth, id est latitudinem, quia dilatatus creverat super terram, et ex illo loco ascendit in Bersabee. Et apparuit ei Dominus in ipsa nocte, promittens ei quae promiserat patri ejus. Et aedificavit altare, et invocavit ibi nomen Domini, et praecepit servis ut ibi foderent puteum. Verosimile est quod eruderaverunt puteum Abrahae. Eo tempore venit ad eum Abimelech, et Phicol dux militiae, et jurantes inter se foedus firmaverunt. Eodem die redierunt ad Isaac pueri, nuntiantes de puteo, quem foderant, quod invenissent aquam, et appellavit eum Bersabee, id est puteum satietatis, vel abundantiae. Et impositum est hoc nomen urbi, usque in hodiernum [Col. 1112C] diem. Et nota quod in modico vocis stridulo, et in scriptura, differt hoc nomen a nomine, quod Abraham ei olim imposuerat. Sabee enim per sin Hebraeum scriptum, septimum, vel juramentum sonat, et asperius stridet, scriptum vero per sigma Graecum, satietatem significat, et mollius sonat.
Eo tempore Phoroneus, filius Inachi et Niobes, primus Graeciae leges dedit, et sub judice causas agi instituit. Locumque judici destinatum a nomine [Col. 1112D] suo forum appellavit. Soror sua Isis in Aegyptum navigavit, et quosdam apices litterarum tradidit Aegyptiis, de agricultura etiam multa docuit eos. Unde cum Io diceretur, Isis ab eis dicta est, quod in lingua eorum terra sonat. Et ob hoc post mortem in numero deorum in Aegypto recepta est. Filius etiam Phoronei, qui Apis dictus est, eodem tempore in Aegyptum navigavit, quem quidem virum Isidis fuisse tradunt, et similiter ab Aegyptiis deificatus est, et Serapis nominatus.
Esau vero quadragenarius duxit uxores Judith, et Bethsameth (Genes. XXVI) , filias potentium virorum inter Chananaeos, semetipsum dominum faciens in potestate uxorum. Quae cum ambae offendissent [Col. 1113A] animum Isaac et Rebeccae, et licet nollet Isaac provinciales suae misceri cognationi; tamen melius silere decrevit.
Senuit Isaac, et videre non poterat. Et dixit ad Esau: Fac mihi cibos de venatione tua, ut comedam, et benedicat tibi anima mea antequam moriar (Gen. XXVII) . Egresso Esau ad venandum dixit Rebecca ad Jacob: Sic, et sic audivi patrem tuum loquentem cum Esau fratre tuo. Affer ergo mihi cito duos hoedos optimos, ut faciam patri tuo escas quibus libenter vescitur, ut benedicat tibi pro Esau. Abiit ille et attulit, deditque matri. Quae cum parasset cibos, induit Jacob vestibus Esau valde bonis, quibus utebantur primogeniti, ut diximus. Timebat vero [Col. 1113B] Jacob ne deprehensus a patre, susciperet maledictionem pro benedictione. Porro mater pelliculas hoedorum manibus, et collo ejus circumdedit, ut similitudinem pilosi fratris exprimerent. In aliis enim quam simillimi erant, tanquam gemelli. Acceptosque cibos Jacob intulit patri, dicens: Ego sum Esau, comede de venatione mea, ut benedicat mihi anima tua [Col. 1114A] Additio 1. Quasi, ego sum cujus sunt primogenita et benedictio, sicut prius erant Esau. Nec mentitur, sicut nec Christus dicens Joannem esse Eliam, non personaliter, sed in similitudine, ut dicit Gregorius in Homilia. . Cui Isaac: Accede ad me, ut tangam te, et probem, utrum tu sis filius meus Esau an non. Quo palpato ait: Vox quidem vox Jacob est, sed manus, manus sunt Esau. Cum autem comedisset, et hausisset vinum, osculatus est filium, et benedixit ei dicens: Det tibi Deus de rore coeli, et de pinguedine terrae abundantiam frumenti, vini, et olei. His tribus solet omnis terrae fertilitas intelligi: per [Col. 1113C] frumentum cibus, per vinum potus, per oleum pulmenta. Et addidit: Serviant tibi populi, et tribus; esto dominus fratrum tuorum; qui maledixerit tibi, sit ille maledictus, et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur. Nota quia tria quae in benedictione promissa sunt, scilicet abundantia, potentia, primogenitura, praesentis sunt temporis. Quartum vero, scilicet benedictio, futuri est, et ideo in benedictionibus sacerdotum nostrum solet dici. Benedictus autem est Jacob secundum verba, non secundum intentionem patris, sicut episcopus ordinat alienum, quem putat esse suum, et est ordinatus. Vix sermonem impleverat pater, et egresso Jacob, venit Esau, cibos inferens patri, petens ab eo benedictionem. [Col. 1113D] Expavit Isaac vehementer; et in hac extasi vidit in spiritu a Domino factum esse hoc, et significationem piae fraudis intellexit. Et ideo non irascens, sed confirmans quod fecerat ait: Frater tuus venit fraudulenter, et accepit benedictionem tuam, et erit benedictus. Cui Esau: Juste vocatus est Jacob. En altera vice me supplantavit, id est bis decepit, prius primogenita, secundo benedictionem subripiens. Cumque et ipse a patre benedictionem postulasset, et patri haesitanti in quo ei benediceret, vehementer instaret, motus Isaac, ait: In pinguedine terrae, et rore coeli desuper, erit benedictio tua; et ita fuit. Idumaea enim pascualis est. Et addidit de posteris ejus prophetans: Vives gladio, id est bellicosus eris, et fratri tuo servies, cum scilicet [Col. 1114A] Idumaea facta est tributaria domui Israel, sed veniet tempus cum excutias jugum ejus de cervicibus tuis. Hoc impletum est cum rebellaverunt Idumaei, ne essent sub Juda.
Oderat ergo Esau Jacob, et dixit in corde suo: Venient dies luctus, id est mortis patris mei, et occidam Jacob. Nuntiata sunt haec Rebeccae (Gen. XXVII) . Eodem spiritu sciebat Rebecca cogitationes Esau, [Col. 1114B] quo intimaverat Jacob fraudare fratrem. Excusatur ergo Jacob de mendacio in patrem, et dolo in fratrem, per jussionem matris; mater vero, per familiare consilium Spiritus sancti. Quae ait ad Jacob: Fuge ab Laban fratrem meum, et esto ibi donec quiescat indignatio fratris tui. Quod ne absque licentia patris fieret, ait Rebecca viro suo: Si acceperit Jacob uxorem de filiabus [Col. 1115A] Additio 1. A quo Hethaeus unus de septem populis, pro quo invenerunt quandoque Cethaeus, [Col. 1115B] quia nos, pro vocali utrobique aspirata, apud Hebraeos, ponimus, ch, ad mitigandam asperitatem. ipsi dicunt Haraham nos Charam, ipsi Hethaeus nos Chetaeus. , Heth nolo vivere. Et advocans Isaac Jacob, benedixit ei, et praecepit ei ut iret in Mesopotamiam sibi accipere uxorem de filiabus Laban. Fidens autem Esau quod offendisset suum patrem, pro nuptiis alienigenarum, iit ad Ismaelem patruum suum, accipiens sibi uxorem filiam ejus Meleth, sororem Nabajoth uterinam, absque his quas prius habebat. Igitur egressus est Jacob [Col. 1114C] de Bersabee, et pergebat Aram (Gen. XXVIII) . Per Chananaeam vero iter faciens, timuit incolas terrae, quia, ut ait Josephus, Chananaei erant indevoti Isaac, prioribus bellis ejus valde gravati, maxime cum Cariathiarim cepisset, circa quam praecipue laboraverat. Timuit ergo Jacob, apud aliquem provincialium introire, et sub divo jacebat. Cum autem venisset juxta Luzam vespere, supposuit capiti suo lapidem, et obdormivit. Et vidit in somnis scalam erectam a terris, coelos attingentem, et angelos descendentes et ascendentes per eam. Josephus dicit: Vidit descendentes per eam figuras, honestiorem naturam habentes, quam homines; et Dominum innixum scalae dicentem sibi: Ego sum [Col. 1114D] Deus Abraham et Isaac. Terram hanc dabo tibi et semini tuo. Benedicentur in te omnes tribus terrae, et in semine tuo. Ero custos tuus in hoc itinere, et reducam te in terram hanc. Ordine praepostero usus est Dominus. Prius enim in propria persona, Jacob custodivit, post, sub Josue dedit semini ejus terram illam (Jos. XIII) , in fine temporum in Christo, quia de Jacob, benedictae sunt tribus terrae. Evigilans Jacob ait: Vere Dominus est in loco isto, et ego nesciebam. Terribilis est locus iste, et est domus Dei hic, et porta coeli. Et prophetavit de lege, et de templo, et passione Christi, quae in terra illa futura erant. Terribilis enim lex; domus Dei, templum et passio Christi, apertio portae coeli. Et lapidem, quem supposuerat capiti suo, crexit ibi in titulum, [Col. 1115A] id est in commendabilem memoriam hujus visionis, et libavit super illum oleum Domino, vovens Dominum, qui apparuerat ei, semper sibi esse in Deum, et lapidem id est locum lapidis, semper sibi honorabilem, et in reditu decimas, et hostias se sibi oblaturum. Et urbem proximam etiam honorandam decrevit, vocans eam Bethel, id est domum Dei, vel secundum Josephum, hostiam Dei. Prius enim Jebus a Jebusaeis, qui eam condiderant vocabatur; post Luza, id est nux, vel amygdalus, quia cum primo ibi fundamenta jacerent, radix amygdalina inventa est. Vel forte copia hujus generis arborum ibi est.
Procedensque in Mesopotamiam, longo tempore pervenit in Aram, et venit ad puteum in agro, opertum lapide grandi, juxta quem tres greges accubabant. Cumque dixisset pastoribus, ut adaquarent greges, et ad pastum reducerent, accepit morem ibi esse, non amoveri lapidem, donec omnes greges convenirent, nec licere greges particulatim adaquare. Cumque cuncta percunctaretur de Laban: Valet, inquiunt pastores; et ecce Rachel [Col. 1115C] filia ejus cum grege suo venit (Gen. XXIX) . Quae cum advenisset, amovit Jacob lapidem ab ore putei. Patet quia non solus ivit Jacob, et adaquavit gregem ejus, et indicans se consobrinum ejus: osculatus est eam. Quae nuntiavit hoc patri. Qui occurrens, duxit Jacob in domum suam, et audita causa fugae, dixit ei: Os meum, et caro mea es; et ideo secure latebis apud me. Tandem curam gregis eum habere decrevit. Post mensem vero Jacob dedit optionem mercedis pro servitio pastorali. Habebat autem Laban filias duas, Liam lippis oculis, et Rachel venusto aspectu. Quam diligens Jacob ait: Serviam tibi septem annis pro Rachel. Servivit ergo pro Rachel septem annis, et videbantur ei pauci dies, prae amoris magnitudine. Nec dictum est parvi, [Col. 1115D] quia desideranti animo ipsa velocitas tarda est, sed dictum est pauci, quia videbatur ei rem tam amabilem paucis emisse. Longe enim pluribus annis servivisset pro ea, priusquam ea careret. Vel dies vocat laborem dierum, qui videbatur ei parvus, quia laborem levigabat amor. Completo septimo anno fecit Laban nuptias genero suo. Vespere autem facto subintroduxit Liam, dans filiae ancillam, nomine Zelpham. Jacob vero (ut dicit Josephus) per ebrietatem et noctem, Liae commistus, die facto apud Laban de injustitia querebatur. Qui dandam necessitate veniam postulavit, moris ibi esse asserens, majores ante tradi ad nuptias; post alios autem septem annos se daturum ei Rachel, laudavit causam protelati temporis, dicens se non [Col. 1116A] libenter filiam ad Chananaeos missurum, cum etiam de sorore poenitentiam ageret, quod eam illuc direxisset. Hieronymus vero dicit errasse illos qui dixerunt post septem annos alios Rachel Jacob traditam, sed post septem dies conviviorum, quos quasi perturbare, superinducta alia sponsa, fas non erat. Quibus finitis, Jacob optatis potitus nuptiis, amorem sequentis priori praetulit, serviens pro Rachel aliis septem annis.
Dominus autem aperuit vulvam Liae, sorore sterili data, ut amorem viri fecunditate consequeretur. Quae peperit filium, et ait: Vidit Dominus humilitatem meam (Gen. XXIX) , scilicet vilitatem erga [Col. 1116B] virum meum; et ideo vocavit filium Ruben, id est visionis filium. Rursum peperit filium alium, et ait: Audivit me Dominus haberi contemptui; et ideo dictus est Simeon, id est auditio. Peperit autem tertium, et ait: Copulabitur mihi vir meus, quia addidi ei filios; et ob hoc dictus est Levi, id est additio, vel firmator societatis, secundum Josephum. Peperit quoque quartum, et ait: Modo confitebor Domino; et ob hoc dictus est Judas, id est confessio. Cessavitque parere. Proinde Rachel invidit sorori, et ait ad Jacob: Da mihi liberos, alioquin moriar. Qui ait: Nunquid ego sum Deus? Et illa: Si non de me, saltem de ancilla mea. Et dedit ei Balam in conjugium non in uxorem, sed ut ei jungeretur. Peperit Bala filium, et dixit Rachel: Judicavit me [Col. 1116C] Dominus, id est aequavit me sorori; et ob hoc dictus est puer Dan, id est judicium. Peperit et alium, et ait Rachel: Comparata sum sorori, et invalui, et ob hoc dictus est puer Nephthalim, id est comparatio, vel dilatio. Lia quoque tradidit viro Zelpham, quae peperit filium. Et ait Lia: Feliciter; et dictus est puer Gad, id est felicitas. Peperitque etiam, et alium. Et ait illa: Beatam me dicent omnes mulieres; et dictus est puer Aser, id est beatus.
His temporibus factum est diluvium particulare in Achaia, sub Ogyge rege, qui urbem, quae vocabatur Acta, innovans, Eleusim nominavit. Tunc [Col. 1116D] etiam apud lacum Triconidem virgo apparuit, quam Graeci Minervam dixerunt: haec plures artes adinvenit, maxime lanificium. Eadem dicta est Pallas, a Pallane insula Thraciae in qua nutrita est, vel a Pallante gigante, quem interfecit. Traditur autem, cum per diluvium illud insulae Cyclades longo tempore obumbratae fuissent, aquis rarescentibus prima inter eas Delos sole illuminata est, et ideo Delos dicta, quod sonat manifestum.
Ruben tempore messis triticeae, scilicet, vel jam collectis hordeis; vel forte tres collectiones, a metendo, id est colligendo, messes dicuntur, messis pomorum, quae prima, messis triticea, quae secunda, messis vindemiarum, quae tertia. Hoc, [Col. 1117A] inquam, tempore ab agro regressus Ruben tulit mandragoras, et dedit matri suae (Gen. XXX) . Cujus esum desiderans Rachel dixit Liae: Da mihi de mandragoris filii tui. Opinantur enim quidam, hoc genus pomi in escam sumptum, sterilibus fecunditatem parare, quod Augustinus falsum esse dicit. Cum enim mandragoram vidisset, occasione hujus lectionis, naturam ejus omnem et vim diligenter asserit se perscrutatum, et nihil tale reperisse in ea. Et ait illa: Parumne tibi videtur quod abstuleris mihi virum meum, nisi et mandragoras simul tuleris? Rachel sororis iram mitigans ait: Dormiat hac nocte tecum pro mandragoris filii, et occurrit Lia Jacob redeunti de agro, quod eum mercede conduxisset significans, et concepit nocte illa, et peperit [Col. 1117B] quintum filium, et ait: Deus dedit mihi mercedem, quia dedi ancillam viro meo, et ideo vocavit puerum Issachar; quod sonat merces. Achar enim merces. Pro eo etiam sic vocavit eum, quia mandragoris emerat viri introitum. Rursum Lia concepit sextum filium, et peperit, et ait: Mecum habitabit maritus meus, quia genui ei sex liberos; et ob hoc vocavit puerum Zabulon, id est habitaculum. In libro tamen Nominum Hebraeorum, violenter, fluxus noctis interpretatur. Post quem peperit filiam nomine Dinam. Recordatus est autem Dominus Rachelis, et aperuit vulvam ejus, quae peperit filium dicens: Addat mihi Dominus filium alterum. Et ob hoc dictus est puer Joseph, id est augmentum.
Finitis ergo annis quatuordecim servitii pro uxoribus, Jacob dixit socero suo: Da mihi uxores, et liberos meos, ut revertar ad terram meam. Et ait Laban: Inveniam gratiam in conspetu tuo, ut adhuc servias mihi septem annis, et constitue mercedem, quam dem tibi. Scio enim, quia propter te benedixit mihi Deus (Gen. XXX) . Et ait Jacob: Justum est ut aliquando provideam domui meae, si feceris quod postulo, adhuc pascam et pecora tua: separa greges varios, et sparso vellere, et trade in manu filiorum tuorum, unicolores vero trade mihi, et quod ex unicoloribus varium natum fuerit, sit merces mea, et quod unius coloris tuum: respondebitque mihi [Col. 1117D] cras justitia mea, id est in futuro, quasi dicat: Tecum facit natura, ut alba ex albis, nigra ex nigris nascantur; mecum justitia mea, dum Deus, pro labore meo, quod justum sibi videbitur, reddet mihi contra naturam. Gratum hoc habuerat Laban, et separavit omnes diversi coloris, et dedit filiis suis in custodiam. Unicolores tradidit Jacob, et separavit iter trium dierum inter Jacob et filios suos, ne quis ex vicinitate pecoris nasceretur dolus. Et ita planum hoc dictum est, nisi quod in textu legitur quod Laban unicolorem gregem tradidit in manu filiorum suorum, scilicet Jacob, quod videtur contrarium ei quod diximus. Potest dici eum tradidisse in manu filiorum suorum, id est nepotum suorum, filiorum scilicet Jacob, qui sub patre opiliones erant. Vel [Col. 1118A] per anticipationem dictum est, unicolorem gregem post natum sub custodia Jacob, dedit filiis suis, eum diversicolore prius dato. Hieronymus quoque dicit, usque ad tempus suum locum hunc confusum fuisse. Jacob autem novam naturae stropham, id est conversionem commentatus, contra naturam arte naturali pugnavit. Tulit enim virgas virides populeas, quas LXX stiraceas vocant, et amygdalinas, et plataninas, quas per loca discorticans, varium virgarum fecit colorem. Forte tres erant canales, et tres virgas tantum ejusdem longitudinis cum canalibus tulit, cuique canali suam virgam imponens. Forte plures erant in canalibus virgae. Observabat ergo Jacob tempus in quo pecora accendebantur, et in fervore diei, cum ad potandum [Col. 1118B] avida pergerent, in ipsa aviditate potandi, faciebat oves, et capras ascendi, ut tales fetus conciperent, quales umbras arietum et hircorum super se ascendentium in aquarum speculo videbant. Ex virgis enim ibi positis varius erat umbrarum color. Ne autem omnes fetus diversicolores fierent, et deprehenderetur dolus, sic temperavit Jacob: Primo tempore cum accendebantur oves, quia verni fetus meliores sunt, ponebat virgas, ut in conspectu earum conciperent. In serotina enim admissura, id est in ea quae fiebat in extremitate veris, deteriores sunt fetus, quia in tarde appetentibus coitum minus viget natura, et ideo tunc non apponebat virgas, et ita quae serotina erant facta sunt Laban, et qui primi [Col. 1118C] temporis Jacob. Vel forte serotina admissura dicta est in autumno, quia natura ovium Mesopotamiae, et Italiae eadem esse traditur, ut bis in anno pariant, unde poeta:
Surgens ergo Jacob cum uxoribus, et liberis abiit, tulitque omnem substantiam, et greges, et quidquid in Mesopotamia acquisierat (Gen. XXXI) . Et deduxit etiam Jacob, ut ait Josephus, medietatem gregis, nesciente Laban, qui eo tempore, ad tondendas oves ierat. Rachel etiam nesciente viro idola patris sui pretiosa furata est, et secum tulit non ad colendum, quia docente viro sciebat non esse colenda, sed si comprehenderentur, patre consequente, ut ad haec fugiendo, veniam impetrarent. Ivit ergo Jacob amne transmisso contra montem Galaad; et nuntiatum est Laban die tertio; [Col. 1119C] quod fugisset Jacob. Qui assumptis filiis, et cognatis suis insecutus est eum septem diebus. Tamen Josephus dicit: Laban post primum diem cognoscens discessum Jacob et filiarum, persecutus est eos, et in colle procul collocatos invenit eos. Potest dici quia si in tertio die cognovit, tunc post primam diem dicitur cognovisse, quia tunc egressus nuntius, tertia die venit ad eum, ubi filii pascebant greges, qui separati erant a Jacob itinere trium dierum, ut praedictum est. Vidit autem Laban in somnis Deum, dicentem sibi: Cave ne quidquam aspere loquaris contra Jacob. Qui consurgens ait ad Jacob: Quare me ignorante fugisti. Et cur furatus es deos meos. Consobrinus, et gener meus, et [Col. 1119D] coepulator, haec facere non debueras. Respondit Jacob: Timui ne filias tuas violenter auferres mihi, quae tamen non tam me, quam filios sequuntur. Quod autem furti me arguis, apud quemcunque inveneris deos tuos, necetur coram fratribus nostris. Ingressusque Laban tabernacula Liae, et ancillarum non invenit. Cumque intraret tabernaculum Rachel, illa subter stramenta cameli abscondit idola, et sedit desuper; et quaerenti patri ait: Ne irascatur dominus meus, quod nequeo ei assurgere, quia juxta consuetudinem feminarum nunc accidit mihi, et sic delusa sollicitudo quaerentis. Iratusque Jacob improperavit, quod pro diligenti servitio viginti annorum non meruerat, ut ipse omnem supellectilem suam scrutaretur. Et ait Laban: Omnia quae habes mea sunt, [Col. 1120A] sed quid possum facere filiis et nepotibus meis. Veni, et ineamus foedus. Tulitque Jacob lapidem, et erexit eum in titulum foederis, et ait fratribus suis, Afferte lapides. Qui congregantes fecerunt tumulum, et comederunt super eum. Et dixit Laban: Tumulus iste sit foederis nostri testis, ne ego transeam illud, pergens contra te, malum tibi cogitans. Nec tu transeas ad me nocens, nec afflixeris filias meas, nec uxores alias super eas induxeris. Et ob hoc dixit Jacob lingua sua collem Galaad, id est acervum testimonii. Gal, enim, acervus, ad testimonium sonat Laban vero Syria lingua vocavit eum Igar Seducha. Laban autem de nocte consurgens, benedixit eis, revertens in locum suum. Porro Josephus dicit eos columnam in monte statuisse sub schemate arae. Forte acervum columnam [Col. 1120B] innominavit.
Jacob autem abiit itinere quo coeperat, fuitque ei obvia multitudo angelorum, et ob hoc vocavit locum illum Manaim, id est castra, quia ibi vidit angelos, quasi paratos defendere eum a fratre, quem timebat. Misit autem ab illo loco nuntios ad fratrem, qui explorarent fratris animum (Gen. XXXII) . Qui reversi nuntiaverunt Esau sibi occurrentem pacificum cum quadringentis viris. Timuit ergo Jacob, non de promissione angelorum diffidens, sed more hominum perturbatus. Et divisit populum, qui secum erat, in duas turmas, ancillas, et liberos earum [Col. 1120C] in priori turma. In secunda liberas, et filios earum, ita tamen quod in extremitate ejus posuit Rachel, et Joseph, tanquam chariores. Unde quidam erraverunt putantes, tertiam turmam Rachel, et Joseph habuisse. Sic autem divisit, ut si veniret Esau ad nocendum, et priorem percuteret turmam, reliqua fugiens, salvaretur. Separavit autem ibidem de his, quae habebat munera fratri suo, quaeque pulchriora, et rariora, et diversorum generum animalia. Misit etiam ea per diversos nuntios, spatium ponens inter gregem, ut ex frequentia munerum sese subsequentium, multa esse putarentur, ut muneribus, si quid indignationis esset adhuc in Esau, placaretur. Praecesserunt ergo munera, ipse vero adhuc [Col. 1120D] erat in Manaim. Consurgensque ante diluculum, traduxit uxores, et filios, cum omnibus ad se pertinentibus, per vadum Jaboch [Col. 1120D] Additio. Secundo milliario a Jordane, in finibus Idumaeae, est torrens Jaboch, quem transvadavit Jacob. . Josephus dicit, quod torrentem nomine Jaboch transierunt: et quia in Genesi legitur, cum orasset Jacob timens fratrem, dixisse: In baculo meo transivi Jordanem istum, et nunc cum duabus turmis regredior, forte Jordanis dicitur, quem pertransivit, et quia ibi calculosus, et torrens, dicitur vadum Jaboch. Forte autem vitio scriptoris, pro Jacob legitur Jaboch, et ex transitu illo, sortitum est hoc nomen, vadum Jacob.
Cum autem praecederent turmae, solus in ripa fluminis remansit, ut oraret. Et ecce Vir luctabatur cum eo usque mane, qui tetigit latus, alias laevum nervum femoris ejus, et emarcuit (Gen. XXXII) . Unde, et Jacob proposuit se deinceps non comesturum nervum, et id ipsum posteritas ejus observat. Cumque ascenderet aurora, dixit Vir ad eum: Dimitte me. Qui dixit ei: Non dimittam te, nisi benedixeris mihi. Viro autem quaerenti nomen ejus, ait se vocari Jacob. Nequaquam, inquit, appellabitur nomen tuum Jacob, sed Israel, quia si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines praevalebis? Et ita benedixit Jacob, mutando [Col. 1121B] ei nomen, et confortando, ne timeret fratrem. Quod enim contra Deum stetit invictus, factum est ei in signum, quia invictus staret contra fratrem. Josephus dicit hoc nomen, Israel, Hebraice sonare, reluctantem angelum sacrum, in libro autem Nominum Hebraeorum interpretatur, vir videns Deum. Is, enim, vir, el, nomen Dei est, ra, vero videns dicitur, vel mens videns Deum. Hanc autem interpretationem dicit Hieronymus, non tam vere quam violenter factam esse. Illam Josephus dicit se in Hebraeo non invenisse, et dicit illud nomen sonare, princeps cum Deo. Sic enim angelum interpretatum fuisse, asserit: Si contra Deum princeps, vel fortis, fuisti, etc. Vocavitque Jacob locum illum Phanuel; id est facies Dei, et ait: Vidi Dominum facie ad faciem, [Col. 1121C] et salva facta est anima mea, id est de valde territa plurimum confortata. Cumque transgressus esset Phanuel, ortus est ei sol, et claudicabat.
Elevans autem oculos vidit Esau, et cum eo quadringentos viros. Et praecedens utramque turmam, quam fecerat, adoravit pronus ad terram septies, currens autem Esau, amplexatus est eum, et deosculans eum, flevit (Gen. XXXIII) ; et quaerens, cujus essent mulieres et parvuli, cum accepisset pertinere ad Jacob, accessit, et deosculatus est eos. Cumque nollet Esau munera praemissa retinere, se plurimum abundare dicens, ait Jacob: Si inveni [Col. 1121D] gratiam coram domino meo, accipe munusculum de manu mea; sic vidi faciem tuam, quasi viderim vultum dei, id est alicujus potentissimi. Non enim aut credebat illum Deum, aut in tantam prorupisset insaniam, vel adulationem. Reversus est ergo Esau in die illa in Seyr; villam scilicet quam de nomine suo sic dixerat. Jacob autem inde procedens, fixit tabernacula in loco, quem ob hoc dixit Sochot, id est tabernacula, de quo dicit Hieronymus: Sochot est usque hodie Civitas trans Jordanem in parte Sicopoleos, ubi Gedeon transierat Jordanem, cum locutus est ad viros Sochor. Sed mirum est quod dixit trans Jordanem, cum Jacob secundum quosdam, jam dictus sit transisse Jordanem, cum esset in Sochot. Forte trans Jordanem dixit respectu [Col. 1122A] Mesopotamiae, de qua redibat Jacob, vel potius nondum transierat Jordanem, sed Jaboch. Cum autem dixit supra, Jordanem istum (Gen. XXXII) , non praesentem monstravit, sed notum terminum Judaeae indicavit. Abiitque de Sochot in Salem, urbem scilicet Sichimorum, id est in Sichem. A Sichem enim Sichimini, vel Sichimitae dicti sunt, et forte binomia erat. Vel, ut Hebraei tradunt, Moyses eam tunc tantum vocavit Salem, id est consummatam et perfectam, quia ibi femur claudicantis Jacob sanatum sit. Porro Jacob emit juxta oppidum partem agri, ab Emor rege Sichimorum, et a filiis ejus centum agnis, habitavitque ibi, et erecto altari, invocavit fortissimum Deum Israel.
Egressa est autem Dina, ut videret mulieres regionis illius (Gen. XXXIV) , quia, ut ait Josephus, Sichimitis solemnitatem habentibus, sola transivit ad urbem, emptura ornamenta mulierum provincialium. Quam videns Sichem filius regis adamavit eam, et rapuit, et vi oppressit virginem, et conglutinata est anima ejus cum ea, et ait patri: Accipe mihi puellam hanc conjugem. Egressoque rege cum filio ad Jacob, filii Jacob veniebant de agro, et irati siluerunt. Regi autem quaerenti vicariam eorum amicitiam, et societatem eorum, et ut mutua contraherent conjugia, et Sichem offerenti multa, et promittenti ampliora, responderunt in dolo: Illicitum [Col. 1122C] est apud nos federari incircumcisis, sed circumcidamini, et erimus populus unus. Placuit Emor, et filio ejus oblatio [alias optio], nec distulit adolescens, quin statim impleret; et intrantes urbem persuaserunt populo, et circumcisi sunt omnes. Et ecce tertia die, quando gravissimus est dolor vulnerum, Simeon et Levi arreptis gladiis, confidenter urbem ingressi sunt, et interficientes omnem masculum in ea, tulerunt de domo Sichem sororem suam, caeteri vero fratres irruerunt super occisos, et depopulati sunt urbem, parvulosque et uxores captivos duxerunt. Josephus tantum dicit: Cum esset festivitas, et Sichimitae requie et epulis uterentur, incunctanter primis custodiis assistentes, dormientes interfecerunt, quo agnito dixit Jacob ad Simeonem, et [Col. 1122D] Levi: Turbastis me, et odiosum me fecistis habitatoribus terrae hujus; percutient me, et delebor ego, et domus mea. Dominus autem confortans eum, ait ad illum: Surge, et ascende in Bethel, et habita ibi, et fac altare, ubi apparui tibi (Gen. XXXV) , sed prius sanctifica tuos. Jacob, vero, convocata domo sua, dum purgaret suos, invenit deos Laban, ut ait Josephus. Neque enim sciebat, eo quod Rachel celasset eos in terra sub arbore. Et ait suis: Abjicite deos alienos, et mundamini, et ascendamus in Bethel; de Sichem enim attulerant etiam idola, et inaures, id est ornamenta idolorum; a parte totum, quae omnia fodit Jacob subter Terebinthum, quae est post urbem Sichem. Tradunt quidam quod ea tulit David in Jerusalem, et conflavit in materiam templi [Col. 1123A] quod facere disposuerat. Porro terror Dei invasit finitimos, ne persequerentur Jacob. Qui profectus venit in Bethel, et aedificans ibi altare Domino, obtulit ei, juxta id quod prius voverat. Eo tempore mortua est Delbora nutrix Rebeccae, et sepulta est juxta Bethel sub terebintho. Et vocatum est nomen loci illius, quercus fletus. Et nota quod hic videtur quod quercus, et terebinthus, idem sunt. Apparuitque ei iterum Dominus, et ait: Non vocaberis ultra Jacob, sed Israel erit nomen tuum. Et appellavit eum Israel. Ecce patet, quia supra nomen promisit tantum (Gen. XXXII) , hic autem imposuit.
Egressus autem inde Jacob, venit verno tempore ad [Col. 1123B] terram, quae ducit Ephratem (Gen. XXXV) , id est Bethleem. Et est anticipatio, post enim dicta est Ephratia, ab uxore Caleph, quae ibi sepulta est. Ibique cum parturiret Rachel coepit periclitari, tamen peperit filium. Egrediente autem anima prae dolore partus, moriens, vocavit filium Bennoni, id est filium doloris. Pater autem circumcidit eum, et vocavit filium Benjamin, id est filium dexterae. Sepulta est ergo Rachel in via, quae ducit Bethleem, et sola inter cognatos, honorem sepulturae Abrahae habere non meruit. Erexitque Jacob titulum super sepulcrum ejus, qui apparet usque in praesentem diem. Et egressus inde, fixit tabernaculum trans turrim Ader, id est turrim gregis. Hunc locum dicunt Hebraei, ubi post aedificatum est templum, et dictum, quasi [Col. 1123C] quodam vaticinio, turrim gregis, id est congregationis futurae ad templum. Sed Hieronymus ait locum esse juxta Bethleem, ubi vel angelorum grex, in ortu Domini, cecinit, vel Jacob greges suos pavit, nomen inde loco relinquens. Cumque habitaret ibi, Ruben dormivit cum Bala concubina patris; quod tamen non latuit Jacob.
Venit etiam ad Isaac patrem suum in civitate Hebron (Gen. XXXV) , et jam mortuam invenit matrem. Nec multum etiam post adventum ejus, completi sunt dies Isaac centum octoginta annorum, vel secundum Josephum centum octoginta quinque annorum. Et appositus est populo suo plenus dierum, et [Col. 1123D] sepelierunt eum filii ejus, Esau, et Jacob in spelunca duplici. Hic terminatur primus liber Joseph. Porro mortuo patre ditati sunt Esau, et Jacob, ita quod eos terra non caperet. Et rediit Esau ad montana, quae dimiserat, et dicta est terra Idumaea ab Edom, quae prius Bosra dicebatur. Enumerans enim Moyses duodecim reges terrae illius a primo usque ad ultimum, quem videre potuit [Col. 1124B] Additio 1. Cum Moyses fuerit a Jacob quartus, ab Esau quintus, non vidit duodecim reges Edom. Solve per hoc, quod sequitur: Quidam tamen dicunt, [Col. 1124C] etc. , ait: Et regnavit pro Bela, Jobah filius Zarae de Bosra (Gen. XXXVI) , et tunc dicunt quidam, fuisse Job pronepotem Esau; sed Hebraei contradicunt, ut supra dictum est. Videtur etiam in Genesi quod eadem terra ante Esau, etiam dicta fuit Seir [Col. 1124C] Additio 2. Sub monte Seir Damascus, Idumaea est in terra Damascena, nam et Esau habitavit Damascum. Themam metropolis est Idumaeae, unde Eliphas Themanites, et Suitam, unde Baldad Suites. Bosra in finibus Idumaeae, et Arabiae Libanus dividit Idumaeam, et Phoeniciam, in cujus radice oriuntur Albana, et Pharsar fluvii, fluentes secus Antiochiam. . Enumeratis enim filiis Esau, enumerat princeps Horraeorum, qui fuerant in terra ante Esau, de quibus incipit sic: [Col. 1124A] Isti sunt filii Seir Horraei habitatores terrae, etc. Horraeos enim expulit Esau, ut legitur in Paralipomenon (I Paralip. I) . Quidam tamen dicunt hic enumeratos reges, qui fuerunt in Edom, antequam filii Israel habuissent regem, scilicet Saul, et dicunt hanc enumerationem esse appositam ab Esdra, qui scire potuit eam. In enumeratione vero istorum, legitur de Janna filio Subeon, cujus filiam duxit Esau; qui invenerat aquas calidas in solitudine, dum pasceret asinas patris sui. Hebraeum verbum est invenit Jamnum, de quo, ut ait Hieronymus, varie disputant Hebraei. Dicunt quidam Jamnum Maria, quia lacum invenit in eremo. Alii putant aquas calidas, lingua punica quae affinis est Hebraeae, hoc nomine dici, quas Graeci Thermas [Col. 1124B] vocant. Alii dicunt eum onagros asinabus admiscuisse, ut inde veloces asini nascerentur, qui vocantur jamnum. Alii dicunt, jamnum associationem, quia primus asinis equas fecit ascendi, ut muli nascerentur. Et notandum quia, in recapitulatione filiorum Esau, posuit Moyses alia nomina uxorum ejus, ab illis, quae ante posuerat. Dicit etiam Josephus, quod Amalech, Esau filius naturalis de concubina, habitavit in parte Idumaeae, quae Gabolitis dicebatur, et dixit eam Amelechitem. His vero praetermissis, transeundum est ad generationem Jacob.
Eo tempore Prometheus, frater Athlantis, primus dictus est fecisse homines, tum quia de rudibus doctos fecit, tum quia legitur fecisse imagines hominum, quas arte quadam ambulare fecit. Invenit [Col. 1124D] etiam primus annulum, sed ferreum, et includit gemmam: unde, et ungulum vocavit, quia sicut unguis carne, sic gemma metallo circumdatur. Tradidit etiam ut in digito, quem medium vocant, poneretur ad ornatum, digniorem hunc reliquis dicens, quia ab eo usque ad cor, quaedam vena pertingat. Dicitur etiam ea tempestate Triptolemus in navi, in qua pictus erat draco, in Graecia venisse, et ampliasse agriculturam. Ceres vero praeter instrumenta arandi, etiam mensurari granum adinvenit, cum prius in arconiis segetes ponerentur, et triticum per acervos numerabatur, unde et a Graecis dicta est Demetra. Tunc etiam Thelchines victi, et exsules Rhodum condiderunt.
Joseph cum sexdecim esset annorum, pascebat gregem patris sui (Gen. XXXVII) . Sciendum est quod ante mortem Isaac duodecim annis venditus est Joseph. Quod sic probatur. Sexagenarius erat Isaac, cum natus est Jacob, et centum octoginta annorum mortuus est, ergo centum viginti annorum fuit Jacob, in morte patris, in venditione autem filii centum et octo annorum fuit; cum enim venit ad Joseph in Aegyptum, centum et triginta annorum fuit, sed inter descensum in Aegyptum, et venditionem Joseph fluxerunt viginti duo anni. Joseph enim sexdecim annorum erat, cum venditus est in Aegyptum, et triginta novem quando venit ad eum pater. Redit ergo Moyses, ad id quod [Col. 1125B] praetermiserat. Dum ergo rediret Jacob de Mesopotamia, et nondum venisset ad patrem, adhuc vivente Rachel, secundum Josephum, facta est venditio Joseph in hunc modum. Oderant eum fratres sui, quia a patre plus caeteris amabatur (Gen. XXXVII) , tum quia in senectute genuerat cum, tum quia praestantior corpore, et sapientior caeteris erat. Accusaveratque fratres apud patrem crimine pessimo, vel de odio in ipsum, vel de coitu cum brutis, juxta opinionem quorumdam sequentium ordinem Genesis, solum Ruben pro concubina patris. Fecitque ei pater tunicam polymitam [Col. 1126C] Additio 1. Polymitam pronuntiant quidam, correpta penultima, quia componitur a polys, quod est plura, et micos, quod est licium; sicut hexaminatum ab hexa, quod est sex, licia aminatum, quasi habens sex licia, et tunc penultima correpta. , vel manu, vel acu pictam; vel secundum Aquilam, tunicam astragoleam, id est talarem, vel secundum Symmachum, tunicam manicatam, id est manicas habentem. Alii [Col. 1125C] colobiis utebantur, ut expeditiores essent. Potest tamen dici manicata, id est manu picta, acu scilicet superinducta. Causa tamen odii major fuit visio somniorum. Retulit enim fratribus somnium, quod viderat dicens: Putabam nos ligare manipulos in agro, et vestros manipulos adorare manipulum meum stantem. Qui dixerunt: Nunquid rex noster eris, aut subjiciemur ditioni tuae? Aliud quoque somnium praesente patre retulit eis: Vidi quasi solem, et lunam et undecim stellas adorare me. Increpavit eum pater, et ait: Nunquid ego, et mater tua, et fratres tui adorabimus te super terram? Potuit hoc congrue dicere, quia mater adhuc vivebat, nec tamen mater eum adoravit, quia non descendit in Aegyptum. [Col. 1125D] Nec pater legitur eum adorasse, quia nec Joseph hoc sustinuisset, sed fratres adoraverunt, et parentes in filiis. Cumque fratres, in pascendis gregibus, morarentur in Sichem, misit eum pater de valle Hebron, ut videret quae fierent circa fratres, et pecora. Cumque non invenisset eos in Sichimis, insecutus est eos in Dothaim. Qui cum vidissent eum procul, mutuo loquebantur: Ecce somniator venit; venite, occidamus eum, et mittamus cadaver in cisternam veterem, dicemusque: Fera pessima devoravit eum. Ruben autem volens liberare eum aiebat: Non effundamus sanguinem ejus, sed vivum projiciamus eum, in cisternam, ne pater una perimatur, et mater in luctu. Hic vult Josephus matrem adhuc vixisse. Nudantes ergo eum tunica [Col. 1126A] polymita, miserunt in cisternam, in qua non erat aqua; et recessit Ruben, meliora quaerens pascua; dum autem sederent comedentes panem, viderunt Ismaelitas venientes de Galaad, portantes in camelis aromata, et resinam, et stacten, id est myrrham, in Aegyptum. Dixitque Judas fratribus suis: Melius est, ut venumdetur Ismaelitis puer, et manus nostrae non polluantur celando sanguinem ejus. Caro enim, et sanguis noster est. Et vendiderunt eum Madianitis viginti argenteis. Eosdem vocat Madianitas, quos et Ismaelitas. Madiam tamen de Cethura filius Abrahae, et Ismael de Agar, et filios, de diversis uxoribus, legitur separasse Abraham adinvicem. Forte separati prius, postea redierunt in unum, et facti sunt unus populus, retinentes utriusque [Col. 1126B] parentis nomen. Vel vera est Hebraeorum opinio, qui dicunt Agar, et Cethuram unam fuisse, et ita forte nunquam separati fuerunt. Reversus autem Ruben ad cisternam, non invenit puerum, et credens eum interemptum, scissis vestibus ejulabat. Sed accepto quod viveret, quievit. Tulerunt autem vestes Joseph, et ejus tunicam in sanguine hoedi tinxerunt, et miserunt quosdam, qui ferrent ad patrem, et dicerent: Hanc invenimus, vide si filii tui est tunica. Quam cum agnovisset pater ait: Fera pessima devoravit filium meum Joseph. Scissisque vestibus, et indutus cilicio luxit filium multo tempore. Congregatisque filiis, ut lenirent dolorem patris, noluit eos audire, sed dicebat: Descendam lugens ad filium meum in infernum. Erat enim tunc [Col. 1126C] in inferno, quidam locus beatorum, longe semotus a locis poenalibus, qui ob quietem et separationem, ab aliis sinus dicebatur, sicut sinum maris dicimus. Et dictus est etiam sinus Abrahae, quia etiam Abraham ibi erat in sui tentatione [Col. 1126C] Additio 2. Qui dictus est prima via credendi, non quod primus crediderit, sed quia primus pro fide unius Dei persecutionem passus, quia de Chaldaea [Col. 1126D] expulsus. , usque ad mortem Christi.
Madianitae vero vendiderunt Joseph in Aegyptum Putiphari eunucho, magistro militiae Pharaonis (Gen. XXXVII) . Alii dicunt archimachero, id est principi cocorum. Machera enim coquina dicitur, vel securis cocorum a machere, quod est occidere. Nec abhorret a vero, quia apud plures nationes dapifer principis honorabilior est, et princeps militum. Hunc Josephus vocat, Petephren, sed Hieronymus non bene translatum nomen asserit. Hic habuit uxorem, et liberos, quia et Joseph filiam ipsius duxit uxorem, nec de eunuchis regis fuit, qui parvuli castrabantur. Sed tradunt Hebraei, quod videns Joseph elegantem, emit eum ut misceretur [Col. 1127A] ei. Dominus autem custodiens Joseph, illum adeo infrigidavit, ut deinceps impotens fuerit coire, et tanquam eunuchus esset, ita quod videntes eum hierophanti arefactum, de more suo eum pontificem Heliopoleos, id est domus solis, creaverunt, et honoratior erat quam ante in principatu.
Eo tempore, (antequam Joseph venditus esset, quia hoc etiam intersertum est per recapitulationem [Col. 1128A] Additio 1. Aliud est recapitulatio, si cum, quod prius factum est, post dicitur. Aliud anticipatio, cum prius dicitur, quam factum fuerit quid. ), descendens Judas a fratribus suis, ivit ad virum Odollamitem, nomine Hiram (Gen. XXXVIII) , et accepit ibi uxorem, nomine Sue, filiam Chananaei, quae peperit ei filium primogenitum Her, deinde Onam, post Sela. Dedit autem Judas Her [Col. 1127B] primogenito, uxorem, nomine Thamar. Fuit autem Her nequam, id est abutens vasculo uxoris, et occisus est a Domino, id est inventus est mortuus in thoro juxta uxorem. Et dixit Judas ad Onam, ut ingrederetur ad eam, ut suscitaret semen fratri. In quo patent quaedam in lege post scripta, quae ante eam sunt observata. Qui indignans sibi non nasci filios fundebat semen in terram, id est inutiliter uxorem cognoscere satagebat. Et percussit eum Dominus. Remisitque Judas Thamar, ut esset vidua in domo patris sui, donec cresceret Sela; quo adulto timuit eum dare Thamar, et dissimulabat. Mortua est autem Sue uxor Judae. Qui consolatione accepta post luctum, ibat ad tondendas oves cum Hira opilione suo. Quod audiens Thamar, depositis vestibus [Col. 1127C] viduitatis, assumpsit theristrum, seditque in bivio itineris, quod ducit Thamnam; Hebraeum sonat in oculos sedit. Sic enim vocat bivium, ubi diligentius debet aspicere viator, quo gradiatur. Quam cum vidisset Judas, suspicatus est cadesam, id est scortum. Cui et dixit: Sine me, ut coeam tecum. Quae ait: Quid dabis mihi? Et ille: Mittam tibi hoedum de grege. Et illa: Patiar quod vis, si dederis mihi arrhabonem: et dedit illi annulum, et armillam, et baculum, quem gerebat, pro arrha. Ad unum ergo concubitum concepit mulier geminos. Et abiit receptis iterum viduitatis vestibus. Misitque Judas haedum per pastorem. Qui cum venisset, et non inveniret eam, rediit ad Judam sine pignoribus. Post tres [Col. 1127D] autem menses dictum est Judae: Fornicata est Thamar, et uterus ejus intumuit. Qui ait: Producite eam, ut comburatur. Quae cum duceretur ad poenam misit socero suo pignora dicens: De viro cujus haec sunt concepi. Qui ait: Justior me est, quia non tradidi eam Sela filio meo, haec fecit, ne periret semen filii mei, ultra non cognovit eam Judas. Instante vero partu apparuerunt duo in utero, et in ipsa effusione unus protulit manum, in qua ligavit obstetrix coccinum, et ait: Hic egredietur prior. Illo quoque retrahente manum, egressus est alter. Dixit quoque mater: Quare propter te divisa est a fratre tuo maceria? et ob hoc vocavit eum Phares. Maceriam dixit membranam secundarum, vel secundinarum, qua involvitur puer in utero, quae dividitur [Col. 1128A] in partu, et sequitur puerum. Postea egressus est alter cum coccino, et dictus est Zaram, id est oriens, quia primus apparuit, vel quia plurimi justi ex eo nati sunt, ut legitur in Paralipomenon (I Paralip. II) . Tamen in glossa super librum Regum in principio tertii libri legitur: Obstetrix in Genesi coccinum ligavit in manu Phares; et ab eo quod parietem diviserat, nomen Phares forte sortitus est. Forte post, coccinum tulit de manu Zaram, et alligavit Phares, ut a similibus gemellis primogenitus distingueretur.
Igitur Joseph ductus est in Aegyptum, emitque eum Putiphar eunuchus; fuitque Dominus cum eo, domumque domini sui creditam sibi gubernabat. Benedixitque Dominus domui Aegyptii propter Joseph; qui tamen aliud de omnibus non noverat nisi panem quo vescebatur (Gen. XXXIX) . Factum est autem quod domina sua oculos jecit in Joseph, et ait: Dormi mecum. Qui respondit: Omnia sua tradidit mihi dominus meus praeter te. Quomodo ergo hoc possum facere, imo et peccare in Deum meum. Accidit autem, ut ait Josephus, ut publica festivitas instaret, cui etiam mulieres interesse debebant. Tunc illa aegritudinem simulavit viro, captans ob hoc solitudinem et silentium, ut exoraret Joseph. Et apprehenso [Col. 1128C] lacinio pallii Joseph, ait illi: Dormi mecum. Qui iratus relicto pallio in manu ejus egressus est foras. Illa contemptam se dolens, in argumentum fidei retentum pallium ostendit marito revertenti, dicens: Ingressus est ad me servus Hebraeus ut illuderet mihi. Ille nimis credulus conjugi, vinctum Joseph tradidit in carcerem regis. Fuit autem Dominus cum illo, et dedit illi gratiam in conspectu domini carceris; qui carcerem et vinctos in custodia ejus posuit.
Accidit autem ut pincerna regis, et pistor in eumdem carcerem mitterentur, et Joseph ministrabat [Col. 1128D] eis. Videruntque ambo somnium nocte una. Quos cum mane vidisset Joseph tristes (Gen. XL) , sciscitatus est ab eis causam doloris: cumque accepisset pro somnio eos dolere, ait: Referte mihi quae vidistis. Nunquid non Domini est interpretatio, id est nunquid adjutorio Dei non potest interpretari? Et ait praepositus pincernarum: Videbam coram me vitem, et in ea tres fundos oculos, scilicet unde funduntur palmites (alii ponunt tria flagella, vel tres propagines, quod idem est), et paulatim crescere gemmas, et post flores uvas maturescere, premebamque uvas in calicem Pharaonis, quem tenebam, dabamque poculum Pharaoni. Et ait Joseph: Deus dedit in bonum hominibus usum vini unde et ipsi libatur, solvit lites et tristitias, et bona est ejus visio: [Col. 1129A] Tres autem propagines tres sunt dies, post quos restituet te Pharao in gradum pristinum. Memento mei dum bene fuerit tibi, ut suggeras regi, ut educat me de isto carcere, quia de terra Hebraeorum furto sublatus sum, et hic innocens in lacum missus sum. Tunc ait Pistor: Vidi quod haberem tria canistra farinae super caput meum, et in superiori me portare cibos, qui fiunt arte pistoria, avesque comedere ex eo. Josephus vero ait: duo canistra plena panibus, tertium vero obsonio variisque cibis quales solent regibus ministrari. Graecus habet, tria canistra codritorum, id est panum secundorum, et potuit esse quod etiam in superiori essent panes secundi, super quos essent panes primi, de quibus edebat Pharao. Et ait Joseph: Mallem [Col. 1129B] me esse interpretem bonorum. Tres adhuc dies sunt, post quos Pharao suspendet te in cruce, et comedent aves carnes tuas. Exinde dies tertius natalitius Pharaonis erat, et inter epulas recordatus est magistri pincernarum et pistorum principis; pincernae restituit in locum suum; pistorem vero suspendit in patibulo; oblitusque est pincerna interpretis sui.
Post duos annos vidit Pharao somnium. Putabat se stare super fluvium, de quo ascendebant septem boves crassae, obesisque carnibus, id est plenis, quasi ad esum educatis; et post, aliae septem emergebant de flumine, summa confectae macie, et devorabant [Col. 1129C] priores. Expergefactus Pharao rursum obdormivit, et vidit aliud somnium. Septem spicae plenae pullulabant in culmo uno, aliaeque totidem juxta oriebantur tenues, et percussae uredine, et devorabant priores. Territus Pharao convocavit conjectores, et sapientes Aegypti, nec erat qui interpretaretur (Gen. XLI) . Et recordatus est pincerna Joseph, et ejus suggestione ad regis imperium eductum de carcere Joseph totonderunt. Vincti enim et exsules incrementa crinium patiuntur. Et veste mutata, oblatus est regi. Rex apprehensa manu ejus dextera ait: Vidi somnia, nec timeas edissere quidquid sit. Narravitque quod viderat. Et ait Joseph: Somnium regis unum est, id est unius significationis; quae facturus [Col. 1129D] est Deus ostendit Pharaoni. Ecce septem anni venient fertilitatis magnae in universa terra Aegypti; quos sequentur alii septem tantae sterilitatis, ut oblivioni detur cuncta retro abundantia. Ad idem sane spectant boves et agricolae, et spicae, et somnii repetitio firmitatis est indicium. Quod autem juxta fluvium vidisti, haec causa fertilitatis et sterilitatis ex flumine maxime orietur. Nunc ergo provideat rex virum, qui quintam partem frugum per septem annos fertilitatis congreget in horrea regis, ut serventur adversus futuram paratam famem. Pharao utrumque miratur in Joseph, et somnii solutionem, et consilii discretionem, dispensationemque hujus rei commisit, ei dicens quod Spiritu Dei plenus esset. Ecce ter jam insinuatus est Spiritus Dei, primo [Col. 1130A] ibi: Spiritus Dei ferebatur super aquas (Gen. I) ; secundo ibi: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis (Gen. VI) ; tertio hic: Tulit ergo Pharao annulum de manu sua, et dedit in manu ejus, et collo torquem auream circumposuit, et fecit eum secundum in regno. Ascenditque currum regis Joseph, clamante praecone ut omnes coram eo genua flecterent, sicut coram rege. Hebraei tamen tradunt praeconem non clamasse ad geniculationem, sed abrech, quod sonat pater tenerrimus. Abba enim pater, rech, delicatus, vel tenerrimus, quasi dicat: Etsi aetate tener, tamen sapientia pater. Et ait rex ad Joseph: Ego sum Pharao. Juramentum est, et est sensus: Sicut verum est me esse Pharaonem, sic verum est quod dicam: Absque tuo imperio non [Col. 1130B] movebit quispiam pedem, aut manum in Aegypto, id est non egredietur quispiam hinc sine nutu tuo, neque publicis fungetur officiis. Et vocavit eum lingua Aegyptiaca Phanecphane, id est Salvatorem mundi, quod Graece Pontiphanec dicitur, Hebraice tamen sonat absconditorum inventorem. Et dedit ei Aseneth filiam Putiphar domini sui virginem [Col. 1130B] Additio 1. Hebraei in excusationem Joseph de [Col. 1130C] matrimonio alienigenae, dicunt Job post flagella duxisse Dinam filiam Jacob, et ex ea suscepisse filiam, de qua et Putiphare nata est Aseneth. . Triginta annorum erat Joseph, quando stetit coram Pharaone, natique sunt ei duo filii, priusquam veniret fames. Vocavitque filium primogenitum Manasses, quod est oblivio, dicens: Oblivisci me fecit Deus laborum meorum, et domum patris mei. Secundum vocavit Ephraim, quod est fructificatio, dicens: Crescere me fecit Deus in terra paupertatis meae.
Joseph collegit granum septem annis. Quibus transactis, venerunt anni inopiae. Et clamavit populus ad Pharaonem, alimenta petens. Quibus ille respondit: Ite ad Joseph. Aperuitque Joseph horrea, et vendidit Aegyptiis. Aliae etiam provinciae veniebant in Aegyptum, ut emerent escas (Gen. XLI) . Pecunia vero tradebatur arcariis regis. Audiente autem Jacob quod escae venderentur in Aegypto, misit illuc decem filios suos, Benjamin domi retinendo. [Col. 1130D] Qui ingressi terram Aegypti venerunt ad Joseph, nec agnoverunt eum. Cumque adorassent eum, et cognovisset eos, durius loquebatur eis dicens: Unde venistis? Qui dixerunt: De terra Chanaan, ad emendum escas. Et ille: Exploratores estis, ut videatis infirmiora terrae ex diverso venistis. Et illi: Non est ita, domine; sed servi tui, omnes sumus filii viri unius; minimus cum patre nostro est, alius non est super. Qui ait: Hoc est quod locutus sum: Exploratores estis. Impossibile est enim viro idiotae tales filios esse, cum etiam regibus talis filiorum copia valde sit difficilis. Per salutem Pharaonis non egrediemini hinc omnes, donec veniat frater vester minimus. Mittite unum ex vobis, qui adducat eum. Timebat enim ne forte et in illum aliquid deliquissent; [Col. 1131A] et tradidit eos vinctos custodiae tribus diebus. Tertio autem die eduxit eos, et retinens Simeon, ligansque eum illis praesentibus, alios abire permisit. Qui conquerebantur ad invicem: Merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum, nescientes, quia intelligeret eos Joseph, quod per interpretem loquebatur eis. Jussitque Joseph ministris suis, ut implerent saccos eorum, et reponerent singulorum pecunias in saccis suis, datis supra cibariis in via.
Et illi profecti sunt, veneruntque ad patrem suum in terram Chanaan, et dixerunt ei omnia quae acciderant eis. Cumque frumenta effunderent, singuli invenerunt in ore saccorum ligatas pecunias. [Col. 1131B] Territisque omnibus dixit pater: Absque liberis fecistis me: Joseph non est super, Simeon tenetur in vinculis, Benjamin auferetur, in me haec mala reciderunt. Et ait Ruben: Trade eum mihi, duos filios meos interfice, nisi restituam eum tibi. At ille: Non descendet filius meus vobiscum (Gen. XLII) . Interim consumptis cibis fames opprimebat eos. Et dixit Jacob ad filios: Revertimini in Aegyptum, ut ematis pauxillum escarum. Et ait Judas: Si vis puerum mittere nobiscum, ibimus, alioquin non imus [Col. 1131D] Additio 1. Ex eo quod Jacob non tradidit puerum Ruben, offerenti duos filios; sed Judae sub conditione reatus, volunt accipi, quod majus sit peccatum, occidere animam, quam corpus. . Ego suscipiam puerum, de manu mea require eum. Nisi illum reduxero, ero reus peccati omni tempore. Et ait Israel: Si sic necesse est, facite quod vultis. Sumite de optimis fructibus terrae nostrae vobiscum, modicum resinae, et mellis, storacis, et stactes, terebinthi, et [Col. 1131C] amygdalarum, et ferte viro munera, pecuniamque quam retulistis reportate, et aliam ad emendos cibos. Deus autem faciat vobis virum placabilem, et remittat vobiscum fratres (Gen. XLIII) . Resina dicitur quodlibet gummi liquidum, vel aridum, a resin Graeco, quod est manare. Prima pretiosior est, quae et terebinthina dicitur, quod forte exponendo subdit, et terebinthi; secunda est lentiscina, quae venit de Chio insula; tertia pinea: forte balsamum sic vocavit. Josephus enim in principio munerum unguenta balsami posuit, et resinam tacuit. Storacem quidam dicunt speciem resinae. Hieronymus dicit in Hebraeo esse nethota, quod sonat generaliter tymiama; et in Isaia, pro domo Nethota, [Col. 1131D] quidam transtulerunt, domus tymiamatis; quidam, domus storacis.
Igitur filii Jacob descenderunt in Aegyptum, et steterunt coram Joseph. Qui praecepit dispensatori suo, ut introduceret eos, pararetque convivium, quia secum erant comesturi. Illi timentes se introductos pro pecunia, quam retulerant, dicebant dispensatori, se eamdem retulisse, et eis nescientibus, repositam fuisse etiam in sacculis, qui ait. [Col. 1132A] Pax vobis. Deus vester dedit vobis eam pecuniam, quam dedistis mihi probatam ego habeo. Eduxitque ad eos Simeon: Parabantque munera donec ingrederetur Joseph meridie (Gen. XLIII) . Cui ingresso obtulerunt munera, et adoraverunt in terram, et accepto quod salvus esset pater, benedictoque Benjamin, commota sunt viscera ejus, et ingressus cubiculum flevit. Lotaque facie egressus continuit se, et ait: Ponite panes. Sedit autem Joseph seorsum, tanquam alienigena, et Aegyptii seorsum, ut indigenae et fratres seorsum, ut advenae. Profanum enim putant Aegyptii edere cum Hebraeis; forte pro dispari cultu. Disposuitque Joseph fratres secundum ordinem aetatis eorum, sicut in domo patris sedere consueverant. Datisque partibus, [Col. 1132B] mirabantur quod pars Benjamin quinque partibus excederet. Josephus autem dicit: ยซBenjamin duplicibus partibus honorabat.ยป Utrumque autem stare potest, si quinque ciborum fuerunt impositiones, et de qualibet duplum dedit. Biberuntque et inebriati sunt cum eo, id est satiati cibo, secundum idioma Hebraeorum. Praecepitque Joseph dispensatori suo, ut impleret saccos, et pecunias eorum reponeret, ut prius, et scyphum suum argenteum in sacco minoris reponeret. Factumque est ita. Ortoque mane dimissi sunt. Tunc dispensator, jubente Joseph, secutus est eos, et apprehensis ait: Pessimam rem fecistis. Scyphum furati estis in quo bibit dominus meus, et in quo angurari solet (Gen. XLIV) . At illi dixerunt: Apud quemcunque inventum fuerit, quod quaeris, moriatur et nos servi erimus domini tui. Ille scrutatus incipiens a majori, usque ad minorem, invenit scyphum in sacco Benjamin. Illi autem redierunt ad Joseph. Qui ait: An ignoratis quod non sit similis mihi in augurandi scientia. Forte joco dictum est, nec est imputandum. Judas vero plurimum supplicabat, ut ipsum, meliorem pro puero, servum retineret, quia in suam eum fidem receperat a patre.
Non poterat ultra se cohibere Joseph, et ejectis aliis foras cum fletu clamabat, ita quod qui exierant, [Col. 1132D] audirent: Ego sum Joseph, nolite timere; pro salute vestra misit me Dominus ante vos. Biennium jam famis transiit, adhuc quinque anni restant quibus nec arari, nec meti poterit (Gen. XLV) : quod ex nimia fluvii inundatione creditur accidisse. Et adjecit. Festinate, et nuntiate patri meo gloriam meam, adducite eum ad me, ut pascam vos, et pecora vestra, ne moriamini, et habitabitis in terra Gessen. Oculi vestri vident quod os meum loquatur ad vos, id est verum est quod loquor. Osculatusque est Joseph omnes fratres suos, flevitque super singulos. Auditumque est verbum in aula regis: Venerunt fratres Joseph. Gavisusque est Pharao, et dixit ad Joseph: De fratribus tuis. Tollite plaustra de Aegypto ad subvectionem conjugum, et parvulorum. [Col. 1133A] Omnia vestra adducite vobiscum, dabo vobis omnia bona Aegypti, et medullam terrae comedetis. Factumque est ita. Deditque Joseph singulis binas stolas. Stola dicitur a telon, quod est longum, quasi tunica talaris. Benjamin vero dedit trecentos argenteos, et quinque stolas optimas, et totidem misit patri, asinosque decem, qui subveherent ex omnibus bonis Aegypti, et proficiscentibus ait: Ne irascamini in via. Qui cum venissent ad patrem dixerunt: Joseph vivit, et dominatur in Aegypto. Jacob quasi de gravi somno evigilans, non credebat eis. Cumque vidisset omnia, quae miserat ei, ait: Sufficit mihi, si filius meus Joseph vivit. Quasi dixerat: De poena, vel gloria non multum curo: Si vivit, vadam et videbo eum, priusquam moriar.
Igitur profectus Israel cum omnibus quae habebat venit ad puteum Juramenti, et mactatis victimis Deo, audivit Deum per visionem noctis dicentem sibi: Noli timere, descende in Aegyptum, faciam te ibi in gentem magnam, et inde reducam te. Joseph quoque ponet manum suam super oculos tuos. Surgens ergo de puteo Juramenti, venit in Aegyptum cum omni semine suo. Cunctae animae quae ingressae sunt cum eo, et egressae de femore ejus (non quod animae sint ex traduce, sed a parte totum intelligitur) fuerunt sexaginta sex (Gen. XLVI) , praeter ipsum, et Joseph cum duobus filiis, qui erat in Aegypto; [Col. 1133C] fuerunt ergo omnes simul septuaginta. Tamen LXX, transtulerunt septuaginta; et Lucas similiter in Actibus apostolorum, sed per praeoccupationem dictum esse Hieronymus asserit; et enumeratos cum eis quinque filios filiorum Joseph, quia illi duas facturi erant tribus. Lucas quidem scribens Actus apostolicos gentibus, non fuit ausus mutare verbum LXX, quia eorum vigebat auctoritas inter gentes; ipse vero adhuc eis erat ignotus. Ipsi etiam LXX in Deuteronomio transtulerunt, quod Israel ingressus est cum animabus septuaginta (Deut. X) . Nota in his numerari Her, et Onam filios Judae, qui tamen mortui sunt in terram Chanaan. Forte in loco defunctorum numerantur duae ancillae Jacob, si tamen et illae intraverunt. [Col. 1133D] Vel more Scripturae summam numeri posuit quamvis parum desit. Item, nota si Dina numeratur inter filios, et nepotes, septuaginta sunt praeter Jacob. Filii enim Liae triginta tres, filii Zelphae sexdecim, filii Rachel quatuordecim, filii Balae septem. Nota quod cum Joseph nondum haberet nisi duos, restat ut Benjamin haberet decem, sed in libro non leguntur nisi novem. Forte vitio scriptorum duo nomina scripta sunt pro uno. Unde magister Hugo Asbel in Asa et Belum divisit. Sed non videtur posse stare, quia in Numeris cum familiae tribuum numerantur, victis Madianitis, sic legitur: Asbel a quo familia Asbelitarum (Num. XXVI) . Sed in Hebraica veritate, Ros, et Numphin duo sunt nomina, quae apud nos vitiose juncta sunt, [Col. 1134A] quia forte Josephus pro Asbel posuit Asbela, ideo sic divisit.
Praemisit ergo Jacob ad Joseph, ut occurreret ei. Qui juncto curru occurrit ei in Gessen (Gen. XLVI) . Alii dicunt ad urbem Heroum in terra Ramesse, quae tunc Gessen, post Thebais dicta est, aqua Thebaei, quorum legioni praefuit beatus Mauricius. Aliae sunt Thebae, unde Thebani. Postea cum reges fuerunt ex ea, dicta est urbs Heroum, quia heroes Aegypti ei debebant custodiam. In finibus terrae illius postea aedificaverunt Hebraei, cogentibus Aegyptiis, urbem Tabernaculorum, quae dicta est Ramesse, post pagus Arsenoires dicta est, quod [Col. 1134B] sonat sine sexu, sic dicta quando sine discretione uterque sexus coepit imperare Aegypto. Dixitque Joseph ad omnem domum patris sui: Ibo, et nuntiabo Pharaoni venisse vos, et viros esse pastores. Cumque dixerit vobis: Quod est opus vestrum, dicetis: Pastores sumus nos, et patres nostri. Haec dicetis, ut habitetis seorsum ab Aegyptiis, in optima terra Gessen, quia detestantur omnes Aegyptii pastores ovium, quia non comedunt eas, sed colunt ut Ammonem. Ingressusque Joseph ad regem, extremos fratrum suorum, id est supremos quinque viros statuit coram rege. Qui cum dixissent se pastores ovium, addiderunt, non est herba in terra Chanaan, petimusque ut jubeas nos servos tuos [Col. 1134C] esse in terra Gessen, nec enim separari volumus, sed omnem patris providentiam facere (Gen. XLVII) . Si quaeritur quomodo Aegyptus tempore inopiae abundabat in pascuis, dicimus quia Aegyptus, contra naturam aliarum regionum, cum abundat frugibus, sterilis est in pascuis, et e converso. Diutior, vel diuturnior enim mora fluminis super terram, tempora colendi impedit, vel sata exstinguit, pascua autem nutrit. Post haec introduxit Joseph patrem ad regem. Benedixit regi. Inquisitusque a rege de diebus annorum suorum, ait: Dies peregrinationis vitae meae centum triginta annorum sunt, parvi et mali; nec pervenerunt usque ad dies patrum meorum. Peregrinationis dixit, quia sancti vitam hanc pro incolatu habent. Mali dixit, quia [Col. 1134D] sapiens accusator est sui (Prov. XVIII) , quod autem dixit parvi, determinavit dicens, nec pervenerunt, etc. โ Dedit ergo Joseph fratribus suis possessionem in optimo terrae solo Ramesses. Dicit tamen Josephus: Concessit eis Pharao, ut in Heliopolitana urbe conversarentur; illic enim pascua pastores ejus habebant, sciens gratum esse Aegyptiis separari a se pastores, et nihil quod eorum esse istis dedisse. Forte ad territorium Heliopoleos spectabat terra Gessen.
Inclinavit fames in Aegypto. Cumque defecisset pretium emptoribus, sustentavit eos Joseph anno illo pro commutatione pecorum (Gen. XLVII) . Sequenti [Col. 1135A] anno cum iterum fame perirent, emit omnem terram Aegypti Joseph pro alimentis, et subjecit eam servituti Pharaonis, praeter terram sacerdotum, quam dederant eis reges, quibus statuta cibaria ex horreis publicis debebantur, et ideo non sunt compulsi vendere possessiones suas. Circa finem vero sterilitatis, ait Joseph ad populos: En vos, et pecora vestra, et terra in manu Pharaonis sunt. Ecce vobis reddo terram, et pecora, et dabo semina, et coletis terram regi. Quintam partem dabitis regi, quatuor reliquas permitto vobis in sementem, et in cibos. Qui dixerunt: Salus nostra in manu tua est. Ex tunc usque nunc quinta pars solvitur regibus Aegypti. Et factum est quasi in legem.
Habitavit ergo Israel in terra Aegypti, auctusque est nimis, et vixit in ea decem et septem annis, factique sunt dies sui centum quadraginta et septem annorum. Cumque videret diem obitus sui imminere, vocavit Joseph, et fecit ut poneret manum sub femore suo et juraret, id est per circumcisionis sanctitatem juravit hoc secundum Judaeos vel per Christum, quod sepeliret eum in sepulcro majorum suorum, quod Abrahamium dicitur, et interserendo dixit, ubi mortua fuit Rachel, quasi se excusans, quod non sepelierat eam, ubi ipse volebat sepeliri. Cura fuit sanctis sepeliri in terra, qua sciebant Christum resurrecturum, ut eum eo resurgerent. Distat enim Abrahamium a Calvaria fere triginta [Col. 1135C] milliaribus. Cumque jurasset Joseph, conversus Israel ad lecticuli caput, quod erat ad orientem, adoravit Deum. Quidam codices habent, adoravit super caput virgae ejus, vel in capite virgae suae et utrumque stare potest. Potuit enim senex habere virgam, ut in hac aetate fieri solet, et innixus super eam adoravit, vel sceptrum, quod gerebat Joseph suscepit, donec jurasset. Cumque jurasset, innixus super cacumen nondum redditae virgae, adoravit Deum. Non enim credendum est dicentibus quod adoraverit sceptrum Joseph.
Iterum nuntiatum est Joseph, quod aegrotaret pater ejus, assumptisque duobus filiis, perrexit. Audiens [Col. 1135D] senex venisse filium, confortatus est, et sedit in lecto, vidensque Jacob Joseph et ejus duos filios, ait: Qui sunt isti? Clare enim videre non poterat. Et ait Joseph: Isti sunt filii mei, quos dedit mihi Deus in loco isto. Et ait Jacob: Isti duo mei erunt. Sicut Ruben et Simeon deputabuntur mihi, id est quisque tribum faciet [Col. 1136B] Additio I. Quilibet filiorum Jacob, praeter Joseph, fecit tribum, cujus loco, duo ejus filii, duas tribus fecerunt, sed tribus Levi raro numeratur. . Reliquos quos genueris, nomine fratrum suorum vocabuntur in possessionibus suis, id est non facient tribus, sed contenti erunt possessionibus suis (Gen. XLVIII) . Vel aliter, nomine fratrum suorum vocabuntur, id est annumerabuntur tribubus fratrum suorum, ita quod quidam Manasse, quidam Ephraim. Applicuit autem Joseph Manassen ad dexteram patris, et Ephraim ad sinistram, adorans, et petens ut benediceret eis. Jacob [Col. 1136A] vero in spiritu cancellavit manus, minori dexteram superponens. Quod Joseph graviter accepit, et ait: Non ita convenit, pater. Alter enim est primogenitus. Et ille: Scio, fili mi, scio, et ille quidem erit in populos, sed minor major erit, et semen ejus crescet in gentes. Hoc impletum est in Jeroboam, qui primus imperavit decem tribubus, et fuit Ephraita. Et ait ad Ephraim: In te benedicetur Israel, et dicetur in proverbium: Faciet tibi Deus sicut Ephraim, et Manasse. Et ad ambos ait: Deus patrum nostrorum benedicat pueris istis, et invocetur nomen meum super eos, id est nomina Abraham, et Isaac, et crescant in multitudinem super terram. Et ait ad Joseph: Deus reducet vos in terram vestram. Do tibi praeter fratres tuos Sichimam, quam tuli in gladio, [Col. 1136B] et arcu meo de manu Amorrhaei. Sane emerat eam centum agnis a rege Emor, sed cum pro nece Sichimitarum debuerat auferri sibi, potestative semper eam obtinuit.
Convocavit autem Jacob filios suos, et ait illis: Congregamini, ut annuntiem vobis quae futura sunt in diebus novissimis [Col. 1136B] Additio I. Non quod omnibus benedixerit, quod [Col. 1136C] patet in Ruben, sed quia omnibus prophetavit. (Gen. XLIX) . Ad litteram de divisione terrae, et statu tribuum futuro prophetavit, apertissime vero de utroque Christi adventu.
Ruben primogenitus meus, fortitudo mea, id est quem genuit in aetate robusta, principium doloris mei, id est sollicitudinis meae circa meos filios, unde alii habent capitulum liberis meis [Col. 1136D] Additio 1. Hieronymus in lib. I Hebraicarum Quaestionum Genes., capitul. 207, sic dicit: In Hebraeo scribitur: Ruben primogenitus meus, fortitudo mea, et capitulum in liberis meis, major ad portandum, et major robore, effusus es sicut aqua, ne adjiciatur, ascendisti cubile patris tui, et contaminasti stratum in ascensu. Est autem sensus hic: Tu es primogenitus meus, major in liberis, et debebas juxta ordinem nativitatis, et haereditatis, quae primogenitis jure debebatur, sacerdotium accipere et regnum hoc etiam portando onere, et praevalido robore monstratur. Verum quia peccasti, et velut aqua, quae vasculo non tenetur, voluptatis effusus es impetu, idcirco praecipio tibi, ut ultra non pecces, [Col. 1137A] sisque in fratrum numero, poenam ex peccato luens, quia primogeniti ordinem perdidisti. . Prior in donis, major in imperio [supple esse debuerat], effusus es sicut aqua, id est in vilem libidinem. Non crescas, quia ascendisti cubile patris tui (Gen. XLIX) . Vel ita distingue: Effusus es sicut aqua, non crescas, quia ascendisti cubile patris tui, ac si diceret: Lege primogeniturae honor tibi prae aliis debebatur, et duplicitas in possessione, sed sufficiat tibi pro crimine tuo, parem esse caeteris. Non ergo super excresces, sicut aqua bulliens super egreditur, vel sicut fluvius [Col. 1136D] inundans.
Simeon et Levi vasa iniquitatis, quia in furore suo occiderunt viros, scilicet Sichimitas, et foderunt murum in voluntate sua (Gen. XLIX) . Hic aperit, quia contra voluntatem suam factum fuit istud. Alii habent, subvernaverunt taurum, quod quidam de filio regis, qui rapuerat Dinam, intelligunt; quidam de Christo, quidam de tauris ipsius per syllepsim dictum putant. In concilio eorum non veniat anima mea: hoc plane de Christo. De Simeon enim Scribae, de Levi sacerdotes, quorum consilio Christus occisus est. Dividam eos in Jacob, et disperdam in Israel. Ad litteram Levi sortem non habuit [Col. 1137B] in terra, sed admistus aliis viculos habuit ad alenda pecora. Simeon similiter, quia modicus erat, sortem non habuit, sed receptus erat sorte Judae.
Sequitur de Juda, ubi prophetavit de regno futuro in Juda, et plane de Christo. Juda, te laudabunt fratres tui (Gen. XLIX) . Hoc factum est, quando aliis haesitantibus primus post Moysen intravit mare Rubrum, ubi et regnum promeruit. Manus tua in cervicibus inimicorum tuorum, et adorabunt te filii patris tui. Hic notat regem futurum. Catulus leonis Judas, hoc de capite regni, David enim minimus fratrum electus est in regem. Ad praedam, fili mi, ascendisti, quia primo David plurimos hostes habuit. [Col. 1137C] Requiescens, accubuisti ut leo, et quasi leaena, quia postea in pace regnavit, et maxime timebatur. Quis suscitabit eum ad prophetandum, quasi dicat spiritus solus qui directus est in David, vel de successione Salomonis dici potest: Non auferetur sceptrum, id est rex de Juda, et dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est, a Patre scilicet, Christus. Usque ad transmigrationem Babylonis viginti fuerunt reges de Juda, exinde duces, usque ad Hircanum. Et iterum fuerunt reges circa tempora Christi, et defecerunt utrique, et regnavit Herodes alienigena. Et ipse erit exspectatio gentium, salus scilicet exoptata, non solum Judaeis, sed etiam gentibus. Tandem convertit sermonem ad filium Judam de illo Christo mittendo sic: O fili mi, ille erit [Col. 1137D] ligans ad vineam pullum suum, et ad vitem asinam suam, id est gentilem, et Judaeam, sibi, qui vitis est, associabit. Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae pallium suum, id est carnem suam passionis sanguine cruentabit. Pulchriores oculi ejus vino, id est apostoli, et dentes ejus, id est praedicatores, lacte candidiores. Hebraeus omnia de Juda sic: Non auferetur sceptrum de Juda, id est quoddam dominium, quod scilicet primus intravit mare Rubrum primus obtulit facto tabernaculo, et hujusmodi, donec veniat qui mittendus est. Hebraeus dicit, donec veniat Silo, id est usque ad Saulem unctum in Silo. Post tamen rediit ad Judam, qui eripuit Joseph a manibus fratrum suorum. Erit exspectatio gentium, id est tribuum, unde Dominus [Col. 1138A] Judas ascendet pro vobis in praelium. Ligans ad vineam pullum, et ad vitem asinam, id est tanta erit ei copia vini, quod in una vite onerabitur asinus, et ob hoc etiam rubicundos dixit oculos, quia sic apparet in oculis bibentium. In candore dentium, copiam ovium et lactis notat, quia lac comestum apparet in dentibus.
Zabulon in littore maris habitabit, et in statione navium pertingens usque Sidonem (Gen. XLIX) . Ad litteram tribus haec maritima possedit.
Issachar asinus fortis, vel osseus, id est vir agricola, accubans in terminis, quia Mediterranea possedit inter maritimam et montes. Et vidit requiem, [Col. 1138B] quod esset bona, id est terram fecundam, unde sequitur, et terram, quod esset optima, et supposuit humerum suum ad portandum, quia in vehendis mercibus ad mare, quae in finibus suis abundabant, laboravit, factusque est tributis serviens, id est navibus ferentibus tributa. Hoc Hebraei metaphorice exponunt dicentes quia nocte et die studendo laboravit, et ideo omnes tribus ei servierunt, quasi magistro dona ferentes.
Dan judicavit populum suum, sicut et alia tribus Israel. Fiat Dan coluber in via, cerastes in semita, mordens ungulas equi, ut cadat ascensor ejus retro (Gen. XLIX) . Hoc in Samsone impletum est, quasi [Col. 1138C] dicat: Licet Dan sit minima tribus, tamen de ea surget judex in Israel, sicut, et de aliis, qui ad modum colubri vias observavit, ne hostibus liceat vagari per Judaeam, depopulando ut prius, et superbiam Philisthiim retrocedere faciet. Sed quamvis tantus sit, non tamen erit Christus. Unde subdit: Tamen post illum salutare tuum exspectabo, Domine. Exponitur hoc, et de Antichristo, quem venturum de Dan asserunt, qui contra sanctos morsu pestiferae persecutionis, et cornu potestatis armabitur. Multos etiam, qui ascenderant ad culmem virtutum, dejiciet retro, et tunc veniet Salvator, ante judicium exspectatus. Alii referunt hoc ad Judam, qui equum, id est carnem Christi, et ascensorem ejus, id est animam, morsu proditionis dejecit in mortem, tamen [Col. 1138D] Salvator exspectatus resurget. Sed Judas creditur fuisse de Issachar.
Gad accinctus, vel latrunculus praeliabitur ante eum, et ipse accingetur retrorsum (Gen. XLIX) . Gad, cum Ruben, et dimidia tribu Manasse, relictis uxoribus et liberis ultra Jordanem in finibus suis, armatus praecessit Israel in terra; pro conditione accepta a Josue, ut rediret in terram, quam occupaverat, scilicet post quatuordecim annos, primus revertens, praelium vicinarum gentium adversus suos, quod reliquerat invenit, et fortiter dimicans hostes stravit.
Aser pinguis panis, et praebebit delicias regibus [Col. 1139A] (Gen. XLIX) . Fertilis enim fuit hujus possessio et deliciis affluens.
Nephtalin cervus emissus, et dans eloquia pulchritudinis (Gen. XLIX) . Per velocitatem cervi significatur velocitas terrae uberioris, quae prae aliis pretiosos fructus parit. Alii habent ager irriguus, quia super lacum Genezareth Jordane irrigatur, vel aquae calidae ibi sunt. Commendationem vero eloquiorum ad montem Thabor, qui in finibus ejus est referunt, quia eum prophetae incoluerunt, vel quia de primis ejus frugibus offerebatur in Pascha, unde fiebat laus Deo, quae est eloquium pulchritudinis. Tamen ad Christum et apostolos verius refertur, quia ibi maxime docuit.
Filius Joseph accrescens, virtute scilicet et dignitate, vel propter duas partes in tribus. Filiae discurrerunt per murum (Gen. XLIX) . Hic notat quia Joseph transeunte per Aegyptum mulieres ascendebant muros, ut viderent ejus pulchritudinem. Exasperaverunt eum, et jurgati sunt, invideruntque illi habentes jacula. Hoc de fratribus ejus, vel de viris Aegyptiis, qui jaculis invidiae armati sunt contra eum. Sedit in forti arcus ejus, id est in Domino, et ideo dissoluta sunt vincula brachiorum, et manuum illius per manus potentis Jacob, id est Deus, qui est potentia Jacob, solvit vincula, quibus ligaverant eum fratres. Inde pastor egressus est lapis Israel, quia de eo Jeroboam, [Col. 1139C] qui fortiter rexit Israel, id est decem tribus, vel pastor totius familiae patris in Aegypto. Hebraeus habet verius: Inde pastorum lapidem in Israel. Post commendationem ejus benedixit ei sic: Deus patris tui erit adjutor tuus. Omnipotens benedicet tibi benedictionibus coeli desuper, benedictionibus abyssi jacentis deorsum, benedictionibus uberum et vulvae (ordo conversus, quia pro conceptione et nutritione ponitur). Optat ei rorem coeli, fertilitatem terrae, ubertatem lactis, fecunditatem pecorum. Benedictiones patris tui confortatae sunt benedictionibus patrum ejus, donec veniret desiderium collium aeternorum. Hic ad litteram nihil est expositum. Forte sic intelligi potest: Legitur in Numeris: Inclinati sunt scopuli Arnon, vel gestierunt scopuli Arnon [Col. 1139D] (Num. XXI) : et in Psal.: Montes exsultaverunt sicut arietes, et colles sicut agni ovium (Psal. CXIII) . Et hoc dicit Desiderium collium aeternorum. Haec tria ad idem spectant. Alibi dicuntur colles tetragoni aeterni. Dicimus ergo, juxta Arnon, fuisse colles asperrimos et saxeos, et ideo dicti sunt aeterni. Quatuor habebant ceraunia, unde et tetragoni dicti sunt, quorum aliqua pars inclinata est coram Israel, ut facile transiret, et quasi applausit eorum adventu, et forte dimidia tribus Manasse circa montes illos sortem habuit. Et est sensus: Sic benedicetur Joseph, donec per colles exsultantes intret terram promissam, et ultra, quia haec dictio, donec, inclusivum est. Forte prophetavit de monte Ephraim, et monte Samariae, in quibus regnavit [Col. 1140A] Israel, vel de montibus Medorum et Persarum, ultra quos exsulat adhuc Ephraim et Manasses, et laetata est terra de exsilio hostium, et tunc, donec, exclusivum est. Tunc enim terminata est gloria Israel. Et Hebraeo habetur hic sensus: Donec jungantur colles aeterni coelo. Et est sensus: Benedictus sit Joseph ubique, more loquendi. Sic enim solet dici, donec coelum et terra coeunt. Et haec omnes benedictiones fiant in capite Joseph, et in veritate Nazaraei, id est sancti inter fratres suos.
Benjamin lupus rapax, mane comedet praedam, et vespere dividet spolia (Gen. XLIX) . Quidam referunt hoc ad Jerusalem, quae fuit in sorte Benjamin, quae dicitur lupus rapax, quia sanguinem prophetarum [Col. 1140B] et Christi fudit, et mane egressionis de Aegypto, praedam, id est legem, quasi exortam a Deo accepit, et adhuc eam comedit, sed in vespera mundi dividet spiritum vivificantem a littera occidente. Hebraei ad altare, quod fuit in Jerusalem referunt, quod dicitur lupus rapax, propter ignis voracitatem in quo mane sacerdotes proponebant victimas ad adolendum, vespere ipsi inter se partes suas, quae de sacrificiis eos contingebant, dividebant. Sed verius de Paulo intelligitur qui fuit de Benjamin, qui primo fideles persecutus, post fidelis eloquia Dei, et gradus Ecclesiae dispensavit, vel quia haec tribus multum fuit bellicosa. Et benedixit singulis propriis benedictionibus, non quod singulis bona dixerit, sed quia bene et prophetice dixit, vel quia ex maxima parte [Col. 1140C] benedixit eos.
Haec locutus est Jacob, collegitque pedes suos super lectulum, et obiit, et appositus est ad populum suum, id est ad angelos, certa spe tandem in re (Gen. XLIX) . Notum quidem est quod appositus est ad Abraham, et Isaac, sed tam pauci populus dici non possunt. Vel populus dici possunt omnes ab Adam praedestinati, qui erant in sinu Abrahae. Joseph vero praecepit medicis, ut condirent eum aromatibus, et custodirent eum Aegyptii quadraginta diebus (Gen. L) . Mos enim erat ethnicorum incondita servare corpora novem diebus, et singulis diebus plangere, et fovere ea [Col. 1140D] calida aqua, ut sciretur utrum anima egressa an sopita foret; condita vero undecim diebus servabant. Hebraeis mos erat incondita servare septem diebus, condita diebus triginta. Servaverunt igitur et ipsi Jacob diebus triginta, et ita sub amborum custodia transierunt dies septuaginta. Fideles modo, quia mortuos suos fide et virtutibus conditos aiunt, triginta diebus eos plangunt, id est speciales missas sub numero tot dierum pro ipsis celebrant. Quidam tertiam diem maxime celebrant, pro spiritu, anima et corpore. Alii septimam, quia transeunt mortui ad septimam quietis, vel pro septenario animae et corporis. Significavit autem Joseph Pharaoni per intercessores, quod juraverat patri de sepultura, et accepta licentia a Pharaone comitatus [Col. 1141A] fratribus suis, et multis senibus Aegypti detulit ad sepeliendum patrem in Hebron; sed timentes bella deviaverunt a recto itinere; veneruntque ad aream Azad, ubi postea populus murmurans contra Deum divino igne consumptus est, et planxerunt ibi diebus septem. Et ob hoc indigenae dixerunt illum Planctum Aegypti. Tandem redeuntes ad viam, transito Jordane, sepelierunt eum in spelunca duplici. Rediitque Joseph in Aegyptum cum fratribus, et universo comitatu.
Timentes vero fratres ejus ne mortuo patre memor fieret injuriae eorum, dixerunt ei: Pater tuus adhuc vivens mandavit, ut haec verba tibi diceremus: Obsecro ut obliviscaris scelerum fratrum tuorum. Nos quoque oramus ut patri tuo dimittas iniquitatem [Col. 1142A] hanc. Et adoraverunt eum proni in terram. Flevitque Joseph, et ait: Nolite timere, et consolatus est eos. Vixitque centum et decem annis, et vidit filios Ephraim usque in tertiam generationem. Et etiam de Machir filio Manasse nati sunt filii in genibus Joseph. Aitque fratribus suis: Deus adhuc visitavit vos, et reducet ad terram, pro qua juravit patribus vestris. Asportate ossa mea vobiscum de loco isto. Cumque adjurasset eos super hoc, mortuus est, et conditus aromatibus, repositus in loco, in Aegypto, nec motus donec egressi sunt filii Israel de Aegypto (Exod. XIII; Jos. XXIV) . Alii fratres, secundum Josephum, quisque in obitu suo deferebatur, et sepeliebatur in Hebron, et post translati sunt in Sichem.
Historia sequitur Exodi, non alia quidem a praedicta, sed eadem continuata, sed propter fastidium tollendum in quinque partitiones distincta est, quarum quaelibet proprium libri sortita est vocabulum. Etiam hae quinque distinctae sunt ab Hebraeis per quinquaginta quatuor tomos quorum tredecim praecesserunt in Genesi. Haec autem secunda partitio Graece dicitur Exodus, Latine Exitus. Odos enim iter vel via dicitur. Agit enim de exitu Israel de Aegypto. Hebraice Elesmoth, a principio libri, et sonat, haec sunt nomina, sicut nos a principiis suis psalmos nominamus.
ยซSurrexit igitur rex novus in Aegyptoยป longo [Col. 1141C] tempore post mortem Joseph (Exod. I) . Ab illo enim sub quo fuit Joseph, qui proprio nomine dictus est Nephres, octavus regnavit Ammonaphis, sub quo natus est Moyses. Regno autem translato ad aliam domum, rex ille ab hoc quasi novus, ignoravit beneficia Joseph, quae contulerat Aegypto, et odiebat Israel maxime, ut ait Josephus, quia inviderunt eis Aegyptii propter virtutem ingenii, et laboris industriam, et affluentiam opum et sobolis nobilitatem. Et ait rex ad populum suum: ยซPopulus Israel fere fortior est nobis; sapienter opprimamus eum, ne multiplicatus, vel ipse contra nos insurgat, vel addatur hostibus nostris, et egrediatur liber.ยป Imposuit ergo eis graves angarias operum, [Col. 1141D] quibus fracti non vacarent amplexibus, et magistros operum praefecit eis Hebraeos, sed magistris operum praefecit Aegyptios, ut durius affligerent eos. Coxerunt ergo lateres ex quibus ยซaedificaverunt regi civitates tabernaculorum, Phithon et Ramessen.ยป Civitates quidem prius erant, sed non erant tabernaculorum, erantque in finibus Aegypti, et ideo muravit eas Pharao, ut ibi poneret armatos, [Col. 1142B] quasi in tabernaculis semper excubantes, ne quis posset ingredi, vel egredi sine regis nutu: vel ยซtabernaculorum,ยป id est pauperum prius, et opero illorum illas ditavit; vel, ut alia littera habet, ยซpositionum,ยป ubi scilicet fiscus reponeretur. Aliud etiam opus, non tam grave quam servile, imposuit eis, ut lutum platearum et sordes vicorum cophinis exportarent, de quo legitur: ยซManus ejus in cophino servierunt (Psal. LXXX) .ยป Tertium etiam addidit opus, secundum Josephum, ut fluvium per multas derivationes dividerent, et circumdarent civitates fossatis, ne eas inundare fluvius valeret, et jam quadringentos annos in his miseriis expenderunt, id est compleverunt. Quanto magis autem opprimebantur, tanto magis Deo auctore multiplicabantur.
Quod videns Pharao alium excogitavit dolum, et praecepit obstetricibus Hebraeorum Sephorae, et Phuae, quae praeerant multitudini obstetricum, ut masculos Hebraeorum in obstetricando interficerent, et abortum factum esse mentirentur; feminas autem reservarent: tum quia fragilis sexus nocero non poterat, et libidini Aegyptiorum deservirent: tum quia quidam sacrorum scriba regi praedixerat eo tempore in Israel masculum nasciturum, qui regnum Aegypti humiliaret, et virtute universos transcenderet. ยซTimuerunt vero obstetrices Deum, et servaverunt mares (Exod. I) .ยป Quae cum a rege arguerentur, mentitae sunt dicentes: ยซHebraeae mulieres [Col. 1142D] scientiam obstetricandi habent, priusquam veniamus ad eas pariunt. Et quia timuerunt Deum, aedificavit illis domos,ยป id est locupletavit eas, cum essent pauperes, vel fecundavit eas, cum essent steriles. Augustinus dicit obstetrices venialiter peccasse. Gregorius videtur velle quod mortaliter. Dicit enim quod merces benignitatis earum potuit [Col. 1143A] in aeterna vita retribui, sed pro culpa mendacii in terrenam compensationem declinata est.
Videns ergo Pharao dolos sibi non prodesse, aperte aggressus est eos, praecipiens ut quidquid masculini sexus nasceretur in Israel, in flumen projiceretur, et multi eo tempore submersi perierunt (Exod. I) . Pro quo peccato creditur Deum Aegyptios tradidisse in hunc errorem, ut Apim pro Deo colerent. Erat autem Apis, ut ait Plinius, qui et testatur se vidisse eum, quidam taurus, qui ex improviso egrediebatur de flumine, habens in humero dextro signum candidum instar lunae corniculatae, ad quem cum statim confluerent Aegyptii omni genere musicorum psallentes, levabatur in [Col. 1143B] aera, et super eos tanquam psallens ferebatur, et ad motum vel stationem ipsius ipsi in terra movebantur, et stabant, et eadem die evanescebat. Dicunt autem quidam quod in festo Serapis annuatim emergebat, unde et ipsum Serapin, id est Serapi consecratum, autumant vocatum. Alii autem per decennium semel apparere dicunt. Alii, tantum tempore justi sacerdotis Heliopoleos, injusti non, ut quasi divinitus justitia indicaretur sacerdotum. Peccatum ergo fluminis punivit Deus in errore fluminis.
ยซEgressus est post haec vir levita (Exod. II) ,ยป nomine Aram, vel Amram, qui accepit uxorem contribulem [Col. 1143C] nomine Jocabeth, qui nolebat accedere ad uxorem post edictum, malens carere liberis quam in necem procreare. Cui Deus per somnium astitit, ut ait Josephus, dicens, ne timeret uxorem cognoscere, quia puer, quem timebant Aegyptii, nasciturus esset ex ea: etiam de sacerdotio Aaron ei significavit. Tandem ยซconcepit mulier, et peperit filiumยป sub silentio, eo quod non multum ei dolores partus institerint. ยซEt videns puerum elegantem, abscondit eum tribus mensibus. Cumque celare non posset, sumpsit fiscellam scirpeamยป in modum fisci, id est sacci rotundi, vimine complexam, ยซet linivit eam bitumine ac pice, et ponens intus infantulum in carecto ripae eum exposuit,ยป ne impetu fluminis raperetur, et stante procul sorore [Col. 1143D] parvuli Maria, exspectante rei exitum, ex matris praecepto. ยซEcce autem descendit Terimith filia Pharaonis, ut lavaretur in flumine, quae videns alveolum, et afferre sibi jubens, vidit parvulum vagientem, et miserta est ejus dicens: De infantibus Hebraeorum est hic.ยป Sic enim Deus eum venustaverat, ut etiam ab hostibus dignus alimento haberetur. Et cum Aegyptiae plures ei admovissent ubera ad lactandum, faciem avertebat. Et ait Maria: Vis, inquit, Hebraeam adducam, forte ubera gentis suae sequetur. Ex praecepto ergo Terimith abiens, matrem parvuli, tanquam alienam, adduxit, et accessit ad ejus ubera puer. Suscepit ergo Terimith alendum puerum, et ablactatum reddidit filiae Pharaonis, quae adoptavit cum in filium, et dictus [Col. 1144A] est Moyses. Aegyptii enim Moys, aquam, is salvatum dicunt. Quem dum quadam die Terimith obtulisset Pharaoni, ut et ipse eum adoptaret, admirans rex pueri venustatem, coronam, quam tunc forte gestabat, capiti illius imposuit. Erat autem in ea Ammonis imago fabrefacta. Puer autem coronam projecit in terram, et fregit. Sacerdos autem Heliopoleos a latere regis surgens, exclamavit: Hic est puer, quem nobis occidendum Deus monstravit, ut de caetero timore careamus, et voluit irruere in eum, sed auxilio regis liberatus est, et persuasione cujusdam sapientis qui per ignorantiam hoc factum esse a puero asseruit. In cujus rei argumentum cum prunas allatas puero obtulisset, puer eas ori suo opposuit, et linguae suae summitatem igne corrupit. [Col. 1144B] Unde et Hebraei impeditioris linguae eum fuisse autumant. Tantae vero pulchritudinis fuit, ut ait Josephus, ut nullus adeo severus esset, qui ejus aspectui non haereret, multique, dum cernerent eum per plateas ferri, occupationes in quibus studebant, desererent.
Factum est autem cum adultus fuisset Moyses, Aethiopes vastaverunt Aegyptum, usque ad Memphim et mare, quo circa conversi ad divinationes Aegyptii, acceperunt responsum, ut auxiliatore uterentur Hebraeo; et vix obtinuerunt a Terimith, ut exercitui, quem paraverant, Moysen praeficeret ducem, prius praestitis sacramentis, ne ei nocerent. [Col. 1144C] Erat autem Moyses vir bellicosus, et peritissimus, qui fluminis iter tanquam longius praetermittens, per terram duxit exercitum itinere breviori, ut improvisos Aethiopes praeveniret. Sed per loca plena serpentibus iter faciens, tulit in arcis papireis super plaustra ibices ciconias, id est Aegyptiacas, naturaliter infestas serpentibus, quae rostro per posteriora immisso alvum purgant, castraque metaturus, praeferebat eas, ut serpentes fugarent, et devorarent, et ita tutus per noctem transibat exercitus. Tandem praeventos Aethiopes expugnans inclusit eos fugientes, in civitatem Sabba regiam, quam post Cambyses a nomine sororis suae Meroem denominavit. Quam cum, quia inexpugnabilis erat, diutius obsedisset, oculos suos injecit in eum Tarbis [Col. 1144D] filia regis Aethiopum, et ex condicto tradidit ei civitatem, si duceret eam uxorem, et ita factum est. Inde est quod Maria et Aaron jurgati sunt adversus Moysen pro uxore ejus Aethiopissa (Num. XII) . Dum autem redire voluisset, non acquievit uxor. Proinde Moyses tanquam vir peritus astrorum duas imagines sculpsit in gemmis hujus efficaciae, ut altera memoriam, altera oblivionem conferret. Cumque paribus annulis eas inseruisset, alterum, scilicet oblivionis annulum, uxori praebuit; alterum ipse tulit, ut sic pari amore, sic paribus annulis insignirentur. Coepit ergo mulier amoris viri oblivisci, et tandem libere in Aegyptum regressus est.
In diebus illis egressus Moyses ad fratres suos in terram Gessen, vidit afflictionem eorum, et praefectum operis Aegyptium percutientem quemdam de Hebraeis, et secrete percussum Aegyptium abscondit in sabulo. Et egressus altera die vidit duos Hebraeos rixantes. Qui dum argueret eum, qui fecerat injuriam, respondit: ยซQuis te constituit judicem super nos? Num me occidere vis, sicut occidisti heri Aegyptium?ยป Miratus est Moyses, quomodo palam factum erat verbum hoc, et timuit, praesertim cum audisset Pharao verbum hoc, et quaereret eum occidere. Qui fugiens per desertum venit in terram Madian, et ciborum inopiam, ut ait Josephus, virtute tolerantiae superabat, et venit ad civitatem [Col. 1145B] Madian circa mare Rubrum, sic nominatam a quodam filio Abrahae de Cethura, seditque juxta puteum. Erant autem sacerdoti Madian, id est primati, qui antiquitus sacerdotes dicebantur, septem filiae, et dicebatur Raguel, agnominatus Jethro, cognominatus Cinaeus, quae venerant ut haurirent aquam gregibus suis. Officium enim gregum alendorum tunc etiam erat mulierum, maxime in regione Trogloditarum. Supervenientes autem pastores repulerant eas, quos prohibuit Moyses ab injuria virginum, et adaquavit greges earum. Quae maturius solito redeuntes rogaverunt patrem, ne beneficium peregrini retributione privaretur. ยซVocatusque Moyses, juravit ut habitaret cum eo. Et accepit uxorem filiam ejus Sephoram, quae peperit ei [Col. 1145C] Gerson,ยป quod sonat advena, eo quod in exsilio genuerat eum, peperitque alterum, quem dixit Eliezer, id est Dei mei adjutorium, deditque ei socer omnem curam gregum suorum, in quibus omnis antiquis barbaris erat possessio.
Tandem mortuus est rex Aegypti, et clamaverunt filii Israel ad Dominum, et recordatus est foederis quod pepigerat patribus eorum (Exod. II et III) . ยซMoyses autem pascebat greges ovium in deserto. Cumque minasset gregem ad interiora deserti, et venit ad montem Deiยป Sinai, qui et in quadam parte sui dictus est Horeb, ยซapparuit ei Dominus in flamma ignis in medio rubi (Exod. III) .ยป Ignis autem [Col. 1145D] viriditatem rubi depascebat innoxius. Erat autem mons ad pasturas egregius, et herbis abundans, quia pastores illuc ascendere non praesumebant, tum quia mons excelsus erat, tum quia opinio erat Deum ibi habitare. Et ait Moyses: ยซVadam, et videbo visionem hanc magnam.ยป Et vocavit eum Dominus de rubo, et ait: ยซMoyses, Moyses.ยป Qui respondit: ยซAdsum.ยป Et Dominus: ยซTolle calceamenta tua; locus enim in quo stas terra sancta est.ยป Et ait: ยซEgo sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob. Vidi afflictionem populi mei in Aegypto, et descendi, ut liberarem eum, et educam eum in terram fluentem lacte et melle, ad loca Chananaei, Hethaei, Amorrhaei, Pherezaei, Hevaei et Jebusaei:ยป nomen autem gentis septimae, scilicet [Col. 1146A] Gergesaei, tacuit, et fere ubique tacetur, nisi in Deuteronomio: ยซSed veni, mittam te ad Pharaonem, ut educas populum meum de Aegypto.ยป Et dixit ei Moyses: ยซQuis ego sum ut eam ad Pharaonem?ยป Et Dominus: ยซEgo ero tecum, et habebis hoc signum, quod miserim te. Cum eduxeris populum meum de Aegypto, immolabis Deo super montem istum.ยป Quasi dicat: Tunc videbis quod ego fui tecum, et eduxi te de terra Aegypti. Hebraei tamen terminant hic versum, ยซquod miserim te. โ Et ait Moyses: Si dixerint filii Israel, quis est qui misit te? quod est nomen ejus? quid dicam eis? Cui Dominus: Ego sum qui sum.ยป Quasi dicat; vocor qui sum: ยซEt dices eis. Qui est, misit me ad vos. Dices etiam: Deus Abraham, Deus Isaac, [Col. 1146B] Deus Jacob misit me ad vos; hoc nomen mihi est in aeternum,ยป quia hi tres testes vivunt in aeternum. Josephus dicit: Dixit ei suam appellationem, quam homines prius non audierant, nec mihi fas est dicere: ยซVade, congrega seniores Israel, et dices eis, quod apparui tibi in rubo, et misi te ad liberandum eum, et ingredientur tecum ad regem Aegypti. Et dices ad eum: Deus Hebraeorum vocavit nos. Ibimus viam trium dierum in solitudinem, ut immolemus Deo nostro. Scio tamen quod non dimittet vos nisi per manum validam, et percutiam Aegyptum in mirabilibus meis. Nec exibitis vacui, sed postulabitis ab Aegyptiis, et concellaneis vestris vasa pretiosa et vestes, et spoliabitis Aegyptum.ยป Dicunt Hebraei postulasse ut dono darent, sed verius [Col. 1146C] est quod mutuo. Excusantur autem per praeceptum Domini.
ยซEt ait Moyses: Non credent mihi. Cui Dominus: Quid est quod tenes in manu tua? Respondit: Virga. Et ait: Projice eam in terram. Et projecit: Et versa est in colubrum. Et expavit Moyses ita ut fugeret. Et dixit Dominus: Apprehende caudam ejus. Et cum tenuisset, versa est in virgam (Exod. IV) .ยป In Hebraeo enim coluber feminini generis est. Et ait, hoc signum facies, ut credant tibi. Et adjecit: ยซMitte manum tuam in sinum tuum. Et misit; et facta est leprosa, id est albida instar nivis. Iterum ait: Retrahe manum in sinum. Et retraxit, et [Col. 1146D] protulit, et erat similis carni reliquae. Et iterum: Sed neque his duobus signis credent. Sume aquam fluminis, et funde super terram aridam, et vertetur in sanguinem. Et ait Moyses: Obsecro, Domine, mitte alium; nam impeditioris linguae factus sum, ex quo locutus es ad servum tuum, nec etiam eloquens sum ab heri, et nudiustertius. Et Dominus: Quis fecit os, quis mutum, aut surdum? quis videntem, aut caecum? Nonne ego? Age igitur docebo te, et ero tecum. At ille: Obsecro, Domine, mitte quem missurus es. Et Dominus quasi iratus ait: Aaron frater tuus eloquens est, et ipse egredietur in occursum tuum gaudens. Pone verba mea in ore ejus, et ostendam vobis quid agere debeatis. Virgam sume in qua facturus es signa. Venit ergo Moyses [Col. 1147A] ad Jethro, et ait: Revertar ad fratres meos in Aegyptum, ut videam si vivant. Cui Jethro: Vade in pace.ยป Moram autem facienti dixit iterum Dominus ad Moysen: ยซVade in Aegyptum; mortui sunt qui quaerebant animam tuam.ยป Pharao, scilicet, et complices ejus. Vel plurale ponitur pro singulari, si solus Pharao quaerebat.
ยซTulit ergo Moyses uxorem, et liberos, et imponens super asinum profectus est. Cumque esset in itinere in diversorio, ut comederet, occurrit ei Dominus, id est angelus, evaginato gladio, et volebat occidere Moysen, scilicet, quia uxorem ducebat, et filios contra voluntatem Dei; essent enim [Col. 1147B] impedimento. Vel quia puerum ducebat, qui incircumcisus erat. Alterum forte jam circumciderat Moyses. Non enim credendum est illis qui dicunt alterum remansisse cum Jethro, cum supra ait liberos. ยซTulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit praeputium filii sui, tetigitque pedes ejus, et ait: ยซSponsus sanguinum tu mihi es; et dimisit eum postquam dixeratยป hoc (Exod. IV) . Ut ait Augustinus, locus iste brevitate obscuratus est. Ubi ergo, ait, ยซtetigit pedes ejus,ยป intelligendum est, sanguis tetigit pedes pueri, vel angeli. Unde irata ait viro: Esne mihi vir sanguinum, id est an ex conjugio tuo tantum scelus teneor agere, ut fundam sanguinem filii mei? Et recessit ipsa ab eo, vel angelus. Hebraeus ita habet: ยซEt tetigit pedes ejus,ยป [Col. 1147C] id est Sephora Moysi. ยซIndignans enim praeputium jecit ad pedes Moysi, et ait: Gener sanguinum tu mihi es,ยป id est tu gener patris mei ideo factus es, ut esses mihi, id est carni meae in filio ad sanguinem, id est ad mortem. Vel sanguis meus effusus est, ad placandum angelum, qui tibi mortem minabatur. ยซEt dimisit angelus Moysen,ยป quod in Hebraeo patet. Tamen Hebraeus habet, ยซrelaxavit eum angelus,ยป quem prius scilicet, usque ad mortem arctabat. Et hinc volunt quidam, morem circumcidendi petrinis cultellis habuisse principium, vel a Josue in Galgalis. Tamen ubi nos habemus ยซpetram,ยป Hebraeus habet ยซaciem,ยป et dicit ยซacutissimam aciem novaculam.ยป Unde et Judaei novaculis [Col. 1147D] circumcidunt. Fabulantur quidam Hebraei, usque ad David circumcisionem factam per petram. Sed quia in dejiciendo Goliam ferrum loricae et galeae cessit lapidi jacto, quasi dans ei locum, deinceps cessit lapis ferro in circumcisione.
Abiit itaque Moyses solus, tenens virgam intravitque Aaron, Domino jubente, desertum Sinai; ยซet occurrit Moysi in monte Dei; dixitque Moyses verba Domini, et signa quae mandaverat. Veneruntque simul, et congregaverunt seniores Israel. Locutusque est eis Aaron omnia verba Domini, et fecit signa coram eis, et crediderunt (Exod. IV) . Post haec cum senioribus Israel ingressi sunt ad Pharaonem, et dixerunt ad eum: Haec dicit Dominus [Col. 1148A] Deus Israel: Dimitte populum meum, ut sacrificemus Deo nostro (Exod. V) .ยป In quo non contrarietas, nec duplicitas intelligenda est. Eo enim ordine forsitan populus educeretur, si Pharao populum dimisisset. Tunc Moyses, secundum Josephum, commemoravit ei quanta fecerat Aegyptiis oppressis ab Aethiopibus, et commemoravit labores, et pericula quae pro eis tulerat, et quod pro eis condignam non acceperit retributionem, pariterque quae sibi contingebant in signa exposuit. Quem rex deridens, servum suum fugitivum vocavit, et pro seditione eum rediisse. Tunc ait rex servis suis: ยซMultus est populus: quanto major si dederitis ei requiem ab operibus?ยป Et praecepit, ne ultra darentur eis paleae ad conficiendos lateres, [Col. 1148B] quae comminutae luto miscebantur, ut solidiores essent lateres, vel lateres potius coquebantur pro lignorum penuria in Aegypto.
Opprimebantur ergo Hebraei operibus, nocte colligendo paleas, et die lateres faciendo, idem numerus laterum exigebatur ab eis, qui et prius. Flagellatique sunt magistratus de filiis Israel, qui praeerant fratribus suis operantibus, nocte colligendo paleas, a praefectis Pharaonis. Magistratus enim operum Hebraei erant; praefecti vero magistris, Aegyptii. Veneruntque praepositi filiorum Israel ad Pharaonem, et dixerunt: ยซCur iniqua agis contra servos tuos? Qui ait: Vacatis otio, et ideo dicitis: [Col. 1148C] Eamus, sacrificemus Domino. Ite ergo, operamini, paleae non dabuntur vobis.ยป Cumque egrederentur, ยซoccurrerunt Moysi, et Aaron, et dixerunt eis: Videat Dominus injuriam vestram in nos, et judicet, quando fetere fecistis nos,ยป id est abominabiles reddidistis, ยซcoram Pharaone. Et ait Moyses ad Dominum: Cur misisti me, ut affligeres populum istum? (Exod. V.) Cui Dominus: In manu robusta ejiciam eos (Exod. VI) .ยป Et adjecit: ยซEgo sum qui apparui Abraham, et Isaac, et Jacob in Deo omnipotente,ยป id est qui sum Omnipotens, ยซet nomen meum Adonai non indicavi eis,ยป id est fortitudinem, et potentiam, ad quas pertinet hoc nomen, sed pietatem, et sapientiam, ad quas pertinent Eli et Eloi Vel non indicavi, sicut [Col. 1148D] tibi. Apparuit enim Dominus Abrahae, sed Moysi locutus est facie ad faciem. Et iterum: ยซIntroducam vos in terram super quam levavi manum meam,ยป id est juravi, ยซut darem eam patribus vestris, ego Dominus.ยป Quasi dicat: Ita verum est hoc, sicut ego sum Dominus, et est juramenti species. ยซNarravitque Moyses haec omnia filiis Israel; nec acquieverunt propter angustiam spiritus (Exod. VI) .ยป Connumerat autem hic historia principes domorum per familias suas, sed de tribus tamen, scilicet Ruben, Simeon et Levi. Nobis autem de solo Levi dicere sufficiat. Filii Levi fuerunt Gerson, Caath et Merari. E quibus tres familiae Levitarum derivatae sunt: Gersonitae, Caathitae, Meraritae. Filii Caath Amram, Isaar, Hebron et Oziel; filii [Col. 1149A] Amram de Jocabea, Aaron, Moyses et Maria. Accepit autem Aaron uxorem Elisabeth filiam Aminadab, sororem Naasson, quae peperit ei Nadab, et Abiud, Eleazar et Ithamar. Eleazar accepit uxorem de filiabus Phanuel, quae peperit ei Phinees; iste est Moyses, et Aaron, quibus locutus est Dominus in terra Aegypti. Hoc addidit Esdras, ut quidam dicunt. Vel Moyses de se, tanquam de alio locutus est.
ยซIterum locutus est Dominus ad Moysen: Loquere ad Pharaonem omnia, quae loquor tibi, et ne timeas eum. Ecce constitui te Deum Pharaonis,ยป id est potentem in ipso, et in terra ejus facere signa ad modum Dei (Exod. VII) . Aaron erit propheta [Col. 1149B] tuus, id est prolocutor. Non tamen Moyses deus, vel Aaron propheta. Ingressique sunt Moyses, et Aaron ad Pharaonem. Moyses erat octoginta annorum, Aaron octoginta trium quando locuti sunt ad Pharaonem. Tulit ergo Aaron virgam Moysi, et jecit eam in terram coram Pharaone, et versa est in colubrum. Vocavitque Pharaon maleficos, et fecerunt similiter, projicientes singuli virgas suas, quae versae sunt in dracones, sed devoravit virga Aaron virgas eorum.ยป Et sciendum quia magi oculos spectantium deludebant. Vel secundum Augustinum, daemones discurrunt per mundum, et subito semina rerum, de quibus hoc agitur, afferunt.
[Col. 1149C] ยซInduratum est cor Pharaonis, nec audivit eos. Et ait Dominus ad Moysen: Egredere in occursum Pharaonis, cum egredietur ad aquas, et dices: In hoc scies, quia Dominus sum. Percutiam virga aquam fluminis, et vertetur in sanguinem. Pisces morientur, et affligentur Aegyptii (Exod. VII) . Et factum est ita [Col. 1149D]
ยซIterum locutus est Dominus ad Moysen: Ingredere ad Pharaonem; et si noluerit dimittere populum, dic ad Aaron ut extendat manum super flumina, rivos et paludes (Exod. VIII) .ยป Et fecit sic. ยซEt ascenderunt ranae et operuerunt terram Aegypti.ยป Quae ut dicit Josephus, ortae, in brevi moriebantur, et putrescentibus cadaveribus fetor nimis noxius exhalabat ex aqua, imo quaedam quasi domesticae domos intrantes saepe in cibis, et potibus, et lectis inveniebantur. ยซFecerunt autem et malefici [Col. 1150B] similiter.ยป Sunt autem tria genera ranarum, unum fluviale, et vocale; aliud minimum, quod et calamitum dicitur; quod si projiciatur in os, canis obmutescit; tertium magnum est et venenosum, quod rubeta dicitur, et vulgo exassantium. Dixit ergo Pharao ad eos: ยซOrate Dominum, et auferentur ranae a nobis, et dimittam populum. Et clamavit Moyses ad Dominum, et mortuae sunt ranae. Vidensque Pharao quod data esset requies, non dimisit eos.ยป
ยซDixitque Dominus ad Moysen: Dic ad Aaron: Extende virgam. Et percute pulverem terrae, et sint sciniphes in omni terra Aegypti (Exod. VIII) .ยป Et factum est ita. Sunt autem sciniphes muscae adeo [Col. 1150C] subtiles, ut visum nisi acute cernentis effugiant, et corpus cui incident acerbo terebrant stimulo. ยซFeceruntque malefici similiter, ut educerent sciniphes, et non potuerunt. Et dixerunt Pharaoni: Digitus Dei est hic,ยป id est spiritus Domini Dei. Sicut enim per dexteram Filius, sic per digitum Spiritus sanctus solet accipi. Augustinus quaerit quare in hoc defecerint, et non in primo, vel secundo. Et dicit hoc esse factum ad notandum quia, etsi philosophi habuerint notitiam Patris, et Filii, non tamen Spiritus sancti. Haec tria signa facta sunt per manum Aaron, quae sequuntur, vel a Domino tantum; quaedam vero per Moysen.
[Col. 1150D] ยซDixit ergo Dominus ad Moysen: Egredere ad aquas ad Pharaonem, et dic ei quod si noluerit dimittere populum meum, mittam in omnem terram Aegypti omne genus muscarum, et faciam in die illa mirabilem terram Gessen, quae habebit tranquillitatem (Exod. VIII) .ยป Et factum est ita. ยซEt venit musca gravissima in omnem terram Aegypti.ยป Figurata locutio, id est multitudo muscarum, et expressius dictum est, quam si pluraliter diceretur [Col. 1151A] Additio 1. Id est quadam consueta locutione dicit hoc, secundum quam, ait Augustinus: Singularis [Col. 1151B] numerus nescio quo plus significat, quam pluralis, ut in armato milite complet. Per hanc clausulam locutio est, notatur figura, et hanc, sensus est, et locutionis proprietas. . Pro quo LXX posuerunt ยซcoenomyam,ยป id est musca canina, quod et in Psalmis (LXXVII et CIV) legitur. ยซTunc vocavit eos Pharao, et ait: Ite, sacrificate Deo vestro in terra hac. Qui dixerunt: Non possumus. Abominationes Aegyptiorum immolabimus. Si mactaverimus quae colunt Aegyptii coram [Col. 1151A] eis, lapidibus obruent nos.ยป Taurum enim adorabant in honorem Apis, vaccam pro Iside, ovem pro Ammone, unde abominabile erat eis occidi haec, vel comedi. ยซEt ait Pharao: Ite in desertum; verumtamen longius ne abeatis; rogate Dominum pro me.ยป Oravit Moyses, et recessit musca. ยซEt iterum cor Pharaonis induratum est.ยป Pro his duabus plagis, dicit Josephus, quod innumera multitudo pediculorum Aegyptiis pullulavit, ex interioribus ebulliens, quos neque lavacris, neque medicamentorum unguentis, exterminare poterant. Multis enim plagis, praeter decem famosas, credibile est percussos Aegyptios.
ยซTunc dixit Dominus Moysi: Dic Pharaoni, si retinuerit populum meum cras, inducam pestem gravem, et morientur omnia animantia Aegypti, nec quidquam de his, quae possidet Israel morietur. Et mortua sunt animantia Aegypti (Exod. IX) ,ยป quae scilicet erant in domibus, quia quae in pascuis erant, post grandine perierunt. Vel forte determinatum non est, quia sine multo temporis intervallo forte haec facta non sunt, et potuerunt aliunde habere iterum animantia. Pro hac etiam dicit Josephus, [Col. 1151C] quod bestiis multigenis, quarum aspectibus nullus occurrit, Dominus regionem eorum implevit, quibus et ipsi consumebantur, et terra agricolis nudabatur. ยซEt ingravatum est cor Pharaonis, et noluit dimittere populum.ยป
ยซIterum dixit Dominus ad Moysen et Aaron: Tollite cineres de camino, et spargat illos Moyses in coelum coram Pharaone, et erunt in hominibus, et jumentis ulcera, et vesicae in omni terra Aegypti (Exod. IX) .ยป Et factum est ita. Nec poterant etiam malefici stare coram Pharaone propter vulnera, quae erant in eis ex interiori corruptione venientia.
ยซDixit quoque Dominus ad Moysen: Dic Pharaoni: Haec dicit Dominus: Idcirco posui te, ut ostendam in te fortitudinem meam, et narretur nomen meum in omni terra. Et pluam hac ipsa hora cras talem grandinem, qualis non fuit in Aegypto usque in diem hanc (Exod. IX) ,ยป nec etiam in partibus hyperboreis. ยซCongrega quae habes in agro, homines enim et jumenta foris inventa grandine morientur. Qui timuit de servis Pharaonis Dominum, confugere fecit servos et jumenta in domos. Extenditque Moyses virgam in coelum, et dedit Dominus tonitrua, grandinem, et fulgura, et ignis et grando pariter mista ferebantur. Et percussit grando cuncta quae fuerant in agris, et herbam et [Col. 1152A] lignum regionis confregit. Hordeum laesum est, quia jam virens erat; et linum, quia jam folliculos germinarat. Triticum vero et far,ยป quod est grani genus, frumento grossius, ยซnon sunt laesa, quia serotina sunt,ยป nec adhuc virentia, quia in spicam nondum prodierant. ยซTamen in terra Gessen grando non cecidit. Et vocavit eos Pharao, et ait: Peccavi etiam nunc. Orate Dominum pro me, et dimittam vos.ยป Egressusque Moyses ex urbe tetendit manus ad Dominum, et cessavit tempestas, nec etiam stillavit pluvia super terram. ยซEt ingravatum est cor Pharaonisยป.
ยซDixitque Dominus ad Moysen: Ingredere ad Pharaonem, et faciam signa, quae narres filiis, et [Col. 1152B] nepotibus, ut sciatis quia ego sum Dominus. Et ingressi dixerunt regi: Haec dicit Dominus: Ecce ego inducam cras locustas in fines tuos, ut comedant quod residuum est grandini (Exod. X) .ยป Egresso Moyse dixerunt servi Pharaonis ad eum: ยซUsquequo patiemur hoc scandalum? Dimitte homines, quia perit Aegyptus. Et revocatis illis dixit Pharao: Quinam sunt qui ituri sunt ad sacrificandum? Et ait Moyses: Viri et mulieres, senes et parvuli, cum ovibus et armentis. Et respondit: Cui dubium est quod pessime cogitetis. Non fiet ita, sed ite, viri tantum; hoc enim petistis. Et ejecti sunt a conspectu ejus. Et extendit Moyses manum super terram Aegypti, et induxit Dominus austrum die illa et nocte. Qui levavit locustas, et sederunt innumerabiles [Col. 1152C] in cunctis finibus Aegypti, et devoraverunt omne virens in lignis et herbis.ยป Dicitur autem locusta, quasi longa hasta, quia longiora retro habet crura. ยซFestinusque Pharao vocavit eos, et ait: Peccavi in Deum vestrum. et in vos. Orate pro tollenda peste etiam hac vice. Et egressus Moyses oravit Dominum. Et flavit ventus ab occidente, et projecit locustam in mare Rubrum. Et induravit Dominus cor Pharaonis nec dimisit Israel.ยป
ยซExtenditque Moyses manum in coelum, et factae sunt tenebrae palpabiles, ut nec videri, nec moveri localiter possent Aegyptii (Exod. X) ,ยป multi [Col. 1152D] etiam mirabiliter compulsi sunt mori. ยซUbicunque autem erat Israel, lux erat. Et vocavit eos Pharao, et ait: Ite, universi, oves tamen et armenta remaneant. Et ait Moyses: Nec remanebit ex eis ungula, praesertim cum adhuc ignoremus quid debeamus immolare. Et ait Pharao: Cave ne ultra faciem meam videas, et moriaris.ยป
Abiit ergo Moyses ad fratres suos, et dixit Dominus ad eum: ยซAdhuc una plaga tangam Pharaonem, et dimittet vos (Exod. XI) .ยป Notandum quia plures fuerunt in Aegypto plagae quam decem, quas Exodus non enumerat, sed non fuerunt adeo graves forte, et ideo tacentur. Unde quidem dies Aegyptiaci dicuntur, quia in his passa est Aegyptus, [Col. 1153A] quorum duos tamen in singulis mensibus notamus ad memoriam, cum plures forte fuerint. Nec est credendum quod Aegyptii, licet astrorum periti, deprehenderunt dies hos infaustos in inchoatione operis, vel itineris, vel minutionis. Nota etiam quod quidam Aegyptiorum timentes Aegyptum perituram egressi sunt, ut Cecrops, qui ingressus Graeciam urbem condidit, quam vocavit Actem, quae postea dicta est Athenae, quam quidam Graecorum Diadas, quidam Orcomenam dixerunt. Qui dictus est Diffres. Et est nomen Aegyptium, quod Latine dicitur quasi dihomo, vel quia tradidit Graecis matrimonium maris et feminae, ut ait Pompeius Trogus, vel Bicorpor, vel propter proceritatem staturae, vel pro virium immensitate, vel pro peritia [Col. 1153B] utriusque linguae quam habuit Graecae, et Aegyptiae, sub quod primo nata est in arce oliva. Creditur etiam eadem tempestate egressus Dionysius Bacchus, qui agros coluit, et usum vineae Graecis dedit. Dicitur etiam diluvium in Thessalia factum sub Deucalione, et incendium sub Phaetonte circa tempora Moysi, et sub eo Hercules Antheum vicit. Erictonius filius Vulcani currum, et Troilus primus quadrigam junxisse feruntur. Aegyptus quae prius Mesraim, post Aerea, ab Aegypto rege submerso, Aegyptus dicta est. Lacedaemon filius Semeles Lacedaemoniam condidit, Panthus Triopa Lesbum. Epidaurus condita, et Corinthus, quae prius Ephyra. Isis secundum quosdam ex Theleno Epaphum genuit, qui Memphim condidit, cum in secunda Aegypto [Col. 1153C] regnaret. Sane determinans Dominus plagam, quae restabat ait: ยซIngrediar in Aegyptum, et morietur omne primogenitum, a primogenito Pharaonis usque ad primogenitum ancillae, quae est ad molam, etiam primogenita pecorum. Apud vos vero nec mutiet canis, et petetis vasa pretiosa ab Aegyptiis, et dabunt vobis (Exod. XI) .ยป
ยซIterum dixit Dominus ad Moysen: Mensis iste erit vobis primus in mensibus anni (Exod. XI) .ยป Hic est Aprilis, id est lunatio Aprilis quae in Martio saepe inchoat. Hic dicitur ab Hebraeis Nisan, apud Aegyptios Pharmuti, apud Macedones Xanticus. [Col. 1153D] Voluit quippe Dominus Judaeos a caeteris nationibus differre sicut religione, et charactere circumcisionis, ita ex temporali ratione. Romani enim ex traditione Numae Pompilii primum mensem ponunt Januarium, quia tunc incipit sol ascendere post solstitium hiemale. Arabes inchoant annum post solstitium aestivum. Congruentius videtur fieri ab Hebraeis in Martio, in quo et mundus conditus legitur. In Aprili ergo caeremoniali differunt a nobis; in temporali conveniunt nobiscum. Et adjecit Dominus: ยซDecima die mensis hujus tollet domus quaeque agnum;ยป vel si non poterit agnum, saltem hoedum. ยซQuod si non sufficiet numerus domus ad esum agni, assumet de domo vicina domui suae juxta numerum animarum quae sufficiant ad [Col. 1154A] esum agni; et erit masculus, anniculus,ยป id est unius anni, ยซsine macula,ยป non quidem velleris, sed corporis quod in Levitico determinatur: ยซSi caecum fuerit, si fractumยป, etc. (Levit. XXII) et sumptum de grege ยซservabitis eum in domo usque ad quartam decimam diem, et immolabit eum omnis multitudo filiorum Israel,ยป quaeque domus scilicet suum, ยซad vesperam, et tingetis cum fasciculo hyssopi utrumque postem, et superliminare sanguine, edentes carnes nocte illa assas igni, nec coctum quid de ea aqua, aut crudum,ยป id est semicoctum ex festinatione, ยซet azymos panes cum lactucis agrestibus,ยป quarum amaritudo amaritudinem servitutis memoraret in sempiternum.
[Col. 1154B] ยซCaput cum intestinis vorabitis, et pedibus. Si quid residuum fuerit, igni comburetis,ยป quia, ut ait Josephus, crematum sursum ferri solet, et elevatio ignis elevationem ab eis pestis, quae vastavit Aegyptios significavit, nec comedet de eo incircumcisus. De modo etiam comedendi ait: ยซRenes vestros accingetis, calceamenta habentes in pedibus, tenentes baculos in manibus, os non frangetis, nec de carnibus foras mittetis, et comedetis festinanter. Est enim Phase, id est transitus Domini.ยป Dicta est autem nox illa transitus, quia transivit in ea angelus per Aegyptum percutiens primogenita ab homine usque ad pecus, et transivit super tecta Hebraeorum linita, vel illita sanguine. Et aggressus est Israel iter transeundi ab Aegypto. Iterumque ait Dominus: [Col. 1154C] ยซDiem hunc habebitis solemnem, et in monumentum, in generationibus vestris cultu sempiterno. Septem diebus azyma comedetis, prima dies erit sancta et venerabilis, similiter et septima. Nihil operis facietis in eis, exceptis his quae ad vescendum pertinent.ยป Patet quod mediis diebus poterant operari. Ex hoc etiam patet quia Sabbatum erat eis solemnius quovis festo, quantum ad otium, in quo nec ad vescendum licebat operari. Inde potuit esse, quod mulieres in ipso die solemni Paschae potuerunt parare unguenta ad ungendum Dominum, quod Sabbato non licuisset. In Ezechiele festum in prima die Aprilis legitur, et in septima quod non hic. Et regressi filii Israel, fecerunt sicut praecepit Dominus [Col. 1154D] Moysi et Aaron, et congregati sunt decima quarta luna in finibus Aegypti circa Ramessen. Tamen Josephus dicit eos congregatos decima [Col. 1154D] Additio 1. Per decimam lunam alias decimam quartam innuitur quod agnus, qui tollebatur, significabat aliquid aeternum. Sic enim dicitur luna quarta die creata, quasi fuerit prima die mundi undecima et ante mundum decima. Aiunt quidam, quod decem capita erant in esu unius agni. Bene attendas hoc, scilicet quod luna fuit creata quarta feria, et eo die decima quarta et sic tertia, feria fuit decima tertia, secunda feria duodecima, prima feria undecima. luna, et vix exspectasse quartam decimam.
ยซFactum est autem noctis medio, percussit Dominus omne primogenitum Aegypti, nec erat domus in qua non jaceret mortuus (Exod. XII) ; Domino forte ita procurante, non fuisse domum absque primogenito. Compulsusque Pharao, dixit Moysi per nuntios, ut egrederetur cum omnibus suis; imo et Aegyptii urgebant eos exire [Col. 1155B] Additio 1. Pharao, vel Aegyptus, quae decem plagis verberata, non cessit, solo sanguine agni victa, filios Israel dimisit. . ยซTulit igitur populus farinam conspersam super humeros, ligatam in palliis, et petierunt vasa ab Aegyptiis vestemque plurimam, et spoliaverunt Aegyptiosยป ex praecepto Domini; tum pro mercede laboris, qua fraudati erant, tum ut inde fieret tabernaculum. Et erant quasi sexcenta millia virorum peditum, absque parvulis, et vulgo famulantium eis innumerabili, et [Col. 1155B] duxerunt secum diversi generis animantia multa nimis.
Factum est autem ut Nilus praeter solitum, adhuc inundaret terram, in qua erat sepulcrum Joseph. Tenebantur autem juramento asportare ossa ejus. Tulit Moyses scriptum in lamina aurea nomen Domini tetragrammaton, quae superposita aquae, supernatavit, usque dum veniens staret supra ubi erat sepulcrum. Et effodientes sustulerunt ossa, quae sublata leguntur eis prophetasse, forte de difficultate itineris. Tamen Hebraei tradunt quod ovis ex improviso [Col. 1155C] astitit juxta eos, quae locuta est ad eos. Ob quam rem duxerunt eam secum multo tempore per desertum, et dixerunt eam ovem Joseph, de qua ibi: ยซQui deducis velut ovem Joseph (Psal. LXXIX) .ยป In egressu etiam eorum, terraemotu facto, multa templa Aegypti cum idolis suis corruerunt. ยซHabitatio autem filiorum Israel in Aegypto fuit quadringentorum triginta annorum (Exod. XII) .ยป Sed nomine Aegypti intelligendus est omnis incolatus eorum, qui incoepit a promissione Abrahae facta in via Mesopotamiae, a qua, usque ad legem datam, tot anni fluxerunt. Solis enim centum quadraginta quatuor annis servivit Israel in Aegypto post mortem Joseph. Quibus expletis, eadem die egressa est omnis multitudo [Col. 1155D] de terra Aegypti; quod etiam mirabiliter a Deo factum est, vel forte eadem die qua exivit Abraham ad peregrinandum. Et nota quod hic dicitur, ยซDie qua egressi sunt (Exod. XIII) ,ยป et infra: ยซMementote diei hujus, in qua egressi estis de Aegypto prima die,ยป scilicet azymorum, etiam supra legitur dictum eis: ยซNullus egrediatur ostium domus suae usque mane, econtra statim legitur hic: ยซNox illa observabilis est Domino, quando eduxit eos de terra Aegypti,ยป et in benedictione cerei dicuntur ยซnocte educti.ยป Forte intelligendum est nocte eductos, id est ad mane egrediendum, ab Aegyptiis nocte compulsos. ยซProfectique sunt de Ramesse in Sochot,ยป nec sunt secuti eos Aegyptii sepelientes mortuos suos. Multi etiam Aegyptiorum [Col. 1156A] flebant poenitentes, quod eis fuerant tam crudeles. ยซCoxeruntque farinam, quam tulerant de Aegypto, feceruntque subcinericios panes azymos,ยป ex modico tamen tempore coagulatos. His enim usi sunt triginta diebus. Non enim ultra suffecerunt quae tulerant de Aegypto, licet sub necessitate custodirentur, nec eis ad satietatem vescerentur.
ยซDixitque iterum Dominus ad Moysen: Sanctifica mihi omne primogenitum masculinum, quod aperit vulvam, tam de hominibus quam de jumentis (Exod. XIII) ,ยป quia percusserat primogenita Aegypti in liberatione eorum, et quia solos masculos pro hoc sibi voluit sanctificari, dici potest, non percussos nisi tantum masculos, vel forte, quia [Col. 1156B] primogenita eorum a percussore angelo liberaverat, et hoc modo sua erant, voluitque ut deinceps essent sua omnia, vel quia ex omni fructu primo honorandus est Deus. Primogeniti ergo, qui erant de filiis Levi offerebantur, nec redimebantur, et serviebant jugiter Domino, primogeniti aliorum offerebantur, et quinque siclis redimebantur (Num. III et XVIII) . Primogenita pecorum, apta ad immolandum, oblata erant sacerdotum. Immundorum vero non oblata, quaedam redimebantur, ut primogenitum asini ove mutabatur, quae pro eo offerebatur; quaedam nec etiam redempta occidebantur, ut primogenitum canis. Et adjecit Dominus: ยซCum introduxerit te Dominus in terram promissam, intimabis haec filiis tuis, servanda ritu sempiterno. [Col. 1156C] Eritque hoc quasi signum in manu tua, et quasi appensum quid, ob recordationem ante oculos tuos,ยป ut scilicet hujus liberationis memoria non aliter veniret in oblivionem, quam quae manu geruntur vel ante oculos appenduntur. Quod Pharisaei ad litteram observantes, in chartis haec scribebant, et Decalogum simul, et eas sinistris circumligabant brachiis, et inter oculos appendebant, quas Dominus in Evangelio phylacteria vocat, a phylace, et thorace (Matth. XXIII) .
ยซIgitur cum emisisset Pharao populum, non eduxit eos Moyses per Palaestinam conterminam Aegypto,ยป propter antiquam molestiam, et odium [Col. 1156D] patrum, ne insurgerent Philisthaei adversus eos, ยซsed circumduxit eos per desertum, quod est juxta mare Rubrum (Exod. XIII) ,ยป tum pro mandato Domini jubentis, ut duceretur populus ad montem Sinai ad immolandum sibi, tum si poenitentes Aegyptii vellent eos persequi, gravem molestiam sustinerent itineris. ยซArmatique ascenderunt filii Israel de terra Aegypti;ยป multa scilicet supellectile muniti. Tamen alia translatio habet: ยซQuinta progenie ascenderunt filii Israel.ยป Moyses enim a Jacob quintus fuit, vel per tribum Judae a Phares usque ad Salmonem: Quinque fuerunt tantum generationes. Hebraeus habet; ยซquinque generationes ascenderunt filii Israel.ยป โ ยซProfectique de Sochot venerunt in Etham.ยป Etham civitas [Col. 1157A] erat tunc deserta in capite solitudinis, quae a Josepho Lycus dicitur, ubi et Babylonem [Col. 1157A] Additio 1. Non illam famosam Babylonem Nabuchodonosor, sed aliam Babylonem, quae etiam tunc inhabitabatur, et dicitur ibi requiescere beata Catharina in monte Sinai; et sunt ibi monachi religiosi, et ardet solummodo oleum in lampadibus, quod de tumba illius beatae Virginis manat. postea factam dicit, dum Cambyses Aegyptum vastaret.
ยซDominus autem ut dux esset itineris, praecedebat eos per diem in columna nubis, contra fervorem solis, et per noctem in columna ignis (Exod. XIII) ,ยป contra tenebras, et ut sibi a serpentibus providerent. Praecepitque Dominus, ut ยซreversiยป aliquantulum [Col. 1157B] versus Aegyptum ยซcastrametarentur in regione Phihahiroth, quae est inter Magdalum et mare contra Beelsephon (Exod. XIV) .ยป Est autem Magdalum civitas in confinio Aegypti ad quam Judaei tempore Jeremiae interfecto Godolia primo confugerunt, et posuerunt castra super mare Rubrum (Jer. XLI) . Hujus maris aqua non est rubea, sed omnis terra circumstans rubea est, ex qua vitiatur gurges, et inficitur, unde minium acutissimum excipitur. Quidquid etiam ad esum in fructibus est, in hunc colorem cadit. Ob hoc ibidem rubrae gemmae inveniuntur, quae humo involutae, et inter arenas attritae terrae colorem habent et maris. Hoc mare in duos sinus dividitur, qui ab oriente est Persicus appellatur, quia Persae oram ejus inhabitant, [Col. 1157C] alter Arabicus dicitur, ubi tamen nos dicimus Rubrum: Hebraeus dicit Cannosum, quia cannae in littoribus ejus abundant. Sane ibi coarctati sunt filii Israel. Ex una parte erant montes asperrimi et immeabiles, ex altera parte mare.
ยซImmutatumque est cor Pharaonis (Exod. XIV) ,ยป tulitque trecentos currus proprios, et trecentos ab Aegyptiis, et insecutus est eos, equites quoque duxit quinquaginta millia, et ducenta millia peditum armatorum. ยซLevantesque oculos Hebraei, videruntque Aegyptios post se, et timuerunt valde.ยป Neque enim fugae facultatem habebant, nec pugnare poterant, quia inermes erant, nec ibi morari propter ciborum inopiam.
[Col. 1157D] Cumque plurimum arguerent Moysen, dixit eis: ยซNolite timere, haec fecit Dominus, ut hodie videatis magnalia ejus. Ipse pugnabit pro vobis, et vos tacebitis. Aegyptios quos videtis nunc non videbitis in sempiternum.ยป In Hebraeo plenius est ยซnon videbitis in sempiternum, ut nunc videtis,ยป vivos scilicet. Et oravit Moyses ad Dominum, qui dixit: ยซQuid clamas ad me? Eleva virgam tuam, et extende manum tuam super mare, et divide illud, ut super siccum ingrediantur filii Israel. Tollensque se angelus, qui praecedebat eos, stetitยป post tergum inter Aegyptios, et Israel, ยซet erat nubes tenebrosa.ยป Aegyptiis, sed lucida Hebraeis. ยซCumque extendisset Moyses manum,ยป flavit ventus vehemens, ยซet vertit aquam in siccum,ยป [Col. 1158A] et divisum est mare in duodecim divisiones, ut quaeque tribus per turmas suas incederet. Et advocans Moyses singulas tribus secundum ordinem nativitatis suae hortabatur eos ut ipsum praeeuntem sequerentur. Cumque timuissent intrare Ruben, Simeon et Levi, Judas primus aggressus est iter post eum, unde et ibi meruit regnum. ยซProfecti sunt ergo per medium maris, et erat aqua quasi murus a dextris eorum, et a laeva.ยป Quod videntes Aegyptii, vesanos judicabant eos. Sed cum viderent illos illaesos abire, ingressi sunt post eos. ยซJamque advenerat vigilia matutina. [Col. 1158D] Additio 1. Quatuor dicuntur vigiliae matutinae, prima continitium, secunda intempestivum, tertia gallicinum, quarta antelucanum, et ipsi in quarta ingressi sunt mare Rubrum. ยซEt respexit Dominus super Aegyptios per columnam ignis et nubis,ยป id est intolerabiles imbres, et gravia tonitrua, coruscationesque ac lampades infecit super eos. Unde [Col. 1158B] et territi dixerunt: ยซFugiamus Israelem, Dominus enim pugnat pro eis,ยป filii autem Israel secundum Josephum ad contrapositam venerunt terram. Hebraei vero tradunt quod, cum venissent ad extremum montis porrecti in mare, per longam maris viam eos obliquasse, et circumeundo montem ad idem littus Aegypti rediisse, quod probant sic: Natura maris est ut quod perit in eo ad proximum littus projiciat. Cum ergo male jacerent Aegyptii mortui in littore, patet quia idem erat littus ex altera montis parte. Non enim in spatio noctis, fere aequinoctialis, nec illi nec hi etiam ad medium maris transcurrissent, quia spatiosum est ibi. Cumque sic perturbarentur Aegyptii, Moyses, Domino jubente, extendit manum suam super mare, et reversae sunt [Col. 1158C] aquae ad priorem locum, et operuerunt Aegyptios, ยซnec unus quidem superfuit ex eis,ยป et tulit Israel arma mortuorum. Moysesque Domino canticum exposuit hexametro carmine. ยซCantemus Domino, etc. (Exod. XV) .ยป Quod quia prius legitur caeteris, Canticum dicitur canticorum. Nec hoc discredendum esse, dicit Josephus, cum Alexandro Macedoni et exercitui ejus Darium insequenti, mare Pamphilaeum divisum fuisse legitur, Domino jubente, qui per eum regnum Persarum delere voluit. Moratus est autem Israel juxta littus maris septem diebus, et cum tympanis, et musicis instrumentis, singulis diebus veniebant ad littus, et cantabant Domino canticum Moysi, viri seorsum, et mulieres seorsum. In cujus rei memoriam septem paschalibus diebus [Col. 1158D] cantando redimus ad fontes. Et terminatur hic liber Josephi secundus.
Post haec ยซegressi sunt in desertum Sur (Exod. V) .ยป Tamen Hebraeus habet, ยซin desertum Etham.ยป Dicimus enim quia prius ante mare fuerunt in deserto Etham; post mare, in deserto Sur; post Elim, in deserto Sin. ยซAmbulaveruntque tribus diebus per solitudinem, nec invenerunt aquam,ยป donec venerunt in Mara, ubi aquam inventam, prae amaritudine [Col. 1159A] non poterant bibere. Unde, et locum illum dixerunt Mara, ab hac amaritudine aquae, vel potius pro amaritudine animi. Animaequior est enim, qui sitit, si non invenerit potum, quam si inventum gustare non possit. ยซDominus autem ostendit lignum Moysi, quod cum misisset in aquas, dulcoratae sunt.ยป Forte lignum illud talis efficaciae erat, et forte miraculose factum est, ut in solitudine in qua non erat lignum, inveniretur lignum. Hebraeus dicit, quia illud lignum naturaliter amarissimum erat, et ut mirabiliter innotesceret vis divina, amarum additum amaro, dulcedinem operatum est. Josephus videtur velle, quod aquae vitium hoc contraxerint, quia semper immotae fuerant, secundum illud:
Dicit enim ibi fuisse modicum puteum. Sumens autem virgam Moyses, quam habebat, in praesenti scidit eam per medium, in longitudine incisionem faciens, et jecit in puteum, et praecepit fortibus, ut haurirent aquam, et plurimam prius effunderent, ut ultima quae remaneret, frequentibus concussionibus exercitata, et purgata fieret potabilis. Ibi etiam dedit eis judicia, nondum tamen in re, sed daturum se promisit, si obedire sibi vellent.
Post haec ยซvenerunt in Elim, ubi erant duodecim fontes, et septuaginta palmae (Exod. XV) ,ยป et dicit [Col. 1159C] Josephus quod modica aqua erat in fontibus, ut quod ex ea modicum sumeretur manibus coenosum esset et inutile. Propter hoc etiam palmae non multum eminebant a terra, quia non sufficiebat humor ad conglutinandam humum. Exinde ยซvenerunt in desertum Sin, quod est inter Elim et Sinai (Exod. XVI) ,ยป ubi plures fecerunt mansiones, quae in Numeris exponuntur.
ยซQuinto decimo die mensis secundi (Exod. XVI) ,ยป id est Maii, tricesima die scilicet ab exitu eorum Pascha celebrabatur [Col. 1160D] Additio 1. Praecepit Dominus Moysi ut, si aliquis, vel pro remotione, vel pro immunditia, non posset Pascha celebrare, in primo scilicet Aprili, secundi mensis, scilicet Maii decimo die illud celebraret. , defecerunt eis victualia, quae tulerant de Aegypto, et dixerunt: ยซUtinam mortui essemus in Aegypto, quando sedebamus [Col. 1159D] super ollas carnium, et comedebamus panem in saturitate.ยป Cumque orasset Moyses ad Dominum dixit ad eos: ยซAudivit Dominus murmurationes vestras contra eum, et dabit vobis vespere carnes, et mane panes in saturitate. Factumque est vespere. Et ascendens coturnixยป de sinu Arabico, ubi praecipue nutritur, transcenso medio mari operuit castra, et ad libitum populi capiebatur. Est autem coturnix avis regia, quam Josephus ortygiam vocat, Graecus orthogometrum, nos vulgo curlegium dicimus a currendo Mane vero cum orasset Moyses, ros descendens illinitus est manibus ejus quem prius imbrem suspicatus est, sed cum gustasset, sensit mellis dulcedinem, et panem promissum datum intellexit, et jacuit ros per circuitum castrorum, et [Col. 1160A] erat granum minutum quasi semen coriandri, album in modum pruinae, et quasi pilotusum. Quod videntes filii Israel dixerunt: Manhu, id est quid est hoc. Unde deinceps manna dictum est. Quod quidam indeclinabile putant, alii in prima declinatione ponunt, alii in tertia, sicut et pascha, chae, vel paschatis. Et ait Moyses: ยซHic est panis vobis datus a Domino. Colligite vobis gomor per singula capita. Et collegerunt alii plus, alii minus, et mensi sunt ad mensuram gomor. Nec qui plus collegerat habuit amplius, nec qui minus paraverat reperit minus.ยป Forte enim in acervis collecta ponebantur, et reddebatur singulis gomor. Quod Josephus vocat assarium, et est decima pars ephi. Vel forte quantumcunque quis colligeret veniens ad [Col. 1160B] propriam non inveniebat nisi gomor, qui ab aliis etiam comedebatur. Colligebatur [Col. 1160D] Additio 2. Per miraculum factum est, ut edacibus sufficeret gomor. autem mane, quia, cum incalescebat sol, liquefiebat, quod miraculosum erat, cum ad ignem durum fiebat. Terebant autem illud in pulverem, et conglutinatum in panes formabant, cujus sapor erat dulcissimus, pro quo dictum est, simila cum melle. Et alibi ยซsapor panis oleati (Num. XI; Sap. XVI) .ยป Quod vero dicitur, quia sapiebat in ore cujusque quod desiderabat non multum authenticum est [Col. 1160D] Additio 3. Consonat tamen ei quod in libro Sapientiae dicitur. ยซPanem de coelo dedisti nobis, habentem omnem saporem suavitatis (Sap. XVI) .ยป . Dicit Josephus, quod etiam hactenus rigatur locus ille siccis imbribus. Dixitque Moyses ad populum: ยซNullus relinquat ex eo in mane. Quidam tamen reservaverunt, et scatebat vermibus, et computruit.ยป Praecepitque Moyses ut die sexto colligerent cibos duplices, quia [Col. 1160C] Sabbato non inveniebatur in agro. Tamen servatum in die Sabbati non corrumpebatur. Quidam quoque putant nec etiam sexto die collegisse quemquam, nisi unum gomor, sed illud per miraculum multiplicabatur, ut duobus sufficeret diebus. Hoc inde colligentes, quia infra legitur, quia ยซpropter hoc tribuit vobis Dominus die sexto cibos duplices.ยป Dixitque Dominus Moysi: ยซImple gomor ex eo, ut custodiatur in futuras retro generationes,ยป id est post futuras retro generationes, ad memoriam retro habendam. ยซEt fecit Moyses juxta verbum Domini, et posuit illud Aaronยป in urna aurea ยซin tabernaculo reservandum.ยป Aiunt Hebraei eos primo habuisse parvum tabernaculum, in quo Dominum [Col. 1160D] consulebant, de quo infra: ยซMoyses tollens tabernaculum tetendit extra castra procul (Exod. XXXIII) .ยป Vel per prolepsim de futuro tabernaculo dictum est. Hoc cibo aliti sunt filii Israel quadraginta annis, usque dum tangerent fines terrae Chanaan (Exod. XVI) .
ยซIgitur profecta est omnis multitudo de deserto Sin per mansiones suas, juxta sermonem Domini, et venit in Raphidim (Exod. XVII.) ,ยป non quod verbo distingueret eis Dominus mansiones, sed judicio nubis stantis, quam praecuntem semper sequebantur, ea stante castrametabantur. Ibi omnino defuit aqua, et murmuraverunt contra Moysen, qui ait ad Dominum: ยซQuid faciam populo huic? Adhuc pusillum, et lapidabit me. Et Dominus ad eum: ยซSume de senioribus Israel, et vade ad petram Horeb, percutiesque eam virga;ยป pars est montis Sina sic dicta. Alia est et alibi petra Horeb, dicta sic propter Horeb regem, qui occisus est in ea. Factumque est ita. Et egressae sunt aquae, et bibit populus, ยซet [Col. 1161B] vocavit Moyses nomen loci Tentatio, quia tentaverunt Dominum dicentes: Estne Dominus in nobis, an non?ยป Aliae post fuerunt aquae contradictionis.
ยซEgressus est autem Amalec, ut pugnaret adversus Israel in Raphidim (Exod. XVII) .ยป Strabus ait: Amalec fuit filius Ismael, a quo Amalecitae, qui et Ismaelitae ipsi sunt Sarraceni. Hos dicit Josephus pugnaces, inhabitantes Goboch, vel Jaboth, et Petram, a circumstantibus conductos ad bellum adversus Hebraeos. Econtra legitur in Genesi, quod Eliphaz primogenitus Esau genuit de concubina Amalec (Gen. XXXVI) .
Unde in libro Regum, ubi filius Doech Idumaei [Col. 1161C] nuntians David mortem Saul, ait: ยซAmalecites sum (III Reg. I) .ยป Forte duo fuerant equivoci, et ex his duo populi. Elegit autem Moyses Jesum de tribu Ephraim, virum bellicosum, ad dimicandum contra hostes, cui et paucos tradidit armatos, plurimos ad custodiam castrorum retinuit. Ipse autem ascendit in montem, habens virgam Dei in manu. Ascenderuntque cum eo Aaron, et Hur vir Mariae. Tamen secundum Paralipomenon fuit filius Caleph, et avus Beseleel (I Paral. II) . ยซCumque elevasset manus Moyses ad Dominum, vincebat Israel. Sin autem paululum remisisset, vincebat Amalec (Exod. XVII) .ยป Quo comperto, ยซAaron et Hur supposuerunt ei lapidem, et ex utraque parte manus ejus sustentabant, erantque graves,ยป prae labore orandi. [Col. 1161D] In hujus rei figura sacerdos manus elevat in missa, etiam in figura Christi orantis in cruce. ยซNec remisit manus Moyses, usque ad solis occasum. Fugavitque Josue Amalec in ore gladii. Et ait Dominus Moysi: Scribe hoc in libro ob monumentum. Adhuc enim delebo memoriam Amalec de sub coelo.ยป Quod in diebus Saul impletum est. ยซEt aedificavit Moyses altare, et vocavit illud: Dominus exsultatio mea.ยป
ยซEgressus est autem Jethro, cognatus Moysi, obviam ei in desertum, tulitque secum Sephoram, et duos filios ejus. Cumque intrasset tabernaculum Moysi, narravit ei Moyses signa, quae fecerat pro [Col. 1162A] eis Dominus, et universum laborem itineris sui. Et congratulans illi Jethro ait: ยซBenedictus Dominus, qui eripuit populum suum de terra Aegypti. Nunc cognovi quia magnus est Dominus super omnes Deos. Obtulit ergo Jethro hostias Domino, et comederunt cum eo Moyses, et Aaron, et seniores Israel coram Domino (Exod. XVIII) .ยป Augustinus tamen non vult, gentilem immolasse Domino, sed Moysen, secundum aliam translationem, quae est: ยซSumpsit Jethro hostias de oblatis a Moyse, sumpsit ab eo, et comedit.ยป Forte tunc sacrificavit Moyses juxta montem, sicut praedixerat Dominus. Dicit enim Josephus Jethro venisse circa montem, ubi in rubo multas viderat Moyses visiones. ยซAltera die sedit Moyses, ut judicaret populum, qui assistebat [Col. 1162B] ei a mane, usque ad vesperam. Quod attendens Jethro ait: Stulto labore consumeris, ultra vires tuas est negotium. Sed audi verba mea, et erit Dominus tecum: Esto populo in his, quae sunt ad Deum, et caeremonias, et viam morum, vel itineris ostendas eis. Ad decisionem vero causarum elige viros potentes, timentes Dominum, amantes veritatem, detestantes avaritiam.ยป Et nota quod in his quatuor, quae dicit consideranda in eligendo judice, ponit potentiam, quae plurimum valet si tria illa sequantur, alioqui additur oleum camino, et gladius veneno. Alia translatio habet, ยซsapientes,ยป quos forsan potentes vocat ad judicandum. Et addidit: ยซConstitue ex electis quosdam tribunos, id est cuique [Col. 1162C] tribui unum praepone, qui a tribu tribunus Hebraice, Graece chiliarchus, Latine millenarius. Non quia in tribu tantum essent mille, sed certum numerum posuit pro incerto. Vel pro multitudine copiosa numerum posuit supremum. Forte quia jam principem habebat quaeque tribus suum, sub principe voluit esse millenarios, qui tantum praeessent mille. Sub millenariis autem monuit constitui decem hecatontarchos, id est centenarios, vel centuriones, sub centurione duos pentacontarchos, id est quinquagenarios, sub quinquagenario quinque decanos. Orta igitur lite inter decem, stabant ad judicium decani, sicque facile erat lites paucorum dirimere; si non poterant diffinire ascendebant ad quinquagenarium, et sic usque ad Moysen, quod [Col. 1162D] tamen rarum erat. Majora tamen reservabant Moysi, ipsi minora judicantes.
In hunc modum Ecclesia Romana vocavit plurimos in partem sollicitudinis, primates, vel patriarchas, archiepiscopos, episcopos, archidiaconos, archipresbyteros. Et minores sacerdotes leviora peccata, et quaedam gravia, sed occulta judicant; graviora vero peccata et aperta referunt ad episcopum.
Acquievit Moyses, nec erubuit vir Deo plenus. consilium sequi gentilis, ยซdimisitque cognatum suum,ยป Hebraeus ubique ponit, ยซsocerum.ยป Et ยซreversus est Jethro in terram suam.ยป
ยซMense ergo tertio egressionis de Aegypto, id est [Col. 1163A] Junio, die hac, in Kalendis Junii, ยซvenerunt ad montem Sinai, fixeruntque tentoria e regione montis (Exod. XIX) , quadragesima septima die scilicet a phase. In exponendo enim Scripturas triginta dies pro mense ponimus, quasi mediam, inter lunares, et solares menses, eligendo viam. Lunares enim infra tricenarium inveniuntur quidam, ultra vero non. Solares vero plures hunc numerum excedunt. A phase quidem sexdecim dies primi mensis restabant, fluxerunt vero postea triginta secundi mensis. Restat ergo quod prima dies Junii quadragesima septima fuit. Sequenti die diluculo ascendit Moyses in monte ad Deum, qui dixit ei: ยซDices domui Jacob: Vidistis quae fecerim vobis.ยป Nunc adjiciam ut etiam loquar vobis: ยซSi ergo custodieritis [Col. 1163B] pactum meum, eritis mihi in peculium de cunctis populis.ยป Quae cum Moyses retulisset populo, responderunt: ยซCuncta quae locutus est Dominus faciemus. Cumque rediisset Moyses ad Dominum, ait ei Dominus: Veniam ad te in caligine, ut audiat me populus loquentem ad te. Vade et sanctifica populum hodie, et cras, id est lavent se, et vestimenta sua. Vacent ab amplexibus, et sine parati in diem tertium, et constitues terminos per circuitum montis, quos qui transierit tunc, et tetigerit, morte morietur. Manus non tanget eum, sed lapidabitur, aut jaculis confodietur, sive jumentum, sive homo.ยป Utebantur autem, ut dicit Josephus, in his duobus diebus, conviviis opulenter et ornamentis decenter.
ยซJam advenerat dies tertius, et ante solis ortum coeperunt audiri tonitrua, ac micare fulgura, et nubes densa operuit montem, et clangor buccinae perstrepebat. Fumabat mons, quia descenderat Dominus in igne, et fumus ferebatur, quasi de fornace (Exod. XIX) ;ยป et mons tremuit, ut aiunt Hebraei: ยซTimuit populus;ยป sed et Moysen ira Dei perisse putabant. Tandem laetus apparuit Moyses, et serenus aer cum eo, reversus est inter eos. Et ait eis: Hodie non audietis Moysen filium Aram, et Jocabeth, sed illum qui pro vobis percussit Aegyptum, qui per mare iter dedit, qui cibum de coelo misit, potum de petra concessit, per quem Adam de fructibus [Col. 1163D] terrae comedit, Noe ex imbribus ereptus, vel exceptus est; Abraham Chananaeam obtinuit, Isaac natus est de senibus, Jacob prole ditatus, Joseph sublimatus. Fiant ergo verba haec vobis amabiliora, quam filii vel uxores. Et eduxit populum in occursum Domini ad radicem montis. Ascenderunt autem, Domino jubente, Moyses et Aaron, ultra terminos, sacerdotes, id est majores, et populus non transierunt. Locutusque est eis Dominus, ita ut nullum vox effugeret. Et sic quinquagesimo die dedit eis legem, verbo tantum, in figura, quod daturus erat per Spiritum sanctum die quinquagesimo.
ยซNon habebis deos alienos coram me.ยป Quod non nisi decem praecepta Dominus dedit omnes asserunt [Col. 1164A] sancti, sed in distinctione eorum differunt. Primum enim et unum, secundum Augustinum, dividit Origenes in duo, et quae sunt duo ultima, secundum Augustinum, colligit in unum; cui consentit Josephus. Praeterea dicit Augustinus tria fuisse in una tabula, et septem in alia [Col. 1164A] Additio 1. Josephus dicit se vidisse duas tabulas legis lapideas, quarum quaelibet continebat duo [Col. 1164B] mandata et dimidium, tam exterior quam interior. . Josephus vero, et Hebraei quinque in utraque. Forte quia Augustinus voluit tria pertinere ad dilectionem Dei, et septem ad dilectionem proximi, pro dignitate potius, quam pro Scriptura, dixit ea esse primae, et secundae tabulae, sicut dicere consuevimus homines primae classis et secundae. Quocunque vero modo distinguantur idem est sensus.
[Col. 1164B] Primum praeceptum.
ยซNon habebis deos alienos coram me,ยป id est me solum habebis Deum. Et ponitur, ยซnon habebisยป pro ยซnon habeas,ยป imperative, secundum idioma Hebraeorum. Non enim asserit hoc Deus, cum quandoque habuerint. ยซNon facies tibi sculptile,ยป vel idolum. Alia littera, ยซquod nihil est in mundo,ยป id est nullius rei naturalis repraesentativum, ut fiebat Ammon capite arietino, Anubis, id est Mercurius, capite canino sine barba. ยซNec omnem similitudinem, quae est in coelo, vel terra, vel aquis, vel sub terra,ยป quasi nec facias tibi pro Deo simulacrum solis, et lunae, [Col. 1164C] et hujusmodi, nec hominis, aut jumenti, aut hujusmodi, nec draconis, vel reptilis cujuslibet, quae colebat diversus hominum error: ยซNon coles, nec etiam adorabis ea.ยป Colere enim est mente adorare. Adorare autem est, si non animo, saltem pro metu, vel adulando regibus, adorare. Postea ad inculcandam custodiam dicti et dicendorum, addidit incidenter: ยซEgo sum Dominus Deus tuus fortis, et zelotes [Col. 1165A] Additio 1. Est Deus essentia, potestate, participatione, [Col. 1165B] nuncupatione. , visitans peccata patrum in filios in tertiam et quartam generationem eorum qui oderunt me, et faciens misericordiam in millia his qui diligunt me, et custodiunt praecepta mea.ยป Zelus dicitur invidia, dicitur etiam amor, sed proprie amor viri in uxorem, pro quo sustinere nequit alterius accessum ad eam. In modum hunc dicit [Col. 1164D] Dominus: ยซEgo sum zelotes,ยป id est non patiar te fornicari post deos alienos. Quod addidit se visitare peccata patrum in filios, aiunt haeretici: Non est bonus hic sermo, ut pro peccato alterius quis puniatur. Et dicunt Vetus Testamentum non esse datum a Deo. Non enim sic crudelis est Deus, sed econtra in his mitis apparet, quod etiam hoc nomine visitans innuitur. Ex pietate enim visitamus infirmos, et ipse ex mansuetudine non statim peccantem punit, sed exspectat etiam, usque ad quartam generationem, quandiu scilicet patres vivere solent, et si corripietur pater, vel filii non imitabuntur ipsum, parcit; alioqui quasi post longam exspectationem justius punit. Et de temporali poena tantum intelligendum est. Sicut de Achab, et Jehu, [Col. 1165A] in posteris vindictam sumptam legimus (III Reg. XXI) . Vel potest exprimi severitas juste judicantis. Gravius enim puniuntur peccantes, si filios pro se etiam videant puniri, et justius pro exspectatione. Origenes tamen hic intelligit per patres, daemones; per posteros, coadjutores, quos quandoque in peccando nobis adjungimus, utpote: Primo intravit diabolus in cor Judae (Luc. XXII) . Ecce pater: Post ยซaccessit ad principes (ibid.) ,ยป ut et ipsi in hoc peccarent; ecce filii: post ยซaccepit ab illis cohortem, et ministros (Joan. XVIII) :ยป ecce tertia et quarta generatio. Dominus autem non visitat hic peccata patrum, qui reservantur igni aeterno, modo tamen saepe punit homines.
[Col. 1165B] Secundum praeceptum.
ยซNon assumes nomen Dei tui in vanum,ยป id est nec falso, nec superflue, nec dolose jurabis per nomen Dei, nec honorem ejus, quantum in te est, evanescere facias, de eo prave sentiendo.
Tertium praeceptum.
ยซMemento ut diem Sabbati sanctifices,ยป id est sanctum et feriatum habeas. ยซNon facies in eo omne opus, tu et filius tuus, et filia tua, nec servus nec ancilla tua, nec jumentum tuum, nec advena, qui juxta portas tuas est,ยป id est tecum in domo tua serviens, quia ยซDeus quievit die septimo (Gen. II) ,ยป et nos diem septimum servamus, etsi non hunc, [Col. 1165C] quem illi. Nam et Josephus sic ait: Quartus sermo secundum servandas septimanas, cum ab omni opere forent cessaturi, propterea de opere servili dicimus intelligendum.
Quartum praeceptum.
ยซHonora patrem et matrem tuam,ยป duplici honore, reverendo scilicet, et necessaria ministrando. In his enim quae sequuntur, fere et in omnibus, a parte totum intelligitur. Unde et Dominus docens totaliter intelligenda, implevit legem.
Quintum praeceptum.
ยซNon occidesยป manu, vel mente, vel consensu, nec violentam manum inferes insonti, nec subtrahes auxilium vitae, cui potes, et debes dare. Judex [Col. 1165D] quidem non occidit, sed lex.
Sextum praeceptum.
ยซNon moechaberis,ยป id est non miscearis alicui, excepto foedere matrimonii.
Septimum praeceptum.
ยซNon furtum facies,ยป nec etiam rapies aliena.
Octavum praeceptum.
ยซNon contra proximum tuum falsum testimonium dices.ยป Hic prohibet omne mendacium. Licet quidam male senserint, Deum tacite concessisse mendacium, quod prodest, si nulli obest.
Nonum praeceptum.
ยซNon concupisces domum proximi tui.ยป Secundum Augustinum, hic prohibet concupiscentiam rei alienae immobilis.
[Col. 1166A] Decimum praeceptum.
ยซNon desiderabis uxorem ejus, non servum, non ancillam, non bovem, non asinum, nec omnia, quae illius sunt.ยป Hic autem prohibet concupiscentiam rei mobilis. Secundum Origenem, unum est praeceptum.
ยซVidebat autem populus voces, et lampades, et vocem buccinae, et montem fumantem, et stantes procul dixerunt Moysi. Non loquatur nobis Dominus ne forte moriamur. Stetit ergo de longe populus, et Moyses accessit ad caliginem. Cui Dominus ait: Altare de terra facietis mihi (Exod. XX) .ยป Forte, ante constructionem altaris portatilis, voluit hoc fieri, vel illud portatile erat de terra, sicut infra [Col. 1166B] dicemus. ยซQuod si altare lapideum feceris mihi, non aedificabis illud de sectis lapidibus. Si levaveris cultrum tuum super eo, polluetur.ยป Quasi dicat: Nolo quod cum instrumento effusionis sanguinum aedifices mihi sanctum. Inde et nos unius lapidis altare construimus. Forte prohibuit, ne super altare hostiae occiderentur. Et addidit: ยซNon ascendes per gradus ad altare meum, ne reveletur turpitudo tua.ยป Forte nondum antiqui utebantur femoralibus.
Deinceps addidit Dominus judicia quaedam, ad determinandas lites. Nos quidem non omnia sed congrua prosequimur, sic: ยซSi emeris servum Hebraeum,ยป qui jam scilicet servus non sit, ยซseptem [Col. 1166C] annis serviet tibi,ยป nisi jubilaeus intervenerit: ยซseptimo egredietur liber, et gratis, cum quali veste intraverit. Si habens uxorem cum uxore, et liberis exeat. Si dominus dederit ei uxorem, mulier cum filiis, quos fecerit, erunt domini. Quod si elegerit servus manere in servitute, ยซofferet eum dominus diis,ยป id est sacerdotibus praesentabit, ยซet applicabitur ad ostium tabernaculi, et perforabit autem ejus subula,ยป in signum perpetuae servitutis; ยซeritque servus in saeculum,ยป id est dum vivet, vel usque ad jubilaeum. Idem enim intelligendus est de ancilla.
De famula.
ยซSi quis vendiderit filiam suam in famulam,ยป [Col. 1166D] non in ancillam scilicet, sed in concubinam, quam Graeci Moypheton, alii Moypheten dicunt, ยซseptimo anno non egredietur sicut ancilla,ยป scilicet sine pretio. Quia enim eam humiliavit, ยซdotem, vestes et nuptias,ยป id est virum ei providebit, pro pretio pudicitiae; quod si ante septimum annum displicuerit ei, vendendi eam alii potestatem non habebit, nec pudicitiae pretium negabit. Quod si interim agnominaverit eam sibi,ยป id est in uxorem duxerit, juxta legem uxorum faciet ei, ยซnec sine libello repudii egredietur. Si vero non sibi, sed filio eam emerit, in modum praedictum faciet ei pro filio, sicut pro se. Si tria ista non fecerit,ยป id est si nec ipse eam humiliaverit, sine agnominatione, nec eam agnominaverit, nec filio eam acceperit, [Col. 1167A] ยซmore ancillarum gratis egredietur, et absque pretio sibi dato.ยป
De homicida.
ยซQui occiderit hominem volens moriatur, si vero nolens, confugiat ad unam de sex civitatibus refugii,ยป et ibi salvabit animam suam, ne occidatur a proximis occisi. Et erit ibi donec per judices civitatis ejus propinquis mortui reconcilietur, vel usque ad mortem summi sacerdotis. Tunc enim redibit securus ad propria. ยซPer industriam vero occidens, etiam ab altari evellatur.ยป Quod de Joab factum legitur (III Reg. II) . Instar vero harum civitatum nos habemus loca Deo dicata, majorem tamen immunitatem praestant, quam illae. Salvatur enim in eis etiam volens homicida, et quilibet fugitivus. [Col. 1167B] Tamen quidam exceptionem faciunt. Si enim pro homicidio in ecclesia facto, vel furto, vel hujusmodi confugiat ad ecclesiam, inde dicunt eum debere extrahi, et puniri.
De talione.
Addidit etiam Dominus praecepta talionis jubens reddi ยซanimam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente, vulnus pro vulnere, livorem pro livore, adustionem pro adustione.ยป
De bove cornupeta.
ยซSi bos cornupeta servum occiderit, lapidibus obruatur, nec carnes ejus comedantur. Dominus autem bovis triginta siclos argenti reddet domino servi.ยป Aiunt Hebraei, ideo sic aestimatum pretium [Col. 1167C] servi, quia triginta generationes egressae sunt de Cham, quem Noe servituti addixit.
De decimis et primitiis.
ยซDecimas, etprimitias ne tardaveris offerre (Exod. XXII) . Tamen agnum vel haedum septem diebus dimittes cum matre sua, die octavo, et deinceps poteris reddere.ยป
De septimo anno.
ยซSex annis seminabis terram tuam, et congregabis fruges ejus, septimo anno eam requiescere facies (Exod. XXIII) . Unde, et dicebatur annus requietionis [Col. 1167D] Additio 1. August. super Exodum dicit, quod eo anno seminabant, sed non colligebant. et etiam annus remissionis, quia in illo nulli licebat exigere debitum aliquod nisi eo terminato; ยซet si quid in eo anno, ex praeteritis [Col. 1167D] frugibus succreverit in ea, comedent pauperes populi, et quod residuum fuerit pauperibus, comedent bestiae agri, ita facies in vinea, et oliveto tuo.ยป Dum hoc observatum fuit, ut ait Josephus in anno sexto in tantum abundabant fruges, quod sufficiebant ad usum septimi et octavi etiam ad sementem.
De tribus solemnitatibus.
Addidit etiam de tribus praecipuis solemnitatibus anni, in quibus voluit sibi apparere omne masculinum, sed non vacuum (ibid.) , de quibus infra dicetur.
[Col. 1168A] De haedo non coquendo in lacte matris.
ยซNon coques hoedum in lacte matris suae (ibid.) .ยป Quod Josephus exponit sic: Non comedes eum infra octavum diem quia adhuc non differt a lacte. Sancti de Christo exponunt sic: Ne occidas Christum in die conceptionis suae [Col. 1168C] Additio 1. Vel est prophetia, quod Herodes non occideret Christum infantem, vel quod apostoli non paterentur pressuras, nisi prius roborati. ; quod tamen transgressi sunt. Dies vero conceptionis vocatur lac matris, quia ex tunc in matre paratur materia lactis. Hebraeus habet: ยซNon coques separatum in lacte matris suae,ยป et est sensus: Separatum a carne parentum, id est quod per carnalem generationem conceptum, et editum est, non comedes coctum cum lacte, vel cum aliquo lacteo caseo, scilicet vel butyro. Quod dictum est propter aves, quae non de carne, sed de ovis separantur, quas in lacte coctas, vel cum lacte [Col. 1168B] comedunt. Nec ideo de lacte matris prohibitum dicunt, quod in alio lacte liceat coquere; sed quia lac illud paratius possit inveniri cum animali, per hoc prohibuit de omni lacte. Quidam tamen de his quae Domino offeruntur, dictum intelligunt, quasi non offeras agnum, vel hoedum infra octavum diem, quia nondum est esibilis, nec differt a lacte matris, quia et supra dixerat de primitiis agnorum, et decimis. In fine vero judiciorum addidit Dominus: ยซSi feceris hoc, occidam omnem populum, ad quem ingredieris, et praemittam scabrones et vespas, quae fugabunt eos [Col. 1168C] Additio 2. Hoc nunquam ad litteram factum legitur; ideo aculeos terrores intellige. ,ยป id est ยซterrorem nominis tui; paulatim vero ejiciam eos, ne redigatur terra in solitudinem, et crescant contra te bestiae; ponamque terminos tuos a mare Rubro,ยป [Col. 1168C] quod est ab oriente, ยซusque ad mare Palaestinum,ยป quod Tyrenum dicitur, et est ab occidente, ยซet a desertoยป quod est post Bethlehem, quod incipit post Thecuam, ยซusque ad fluvium,ยป scilicet Euphraten, quae tota regio quandoque dicta est Judaea.
[Col. 1168D] ยซVenit ergo Moyses, et narravit plebi judicia Domini, et dixerunt omnes una voce. Omnia, quae locutus est Dominus, faciemus. et audiemus (Exod. XXIV) .ยป Quod praepostere, et inordinate dictum est, praesignavit, futuros transgressores, et in hoc verbo mendaces. ยซScripsitque Moyses universos sermones Dominiยป praeter Decalogum, ยซet mane consurgens, aedificavit altare Domino, et duodecim titulos per duodecim tribus Israelยป forsan duodecim altaria, titulos dixit [Col. 1169B] Additio 1. Est titulus triumphalis, praeconialis, memorialis. . Vel potius unum ex duodecim lapidibus, et in singulis singula nomina filiorum Israel scripsit, quasi titulus tribuum duodecim, ยซmisitque juvenes,ยป scilicet Nadab, et Abiud, qui futuri erant sacerdotes, ยซet immolaverunt Domino pacifica duodecim vitulos.ยป
[Col. 1169A] ยซTulitque Moyses mediam partem sanguinis, et misit in crateres,ยป vasa, scilicet, viminea cum ansis, a cratin, quod est contexere dicta, ยซreliquum sanguinem fudit super altare, legitque volumen foederis audiente populo. Qui dixerunt. Omnia quae locutus est Dominus, faciemus. Ipse vero, sumptum sanguinem, respersit in populum, et ait: Hic est sanguis foederis, quod pepigit Dominus vobiscum.ยป Quasi diceret: Sic peribit vita ejus, et sanguis ejus fundetur, qui violabit foedus hoc, id est pactum inter vos et Dominum. Sane hoc signum, ad confirmationem foederis hujus, habuerunt a gentilibus, qui, porcam foederis foede laniantes, sic confirmabant foede laniandum foederis violatorem. Tamen et aliud signum foederis terribilius habuerunt Judaei ex [Col. 1169B] se, scilicet effusionem aquae, quod fecit Josue, et Samuel, quia sicut aqua tota funditur, ita quod nil remanet in vase, quod non alii liquores, et etiam ipsa perit fusa in terram, sic penitus cum stirpe sua periret, qui solveret foedus.
ยซHoc facto ascendit Moyses, et Aaron, Nadab, et Abiud, et septuaginta de senioribus Israel, secundum praeceptum Domini, usque ad terminos montis, et viderunt Dominum. Et sub pedibus ejus quasi opus sapphirinum, et quasi coelum cum serenum est. Tamen nec super eos, qui erant in castris misit [Col. 1169C] manum suam (Exod. XXIV) ,ยป id est non abscondit se ab eis, sed videntes majestatem Domini, et non ipsum laeti epulabantur. Et vocavit Dominus Moysen, daturus ei tabulas lapideas, inscriptas Decalogo. Et assumpto tantum Josue, transivit terminos, dicens senioribus. ยซExpectate hic,ยป id est in castris, et usque ad terminos. ยซSi quid quaestionis natum fuerit, referetis illud ad Aaron, et Hur; operuitque nubes montem.ยป Iterumque dimisso Josue in quadam planitie montis, solus ascendit Moyses ad caliginem. ยซSeptimo autem die vocabit eum Dominus de medio caliginis.ยป
ยซIngressusque Moyses medium nebulae, fuit cum Domino quadraginta diebus, et quadraginta noctibus [Col. 1169D] (Exod. XXIV) ,ยป nec comedens, nec bibens. ยซEt ait Dominus ad eum: Sume primitias (Exod. XXV) ,ยป id est pretiosa quaeque a populo Israel, sed ยซab eo tantum, qui ultroneus obtulerit, aurum scilicet, et argentum, et aes, hyacinthum, et purpuram, coccumque bis tinctum,ยป id est setam hyacinthini, purpurei, ยซcoccinei coloris, et byssum quod est genus lini Aegyptii molle, et candidum, pilos quoque caprarum, et pelles arietum rubricatas,ยป quas parthicas dicimus, quia Parthi sic colorari eas excogitaverunt, ยซet pelles hyacinthinas, et ligna setim.ยป (Est autem Setim nomen montis, et regionis, et arboris, quae similis est albae spinae in foliis, et est levissimum lignum, et imputribile, et incremabile), ยซoleum quoque ad luminaria; aromata [Col. 1170A] in unguenta, et thymiamata boni odoris, et lapides onychinos, sardonices, et gemmas, et faciant mihi sanctuarium, ut habitem in medio eorum,ยป ne sit eis labor recurrere ad montem hunc, ยซjuxta similitudinem tabernaculi, quod ostendam tibi facies illud ita.ยป
Arcam de lignis Setim facies (Exod. XXV) , quae Hebraice dicitur beron. Et nota quod Moyses hoc ordine narrat primo de his quae fecerunt in tabernaculo, secundo de tabernaculo, tertio de atrio. Josephus vero econtra: ille, secundum ordinem compositionis; iste secundum ordinem collocationis. Longitudo arcae habebat duos cubitos, et semissem; latitudo similiter cubitum et dimidium. [Col. 1170B] Et intelligitur cubitus humanus, non geometricus. Quod apparet in altari Lateranensi, infra quod dicitur esse arca. Etiam hic Josephus vocat cubitum duos palmos. Et dicitur arca non habuisse pedes, et deaurata est intus et foris auro mundissimo. Et facta est supra corona aurea, ad modum scilicet labii quod in mensis et scacariis fieri solet. Per utrumque latus longitudinis bini erant circuli aurei totum lignum penetrantes, et per eos vectes de lignis Setim deaurati mittebantur, quibus arca ferebatur, nec unquam extrahebantur. In qua postea posita est testificatio, id est tabulae in quibus scriptum erat testamentum. Tamen quaeque ibi reposita testimonia dici possunt. Posita est ibi urna aurea plena manna, in testificationem quod panem dedisset [Col. 1170C] eis de coelo. Tabulae, in testificationem quod legem naturalem sopitam in cordibus suscitaverat in scripto. Virga Aaron, in testimonium quod omnis potestas a Domino Deo est. Deuteronomium, in testimonium pacti quod dixerant, ยซomnia, quaecunque dixerit nobis Dominus, faciemus.ยป Ob hoc dicta est arca testamenti, vel testimonii. Ob hoc etiam tabernaculum testimonii dictum est; et ideo etiam quia causae prae foribus ejus agebantur.
Factum est etiam super arcam propitiatorium aureum, id est tabula aurea, ejusdem longitudinis et latitudinis, cujus et area; ut arcam tegere sufficeret (Exod. XXV) . De spissitudine ejus non legitur. [Col. 1170D] Hoc idem dicebatur oraculum, quia Dominus de loco illo responsa dabat. Responsum autem divinum oraculum dicitur, quia orantibus datur. Dicebatur etiam propitiatorium; quia exinde loquens Dominus propitiabatur populo, vel quia die propitiationis dicebant gloriam Domini semper ibi descendere. Ex utraque vero parte oraculi [Col. 1171A] Additio 1. Possunt etiam dici, ad terram juxta arcam positi quinque cubitis alti, ut in templo Salomonis actum est postea, nisi quod ibi in duplum majores erant. , scilicet in duobus angulis anterioribus, positi sunt duo cherubim aurei, et productiles, non scilicet fusiles, sed tussionibus malleorum producti. Sunt autem, ut dicit Josephus animalia volatilia, habentia figuram, quae a nullo hominum est inspecta. Haec dixit Moyses se in sede Dei conspexisse figurata. Cherubim unus alterum respiciebat, versis tamen vultibus in propitiatorium, duabus quoque alis expansis, et mutuo [Col. 1171A] se tangentibus, velabant oraculum, alas ex opposito extendebant.
Itemque ait Dominus: ยซFacies, et mensam de lignis Sitim, habentem duos cubitos longitudinis, et in latitudine cubitum, et in altitudine cubitum, et semissem (Exod. XXV) ;ยป spissitudinem vero tacet: ยซet inaurabis eam ex omni parte auro purissimo.ยป Erat autem ut dicit Josephus haec mensa proxime, velut Delphica, scilicet Appollinis, habens quatuor pedes, qui dicuntur ejus altitudo, erantque ex medietate [Col. 1171B] partis inferioris rotundi, quasi tibiae, et tornatiles. Pars superior operis quadranguli, quasi femur erat, in singulis vero pedibus erat annulus aureus, sinusque erat in pede, ubi annulus missus erat, in annulis vero vectes aurati, quibus ferebatur mensa. Erat autem labium in ea per circuitum sicut in arca, et labio affixa erat aurea corona alta digitis quatuor, ita quod medietas ejus super mensam eminebat, ne superposita caderent ex ea. Altera medietas inferius pendebat ad decorem, et erat corona haec interrasilis, id est interpolata caelaturis, et plano. Erant autem, ut aiunt Hebraei, caelaturae illae quasi imagines regum, et propheticae, tot ibi sunt imagines factae, [Col. 1171C] quot futuri erant reges in Jerusalem a David, usque ad Sedechiam: tamen Josephus videtur velle non fuisse in ea aliud labium, nisi hanc coronam interrasilem, id est reticulatam [Col. 1171C] Additio 1. Sicut Ariel Ezechielis, de interrasili [Col. 1171D] exsurgebat, per aliquod interpositum (Ezech. XI.) , sic Ariel interpretatur altare Dei, vel leo vorax, quia altare holocaustorum omnia vorabat. . Huic vero superposita erat alia corona minor ista. Sed quanta, et quomodo superposita, et an plana, vel interrasilis nescimus: tamen aureola vocatur. Hebraei dicunt et hanc prophetice additam ad praesignandam divisionem regni in duo regna. Fuit enim regnum Israel populosius regno Juda; sed tamen minus dignum et ideo aureola superposita erat, et tamen minor. Mensa haec ponebatur in tabernaculo ad Aquilonem, non longe ab aditu.
Et ponebantur super eam duodecim panes azymi de simila, mundi valde, et ponebantur altrinsecus seni, et constabant singuli de duabus decimis ephi [Col. 1172A] Additio. 1. Ephus, et batus mensurae sunt duorum, vel ergo mensurabantur ephi provenientes de decimis, hinc una, illinc altera. Vel decimabatur ephus illaque pro decima dabatur, vel sicut levitae primo loco omnium rerum accipiebant decimas, sic [Col. 1172B] summi sacerdotes harum decimationum accipiebant decimas. Forte ergo de decima illa secundaria fiebant panes illi trium modiorum. De quolibet exponi potest. (Exod. XXV) , quas Josephus duos assarios vocat. Et singulis superponebatur patena aurea, et super patenam pugillus thuris. Josephus dicit phialas aureas superpositas plenas thure. Hi diluculo Sabbati recentes et calidi imponebantur mensae, et erant ibi immoti usque ad Sabbatum sequens. Tunc illis sublatis, et toto thure incenso super altare, novi cum altero thure substituebantur. Sublatos vero soli sacerdotes comedebant, unde [Col. 1172A] sacerdotales dicebantur. Vel etiam ideo, ut ait Josephus, quia Dominus praeceperat quod soli sacerdotes panes illos formarent, et coquerent, et ponerent in mensam, et tollerent, ipsi tamen postquam scilicet divites facti sunt, non observaverunt hoc. Dicebantur etiam panes propositionis, quia propositi erant coram Domino in memoriam sempiternam duodecim tribuum filiorum Israel. Vel porro positi scilicet per totam hebdomadam, vel in aeternum per successionem ponendi.
Praecepit ergo Dominus praeparari, ex auro purissimo, quatuor genera vasorum, ad offerenda libamina, et ab offerentibus sacerdoti (Exod. XXV) , a libando, id est gustando dicta, et a sacerdotibus Domino, a libando, id est fundendo, et poni ea super mensam, scilicet acetabula, phialas, thuribula et cyathos. In his vinum quod debebat offerri praevidebatur, et praegustabatur, utrum dignum esset offerri an non.
Sed quia in colore, et sapore vinum dignoscitur, dicitur quod praeter aureas phialae vitreae ibi erant; [Col. 1172C] unde, et a phialim, quod Graece vitrum dicitur, sic vocabantur in imo angustae, in superiore parte amplae, in quibus color, et sapor poterat cognosci, quas Hebraei scutellas dicunt. Cyathi vero minores, et angustiores erant, et aurei, cum quibus fundebatur vinum super altare pro hostiae libamento. In thuribulis, quae etiam mortariola dicebantur, thus praecognoscebatur, et offerebatur. Similiter et in acetabulis acetum. Sed quia nunquam aut raro occurrit de oblatione aceti, quidam dicunt acceptabula, ubi scilicet praevidebatur a sacerdotibus, quae debebant offerri, utrum accepta, id est idonea essent, an non. Postea subdividunt acetabula in tria, in phialas, in quibus vinum; et thuribula, in quibus thus, et simila, et granum, et sal; et cyathos [Col. 1172D] in quibus oleum. Sumebant enim sacerdotes prius de his quae offerenda erant, portiunculas, quas in hujusmodi vasis ponebant ad praegustandum, quasi libando de singulis, quae libamina dixit Moyses offerenda, id est de offerendis sumenda.
Praecepit quoque Dominus fieri candelabrum ex auro purissimo ductile (Exod. XXV) . Tamen Josephus fusile dicit. Cujus hastile basi infixum erat, et ferreum super vestimentum calamis aureis quinque geniculatis ad modum cannae. Ubi autem calamorum capita inter se jungebantur, capita habebant tumentia, et invicem ad modum scyphi, quem cuppam dicimus. Jungebantur autem inter se tanquam duo scyphi in modum nucis, et ex fundo [Col. 1173A] cujusque scyphi procedebant flores recurvi quasi lilia, et in ipso fundo, inter scyphum et lilia, erat sphaerula volubilis, sicut in capitibus cathedrarum subsunt sphaerulae volubiles, et ita cum in hastili essent quinque calami in hunc modum copulati, quatuor erant ibi juncturae, quarum quaeque habebat quasi scyphos duos sibi junctos, et sphaerulas simul et lilia, et hoc est quod Moyses dicit in hastili quatuor fuisse scyphos in modum nucis. Tamen Hebraeus non dicit scyphos, sed nigellatas rotunditates, scilicet nigello distinctas. Ex hoc hastili procedebant tria brachia, ex lateribus hinc et tria inde, ferrea, quorum unumquodque supervestitum erat calamis aureis, ad modum hastilis, et in juncturis coibant capita calamorum quasi scyphi in [Col. 1173B] modum nucis cum sphaerulis et liliis. Et quia in unoquoque quatuor scyphos dicit Moyses fuisse, videtur unumquodque quatuor calamos habuisse. Videtur tamen quibusdam non sphaerulas fuisse in fundo scyphorum, ut dictum est, sed in media planitie cujusque calami sphaerulam volubilem superpositam. Sic erat candelabrum ex ferro, calamis aureis superinducto, factum si fusile fuit: si vero ductile simpliciter ex auro fuit, et malleis mirabili artificio in hanc formam productum. Erat autem, ut dicit Josephus, ex LXX partibus compositum, in una base erectum, sic in hastili, et brachiis erant calami viginti novem non integri; sed ex duabus partibus, in medio, ubi partes jungebantur erat [Col. 1173C] sphaerula superposita, ne junctura videretur, et putaretur calamus unus; et ita erant calami viginti novem cum totidem sphaerulis quinquaginta octo quinque partes, in basi septem lampadum sedes. Quocunque vero modo factum fuerit, in summo septem habebat capita aequalia, super quae ponebantur septem lucernae aureae. Infusoria etiam septem ex auro erant, quibus oleum lucernis infundebatur. Erantque ibi forcipes dicti emunctoria ex auro ad emungenda, vel exstinguenda licinia. Etiam vascula ex auro erant ad exstinguendum in aqua quae emungebantur, ne tetrum redderent odorem, dicta extinctoria. Omne pondus ejus cum vasis suis habuit talentum auri ad pondus sanctuarii. Tria enim habebant talenta. Minus quinquaginta [Col. 1173D] librarum, quod erat institorum, medium septuaginta, quod erat civium, maximum centum viginti, quod erat sanctuarii. Tamen Josephus dicit ipsum habuisse centum mnas, quas Hebraei cithares dicunt, Graeca lingua interpretatum, talentum nuncupatur. Positum autem erat ad austrum contra mensam non recte quidem, sed oblique.
Praecepit quoque Dominus fieri tabernaculum in hunc modum (Exod. XXVI) . Tabernaculum erat domus Deo dicata quadrata, et oblonga, tribus clausa parietibus, aquilonari, meridiano, occidentali; liber patebat introitus ab oriente, ut sole oriente radiis ejus illustraretur. Longitudo ejus erat triginta cubitorum, latitudo decem, altitudo decem. In latere [Col. 1174A] meridiano erant tabulae de lignis Setim stantes viginti quarum unaquaeque in longitudine habebat cubitos decem, in spissitudine digitos quatuor, in latitudine cubitum et semissem. Jungebantur autem sibi mutuo incastraturae, ne rimula esset ibi, aut planities parietis inaequalis, et erant inauratae ex utraque parte, superpositae vero singulae duabus basibus argenteis perforatis, in quarum foraminibus cardines aurei immittebantur, in utroque angulo tabulae emittentes, sicut in scriniis fieri solent. Tamen Augustinus videtur velle quod una basis esset sub tabula, et altera supra pro epistilio; sed littera contraria est, quae dicit quod binae bases singulis tabulis per duos angulos summittebantur. Utrum autem tabulae suspensae a terra super bases, [Col. 1174B] an inter bases ad terram pertingerent, non legitur. Eodem schemate factus erat paries aquilonaris. Ad occidentem vero erant septem tabulae per omnia similes aliis, et eodem modo stantes in basibus. Sed cum non implerent, nisi novem cubitos, dimidius cubitus ex utraque parte vacuus patebat, et ideo tabula uno cubito lata secta est per medium, et factae sunt tabulae semicubitales, quae utrinque appositae parietem occidentis aliis duobus compaginaverunt; quae etiam singulae duabus basibus immittebantur. Ne vero ventorum impulsu, vel qualibet alia causa parietes concuterentur, singulae tabulae habebant annulos aureos per ordinem, velut quibusdam radicibus confixos, per quos vectes [Col. 1174C] per transversum parietis immissi tabulata firmiter continebant. Erant autem vectes de lignis setim inaurati, singuli quinque cubitorum, immittebaturque caput unius vectis in caput alterius in modum cocci, ut ex pluribus sic innexis, quasi unus vectis immensae longitudinis videretur, sicut in baculo cambucae pontificalis eburneo fieri solet. Hoc sane planum esset, nisi Dominus addidisset quod quinque vectes essent in latere ad aquilonem, et totidem ad austrum, et totidem ad occidentem, quod minus congruum videtur. Cum enim quilibet vectis quinque erat cubitorum quinque protensi in latere uno, viginti quinque cubitos tamen contingebant. Itaque quinque cubiti illius lateris remanebant intacti, in occidentali vero latere duo tamen [Col. 1174D] sufficiebant. Sunt qui dicunt de tribus vectibus superfluis, unum super additum quinque vectibus in latere septentrionali, et alium in australi; et sic quod illis deerat adimpletum. Tertium sectum dicunt in duos, qui positi erant in duobus angulis parietum, ut recurvati juncturas angulorum colligarent, sicut juncturae angulorum in scriniis strapis ligari solent. Sed hoc ex littera conjici non potest. Quia ergo in littera est quinque vectes immitti per tabulas medias a summo usque ad summum de altitudine parietis intelligi potest. Erat autem juxta summitatem parietis supremam, unus ordo vectium extensus in longum per totum parietem, et juxta summitatem inferiorem alius ordo in eumdem modum, et in media planitie tres [Col. 1175A] ordines, ut quod dictum est quinque vectes fuisse in uno latere, potius ad numerum ordinum, quam vectium referatur. Erant autem in unaquaque tabula quinque annuli [Col. 1175B] Additio 1. Una tabula erat incisa, et cavata in fronte ex una parte, similiter, et altera tabula erat incisa, et cava ex altera parte, in fronte vero conjungebantur. et in quolibet duorum parietum vectes triginta quia quinque ordinum quilibet sex vectes habebat, in latere occidentali decem vectes bini per singulos ordines. Sunt qui dicunt non omnes vectes ejusdem quantitatis fuisse, sed quilibet vectium quinque qui erant in magnis lateribus, erant sex cubitorum, et ita quinque sufficiebant ad continendum triginta cubitos, et quinque vectes qui ad occidentem erant, singuli duorum cubitorum erant. Sed Josephus loquens de his vectibus ait, uno quoque habente magnitudinem cubitorum quinque.
Tabernaculum hoc distinctum erat in duas partes (Exod. XXVI) . Posterior pars ad occidentem decem cubitis protendebatur, et ita quadra erat, in longum scilicet, et in latum, et in altum decem cubitorum. Haec pars adytum dicebatur, vel sanctum sancti, vel sanctuarium sanctuarii, vel sancta sanctorum. Anterior pars ad orientem viginti cubitis protendebatur, quae communis erat sacerdotibus, et hoc dicebatur sanctum, vel sanctuarium. [Col. 1175C] Respectu hujus posterior dicebatur sanctum sancti, quasi consecutivum sancti, ut dicitur saeculum saeculi. Vel sanctum sancti, id est sanctius sancto, ut dicitur Dominus dominorum, vel Rex regum. Ad alterutras vero partes separandas, positae erant in medio, quatuor columnae de lignis setim deauratae, capita habentes aurea, et bases argenteas. Tamen Josephus dicit quatuor fuisse tabulas ad modum aliarum operatas, aequaliter a se invicem distantes, inter quas tres angusti patebant ingressus. Super capita vero columnarum superpositi erant duo vectes decem cubitorum a pariete in parietem protensi, in quibus per circulos aureos immissum dependebat velum, ante quatuor columnas [Col. 1175D] extensum, quadrum in omni parte, scilicet decem cubitorum, ut ex omni parte prohiberet aspectum interiorum. Erat autem velum factum de bysso retorta, quod est genus lini candidissimi et mollissimi, et de hyacintho, et purpura, et cocco bis tincto, id est de filis sericis hyacinthini, purpurei, et coccinei coloris, opere plumario compositum, id est opere acu picto. Pluma enim lingua quadam acus dicitur, scilicet Aegyptiorum, quorum sunt diversae linguae, sicut Graecorum. Hoc genus veli vulgo distratum dicitur, quasi bis stratum. Primo enim fit tela, cui cum acu opere manuali substernuntur diversae picturationes. Sunt qui dicunt opus plumarium a similitudine avium, quibus superaddita est plumarum varietas. Idem opus dicitur [Col. 1176A] etiam polymitum a polu, quod est multum, pro multitudine picturarum. Erat autem hoc velum pulchra varietate contextum ex universis, ut ait Josephus, floribus, quos gignit humus, et aliis picturis, quas poterant interserere pictores, praeter animalium formas. In egressu vero tabernaculi quinque columnae erant de lignis setim deauratae, capita habentes aurea; bases vero aeneas, super quas duo vectes, vel unus decem cubitorum protendebatur a pariete in parietem. In utroque capite, sui utrique parieti insertus, ad modum trabis in domo, a quo dependebat aliud velum, per circulos aureos insertum, ad modum prioris operatum. Sed secundum Josephum, usque ad medietatem columnarum dependebat, tegens eas, per [Col. 1176B] quinque cubitos; reliqui quinque usque ad terram ad ingressum Sacerdotum patebant. Super hoc vero dicit, aliam cortinam laneam superpositam, usque ad terram pertingentem, funibus per annulos eam ducentibus et retrahentibus, ut in diebus festis reducta praeberet aspectum tabernaculi; in aliis diebus superducta prohiberet aspectum, praecipue cum nubilum videretur. Tectus enim fortis erat, et facile laborem sustinebat, et in ingressu templi Salomonis similem dicit fuisse appensam. Erat enim interiori sanctuario arca foederis cum his, quae in ea reposita diximus, et cum his quae erant ei superposita. In anteriori vero candelabrum ad austrum, mensa ad aquilonem. In medio autem velum, non longe ab aditu altare aureum, quod [Col. 1176C] etiam Josephus thuribulum aureum vocat, de quo post dicemus.
Tectum tabernaculi non concameratum, id est recurvum, sicut in ecclesiis, sed planum ad modum Palaestinae, fuit quatuor operimentis aptatum (Exod. XXVI) . Primum operimentum fuit cortinae decem, quae etiam vela, vel tentoria, vel quandoque tabernaculum vocantur, quae erant factae de quatuor praedictis coloribus opere plumario. Longitudo cortinae unius erat viginti et octo cubitorum, latitudo quatuor, quarum quinque mutuo sibi jungebantur, et quinque similiter, ut quasi duae cortinae, ex quibus sibi conjunctis redderentur. [Col. 1176D] Jungebantur autem ansulis hyacintinis, quae in unoquoque latere cortinarum dispositae, altera contra alteram veniebant, et binae annulo aureo colligabantur, sicut ad ornatum colli fibulae argenteae, vel aureae, utramque oram capitii solent colligare. Dicit tamen Josephus annulis aureis et uncinis eas fuisse junctas. Secundum operimentum erant saga cilicina, quae et vela, vel capillaria quandoque vocantur, quae de pilis caprarum, quos capillos quandoque dicimus, ad differentiam lanae ovium, facta erant, de quibus et cilicia fiunt. Unde, et illa saga cilicina dicta sunt, quae pro asperitate saga dicebantur. Unde, et quosdam pannos asperos sagias dicimus. Vel forte ex quadratura saga dicta sunt [Col. 1177B] Additio 1. Quo dicuntur uti reges Francorum cum primum coronantur. Quadratum est, jungitur ad collum, et caret omni sutura. . Unde, et militare pallium a Gallis inventum, [Col. 1177A] quia quadrum erat sagum dictum est. Quod tamen ex aspero fiebat panno contra aeris intemperiem, et potuit dici sagum. Erant autem saga haec undecim. Longitudo sagi unius habebat cubitos triginta, latitudo quatuor, et erant quinque sibi mutuo juncta, ut quasi unum sagum facerent, et alia sex quasi in unum sagum juncta. Jungebantur autem annulis aureis insertis ansulis contra se venientibus. Utrum autem singulae cortinae, vel saga sibi invicem ita copularentur, an sextae cortinae sibi consutae filo inseparabiliter, in unam cortinam junctae erant, et aliae quinque similiter, et ad tegendum tabernaculum, hae duae magnae cortinae tantum annulis et ansulis jungerentur, non elucet.
Quomodo vero ex his tegebatur tabernaculum, videamus prius. Secundum Bedam protendebantur decem cortinae sibi copulatae per transversum, scilicet tabernaculi; totum operientes tabernaculum, et descendentes per latera, uno cubito distabant ex omni parte a terra. Et quia simul junctae quadraginta cubitos implebant, longitudinem tabernaculi quae erat triginta cubitorum tegebant [Col. 1178B] Additio 1. Nota, quod ait: ยซquinque cubiti dependebant.ยป Non ideo hoc dicit, quia per totam partem occidentalem simul et orientalem dependerent quinque cubiti, sed quia illa pars cortinae, quae dependebat in lateribus, respectu longitudinis tabernaculi, erat tantum quinque cubitis, sed respectu latitudinis erat novem cubitis. Ideoque contingebat quod cum junctis cubitis hinc, et inde venientibus, etiam in his duabus partibus, occidentali scilicet et orientali, totum tabernaculum, praeter unum cubitum tegeretur. . Et quinque cubiti dependebant juxta latus occidentale, alii quinque tantum descendebant ante aperturam, quae erat ad orientem. Tamen ne incompositae [Col. 1177C] penderent utrobique, cortinae transgredientes duo magna latera tabernaculi usque in medium aperturae trahebantur, ibique mutuo jungebantur, et similiter in latere occidentis. Et ita ex omni parte tabernaculum erat tectum cortinis, uno tantum cubito circa terram ex omni parte non velato. Superponebantur saga similiter per transversum, sed quia erant triginta cubitorum, per latera descendebant usque ad terram, et ita cubitum cortinis non velatum ipsa velabant. Sed quia ex transverso quadraginta quatuor cubitos habebant cum essent undecim simul juncta, et unumquodque erat quatuor cubitorum, longitudinem tabernaculi triginta cubitis tegebant; de quatuordecim qui supererant, septem [Col. 1177D] descendebant ad occidentem, et septem ad orientem. Partes vero sagorum, quae supererant, pendentia juxta latera duo magna, usque ad terram, ex utraque parte reducebantur, ad tegendum introitum orientalem. Sed quia septem cubiti ex utraque parte veniebant, in spatio vero introitus decem tantum erant, supersuebatur sagum sago. Vel forte in summitate cujusque, duo cubiti retroplicati consuebantur, instar orarum vestimenti, et tunc ex aequo venientia saga, de lateribus in medio introitus, copulabantur in eodem loco, in quo et cortinae, et similiter in latere occidentis. Propter hujusmodi supersuturam, vel replicationem sagorum, dicit Beda primo dixisse Dominum Moysi: ยซSextum sagum in fronte tecti duplices (Exod. XXVI) ,ยป id est dimidium sagum, quod excedit cortinas in introitu, supersues, vel replicabis. Et post planius addidit, ยซquod superest in sagis,ยป id est unum sagum, quod amplius est, ยซex medietate ejus operies posteriora tabernaculi,ยป id est latus occidentis. Duplicabantur autem ita, ut impetum ventorum possent sustinere, et secundum hanc dispositionem, tabernaculum ex omni parte tegebatur sagis usque ad terram, et nil ex eo videbatur; et tentorium, quod erat in introitu pretiosum, inutiliter ibi erat, et cum sacerdotes intrabant tabernaculum, vel necesse erat attollere saga et cortinas, ut subintrarent, vel in medio jungebantur uncinis, et annulis, ad introitum eorum dissolvebantur.
Alia est Josephi dispositio, cui consentit Origenes, et videtur probabilior. Ait enim decem cortinas sibi mutuo junctas, ut dictum est, a fronte tabernaculi [Col. 1178C] super introitum extendi per transversum, et tegere totum tabernaculum, et descendere juxta latus occidentis usque ad terram. Introitum vero non tegi aliqua parte cortinarum, cum proprium velum haberet. Similiter, et de sagis, totum dicit operi tabernaculum, excepto introitu. Sed quia duo cubiti sagorum supersunt cortinis, ex utraque parte, dicit eos replicari sub cortina, ne ventus intrans inter saga et cortinas, totum concuteret operimentum, pro quo etiam dictum putat. Sextum sagum in fronte tecti duplices, sed etiam secundundum haec speciosa et pretiosa plurimum, pars extrinseca tabernaculi non videbatur, nec illud cortinarum, quod circa tabernaculum defluebat. [Col. 1178D] Frustra ergo tanti facta videbantur. Quo circa forte ex omni parte cortinae, et saga funibus extendebantur circa tabernaculum, et paxillis aereis colligebantur funes, quia et paxillos habuisse tabernaculum, infra Moyses dicit, et in modum tecti dependentis circumquaque attollebantur, ut et tabernaculum undique videri posset, et circuiri ab ingredientibus sub cortinis
Quocunque vero modo haec duo operimenta disposita fuissent, de reliquis duobus non est quaestio. Sane tertium erat operimentum de pellibus arietum rubricatis, quae superiora tantum tegentes, ad altera non descendebant, funibus, et paxillis aereis affixis terrae circumligatae (Exod. XXVI) . Quartum [Col. 1179A] quoque operimentum in eumdem modum erat superpositum de pellibus arietum hyacinthinis; superposita vero erant haec duo propter aestum, et imbrium diffusionem. Multos itaque, ut ait Josephus, stupor habebat a longe inspicientes; nam colorem ejus in nullo putabant differre a coelo.
In hac compositione tabernaculi, patet Deum et non hominem sic disposuisse, quia, ut ait Josephus, singula horum ad formam rerum facta reperiet, si quis absque invidia velit haec considerare. Abditum enim, quod soli pontifici pervium erat, figurabat coelum Deo, et angelis attributum. Sanctuarium vero, quod in duplo erat, terram, et mare cunctis gressibilia, sicut et illa pars communis [Col. 1179B] sacerdotibus erat. Cortinae, coelum sidereum; saga, aquas, quae sunt super firmamentum; pelles rubricatae, coelum empyreum in quo sunt angeli; hyacinthinae, coelum superius, ubi Deus super omnia. Tamen in quatuor coloribus velorum, dicit Josephus, figurari quatuor elementa. Per byssum, terram, quia de terra est, et primo ferreum, et viridem colorem habet; per purpuram mare, quia ex conchis marinis tingitur; per hyacinthum, aerem, quia in colore ei similatur; per coccum, ignem, quia in colore ei assimilatur; per mensam tempus, vel annum [Col. 1179C] Additio 1. Est annus legitimus, est annus usualis, est et annus emergens. Annus legitimus lunatione Aprilis incipiens; usualis, a Kalendis Januanuarii inchoans; emergens, qualibet die incipiens. ; per panes, duodecim menses; per coronam quatuor digitorum, annum solarem quatuor temporum; per coronam minorem, annum [Col. 1179C] lunarem; per septem lucernas candelabri, septem planetas; per septuaginta ejus partes decarmoniam [Col. 1179D] Additio 2. Deca, decem, et harmonia, id est concordia. Inde decarmonia, id est consonantia planetarum. planetarum; forte quod quisque planetarum habet decem dignitates, vel potestates. Quinque naturales et quinque accidentales, in quibus harmonice, id est proportionaliter, se habent, in candelabro notatur; quia quae sub eis sunt ad ipsos tendunt, id est motus naturales, et effectus ab eis habent, quod etiam notat ornatus ejus, scyphi, id est vasa liquoris, aquam, sphaerulae solem sphaericum, lilia aerem, qui solus vitiatur odoribus.
Praecepit quoque Dominus fieri altare de lignis setim (Exod. XXVII) . Altare hoc dicebatur holocausti, vel holocaustorum, vel holocaustomatum, et posset dici sacrificiorum, sed a digniori nomen accepit. Erat autem in longitudine, et latitudine quinque cubitorum scilicet quadrum, et altitudine trium, cui, tanquam nimis alto, ad horam ministrationis aliquid apponebatur, in quo staret minister, quod, impleta ministratione, tollebatur. Altare enim gradus habere alibi prohibetur. Erat enim concavum [Col. 1180A] instar arcae sine operimento, parietes lignei, sed operti erant aere intus, et extra, licet uri non possent, sicut nec antiton, vel lignum Paradisi quodlibet, quod urendo fit mundius; area ejus, sive arula aerea erat, tanquam fundus arcae super quam fiebat ignis, qui per fenestram, quae erat in latere orientali imponebatur. In quatuor angulis superioribus erant extra quatuor recurva cornua, in quibus quatuor catenae annulis inserebantur, de quibus dependens craticula aerea, in modum retis facta, usque ad medium altaris intus descendebat, super quam cremanda in odorem Domino ponebantur, quae ignis per circulos craticulae ascendens de arula consumebat. Circa angulos vero inferiores quatuor erant annuli aerei, in quibus vectes imponebantur [Col. 1180B] de lignis setim operti aere ad portandum altare. De hoc tamen altari, et craticula ejus ambiguitas est, non solum inter nos, verum etiam inter Hebraeos, praecipue cum Hebraica veritas a nostra translatione nil discrepare videatur. Nos quidem sic habemus: ยซFacies craticulam in modum retis aeneam, per cujus quatuor angulos erunt annuli aenei, quos pones subter [Col. 1181A] Additio 1. Juxta praedictam opinionem exponitur, subter, vel super, vel sic ordinatur littera, quos pones subtus, id est subter quos pones. arulam altaris, eritque craticula usque ad altaris medium.ยป Hebraeus vero sic habet. Facies ei michar, id est craticulam, fracturam retis aenei, et super rete quatuor annulos aeneos, et dabis illam fundum arae de subtus, eritque rete usque ad altaris medium. Josephus autem sic: Cui suberat craticula in modum [Col. 1180C] retiaculorum facta. Suscipiebat enim terra ignem, qui de craticula ferebatur; quia bases non erant ei subjectae. Cassiodorus tamen senator in pictura, quam fecit, cujus in Expositione psalmorum meminit, quatuor pedes in utroque altari fecit. Proinde videtur quibusdam non superponi craticulae carnes assandas, sed fuisse quasi vas quoddam in quo sederet altare, cujus parietum altitudo altare ambiens, usque ad medium altaris elevata esset, in cujus angulis sursum quatuor annuli pendebant, per quos vectibus insertis, altare ipsi insidens, portaretur. Altare enim non legitur alios annulos habuisse. Sed utrum separatum esset hoc vas reticulatum ab altari, ita ut amoveri posset altare ab eo cum vellent, et super imponi, an de [Col. 1180D] ipso altari opere fusili ita fabrefactum esset, ut quasi oppositum videretur, ambiguum est. Super arulam vero altaris, quam in medio ejus positam dicunt, per fenestram ab oriente struem lignorum asserunt, et super ligna carnes imponi assandas. Vel non erat ibi arula, sed super craticulam superpositam fiebat ignis, quod velle videtur Josephus in praedictis verbis. Aliis videtur, nec operimentum, nec fundum ipsum habuisse, sed parietes tantum terra repleri, secundum quod Dominus dixit: ยซAltare de terra facietis mihi,ยป in cujus arca superiori fiebat ignis, ubi cremanda imponebantur. Et de craticula altari superposita idem sentiunt [Col. 1181A] Additio 2. Hoc secundum praedictas sententias non est servatum sed mystice. . Arula vero subter quam craticula posita legitur, Hebraeus arunculam vocat, vel sulcum, [Col. 1181A] quem in medio parietum altaris fuisse dicit [Col. 1181A] Additio 3. Quia forte concavus erat locus ad recipiendos cineres hostiarum. , usque ad quem locum altitudo craticulae pertingebat.
Positum autem erat altare ante tabernaculum sub divo, non directe ante introitum, sed aliquanto ad meridiem descendens (Exod. XXVII) , ita ut ante ipsum immolantes, stantes ad aquilonem, in ipsum tabernaculum, usque ad sancta sanctorum inspicere [Col. 1181B] possent. Et quia stabant ad aquilonem, id est in altaris latere aquilonari, et contra meridiem, quandoque legitur eos sacrificasse ad aquilonem, quandoque ad meridiem. Erantque in usus ejus lebetes ad colligendos cineres cum abundabant, et deportandos, qui in locum secretum et mundum reponebantur, et forcipes ad emundandum ignem altaris. Et fuscinulae quas Graece creagras dicimus, quia inde de caldariis carnes coctae proferebantur, et patilla, quasi vatilla, a vehendo, quibus prunae ab hoc altari, ad altare thymiamatis, deferebantur, praeter cacabos, et ollas ad carnes coquendas, quae tamen juxta altare non coquebantur, omnia vero aenea erant. Hebraeus vero sic habet: ยซFacies ejus [Col. 1181C] ollas, et ejus pallas, et ejus pelves, et ejus uncinos, et ejus ignium receptacula.ยป
Erat autem atrium circa tabernaculum in latere meridiano centum cubitorum; in aquilonari centum, in orientali vero quinquaginta et totidem in occidentali (Exod. XXVII) . Et sic quadrum erat, vel quadrangulum, sed non quadratum, sed in forma altera parte longiori. Erantque in latere australi viginti columnae, altae quinque cubitis, vestitae laminis argenteis, capita habentes argentea cum caelaturis, cum basibus aeneis, spatio quinque cubitorum inter se distantes, super quas annuli singulis inerant [Col. 1182A] Additio 1. Eminentia quidem erant in summitate columnarum, et ipsa perforata, et in foramine [Col. 1182B] duae cordae, una hinc, et una inde, quae tenerent columnam rectam: in glosis, inquit VI Exodi dicuntur lingulae, et quia decalvatae, et quasi rotundae in summo ad modum linguae; appellat eas Josephus angulos. Credibile etiam, inquit, quod singulis basibus columnarum inferius esset infixa cavilla, per quam etiam tota columna terrae firmiter inhaereret. , pertingebantque funes ab annulis usque ad capita paxillorum, qui erant cubiti unius magnitudine, [Col. 1181D] et per singulas columnas in terram valide fixae, ut atrium immobile custodirent, cortina vero de bysso mollissimo centum cubitorum in longum, et quinque in latum per columnas dependebat, a capite usque ad basem diffusa, ut nihil a pariete differre videretur, nisi forte pro aeris intemperie, quandoque retro funibus, et paxillis traheretur, ut sub ea tanquam sub tecto reciperetur populus. In eumdem modum latus aquilonis viginti columnas, et cortinam habebat diffusam, ab occidente vero decem columnae, et cortina cubitorum quinquaginta atrium cingebat. In egressu vero ad orientem tres columnae hinc, et inde tres stabant, et cortinae juxta has diffusae nihil a prioribus differentes. In medio vero latere ejus quatuor erant columnae in modum [Col. 1182A] portarum, quibus appensum erat velum de quatuor pretiosis coloribus, contextum opere plumario, quod ad egressum, et ingressum facile attolli et deponi poterat. Notandum tamen in longioribus lateribus fuisse columnas viginti inter quas erant aperturae centum cubitorum, et in duobus minoribus novem, sed propter angulares, quae communes erant duobus lateribus [Col. 1182B] Additio 2. Si in latere meridiano, viginti tantum columnae essent, cum unaquaeque distaret ab alia quinque cubitis, cum fuerint inter eas novemdecim interstitia, non habebant in longitudine, nisi nonaginta quinque cubitos. Idem etiam de latere aquilonis intellige. Hanc objectionem solvit magister. , dicuntur ibi viginti, hic vero decem. Et designavit Dominus per numerum columnarum numerum intercapedinum. Habebat ergo utrumque latus magnum viginti columnas, id est viginti intercapedines. Alia littera decem columnas, id est decem intercapedines.
Praecepit etiam Dominus offerri a filiis Israel oleum olivarum purissimum piloque tusum (Exod. XXVII) . Hoc enim purius est, quam nuceum, vel lineum, vel myrtinum, vel raphaninum, ut semper arderet ex eo lucerna in tabernaculo testimonii, quam accendebat Aaron, et filii ejus vespere; et usque mane lucebant super candelabrum septem lucernae coram Domino, in die vero tres tantum. Lychinus lucernae papyreus erat; cincendula vero, quam mergum dicimus, aurea.
Iterum locutus est Dominus ad Moysen dicens: [Col. 1182D] ยซApplica fratrem tuum Aaron ad te, cum filiis suis de medio filiorum Israel, sacerdotio fungantur mihi, faciesque vestem sanctam fratri tuo (Exod. XXVIII) .ยป in qua sanctificatus ministret mihi. De his sane vestibus, quia confuse agit historia, ad evidentiam congruo ordine prosequamur. Quatuor erant vestes, tam sacerdotibus minoribus quos chaneos vocabant, quam principi sacerdotum, quem arabarchum appellabant, communes; et aliae quatuor post illas, quibus solus arabarchus, id est princeps sacerdotum, utebatur, quibus secundum ordinem hunc induebatur: Purificatis prius manibus et pedibus aqua, sacerdos induebat manachasim, quod constrictorium sonat, quod Graece brachae, Latine femoralia dici potest [Col. 1183C] Additio 1. Origenes: Femorale vestimentum est, in quo pudenda corporis contegi et contingi solent. Et ne turpitudo defluentibus femoralibus reveletur, zona femora constringuntur. . Eratque de [Col. 1183A] bysso retorta contextum, ingredientibusque per ipsum pedibus ascendebat usque ad lumbos; ibique fortiter stringebatur, et usque ad genua tantum descendebat. Noster tamen pontifex, quia jugem habet continentiam, tantum sandalis pedes tegit (Joan. XIII) , ac si dicatur ei: ยซQui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet [Col. 1183C] Additio 2. Id est primos motus, quos penitus coercere nequit, refrenet. .ยป Secundo byssina sindone duplici vestiebatur, quod ceetomone, id est lineum dicebatur, quam nos lineam strictam, sive camisiam, vel subuculam dicimus, quam Moyses abanech appellavit, sed post a Babyloniis discentes Hebraei, emissan eam dixerunt. Est autem descendens usque ad talos, et decenter corpori coaptata, sed manicis brachia valde constringens, nastilibus, vel nastulis, hinc inde super humeros capitium [Col. 1183B] constringentibus. Tertio stringebatur balteo, lato, quasi digitis quatuor, sic reticulato, ut quasi pellis viperea, quam in aestate exuit, videretur, contexta floribus coccineis, purpureis, et hyacinthinis, stamen vero tamen byssinum erat, sumens initium cingendi a pectore, circumductis lateribus, iterum ante umbilicum redibat, ibique modice stringebatur, et usque ad tibias dependebat ad decorem, dum sacerdos nihil operabatur cum autem sacrificabat, ne impediretur, pendentes summitates super laevum humerum reflectebat, unde, et forte diaconus quandoque casulam plicatam eidem humero superponit. Quarto simplicem tiaram gestabat in capite, a cidari pontificali plurimum differentem. [Col. 1183C] Erat enim in modum parvi calamati, vel cassidis modicae, medietatem verticis excedens, dicebaturque manephei, habens vittas, quae involutae saepius nectebantur, ne facile laberetur, habens desuper aliud velamen byssinum, usque ad inferiora barbae descendens celans pillei ligaturas, et totam capitis superficiem, aptatumque perfecte, ne laborante sacerdote rueret.
[Col. 1183D] Super haec propriis quatuor vestibus induebatur arabarchus, quarum prima tunica erat hyacinthina, Poderis, vel impoditis dicta est talaris, quam Hebraeus michir, dicit (Exod. XXVII) . Eratque de duabus incisionibus facta consuta, super humeros, et per lateras in modum dalmaticae facta, manicas ejusdem coloris habens assutas, capitium habens non ex transverso super scapulas, sed in longum sectionem habebat a pectore usque ad medias scapulas, cui aperturae, ne ante et retro turpiter appareret, assuta erat vitta, quae super scapulas hinc inde nastulis astringebatur; habebat autem pro fimbriis septuaginta duo tintinnalia aurea, quibus erant immistae totidem nastusi, quasi mala punica, ex hyacintho, et purpura, et cocco bis tincto, ita ut post tintinabulum [Col. 1184A] esset malum granatum, quasi inter scalari modo posita, ut audiretur sonus, cum sacerdos solus ingrederetur, vel egrederetur sanctuarium, et non moreretur [Col. 1185C] Additio 1. Etsi ad litteram verum non fuit, quod moreretur sacerdos cum sonus non audiebatur, tamen allegorice per hoc datur intelligi, quod [Col. 1185D] non debent esse muti sacerdotes, qui debent curam gerere gregis sui, unde dicitur: ยซVae cani non latranti.ยป . Super hanc tunicam, videtur Josephus, velle accingi pontificem cingulo praedicto, quo alii sacerdotes super lineam tunicam; alii nondum ipsum accingi dicunt, sed super ephod, ut super omnia indumenta ad ultimum cingeretur. Fueruntque qui dicerent duas zonas habuisse pontificem, primam ad modum sacerdotum, secundam super ephod, quae duae tamen pro uno habebantur indumento. Secunda vestis erat ephod, similis superhumerali Graecorum de praedictis quatuor coloribus, auroque contextum, sine manicis, ad modum collobii, descendens usque ad renes, adeo ut supercingi [Col. 1184B] posset, superiorem partem tunicae hyacinthinae tegens, inferiorem relinquens intactam. Orae vero laterum uncinis et annulis aureis jungebantur, aperturam habens in pectore quadram, ad magnitudinem palmi [Col. 1185D] Additio 2. Palmus, mi, quarta est mensura, quae fit pugno, extenso pollice reliquis digitis complicatis continens dimidium pedem. , in qua logion inserebatur, in cujus parte superiori, super utrumque humerum, infibulati erant auro duo lapides onychini, sardonices, secundum Josephum, secundum LXX smaragdi, in quibus erant sculpta duodecim nomina filiorum Israel provincialibus litteris [Col. 1185D] Additio 3. Id est, litteris et figuris quibusdam notis omnibus, sunt characteres quidam vulgo noti, quibus etiam laici in computationibus dicuntur uti in digitis suis, vel provinciales litterae dicuntur Aegyptiorum, quas propter cohabitationem eorum noverant. Sed sive hoc, sive alio modo intelligas, lingua Hebraea erant scripta. , lingua Hebraea juxta ordinem nativitatis eorum, sex nomina seniorum in humero dextro, minorum in sinistro ob recordationem filiorum Israel. Habebat autem capitium ex transverso super humeros fortibus loris [Col. 1184C] contextum. Quod legitur Samuelem (II Reg. II) , et David (II Reg. VI) indutos ephod, aliud erat, et proprie ephotar dicebatur, et erat lineum; illud vero mira pulchritudine vermiculatum. Tertium erat ornamentum quod Hebraeus essin, Graecus logion, Latinus rationale dicit, quadrangulum, et duplex, ne pondere gemmarum rumperetur, mensuram palmi habens, scilicet aperturam superhumeralis implere sufficiens, ex praedictis quatuor coloribus contextum et auro eodem schemate, quo superhumerale. Erantque in eo duodecim lapides, auro firmiter inclusi, per quatuor ordines trini in singulis. In primo ordine sardius, topasius, smaragdus. In secundo carbunculus, sapphirus, jaspis. In tertio ligurius, achates, amethystus. In quarto chrysolithus, onychinus, [Col. 1184D] et berylus. In quibus erant sculpta duodecim nomina filiorum Israel, juxta ordinem nativitatis suae, singula in singulis, ut gestaret sacerdos memoriale filiis Israel, et filiorum Israel in humeris et pectore, ob recordationem trium, quorum unius populus esset memor, ipse vero duorum: ut scilicet populus videns nomina patrum suorum, satageret ne a virtute priorum degeneraret; sacerdos vero vitam et fidem patriarcharum meminisset imitari; meminisset etiam populum ex his patribus ortum, sacrificiis et orationibus Deo commendare. Appellabatur enim rationale judicii; quia scripta erant in eo haec duo nomina, judicium et veritas, vel doctrina et veritas. Sane ubi nos habemus, pones in rationale judicii, judicium et veritatem [Col. 1185A] Hebraeus habet phurim et thumim. Unde et fortes, in quibus judicium veritatis inquiri solet, phurim dicunt. Tradunt autem in medio rationalis fuisse lapidem quadrum, magnitudine duorum digito um, in quo secundum coloris mutationem perpendebant utrum Deum placatum haberent, an offensum. Josephus dicit sardonicem, qui in dextro humero gerebatur, cum sacrificium pontificis Deo placebat, tanto splendore micare, quod etiam procul positis radius ejus appareret; egressuris vero ad praelium, si Deus cum eis esset, tantus fulgor in lapidibus rationalis apparebat, ut omni fieret multitudini manifestum, in eodem auxilio Deum adesse, et ob id rationale judicii nuncupari.
Asserit autem Josephus hunc sardonicem et fulgorem [Col. 1185B] sardonicis rationalis, cessasse annis ducentis, antequam ipse scripsisset haec, cum Deus moleste ferret transgressiones legis. Erant etiam in quatuor summitatibus rationalis quatuor annuli aurei, quorum duobus supremis insertae erant duae catenae aureae sibi invicem cohaerentes, id est obliquatae ad modum litterae X sibi in medio conjunctae, vel potius exprimit facturam catenae [Col. 1185D] Additio 4. Ad hujus catenae similitudinem, dicit magister, stolam a collo ex utraque parte dependentem, [Col. 1186A] obliquandam in pectore, quod inde sic non fit. , in qua maculae maculis cohaerent, pro quo Hebraeus habet, ยซplexas opere perplexo,ยป Josephus dicit per fistulas venientes, quod juxta Chaldaeum sonat terminatas, id est ad quantitatem spatii in quo protendebantur factas, quae sursum ferebantur usque ad scapulas pontificis, super quas inserebantur duobus [Col. 1185C] uncinis aureis superhumerali firmiter insertis, duobus vero annulis inferioribus assutae erant duae vittae hyacinthinae, quae circa latera ductae duobus annulis aureis inter scapulas inserebantur, qui sub utroque sardonice in ephod fixi stabant, ut utraque ligatura ephod, et logion sibi invicem firmiter cohaererent. Super hoc dicit Josephus zonam ex quatuor coloribus, et auro confertam, ex utroque latere circumductam, et iterum revolutam ante pectus in utraque summitate infra pendente, habentem ex aureis fistulis fimbrias miro decore compositas.
Ultimum erat capitis ornamentum, quod communius tiara, vel mitra dici potest, vel infula, specialius vero cidaris (Exod. XXVIII) . Eratque tiara ad modum praedictae facta, quae communis erat sacerdotibus super quam consuta erat alia tota hyacinthina, quae circumdabatur aureo circulo tribus ordinibus facto, super quam ab occipite stabant flores aurei plantagini similes a tempore ad tempus. A fronte vero supra stabat flos aureus similis herbae, quam Graeci jusquiamum dicunt, magnitudine digiti unius. In superiori vero planitie tiarae ex omni parte in circuitu usque ad summitatem [Col. 1186B] ejus, quae in acutissimum deficiebat cacumen, particulatim per loca erant malagranata aurea, cum spinosis extremitatibus suis fabrefacta. Super frontem vero pendebat lamina aurea, quam petalum dicunt, admodum lunae dimidiae facta, quae arcuationem sursum habens, et in medio annulum aureum uncino aureo inserebatur, qui tiarae insertus erat. In qua sculptum erat Aioth Adonai, scilicet sanctum nomen Domini, id est tetragrammaton, quod ineffabile dicitur, non quia dici non possit, sed quia rem ineffabilem significat, quod his litteris scribitur ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1981186A.bmp)
[Hebrew Text] iod, [Hebrew Text] he, [Hebrew Text] vau, [Hebrew Text] he [Col. 1186C] Additio 1. Tamen hae litterae non repraesentant sua elementa in illo nomine, sicut tunc aliquando elementa caetera. , quae sonant principium vitae passionis iste, quod est, per passionem hujus, quem praefigurat hic sacerdos, [Col. 1186C] reinitiabitur et recuperabitur vita in Adam perdita. Ne vero cum moveretur pontifex, moveretur, et lamina sancta, sursum ligabatur vitta hyacinthina perspicua, celante uncinum et annulum, quae circumducta capiti, et ligata in occipite, dependentes summitates super humerum utrumque diffundebat.
His vestibus ornatus pontifex, imaginem totius orbis super se praeferebat. Feminalia enim, et inea stricta, quia byssana erant, terram figurabant; baltei vero quotquot erant [Col. 1187A] Additio 1. Quia quidam unum, quidam plures esse rebant, ideo dicunt, quotquot erant. , circumvolutionem [Col. 1186D] Oceani; tunica hyacinthina aera ipso colore praeferebat; per tintinnabula, sonitus tonitruum; per malagranata, coruscationes significabantur. Ephod vero sui varietate, coelum sidereum; quod aureis coloribus intertextum erat, significat quod calor vitalis penetrat universa. Duo sardonices, solem et lunam, vel duo hemispheria; duodecim gemmae pectoralis, duodecim signa in zodiaco. Pulchre quod in medio erat, rationale appellabatur. Ratione enim cuncta sunt plena, et terrena adhaerent coelestibus. imo ratio terrenorum et temporum, caloris et frigoris, et duplex inter utraque temperies, de coeli cursu, et ratione descendit. Cidaris coelum empyreum, lamina superposita, Deum omnibus praesidentem.
Post vestium compositionem, locutus est Dominus ad Moysen, de modo consecrationis Aaron, et filiorum ejus, quod ad ipsam consecrationem distulimus, de altari aureo prosequentes. Factum enim erat hoc altare de lignis setim, habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, id est quadrum et duos cubitos in altitudine, vestitumque erat auro purissimo, cornua habens, et craticulam auream, et catenas, et annulos, et vectes aureos instar prioris (Exod. XXX) . Utrum vero arulam haberet, an cineres exciperet terra, ambiguum est. Josephus [Col. 1187B] addidit quod per angulos singulos coronas sex habebat ex auro purissimo, quod singulariter forte in Exodo dictum est, ita: ยซFaciesque ei coronam auream per gyrum [Col. 1187C] Additio 1. Quaedam eminentia ad modum labii. .ยป Hoc altare dicebatur incensi, vel thymiamatis, quia singulis diebus mane et vespere ad consumendum juge sacrificium, quod fiebat de duobus agnis, super illud thymiama incendebatur, sanctificatum Domino. Fuerunt tamen qui dicerent mane solum incensum, id est thus superimponi, vespere vero, pro dignitate sacrificii vespertini thymiama. Caeterum utrum hoc altare esset intra sancta sanctorum, an in sanctuario cum candelabro et mensa, sancti videntur dubitare. Nec est putandum in dubium venisse quin esset in sanctuario; cum Hebraeus hoc dicat, et Josephus [Col. 1187C] plane, et prima positio tabernaculi facta a Moyse innuit, nisi quia Paulus, ad Hebraeos, thuribulum ponit aureum intra sanctum sanctorum solummodo [Col. 1187C] Additio 2. Origenes in homilia De tabernaculo. ยซFiunt praeterea quaedam velaminibus distincta, quae [Col. 1187D] appellantur sancta, et alia nihilominus secundo distenta velamine, quae dicuntur sancta sanctorum. Collocatur intrinsecus arca, supra quam cherubim extensis alis sese invicem contingentibus statuuntur, ibique ex auro velo basis tabula quaedam collocatur, quae appellatur propitiatorium, sed ad altare aureum incensi. Praeterea in exteriori loco candelabrum ponitur aureum, in parte australi, ut respiciat ad aquilonem, in parte vero aquilonis mensa collocatur, et propositio panum super eam, necnon altare holocaustorum juxta velamen interius ponitur. (Hebr. IX) . Potuit esse sane quod in templo, ubi omnia ampliata fuerunt, et multiplicata, praeter altare aureum, quod erat extra velum, ad quod bis in die necessarium erat ingredi, erat superadditum thuribulum in aditu, in quo summus sacerdos prunas, et thymiama, quae secum ferebat adoleret, quando ad interiora contingebat ipsum penetrare.
De compositione vero thymiamatis sancti locutus est Dominus ad Moysen dicens: ยซSume tibi aromata [Col. 1188A] stactem, et onycha, galbanum boni odoris, et thus lucidissimum; aequalis ponderis erunt omnia, et in tenuissimum pulverem contundes ea (Exod. XXX) .ยป Onycha fertur esse ostreola parvula suave redolens, magnitudine humani unguis, unde, et onycha dicitur, quia onyx Graece unguis dicitur. Stacten est gummi, quod fluit de myrrha, quod et myrrha dicitur. Galbanum vero succus est ferulae, et nascitur in Syria optimum, cartillaginosum scilicet, et minus lignosum, cujus odore fugantur serpentes. Ferula quoque, quae et foeniculum, in gargano nascitur, cujus succus vilior est. Thus vero lucidissimum optimum, quod masculum dicitur, quia instar humani testiculi rotundum est. Dicitur etiam Libanum a Libano monte Arabiae, in quo nascitur [Col. 1188B] arbor thuris, ad aceris qualitatem perplexo, et intorto vimine. Ex his quatuor fiebat pulvis thymiamatis sancti, prohibuitque Dominus talem fieri compositionem in usus hominum, quod si quis simile faceret, ut odore ejus frueretur, periret de populis suis (ibid.) . Inde est quod in Ecclesia non datur odor thuris benedicti sponso et sponsae. Inde etiam est quod oblato thure benedicto super altare, si descendat thuribulum ad clericos in choro, vel ad laicos, aliud thus sine benedictione ponendum est, et hominibus offerendum
Unguentum etiam sanctum de quatuor fiebat aromatibus [Col. 1189C] Additio 1. Nota quod secundum Paralipomenon, non videtur Beseleel habuisse, nisi duos annos ad plus. (Exod. XXX) . Aroma vero dicitur quodlibet pigmentum, quod odore suo aera inficit, quasi aerioma. [Col. 1188C] Sumebantur quidem quingenti sicli virgultorum primae, id est praecipuae myrrhae. Et est myrrha arbor, quae Graece smyrna dicitur, quinque cubitorum, quae est in Arabia, cujus virgulta Arabes exurunt, ut melius pullulent et fructificent, ex quorum nitore multos contraherent intolerabiles morbos, nisi fumo storacis occurrerent. Cinnamomi ducenti quinquaginta sicli, et calami totidem, casiae vero quingenti. Et est cinnamomum virgultum Indiae, vel Ethiopiae duorum cubitorum, dictum quasi cannamomum, quia in modum cannae subtiles habet calamos, et replicatos, qui fracti spiramentum visibile reddunt. Calamus vero species aromatica juxta Libanum. Casia in aquosis [Col. 1188D] nascitur, crescit in immensum, odorem reddit. Haec redacta in pulverem cum oleo olivarum, cum mensura Hin, conficiebantur opere unguentarii, et dicebatur sanctum unctionis oleum, vel unguentum sanctum, de cujus usu loco suo dicemus. Josephus etiam balsamum apponi dicit.
ยซLocutus est iterum Dominus ad Moysen: Facies et labium aeneum cum basi sua (Exod. X) ,ยป vas scilicet lavatorium, quod etiam luter dicitur, quod erat inter tabernaculum, et altare holocaustorum, in quo missa aqua, lavabant sacerdotes manus suas et pedes, vestes sanctas accepturi, ut sacrificarent, similiter ingressu tabernaculum, et egressuri, quod dicitur factum de speculis mulierum [Col. 1189A] excubantium ad ingressum tabernaculi. Forte de sedibus speculorum aeneis factum fuit. Vel potius eo facto in circuitu labii supremi circumposita fuerunt specula, in quibus sacerdos videre posset, si uspiam, vel in facie, vel in veste, maculam haberet abluendam.
Iterumque dixit Dominus ad Moysen: ยซCum numerabis filios Israel, dabit quisque pretium pro anima sua, ne sit in eis plaga, dimidium sicli juxta mensuram sanctuarii (Exod. XXX) . Siclus autem viginti obolos habet. A viginti annis et supra dabunt,ยป ab eo enim tempore ad nomen familiae transibant. ยซDives non addet, et pauper non minuet.ยป Et haec pecunia ad usus tabernaculi reponebatur. Hoc in [Col. 1189B] David vindicatum est, quia aliter fecit quam Deus jusserat, quia regnans in pace, quasi superbe populum numeravit, et numeratum juxta praeceptum Domini non fecit offerre, et sic in duobus peccavit (II Reg. XXIII) .
ยซVocavit etiam Dominus ex nomine,ยป id est nominatim elegit, hujus operis summos artifices, ยซBeseleel [Col. 1189C] Additio 1. Nota quod secundum Paralipomenon, non videtur Beseleel habuisse, nisi duos annos ad plus. filium Huri de Tribu Juda, et Oliab ejus socium [Col. 1189C] Additio 2. Vitium scriptorum in duobus maxime attenditur, in propriis nominibus, et numeris, et quoniam Paralipomenon fere totus consistit in his duobus, potuit esse vitium scriptorum, qui cum certum numerum annorum Beseleel posuisse debuerint, incertum pro certo scripserunt. , sed minus peritum, ยซfilium Achisamech de Tribu Dan (Exod. XXXI) ,ยป quod implevit spiritu Dei, id est scientia, ad excogitandum in omne opere fabre faciendo.
[Col. 1189C] ยซCompletisque sermonibus his, dedit Moysi duas tabulas lapideas, digito Dei scriptas.ยป
ยซVidens populus quod Moyses moram faceret, dixit ad Aaron: ยซFac nobis Deos, qui praecedant nos,ยป ยซMoysi enim ignoramus quid acciderit (Exod. XXXII) .ยป [Col. 1189D] Excusant se Hebraei dicentes, quia Eloim non tantum deos; sed etiam dominos sonat, et dicunt eos petiisse duces itineris. Aaron vero, et Hur restiterunt. Sed indignatus populus, spuens in faciem Hur, sputis, ut traditur, eum suffocavit. Unde timens Aaron ait: ยซTollite inaures uxorum, et liberorum, et afferte ad me.ยป Hoc erat quod charius et pretiosius habebant, putans, quia consulentes avaritiae suae nollent afferre, ยซquas cum accepisset formavit ex eis vitulum conflatilem opere fusorio.ยป Forte aliud non reciperent, quia adoraverunt bovem in Aegypto. Tradunt quidam Aaron projecisse in ignem inaures, et inde opere daemonis conflatum caput vituli tantum, quod tamen quandoque vitulus, quandoque caput vituli vocatur, quia in excusationem sui inferius [Col. 1190A] legitur Aaron dixisse Moysi. ยซProjeci illud in ignem, et egressus est hic vitulus.ยป ยซEt dixit populus: Hi sunt dii tui Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti.ยป Fecitque Aaron altare coram eo, et in crastinum indixit solemnitatem, maneque surgentes, obtulerunt hostias, ยซseditque populus manducare, et bibere, et surrexerunt ludere,ยป id est adorare. ยซTunc ait Dominus ad Moysen: Descende, peccavit populus tuus.ยป Quasi dicat: jam non meus. ยซDimitte me, ut deleam eos faciamque te in gentem magnam. Cui Moyses. ยซQuaeso, Domine, quiescat ira tua ne dicant Aegyptii; Callide eduxit eos, ut interficeret eos in montibus,ยป impotens eis dare terram, quam promiserat. ยซRecordare quoque servorum tuorum, quibus jurasti dicens. Terram hanc dabo semini vestro. [Col. 1190B] Placatoque Domino, descendit Moyses ferens tabulas, ex utraque parte digito Dei scriptas. Cui occurrit Josue,ยป qui forte singulis diebus in occursum ejus egrediebatur. Non enim credibile est cum Moysi eum jejunasse. ยซEt ait ad Moysen: Ululatus pugnae est in castris. Cui Moyses: Imo vox est cantantium. Et appropinquans, vidit vitulum, et choros, et iratus projecit tabulas, et confractae sunt. Combussitque vitulum, et massam redegit in pulverem, quem sparsit in aquam, et dedit ex eo potum filiis Israel.ยป Cumque accusaret Aaron, quia populum audierat, excusans se Aaron, dixit quae supradicta sunt, dicens se timuisse populum, quia pronus erat ad malum. ยซVidens ergo Moyses, quod ornamentis nudatus esset populus [Col. 1190D] Additio 1. Quatuor modis exponitur nudatus, spoliatus, derelictus, manifestatus, designatus. ,ยป scilicet, vel auxilio Dei, vel potius [Col. 1190C] idololatria, quam longo tempore ante conceperat, tandem manifestaverat: vel forte videns sibi indicatos a Deo sceleris auctores per pulverem bibitum, qui in barbis eorum miraculose apparuit, stans in porta castrorum, et advocans levitas ait: ยซQui Domini est jungatur mihi. Ponat vir gladium super femur suum, transite per medium castrorum, occidat quisque amicum suum, et fratrem,ยป quem scilicet signatum pulvere invenerit. ยซEt ceciderunt ea die quasi tria millia.ยป Alia translatio habet viginti tria millia. De his omnibus, quae dicta sunt de vitulo, tacet Josephus; tantum opiniones eorum de mora Moysi narrat. Alii enim dicebant eum a bestiis comestum, alii a Domino translatum, alii sanae [Col. 1190D] mentis cum Domino philosophantem.
ยซAltero die locutus est Moyses ad populum: Peccastis peccatum maximum. Ascendam ad Dominum, si quivero eum deprecari pro vobis; et cum ascendisset ait: Obsecro Domine, aut dimitte eis hanc noxam, aut dele me de libro tuo, quem scripsisti [Col. 1191B] Additio 1. Secundum praedestinationem Paulus erat scriptus in libro vitae, quando persequebatur Ecclesiam. (Exod. XXXII) .ยป Quod de impetu animi, non de ratione, quidam dictum tradunt, vel ex magna confidentia in Deum per impossibile dictum, quasi dicat: Sicut impossibile est ut me deleas, sic oro non posse fieri quin dimittas. Augustinus dicit ex consequentibus ratiocinationem debere concludi, ut scilicet quod [Col. 1191A] sequitur praemittatur sic: ยซAut dele me, aut dimitte eis.ยป Quae ponitur pro aequipollenti sua, quasi dicat: Si non doles me, dimitte eis. Disjunctiva enim vertitur in conjunctivam, destructo quod antecedit, et manente, quod consequitur. Scribi, aut deleri de libro vitae dicitur quis dupliciter, vel secundum praescientiam [Col. 1191B] Additio 1. Secundum praedestinationem Paulus erat scriptus in libro vitae, quando persequebatur Ecclesiam. , vel secundum praesentem justitiam [Col. 1191B] Additio 2. Secundum praesentem justitiam Judas erat scriptus in libro vitae. . ยซCui Dominus. Qui peccaverit mihi,ยป nisi poeniteat, ยซdelebo eum,ยป quasi dicat: Non te, quia non peccasti. ยซVade duc populum istum, angelus meus praecedet te. ยซNon enim ascendam tecum, quia populus durae cervicis est, ne forte disperdant te in via (Exod. XXXIII) .ยป Tradunt Hebraei, quia prius Deus ipse custos eorum erat, deinceps dedit eis Michaelem custodem eorum proprium, sicut caeterae nationes proprios [Col. 1191B] habent angelos custodes sibi delegatos; addidit etiam Dominus. ยซSemel ascendam in medio tuo, et delebo te.ยป Et est comminatio captivitatis Babylonicae, vel Romanae. Et nota ascensum dupliciter dici, vel ab inferioribus ad superiora, vel ab occultis ad manifesta, et est sensus: Manifestabo me tibi malo tuo.
ยซAudiens haec populus luxit, et nullus indutus est cultu suo. Deposuitque ornatum suum a monte Horeb (Exod. XXXIII) .ยป Tollensque Moyses tabernaculum, [Col. 1191C] quod commode de priori tabernaculo intelligitur, quod sibi fecerant, ut ante ipsum jura tractarent; quod cum hucusque fuerit in radice montis, ut propinquius esset Domino, voluit Dominus a se illud removeri [Col. 1191C] Additio 1. Quasi avertens faciem suam ab eis. , et tetendit illud Moyses ex altera parte castrorum, et longe a castris. Egrediebaturque Moyses ad illud [Col. 1191C] Additio 2. Et ipsum tabernaculum intrabat Moyses cum Deo loquens. , et plebs stabat in foribus tabernaculorum suorum, et adorabat procul. ยซDescendebatque columna nubis, et loquebatur Dominus cum Moyse, cernentibus universis, facie ad faciem, sicut solet loqui homo ad amicum suum,ยป id est manifeste.
ยซOravitque iterum Moyses ad Dominum: Respice populum tuum gentem hanc. Vis ut educam populum, indica mihi quem missurus es mecum. Dixitque Deus: Facies mea praecedet te (Exod. XXXIII) .ยป Ecce jam majus impetraverat Moyses, plus notatur in facie, quam in angelo: Sed quia in facie intellexit Moyses aliquem, quam simillimum Deo, promittit, addidit: ยซSi tu ipse non praecedes, ne educas nos de loco isto [Col. 1192B] Additio 1. Familiarem enim se ei exhibet, qui alium nomine suo vocaverit, quod praecipue in majoribus commendatur. . Cui Dominus: ยซEt verbum, quod locutus est faciam, et te ipsum novi ex nomine,ยป id est proprie et specialiter mihi placuisti; ยซvocabor in nomine Domini coram te,ยป id est faciam me [Col. 1192A] vocari Deum, et ducem vestrum. Est miraculis, quae faciam, et non ob aliud, nisi quia volo, ยซquia miserebor cui voluero.ยป Cui Moyses: ยซOstende mihi faciem tuam. Cui Dominus: Non poteris videre faciem meam. Non enim videbit me homo, et vivet. Stabis in caverna petrae, et transibo coram te in gloria mea. Quam qui non sustineres, ponam manum meam coram te. Cumque pertransiero tollam manum meam, et videbis posteriora mea:ยป quod ratione similitudinis dictum est. Sicut enim a tergo visus homo, scitur quod homo sit, sed non quis homo sit; ita Deum esse modo scimus, sed quis sit nondum scimus. Potuit esse, quod in tanta claritate pertransierit Dominus, quam humanus, non sustinuisset aspectus, et apposita est nubes Moysi. Deinceps [Col. 1192B] cum longius abisset, potuit a Moyse videri. Ad litteram Hebraei tradunt vidisse eum posteriora hominis, et in occipite quasdam ligaturas.
Et ait Dominus ad Moysen: Praecide tibi duas tabutas instar priorum, et scribam super eas verba, quae habuerunt tabulae quas fregisti (Exod. XXXIV) .ยป In Deuteronomio etiam dicitur Deus scripsisse (Deut. IX) . In sequentibus vero dicit: ยซScribe tibi haec,ยป etc. Et paulo post: ยซFuit Moyses cum Domino [Col. 1192C] quadraginta diebus, etc.ยป et scripsit in tabulis verba foederis decem. Potest dici quod auctoritas scribendi fuit in Domino, ministerium in Moyse. Cumque excidisset Moyses tabulas, de nocte consurgens montem ascendit, et transeunte Domino coram eo in turbine, pronus in terram adorans, ait: ยซObsecro ut gradiaris nobiscum, auferasque iniquitates nostras, et possideas nos.ยป Cui breviter Dominus memoravit quaedam, quae etiam praedixerat de tribus solemnitatibus, de oblatione primitiarum, et primogenitorum et addidit ne cum gentibus terrae promissionis aliquod haberent participium. ยซFuitque Moyses secundo cum Domino, quadraginta diebus, et quadraginta noctibus. Panem non comedit, et aquam non bibit. Cumque descendisset de monte cum tabulis, apparuit facies ejus cornuta, et ipse [Col. 1192D] ignorabat,ยป id est radii miri splendoris ferebantur de facie ejus, qui reverberabant oculos intuentium [Col. 1193A] Additio 1. Sicut in Christo, quando ejecit de templo vendentes et ementes. , quos gloriam vultus Moysi appellat Paulus apostolus; posuitque velamen super faciem suam, cum loqueretur filiis Israel. Locutus quoque est eis omnia, quae sibi fuerant imperata.ยป Quantum autem haec gloria duraverit, et utrum semel, vel pluries hoc acciderit ignoramus. Et tradunt Hebraei, quia adhuc tertio ascendit ad Dominum, ad impetrandam ei veniae certitudinem, et iterum fuit cum Domino quadraginta diebus, et quadraginta noctibus jejunans. Cumque rediisset cum certitudine veniae, erat nona dies septimi mensis, et in crastino solemnitatem agentes pro venia data, afflixerunt animas suas jenantes, [Col. 1193A] et deinceps dicta est decima dies mensis hujus dies propitiationis [Col. 1193A] Additio 2. Et a quinquagesimo die egressionis eorum de Aegypto jam fluxerant hi quadraginta [Col. 1193B] dies. Quia Deum habuerunt propitium, hoc festum moderni adhuc celebrant Judaei. . Quod si verum est potest esse quod etiam Ecclesia ob hoc tres in anno proponit quadragenas, licet ob hoc institutum dicatur, quia tres tribus leguntur jejunasse quadragenis. Moyses, Elias et Jesus [Col. 1193B] Additio 3. Nota quod quaedam Ecclesia tria servat jejunia, propter Moysen, Eliam, Jesum. Sed duo dissimilibus servat temporibus. Quaedam observat quatuor propter duo Moysi, unum Christi, et unum Eliae, iterum diversis temporibus. . Sive vero fuerit, sive non, post secundum reditum de constructione tabernaculi praecepit eis Moyses, secundum quod a Domino acceperat, et praemisit de observatione Sabbati, ne forte in hoc opere putarent sibi licere operari in Sabbato.
Egressa omnis multitudo, obtulit, juxta verba Moysi, mente promptissima quidquid pretiosius habuit, et cum tanta copia, quod compulsi sunt artifices voce praeconis clamare, ne quisquam ultra offerret. Feceruntque Beseleel, et Oliab cuncta quae [Col. 1194A] sibi fuerant, et sicut fuerant imperata (Exod. XXXV) . Et secundum Josephum, omne tempus ad opus faciendum transiit in mensibus septem. Omne aurum, quod expensum est in opere sanctuarii, viginti novem talentorum fuit, et septingentorum triginta siclorum, ad pondus sanctuarii. Fuerunt praeterea, centum talenta argenti, ex quibus conflatae sunt, centum bases sanctuarii [Col. 1194B] Additio 1. De genere Aaron erant Annas, et Caiphas, et alii, qui praenuntiaverunt Christum reum esse mortis, et effuderunt ejus sanguinem ad basim altaris. Ibi enim est occisus, ubi erant altare, et basis ejus. Unde: ยซNon capit prophetam perire extra Jerusalem (Luc. XIII) .ยป . De mille autem, septingenta septuaginta quinque facta sunt capita columnarum, quae etiam vestitae erant argento. Aeris quoque oblata sunt talenta septuaginta duo millia, et quadringenti sicli. Obtulerunt autem a viginti annis, et supra, sexcenta tres millia, et quingenta quinquaginta. Igitur mense septimo secundi anni, in prima die mensis, erexit Moyses [Col. 1194B] tabernaculum, operuitque nubes tabernaculum, cum lux serena esset, non procellosa, sed lucida, non tamen per quam transiret aspectus, sed qualem decebat praesentiam Dei. Et ad nebulae elevationem illius, deinceps moverunt castra, et ad depositionem deposuerunt, et dum stabat super tabernaculum, et ipsi stabant, eratque ignis in nocte.
Tertia distinctio historiae, quam scripsit Moyses, Graece dicitur Leviticus, quia de electione et ministerio levitarum agit; latine Offertorius, vel Sacrificaticius; quia de sacrificiis et de his quae offerebantur ex lege tractat. Hebraice vero Vaiacra, quod sonat ministeriales. Vocavit autem Moyses more Hebraeorum, quia principiis librorum nominant eos, sicut nos officia missarum, et Evangelia, videlicet cum dicimus Dominica qua cantatur: Populus Sion; vel legitur: Erunt signa in sole, et luna. Inchoatur autem sic liber iste [Col. 1193D] Additio 1. Moyses hunc librum, et duos praecedentes et duos consequentes composuit, sed eos, sicut nunc sunt distincti, non distinxit, imo cum ipse composuisset eos, totum opus quasi in unum corpus, et volumen redegit. Esdras vero, qui dictus est velox scriba, et qui totam Bibliothecam a Babyloniis combustam [Col. 1194C] reparavit, hoc opus in quinque partitiones divisit, sive in quinque libros, qui dicti sunt Pentateuchus. . ยซVocavit autem Moyses, et locutus est ei Dominus de tabernaculo, foederis dicens: Homo qui obtulerit hostiam, si fuerit holocaustum, et de armentis, masculum offeret. [Col. 1193D] Pro ยซautem,ยป habetur in Hebraeo, ยซva,ยป quod enim sonat, et iecra, vocavit.
Ad videndum de doctrina et traditione sacrificiorum, quae sequitur, quaedam praelibanda sunt in hunc modum: Quinque consideranda sunt hic. Sacrificia, quae Deo offeruntur, personae a quibus offeruntur, tempora quando offeruntur, loca ubi offeruntur, causae pro quibus offeruntur. Triplex autem eorum quae offerebantur, rite occurrit discretio. Aut enim erat oblatio de animalibus, et sacrificium dicebatur, nec ante octavum diem nativitatis poterat offerri, nec eadem die mater et fetus ejus. Aut de sicca materia, ut simila, pane, [Col. 1194D] thure, et proprie dicebatur oblatio. Aut de liquidis, vino, et oleo, quae proprie libamen, vel libatio dicebatur, licet his nominibus scriptura quandoque indifferenter utatur. Personae vero offerentium duae, anima, vel Synagoga. Animarum vero alia sacerdos, alia princeps, alia privata, de quibus suis locis dicetur, similiter de locis, et temporibus, suo loco. Causarum quoque triplex erat differentia. Offerebant [Col. 1195A] enim quandoque necessario, quandoque sponte, quandoque casu. Necessario autem, vel ex voto, vel ex praecepto. Sane ex praecepto offerebant primitias frugum, uvarum, fructuum [Col. 1195A] Additio 1. Duae erant primitiae. Primae primitiae [Col. 1195B] frugum de spicis confricatis, primo die azymorum. Secundae in panibus, in die Pentecostes. . Decimas quoque eorumdem, et insuper animalium. Primogenita quoque animalia, et liberorum. Oblationes etiam trium solemnitatum, etc. in hunc modum [Col. 1195B] Additio 2. Si erat primogenitum hominis de levitis, ipse templo remanebat, sin autem redimebatur quinque siclis. . Mel autem et fermentum nunquam offerebantur Domino, tamen primitiae eorum temporibus suis offerebantur sacerdoti, sed nil ex eis super altare ponebatur. Communiter autem a nullo sacrificio sal deesse debebat, et ideo dicebatur sal foederis, quia non erat fas hoc transgredi. Porro secundum ordinem libri a sacrificiis inchoandum est.
Sacrificiorum, alia holocausta, alia sacrificia. Et primo de holocaustis videamus. Holocausta dicebantur illa sacrificia, quae tota incendebantur. Holon, enim, totum, cauma, incendium dicitur. Fiebat autem tantum in tribus, armentis scilicet, pecudibus, sed tantum de ovibus et capris. Et in avibus; sed tantum in turture et columba. De armentis et pecudibus sic: Offerebatur tantum masculas anniculus [Col. 1195C] (Levit. I) , scilicet unius anni, vel circa, supra annum non.
Unde quandoque hostia agnus, quandoque aries appellatur. Bos enim supra annum poterat offerri ut ait Josephus. Erat quoque immaculatus, quod non de macula velleris, sed corporis intelligendum est, id est non debile, aut fracto membro, aut papulas habens [Col. 1196B] Additio 1. Papula est oris infirmitas, quae Gallice dicitur lampast. aut scabiem, aut caecum, et hujusmodi. Offerebaturque primo sacerdoti ad ostium atrii, ut videret si idoneum esset ad offerendum, postea ad ostium tabernaculi offerebatur Domino per manuum impositionem super caput, lotis prius manibus, quia praeter mare sacerdotum, erant in atrio duo maria, unum virorum, et alterum mulierum. Unde et a loco offerendi ab Hebraeis hostia dicebatur [Col. 1196B] Additio 2. Unde hostia secundum Hebraeos, aliter secundum gentiles. . Gentiles autem ab hostibus vincendis [Col. 1195D] hostiam, et a victis hostibus victimam consueverant appellare [Col. 1196B] Additio 3. Victima quae cecidit dextra victrice vocatur. Domitis posuit, pro domandis, metri necessitate.
Horum quaedam erant pacifica, quaedam salutaria, quae scilicet pro salute danda, vel data, vel conservanda offerebantur. Similiter et pro pace, vel ad Deum, vel ad hominem, vel quia ad bonum pacis [Col. 1196D] fiebant, cum cuique quod suum erat dabatur, scilicet Deo, et sacerdoti, et offerenti. Fiebat autem, cum erat de animalibus, de armento tantum, et de pecudibus praedictis, de avibus vero non. Sane in modo offerendi ab homine, vel sacerdote, idem fiebat cum hostia holocausti. Sed in hoc erat differentia, quia hic offerebatur masculus, vel femina, et anniculus, vel grandiora, immaculata tamen. Pars vero hostiae oflerebatur Domino, pars erat sacerdotum, reliqua offerentium. De armento haec offerebantur Domino. Omnis adeps quae est pinguedo interiorum offerebatur. Pinguedo enim supra carnem animalis, arvina, vel lardus dicitur. Quae carni admista, proprie pinguedo, quae intestinis, [Col. 1197A] adeps est. Est autem triplex adeps, vitalium, id est cordis et ventris. Adeps jecoris, id est epatis, quem reticulum dicimus, quia involvitur ad modum retis. Et est adeps renum. Hos tres adipes, duosque renes, id est ilia, et renunculos, adolebat sacerdos super altare. Eadem etiam de capra Domino offerebantur. Si vero de ovibus erat oblatio, praeter praedicta, offerebatur de ea cauda integra, quam lumbum vocant LXX. Pellis vero erat sacerdotis, qui offerebat illud. Armus vero dexter, qui dicebatur separationis, et pectus, quod dicitur elevationis, et quare sic dicebantur infra dicetur, cedebant in usus sacerdotum, et lingua cum faucibus, ut tradunt, sed in textu non memini me legisse. Forte pectori adhaerebant, et cum pectore ab animali tollebantur. [Col. 1197B] Unde sufficit nominasse pectus, et his vescebantur sacerdotes in domibus suis, cum uxoribus, et liberis, et domo tota mundis tantum [Col. 1197B] Additio 1. Diversis modis efficiebantur immundi, tactu mortuorum, et multis aliis modis, de quibus [Col. 1197C] infra dicetur. ; etiam quae in domibus immolabant causa epuli, vel religionis, pectus et armum dabant. Reliqua erant offerentium, et inde epulabantur coram Domino, in locis ad hoc deputatis, in ipso atrio, vel juxta. Licebat etiam ex his, tam sacerdotibus quam aliis, edere duobus diebus, si quid supererat in diem tertium, cremabatur. Et nota quod nullum animal offerebatur, vel in holocaustum, vel in sacrificium, sine libamentis suis, sed de libamentis proprius infra erit tractatus.
Si vero manus hominis animal invenire non poterat, offerebat pro salute, vel pace, similam farinam, scilicet delicatissimam fundens super eam oleum, et dicebatur simila oleata, vel oleo fermentata; thus offerebatur cum ea. Sacerdos autem totum thus et pugillum plenum similae oleatae adolebat super altare memoriale, id est in memoriam offerentis, ut scilicet Dominus memor esset ejus, vel sacerdos ad Dominum; reliquum erat sacerdotum (Lev. II) . Tradunt Hebraei non semper plenum pugillum offerre, sed pro quantitate similae minus poterat offerri, in tantum, quod etiam impleto pugillo, [Col. 1197D] omnes digitos poterat aperire sacerdos, praeter medium; et illud tantillum, quod remanebat, inter illum digitum, et volam, sufficiebat [Col. 1198A] Additio 1. Quando farina redacta fuit in panem. Quidam dicunt 4. genera panum fuisse, coctum in clibano, in craticula, coctum in aqua, quam lagana [Col. 1198B] azyma dicunt. Quidam tamen intelligunt formam panis, et secundum hoc tertium genus erat coctum in sartagine. . Josephus vero drachmam unam offerendam dicit. Si vero sacrificium de simila coctum offerebat, panes sine fermento, conspersos oleo, coctos in clibano, vel in craticula, offerebat, et lagana azyma, id est latos panes, et tenues, non conspersos, sed linitos oleo. Quidam tamen per lagana, panem coctum in aqua intelligunt, ut sit tertium genus panis, a cocto in clibano, et cocto in craticula. Si vero coctum in sartagine offerebat, conspersum oleo, et sine fermento erat, et dividebatur minutatim. Ex his oblatis sacerdos memoriale adolebat coram Domino, de panibus unum, et de frustis unum; reliquum erat [Col. 1198A] Aaron, et filiorum ejus ad edendum cum omni domo sua, et aequa sorte dividebatur eis. In Hebraeo praeter clibanum, tria ponuntur, Marchesilis, Mahebach, Michar. Marchesilis sonat conciliatrix, quod sartagine convenit propter stridorem, et susurrum frixurae. Michar rete, vel cribrum; Mahebach forte scaturiens, potest esse patella, in qua coctio liquida fit [Col. 1198B] Additio 2. Dicere vult quod Mahebach potest intelligi tertia species sacrificii. . Potest etiam esse tertia species sacrificii, id est a salutari, et pacifice pro gratiarum actione, vel pro victoria, scilicet pro aliquo bono eventu inopinato. Et potest dici fieri casu, ut sit una species sacrificii, quod fit casu.
Post hostias salutares, praecepit Dominus de hostiis pro peccato et pro delicto [Col. 1198B] Additio 1. Tamen omnia haec sacrificia indifferenter [Col. 1198C] saepe dicuntur sacrificia pacifica. (Levit. IV) . Dicitur autem peccatum gravius, scilicet quod ex industria est factum. Delictum levius, scilicet quod ex ignorantia. Vel peccatum cum fit quod faciendum non est. Delictum quasi derelictum, cum non fit quod faciendum est [Col. 1198C] Additio 2. Delictum quoque specialiter peccatum in Deum, id est in sanctificata Deo. Hoc enim est derelinquere, id est Deum relinquere; vel delictum peccatum recognitum. . Et juxta personas peccantium erat diversitas sacrificiorum.
Distinguntur autem hic quasi quatuor personae, sacerdos, Synagoga, id est populus, princeps, anima. ยซSi ergo sacerdos, qui inunctus erat, peccabat, delinquere faciens populum (Levit. IV) ,ยป faciebat quae sequuntur. Additum est: ยซQui inunctus.ยป Non quod omnes inuncti essent, sed ad differentiam illorum, qui cum essent de genere sacerdotali, propter maculam corporis, nec inungi poterant, nec ministrare. Quod etiam additum est, ยซfaciens populum [Col. 1198D] peccare,ยป forte generale est, quia peccatum quodlibet cujuslibet sacerdotis, trahitur in exemplum. Et est dictum ad exaggerationem peccati. Vel specialiter dictum est, cum scilicet verbo, vel aliquo modo, populum ad peccandum provocaverit. Vel sane sicut in Hebraeo habetur. ยซSi sacerdos, qui inunctus est, peccaverit ad culpam populi,ยป id est ita viliter et aperte, quasi unus de populo, quod valde indecens est, tunc inquam, offerebat, pro suo peccato, per manus impositionem ad ostium tabernaculi, vitulum immmaculatum [Col. 1199A] Additio 1. Quia vitulus propria hostia erat sacerdotum. ;ยป Et coram altari immolabat eum, hauriensque de sanguine, inferebat illum in tabernaculum, et intingens in eo digitum, aspergebat illum, septies contra velum sanctuarii, [Col. 1199A] et de eodem ponebat super cornua altaris incensi, et egrediens, reliquum sanguinis fundebat circa crepidinem altaris holocausti, et omnem adipem cum renibus et renunculis adolebat super altare, sicut et de vitulo hostiae pacificorum. Pellem vero, et omnes carnes cum fimo etiam efferebat extra castra in locum mundum, ubi cineres effundi solebant, et incendebant ea super struem lignorum.
ยซQuod si omnis turba per ignorantiam fecerit, quod contra mandatum Domini est, offerebant seniores populi ad ostium tabernaculi per manuum impositionem vitulum (Levit. IV) :ยป et fiebat de [Col. 1199B] hoc vitulo, sicut et de priori pro peccato sacerdotis. Et orante pro eis sacerdote, propitius erat eis Dominus. In duobus tantum hic innuitur differentia inter peccatum sacerdotis et populi, quia scilicet sacerdos non dicitur peccare per ignorantiam, non enim licet ei ignorare mandata Domini. Iterum quia non legitur quis orare pro sacerdote, quia ยซsi percussus fuerit incantator a serpente, quis medebitur ei? (Eccli. XII.) ยป Ecce patet differentia inter holocausta haec, et praedicta, quia ex his nihil erat sacerdotum, totum Domino cremabatur [Col. 1199C] Additio. 1. Quod etiam supra notaverat in fine cujusdam capituli. , neque membra istorum cum capite, pedibus et in testinis lotis ponebantur super altare [Col. 1199C] Additio 2. Hanc eamdem regulam habes in Apostolo, et in Epistola ad Hebraeos. . Generalis enim erat regula, quia de cujus sanguine inferebatur in sanctuarium, nil ex eo licebat remanere, nec [Col. 1199C] aliquid ex eo super altare adolebatur, nisi adeps cum renibus et renunculis. In modo etiam offerendi, et numero sacerdotum offerentium, erat differentia. De carnibus enim holocausti salutaris fiebant novem partes, quas super altare ponebant novem sacerdotes, quisque suam, unus vero quatuor simul offerebant, scilicet caput, et pedes, et jecur, et intestina lota aqua, duo vero sanguinem offerebant, ut omnes simul essent duodecim.
[Col. 1199D] Si peccaverit princeps, qui et chiliarchus dicitur, vel tribunus, per ignorantiam, et post intellexerit peccatum suum, vel per se, vel per alium offerat ad ostium tabernaculi per manus impositionem hircum immaculatum (Levit. IV) . Quo immolato, tingebat sacerdos digitum in sanguine, quo tangebat cornua altaris holocausti, reliquum fundens ad basim ejus, et adolebat adipem, renes et renunculos, reliqua erant sacerdotum. Sed quia erat hostia pro peccato, et de sanguine ejus tincta cornua altaris holocausti, carnes ejus erant sanctae, et sanctificabant, quae ab eis erant tacta, sed non quaelibet imo in genere suo, caro carnem, simila similam panis panem, et non vescebatur eis nisi sacerdos unctus, et mundus, et non nisi in loco sancto, [Col. 1200A] et non nisi in eadem die qua offerebantur, si quid residuum esset, igne comburebatur [Col. 1200A] Additio 1. Hoc non propter hoc sacrificium dictum est, cum in eo non esset simila, vel panis; sed ad sequentia respicit, scilicet sacrificium pauperis. . Si vestis polluebatur ejus sanguine, abluebatur, ut nullum remaneret in ea sanguinis vestigium, alioquin urebatur. Vas testeum in quo coquebatur caro, statim frangebatur, aereum defricabatur, et lavabatur aqua.
Cum autem peccabat per ignorantiam anima de populo terrae, offerebat capram immaculatam, eo modo quo alii, vel agnum (Levit. IV) ; et fiebat de [Col. 1200B] hac hostia eodem modo quo et de hirco principis. Si autem non poterat manus ejus invenire pecus, offerebat duos pullos turturis, vel columbae, quorum alter offerebatur Domino in holocaustum, alter erat sacerdotum, cujus tamen sanguis ad fundamentum altaris holocausti distillabatur, quia pro peccato erat. Quod si nec aviculas poterat invenire, offerebat similam, decimam partem ephi, nec mittebat in ea oleum, aut thus, quia pro peccato erat. Cujus memoriale sacerdos adolebat super altare; reliquum ipse habebat in munere.
ยซIterum locutus est Dominus ad Moysen: Ignis semper in altari ardebit, quem nutriet sacerdos subjiciens mane ligna per singulos dies; et erit ignis [Col. 1200C] ex eodem altari (Levit. VI) ,ยป id est non aliunde sumptus apponetur. Cum vero cineres superabundabant, induebatur sacerdos vestibus quatuor sacerdotalibus, quas praetaxavimus, et tollens cineres de altari, reponebat in pelvim juxta altare, et depositis vestibus sanctis indutusque aliis, forte ad hoc destinatis, vel etiam suis propriis, cineres efferebat extra castra, et in loco mundissimo, usque ad favillam faciebat consumi.
Haec de oblationibus dicta sufficiant hic. In Numeris de oblationibus septem legalium festorum legitur, hoc addendo, quod omnis adeps Domini erat (Num. XXIX) . Adipem et sanguinem non comedetis omnino (Levit. III-IV) , quod intelligitur [Col. 1200D] de animalibus oblatis, tamen propter illud Judaei ab omni adipe abstinebant. Sed verius quod Dominus adipem, qui debebat offerri, in esum prohibuit eis, etiam nominatim adipem bovis, ovis, et caprae [Col. 1201A] Additio 1. Nota quia sic apposuit Augustinus hic, tamen Judaei non comedunt adipem mundi animalis, scilicet quod offerri non licet, cervorum scilicet, damularum et hujusmodi; adipem, qui solebat offerri, non edunt, sed habent in varios usus, ad modum adipis morticini. . Adipem vero morticini, vel a bestia occisi, concessit eis in usus varios, scilicet vel ad lucernas, vel unctiones extrinsecas. Quid ergo faciunt de adipe animalis mundi non oblati, nec morticini, nec a bestia capti, si Domini est? Forte projiciunt, vel dant alienigenis ad edendum. Sed quomodo hoc, vel illud faciunt de illo, si Domini est. Prohibuit etiam eis Dominus omnem esum sanguinis (Levit. III) . Josephus ait, quia animam et spiritum in eo esse Moyses putavit. In quo esus suffocati [Col. 1201A] tantum intelligitur prohiberi [Col. 1201A] Additio 2. Vel nomine spiritus dicit, quo mediante conjungitur anima corpori, quo etiam palpitat caro sine anima. Unde: ยซBenedicite, spiritus [Col. 1201B] et animae justorum Domino (Dan. III) .ยป . Tamen in tantum prohibuit esum sanguinis, quod etiam avem, vel feram, aucupio, vel venatione captam, voluit fuso sanguine in terram et operto comedi. Et addidit: ยซNam anima omnis carnis in sanguine est (Levit. XVII) .ยป
Iterum praecepit Dominus Moysi, ut initiaret Aaron et filios ejus in sacerdotes (Levit. VIII) . Et tunc omnes quidem filii Aaron consecrati sunt, sed non omnes postea de genere ipsius. Caecus enim, vel claudus, si grandi, vel parvo, aut torto naso, si gibbosus, aut herniosus, si jugem scabiem habens, vel impetiginem, de semine Aaron erat, non poterat ministrare, nec intrare sanctuarium, vescebantur tamen panibus, qui offerebantur in sanctuario (Levit. XXI) . Tulit ergo Moyses, juxta praeceptum Domini, Aaron, et filios ejus, vestesque sanctas, et oleum unctionis, vitulum quoque, et arietes duos, [Col. 1201C] et canistrum cum tribus generibus azymorum, tortas scilicet panis, et quae collyrida dicitur, lagano et crustulo. Est autem crustulum panis, qui fere in crustam induratus est. Et congregavit omnem multitudinem ad ostium tabernaculi. In electione enim pontificis assensus desideratur plebis. Tradit autem Josephus, quia animos populi inclinavit ad sacerdotium Aaron in hunc modum. Dixit enim, quia ipse seipsum, dignum sacerdotio judicaverat, tum pro familiaritate, quam habebat cum Domino, tum quia plurimum pro populo laboraverat, tum quia quisque naturaliter amicus sui est; sed Dominus digniorem Aaron judicaverat; cum ergo placuisset populo, obtulit Domino Aaron et filios ejus. [Col. 1201D] Cumque lavisset eos aquis fontium, et Aaron feminalia induisset, vestivit eum Moyses septem aliis vestibus, quas praediximus, fundensque super caput ejus oleum unctionis, unxit caput ejus et manus, ita quod per barbam stillavit oleum, usque in oram vestimenti ejus. Filios autem ejus vestivit lineis, et balteis cingens imposuit eis mitras, et manus eorum oleo sanctificavit. Linivit quoque tabernaculum sancto oleo cum omni supellectili sua. Cumque aspersisset utrumque altare septies aquis, unxit illud, et omnia vasa ejus, labiumque aeneum cum basi sua sanctificavit oleo.
Obtuleruntque Aaron et filii ejus vitulum pro [Col. 1202A] peccato suo, super caput ejus manus imponentes (Levit. VIII) . Quem cum immolasset Moyses, tinxit digitum in sanguine, et tetigit ex eo cornua altaris per gyrum, et fecit de eo, sicut de vitulo pro peccato. sacerdotis facienda praediximus. Obtulerunt, et arietem in holocaustum, hostiam scilicet salutarem. Et fecit Moyses de eo, sicut de holocaustis salutaribus fieri praeceperat Dominus. Obtuleruntque per manus impositionem arietem secundum, hostiam scilicet consecrationis ipsorum. Quem cum immolasset Moyses sumens de sanguine tetigit extremum auriculae eorum dextrae, et pollicem manus dextrae, similiter, et pedis dextri. Reliquum sanguinis fudit super altare per circuitum. Adipem vero omnem, et caudam, renes quoque cum renunculis, [Col. 1202B] et armum dextrum separavit. Tollensque de canistro collyridam unam, et laganum unum, et crustulum unum, omnia simul tradidit Aaron, et filiis ejus, quasi dicat: Accipite potestatem sumendi haec a populo, quaedam ad offerendum Domino, quaedam ad usum vestrum. Qui cum tenerent eas inter manus, superposuit Moyses omnibus pectusculum. Unde et pectusculum elevationis dictum est, quia omnibus superpositum fuit: in signum tamen, quia superior est omnium sapientia; etiam pro elevatione offerentium legitur sic vocatum. In pacificis enim, et salutaribus, armum, et pectus prius elevabant offerentes coram Domino, et post tradebant sacerdotibus sicut per partes eis [Col. 1202C] assignatas. Armus vero dexter dicebatur separationis, quia in separatione membrorum hostiae, primus ab ea separabatur, et quia in parte sacerdotum separavit illum Moyses, tanquam caeteris membris digniorem. Tradunt enim quidam quod formatio corporis animalis in utero matris ab humero dextro inchoatur. Tenentes ergo filii Aaron omnia haec in manibus, elevaverunt coram Domino, et tradiderunt ea Moysi, qui omnia adolevit Domino super altare, eo quod oblatio consecrationis esset. Assumensque unguentum, et de sanguine, qui erat in altari, admiscens aquas fontium, aspersit eos, et super vestimenta eorum. Cumque sanctificati essent in hunc modum reliquas carnes arietis coxerant ante fores tabernaculi; et ibi comederunt [Col. 1202D] eas cum panibus qui residui fuerunt in canistro, et quidquid in canistro superfuit ex eis, ignis absumpsit. In eumdem modum iteravit singula, quae diximus Moyses septem diebus, tamen non vestivit eos, quia semel induti septem diebus non deposuerunt vestes sanctas, nec de atrio tabernaculi sunt egressi. Quidam tamen tradunt prima die omnia, ut diximus fuisse prosecuta sex diebus consecrationis sequentibus, oblationes quotidie iteratas, sed non unctionem. Josephus vero dicit, omnia sicut et in prima die sequentibus fuisse prosecuta diebus.
Octavo autem die denuntiavit Moyses populo solemnitatem, in quo sacerdotes consecrati offerri [Col. 1203A] inchoarent pro se populo (Levit. IX) . In praecedentibus enim septem diebus vicem sacerdotis habuerat Moyses, et acceperat ab Aaron et filiis ejus, quae postea a populo illi erant accepturi, et ministravit altari. In die octavo aggressi sunt ipsi ministerium ad quod fuerant ordinati, et Moyses cessavit. Et tradunt quidam diem octavam fuisse primam diem anni secundi, ex quo egressi sunt. Et cum objicitur eis quod prima die anni secundi dictum est, scilicet tabernaculum erectum, aiunt erectionem diei, consummationem consecrationis ejus. Praecepitque Moyses ignem terrenum amoveri ab altari, quo usus fuerat his diebus; quia ea die appareret eis Dominus. Congregatisque filiis Israel, primo obtulit Aaron pro peccato suo vitulum, [Col. 1203B] cujus adipem, renes, et renunculos imposuit altari, igne non supposito; caetera combussit extra castra. Immolavit etiam pro se hostiam salutarem, arietem in holocaustum, et imposuit altari, sed sine igne. Deinceps oblaturus pro populo, sumpsit ab eis hostias quinque, vitulum pro peccato populi, et hircum pro peccato principis, agnum pro peccato animae, bovem in holocaustum, arietem pro pacificis. Tamen in immolatione non nisi tria dicitur immolasse, hircum pro peccato populi, et bovem, et arietem pro pacificis. Forte quia prius ea numeraverat, pro brevitate illa tacuit. Et quia separatim de peccato Synagogae principis, et animae non agebat, ut prius, quodlibet trium pro peccato populi potuit dici oblatum. Augustinus tamen improbat [Col. 1203C] litteram quae dicit quinque tantum sumpta, et dicit cum illis quinque sumptum agnum anniculum in holocarposin, quod sonat holocaustum fructuosum. Dicebaturque holocarposis, holocaustum illud quod Dominus aliquo signo visibili ostendebat sibi gratum esse. Cum autem imposuisset ex his Aaron super altare, quae adolenda erant, Domino separavit de pacificis partem suam, armos dextros et pectora, et extendens manus benedixit populo. Ingressique Moyses et Aaron tabernaculum, et egressi iterum, benedixerunt populo; et cum essent oblata super altare, et etiam cum eis juge sacrificium matutinum [Col. 1203D] Additio. 1. Juge sacrificium vocabatur, quod quotidie offerebatur; duo, scilicet, agni, unus mane, alter vespere. , egressus ignis a Domino, devoravit quae erant super altare, et servatus est [Col. 1203D] ignis iste perpetuus usque ad transmigrationem Babylonis, nec licuit deinceps ignem apponere alienum.
Eadem die Nadab et Abiu, arreptis thuribulis, ignem imposuerunt alienum desuper incensum, offerentes (Levit. X) . Egressusque est ignis a Domino, vel ille qui jam erat in altari, vel alius iterum veniens de sublimi, et devoravit, id est exstinxit eos. Et ait Moyses ad Aaron: ยซHoc est quod Dominus dixit: Sanctificabor in his, qui appropinquant mihiยป id est etiam in his qui mihi ministrant, apparebo [Col. 1204A] sanctus, non parcens peccatis eorum. Vocavitque Misaelem, et Elisaphan filios Oziel patrui Aaron, cognatos eorum, et ait illis: ยซTollite fratres vestros extra castra.ยป Et exportaverunt eos, sicut erant induti, lineis, et tiaris, et sepelierunt eos, ita ut ministri altaris sepeliuntur induti vestibus ministerii sui. Cum autem Aaron, et reliqui duo filii ejus, Eleazar, et Ithamar plangere vellent fratres suos more solito, prohibuit Moyses dicens: ยซOleum sanctum est super vos, nolite capita vestra nudare; vestes nolite scindere, ne forte moriamini; non exibitis fores tabernaculi.ยป Tamen Josephus aliter dicit, quia dum portarent hostias super aram, quas non praeceperat Dominus, sed quibus primo utebantur, subito inflammati sunt, nec [Col. 1204B] valuit quisquam eos exstinguere. Jussitque Moyses patrem eorum, et fratres, portantes corpora extra castra, congruo honore sepelire, dixitque Moyses Aaron, et filiis ejus, ut tollerent partes suas de hostiis salutaribus, et oblata pro peccato, quorum sanguinis non erat illatus in tabernaculum, et comederent ea. Et cum quaererent hircum oblatum pro peccato principis, exustus inventus est. Cumque iratus Moyses super hoc argueret Aaron et filios ejus, excusavit se Aaron dicens. ยซMihi accidit quod vides.ยป Quasi dicat: Ex perturbatione animi factum est hoc.
Praecepit Dominus Moysi, et Aaron, ut traderent filiis Israel legem de discretione ciborum (Levit. XI) . Ad litteram enim Dominus cibos homini concessos, eis arctavit propter gastrimargiam eorum, cujus summa sic comprehendi potest: Animalium alia vivunt in terra, alia in aquis, alia in aere. Item quae in terra, alia reptilia, quae omnia immunda; alia latentia, ut talpa, quae de luto nascitur; et haec omnia immunda. Alia gradientia super terram; de his generalis est regula: Mundum tantum est quod ruminat et findit ungulam [Col. 1204D] Additio. 1. Ruminat dicit, propter porcum, qui tamen findit ungulam; findit dicit, propter camelum, qui ruminat. . De piscibus quoque generalis est regula: Mundus est tantum habens squamas et pennulas. De avibus nominatim expressit quae immundae essent. Hoc tantum de avibus generaliter dictum est [Col. 1205A] Additio. 2. Ut puta griphus, et si quid aliud simile. : Volatile quod graditur super quatuor pedes immundum [Col. 1204D] est, nisi crura retro habuerit longiora super quae saliat [Col. 1205A] Additio. 3. Sicut locustae, et bruchus, et opimachus avis est, quae cum serpentibus pugnat. . Tangens morticina eorum, lavabit vestimenta sua, et immundus erit, usque ad vesperum; etiam si necesse fuerit ut portet quispiam eorum mortuum. Super quod ceciderit quidquam de morticinis eorum polluetur, tam vas ligneum quam quodlibet vestimentum; ad vesperum aqua mundabuntur. Vas fictile intra quod ceciderit frangetur. Clibani, vel citropedes, quas strapas dicimus, destruentur [Col. 1205A] Additio. 4. Pro eodem accipe clibanum et citropedem, vasa scilicet terrea quibus artocreae teguntur in lare, apud nos dicitur testa. . Fontes vero, et cisternae, et quaelibet maria, et sementis granum, nondum seminatum, tactu eorum non polluuntur.
Addidit quoque Dominus legem purificationis mulierum talem: ยซSi mulier peperit masculum, immunda erit septem diebus, juxta dies separationis menstruae (Levit. XI) ,ยป id est ejusdem immunditiae judicabitur, cujus est cum separatur a mundis, quando patitur menstruum. In tantum enim immunda est, quod quidquid tangit, immundum [Col. 1205B] reddit, cibum, lectum, vestem, sedem. Unde non licet alicui communicare ei nec in lecto, nec in cibo. Octavo die circumcidebatur puer, post septem dies inquinationis, manebat triginta tres dies in sanguine purificationis suae, ita ut omnes dies purificationis suae fierent quadraginta, quia tot diebus dicunt physici, carnem masculi formari in utero. In purificatione vero triginta trium dierum, licebat ei surgere, in domo deambulare, sed non egredi et operari; et tangendo non polluebat, et licebat aliis communicare ei in cibo, et in sede, sed non in lecto. Accedere vero ad tabernaculum non poterat, nisi expletis quadraginta diebus. Si vero pareret feminam duplicabantur priores dies inquinationis [Col. 1205C] Additio. 1. Id est, immunda erat duabus hebdomadibus, [Col. 1205D] juxta ritum fluxus menstrui. , et postea dies purificationis, ut simul fierent octoginta, [Col. 1205C] quia tot diebus formatur femina in utero. Expletis vero diebus purificationis, offerebat pro filio, vel filia, agnum anniculum in holocaustum, vel pullum columbae, vel turturem pro peccato [Col. 1205D] Additio. 2. Haec autem oblatio, etiam purificatio dicebatur. , quia in libidine conceperat, et erat sacerdotis. Quod si non poterat manus ejus invenire agnum, offerebat duos turtures, vel duos pullos columbatum, alterum in holocaustum pro puero, alterum pro peccato suo, vel pro originali filiae, quia filio in circumcisione dimissum erat [Col. 1205D] Additio. 3. Augustinus tamen dicit, quod pro peccato puerorum offerebant quod licet in circumcisione dimissum, plenius tunc dimittebatur. . Hebraei tamen non habere parvulos peccatum tradunt. Praeter haec dicit Josephus, primogenitum redimi quinque siclis,
Legem quoque leprae tradidit eis Dominus (Levit. XIII) . Sunt autem quatuor genera leprae, in cute, in capillis, in veste, in domo [Col. 1206D] Additio 1. Patet ex his quae de diversitate leprae dicuntur, quod non omnia ad litteram accipi possunt. Origenes: Invenimus quinque species positas de hominum lepra, aut in corpore fit cicatrix, et signum albedinis, et fit in cute ejus corporis contagio leprae. Aut efflorens efflorebit lepra, et conteget omnem cutem contagio leprae a capite usque ad pedes ejus, vel in carnis cute fit ulcus, et sauciatur, et fit in loco ipsius ulceris cicatrix alba. Aut in carnis cute fit adustio ignis lucida, alba, aut cum rubore candida. Quarta species cum viro, aut mulieri fit in capite aut in barba contagio leprae. Ultima cum fit in calvitie, vel in recalvatione contagio [Col. 1207A] leprae rubicundae quae est lepra efflorens in calvitio, vel in recalvatione. . Lepra cutis cognoscitur si fuerit in eo albor, id est pallida albedo, vel pustullae, vel cicatrix; maxime si fuerit albo, vel subrufa, ita quidem si locus leprae humilior sit carne reliqua; vel si mutati fuerint capilli in candorem, et solito tenuiores. Lepra vero in capillis, [Col. 1206A] alopecia dicitur, fluentibus capillis. Si in calvitio, vel recalvatione albus, vel rufus color inventus fuerit, plaga leprae est. Adducto itaque leproso ad sacerdotem, sine cujus arbitrio non excludebatur, si lepra nondum ei perspicua fuerat, recludebat eum in domo sua septem diebus. Quibus expletis, si non creverit lepra, iterum recludebat eum aliis septem. Quod si necdum lepra increverat, mundabat eum, id est mundum judicabat, quia scabies erat. Et lavabat homo vestimenta sua, et mundus erat. Cum vero perspicua erat lepra, separabatur ad arbitrium sacerdotis, et habebat vestimenta dissuta, id est facilia ad induendum, vel exuendum [Col. 1207A] Additio 2. Quaedam vestis erat, quae aperturam a capitio usque ad umbilicum habebat, et quibusdam nastulis claudebatur. ; vel solam vestem extrinsecam, ut sic cognosceretur, et caput nudum, ut posset agnosci; et os veste [Col. 1206B] contectum, ne fetorem loquendo diffunderet; et habitabat solus extra castra, ita ut a mortuo nihil differre videretur. Patet, ut dicit Josephus, illos irrisibiles qui dixerunt Moysen lepra fatigatum, et similium ejectorum ducem factum, venisse in Chananaeam cum eis, cum ita quasi immisericors circa leprosos habitus sit, qui tunc maxime misericordia indigebat. Lepra vero vestis lineae, vel laneae, vel pellis, erat macula albida, vel rufa, humilior superficie reliqua, quia corrosiva est, quae cum apparebat, considerabat eam sacerdos.
Si perspicua erat lepra, comburebatur vestis; si dubia recludebatur septem diebus. Si creverat macula adjudicabatur leprae. Si non creverat, abluebatur vestis, et recludebatur aliis septem diebus. Si [Col. 1206C] adhuc dubia erat, rumpebat illud a solido. Si tamen iterum alibi macula apparebat, lepra volatilis erat, et comburebatur vestis. Si vero similis macula corrosiva apparebat in domo, prius praecipiebat sacerdos omnia de domo efferri, consideransque valliculas in pariete pallore, vel rubore deformes, et humiliores superficie reliqua, claudebat ostium domus septem diebus; post quos, si inveniret crevisse lepram, jubebat erui lapides leprosos, et projici extra civitatem et domum, radi intus per circuitum, et pulverem rasurae spargi extra castra, vel extra urbem in loco immundo, et alios lapides substitui in domo, et luto alio liniri domum. Quod si iterum redierit macula, lepra perseverans est, et [Col. 1206D] destruetur domus, et ligna, et lapides; et pulvis extra oppidum projicietur in locum immundum.
Quod si leprosus mundabatur, revocabatur ad communem habitationem sic: Veniebat usque ad communem introitum castrorum, vel oppidi habens secum duos passeres vivos [Col. 1208A] Additio 1. Forte duo erant gener passerum, quorum uno licitum erat vesci in lege, alterum vero prohibitum. Magister et Hugo dicunt, de quibus non est discretivum. Origenes dicit: Duae gallinae accipiebantur vivae ei qui mundabatur, et lignum cedrinum, et coccineus coccus, filum scilicet rubeum, quo ligabat passerem vivum, et hyssopus in ligno cedri. , quibus licitum erat vesci, lignumque cedrinum, et hyssopum, et vermiculum, filum scilicet coccineum, et aquas viventes in vase fictili (Levit. XIV) , occurrensque ei sacerdos, immolabat passerem unum, stillans sanguinem super aquas, aliumque, scilicet vivum, ligans filo [Col. 1207B] coccineo, cum hyssopo, in summitate ligni cedri quasi faciens aspersorium, tingebat illud in aquis rubricatis, aspergens hominem septies, dimittebatque passerem vivum avolare in agrum. Cumque lavisset homo vestimenta sua, radebat omnes pilos corporis sui, et lotus aqua, ingrediebatur castra, ita duntaxat ut maneret extra proprium tabernaculum septem diebus, iterumque die septimo rasis omnibus pilis corporis, etiam superciliis, lotisque vestibus et corpore, die octavo tollebat duos agnos immaculatos, et ovem anniculam, et tres decimas similae conspersae oleo, et olei sextarium, et offerebat omnia ad ostium tabernaculi. Tunc sacerdos immolabat agnum unum pro delicto, et sumens de sanguine ponebat super extremum auriculae dextrae [Col. 1207C] hominis, et super pollicem manus dextrae, et pedis, et de olei sextario mittens in manum sinistram, et tingens pollicem dextrum in eo, aspergebat septies contra tabernaculum. Reliquum olei, quod erat in sinistra, fundebat super extremum auriculae dextrae hominis, et super pollicem manus dextrae, et pedis dextri, id est super sanguinem, quem prius infuderat, et super caput ejus. Et rogabat sacerdos pro eo, faciens aliquam specialem institutam ad hoc orationem, et post sacrificium faciebat pro peccato, et post immolabat holocaustum cum libamentis suis, ponens illud in altari. Et nota quod hic proprie distinguitur sacrificium pro delicto, cujus sanguine linitus est homo, et sacrificium pro peccato [Col. 1208A] Additio 2. Pro peccato, est quasi loco dictionis accusativi casus. Unde: ยซEt sacrificium pro peccato non postulasti (Hebr. X) .ยป , [Col. 1207D] de quo nihil ei factum est. Unde et Moyses dixit hic, quasi distinguens, ita pertinere ad sacerdotem hostiam pro delicto, sicut et pro peccato. Cum enim distinxisset agnum pro delicto, nec distinxisset quod aliorum pro peccato, et quod in holocaustum fieret, innuit in arbitrio sacerdotis esse de agno et ove, ut alterum pro peccato, alterum holocaustum facere [Col. 1208A] Additio 3. Nota, quia distinguit revera Moyses inter sacrificium pro delicto, et peccato, sed inter delictum et peccatum, nequaquam distinguit. Sancti vero distinguunt tripliciter, ut sit delictum, quod fit per industriam; peccatum, quod per ignorantiam; [Col. 1208B] vel delictum quod fit in Deum, peccatum quod in proximum; vel delictum in omittendo facienda, peccatum in committendo non facienda. , quod vellet. Quod si manus ejus haec invenire non posset, agnus tamen pro delicto, et olei sextarium non minuebatur, quia ex his purificabatur homo, ut prius; sed pro ove et agno reliquo offerebat par turturum, aut duos pullos columbarum quorum unus pro peccato, alter in holocaustum fiebat. Offerebat quoque decimam similae oleatae in sacrificium.
Deinceps addidit Dominus de viro patiente fluxum seminis (Levit. XV) ; qui tunc judicatur huic vitio subjacere, si per momenta adhaeserit carni, et concreverit foedus humor seminis, quod, licet nolens, effundit ex corruptione. Talis immundus immundum reddebat quod tangebat, lectum suum, vestem suam, sedem suam, etiam sagma super quod sedebat [Col. 1208D] Additio 1. Sagma asini, id est sella ejusdem. , id est straturam asini. Vas fictile quod tangebatur frangebatur, [Col. 1208C] ligneum lavabatur; qui tangebat lectum ejus, vestem ejus, aut sedem, vel super quem ipse salivam jaciebat, lavabat vestimenta sua, et erat immundus usque ad vesperum. Cum autem sanatus fuerat numerabat septem dies post mundationem sui, et lotis vestibus, ac corpore in aquis viventibus mundus erat. Die autem octava, offerebat par turturum, aut duos pullos columbarum, et faciebat sacerdos alterum pro peccato, alterum in holocaustum. Eadem lex erat immunditiei et purificationis de muliere patiente fluxum sanguinis ex morbo [Col. 1208D] Additio 2. Tradunt Hebraei quod si quis dormierit cum muliere, prima die sui menstrui, et si puer inde concipitur, et vixerit, infra decem annos leprosus erit. Si vero secunda die menstrui, tunc [Col. 1209A] infra viginti, et sic usque ad septimam diem. . Similiter ejusdem immunditiei erat mulier menstruata. Sed non purificabatur solemniter. Sufficiebat enim ipsam cum vestibus ablui. Morbidae enim immunditiae pro peccato etiam solent accidere, et [Col. 1208D] ideo pro eis et pro peccato salutare offerebatur, quod non pro menstruo, quia [Col. 1209A] Additio 3. Unde et mulieri hemorrhoissae a Domino dictum est, postquam sanata est: ยซVade, et amplius noli peccare (Joan. VIII) .ยป Per quod patet quia pro peccato suo morbus ei acciderat. naturale est. Et nota quod accedentem ad menstruatam dicit hic immundum septem diebus, et purificationem ei concedit; quod de ignoranter accedente intelligendum est. Infra, utrumque perimendum dicit quod dictum est, si fiat ex industria. Nec mirum quia etiam legitime cognoscentem uxorem, voluit Dominus lavare vestem, et omne corpus, et esse immundum usque ad vesperum. Et de uxore eodem modo.
ยซIterum locutus est Dominus ad Moysen [Col. 1211A] Additio 1. Quia defuncti erant duo filii Aaron, Nadab et Abiu, cum efferrent ignem alienum ad altare Dei, erat necesse ut influeretur coelesti doctrina Aaron, quomodo eum ad altare oporteret [Col. 1211B] accedere, et quo supplicationis ritu propitium faceret Deum, et ut caveret de hoc quod acciderat filiis. Propterea de his haec modo praefacta est lex: ยซIterum locutus est Deus, etc.ยป : Loquere ad Aaron, ne omni tempore ingrediatur sanctuarium, quod est intra velum, ne moriatur, quia in nube apparebo super oraculum, nisi fecerit haecยป quae sequuntur (Levit. XVI) . Non est intelligendum, ut quoties vellet intrare, faceret haec, et intraret, sed tantum decima die Septembris intraturus, prius tamen haec faceret; haec dies solemnis erat in Israel, [Col. 1209B] et dicebatur dies propitiationis propter causam praedictam. Vel quia agebatur ea die cinis expiationis, sicut dies Jovis sancta, quia sanctum chrisma conficitur. Et pro peccatis totius anni communibus, vel ignoratis, ea die oblatio fiebat. Dicebatur etiam dies afflictionis, quia ea die jejunabant homines, et jumenta, etiam pueri septenes, et agebatur ea die memoria mortuorum. Dicebatur etiam dies expiationis, quia ea die purificabatur totum tabernaculum, et altaria per sanguinis aspersionem, a contagiis, quae contraxerant per annum ex peccatis ministrantium. Ea die tollebat summus sacerdos de proprio vitulam rufam, trimam, immaculatam, quae non traxerat jugum. Nec turbemur, si quandoque vitulus nominetur, quia in feminino genere tantum [Col. 1209C] intelligendum est, quia pro peccatis fragilitatis offerebatur. Sumebatque ab universa multitudine duos hircos pro peccato, et arietem in holocaustum. Cumque lavisset se, induebatur lineis tantum, secundum ritum minorum sacerdotum, oblatisque animalibus, factaque oblatione, vel oratione propria. pro se, et pro domo sua, statuebat duos hircos in ostio tabernaculi, mittebatque sortem super utrumque, ut sciretur, quis esset Domini, et quis populi fieret. Nec est credendum quibusdam, qui dixerunt; ideo mitti sortes, ut sciretur quis Domino immolandus esset; et quis diabolo mittendus ei in solitudinem cum peccatis. Lex enim immolare nisi Deo, non admittit. Sane cujus sors [Col. 1209D] exibat Domino, offerebat illum pro peccato populi, et forte hic dicebatur proprie pro peccato. Cujus sors exibat populo, reservabat viventem, immolabatque vitulam rufam pro peccato suo, et domus suae, et tollebat, de sanguine hirci, et vitulae, et thuribulum plenum prunis, multumque tollens thymiamatis, intrabat ultra velum, tantum imponens thymiamatis, ut nebula, et vapor operiret oraculum, ne forte, visa majestate Domini, moreretur. Aspergebatque septies digito, de sanguine coram propitiatorio, ad orientem. Eodem etiam numero aspergebat pavimentum. Simili quoque aspersione septena, expiabat sanctuarium exterius et pavimentum. Fundebatque de eodem sanguine, super cornua altaris aurei, et aspergebat illud septies digito, [Col. 1210A] expians ita totum tabernaculum, et altare ab immunditiis filiorum Israel, et a cunctis praevaricationibus eorum, id est contagio, quod contraxerat, positum in medio peccantium tabernaculum.
Nullusque erat cum eo in tabernaculo, cum ipsum expiabat. In quem modum etiam semel in anno lavamus altaria vino. Nota quia hic legitur sacerdotem egredi de oraculo ad altare, et sic patet, quia erat extra. Nec potest dici eum egressum ad altare coram tabernaculo, cum dicatur hic ad altare, quod est coram Domino. Post hanc expiationem egrediebatur sacerdos ad hircum viventem: ponensque utramque manum super caput ejus, confitebatur generaliter omnes iniquitates filiorum Israel, et imprecans eas capiti ejus, ponens etiam, ut tradunt [Col. 1210B] quidam, cartham inscriptam peccatis populi super caput ejus, mittebat eum in desertum, per hominem ad hoc paratum. Tradunt Hebraei quorumdam parvulos tribualiter ad hoc parari, id est de tribu ad hoc deputata, medicinaliter eis splene subtracto, ut sic expiatus esset populus a peccatis illius anni, quae per ignorantiam, vel fragilitatem contraxerat, quae secum ferebat hircus. Qui quia emittebatur non rediturus, apompeius Graece, Latine emissarius dicebatur. Cum autem deduxerat Aaron hominem cum hirco extra castra, redibat ad tabernaculum testimonii, depositisque vestibus lineis, in quibus expiaverat sanctuarium, et emiserat hircum, lavabat carnem suam in loco sancto, et induebatur vestibus suis, scilicet pontificalibus, et [Col. 1210C] pretiosis, et offerebat arietem in holocaustum, et adipes vitulae, et hirci pro peccato, renesque cum renunculis. In hunc modum, et pontifex evangelicus, in aspersione basilicae, quam dedicat, quasi in expiatione, lineis et minoribus utitur indumentis. Etiam in Sabbato baptismali, in consecratione fontium, et in mersione catechumenorum, cum scilicet transferuntur peccata eorum, utitur similibus indumentis. Cum autem, his peractis, administrationem accedit altaris pontificalibus, et pretiosis vestibus infulatur. Vitulum autem, et hircum, de quorum sanguine facta est expiatio, ferebant extra castra, et comburebant igni, tam pelles quam carnes eorum, et fimum. Projiciebatque ea [Col. 1210D] sacerdos in ignem, qui illa vorabat, mutatis prioribus vestibus, et sumptis propriis, lignum cedrinum, hyssopum, et coccum bis tinctum, quia haec in purificationibus valebant, et tunc rediens, lotis vestibus, et carne sua, ingrediebatur castra, et immundus erat, usque ad vesperum. Sed et ille sacerdos, qui remanebat ad ignem, ut consumi faceret omnia, usque ad cinerem, non nisi lotis vestibus, et corpore intrabat castra, et immundus erat, usque ad vesperum. Sed et tertius sacerdos qui colligebat cineres reservans ad aquam aspersionis, non nisi lotus intrabat castra et immundus erat usque ad vesperum. Ex his cineribus fiebat aqua aspersionis, qua per totum annum purificabantur immundi. Unde difficile est [Col. 1211A] rationem invenire, cum hic cinis fieret ad purificandos immundos, cur illi qui eum tractabant, ut dictum est, immundi erant, cum etiam Dominus hoc sacramentum, quasi sanctissimum, religionem victimae appellet [Col. 1211B] Additio 2. Cum et Judaei prorsus de hoc respondere se nescire fatentur, nec Gamaliel aliquid hic eos doceat. . Sed et qui caprum dimiserat, alias duxerat in desertum, immundus erat. De quo tamen facile est invenire rationem, et est verisimile hos cineres factos annuatim, ut modo fit chrisma. Quidam tamen Hebraei dicunt eos valuisse et durasse per plures annos, nec factos, nisi cum deficiebant.
His cineribus purificabantur immundi in hunc modum: Si quis tangebat cadaver hominis mortui in tabernaculo, vel in agro, occisi, aut per se mortui, vel sepulcrum ejus, immundus erat septem diebus (Num. XIX) . Tabernaculum in quo mortuus est homo, et universa, quae ibi erant, vasa, immunda [Col. 1211C] erant septem diebus. Tollebatque vir mundus cineres combustionis, mittensque super eos aquas vivas tingebat ex eis hyssopum, et aspergebat ex eo, die tertio, et septimo, tentorium, et omnem supellectilem, et homines hujusmodi contagione pollutos, et lotis vestibus et corpore, mundi erant. Si die tertio non fuerat aspersus immundus, die septimo non mundabatur. Si quis autem sic non expiabatur, peribat de medio ecclesiae, quia polluebat sanctuarium, id est anima ejus peribat de Israel, quia peccabat, et arcebatur ab ingressu loci sancti. Sed et ille qui purificabat immundum aqua hujusmodi, quia tetigerat cineres, lavabat vestimenta sua, et immundus erat, usque ad vesperum. De immunditiis vero quibus erat immundus [Col. 1211D] homo per diem tantum, ut propter illusionem nocturnam, vel quia dormierat cum uxore, non credimus hominem his cineribus expiatum, sed ad minus de immunditia septem dierum, quia die tertio, et septimo, legitur facienda expiatio talis. De expiationibus, quae fiebant cum muneribus oblatis, ut supra de leproso dictum est, et de viro spermatico, et muliere sanguinaria, quia legitur eos numerare septem dies, et octava purificari, credimus die tertia et septima, his aquis expiatos.
Tradidit etiam Dominus filiis Israel multitudinem praeceptorum, recapitulando praedicta, et superaddendo nova, de quibus non nisi illa perstrinximus [Col. 1212A] quae ad intelligentiam lectionis sacrae Scripturae sunt necessaria. Sane prohibuit Dominus ne homo ad domesticam suae carnis accederet, nec revelaret turpitudinem ejus, id est discooperiret, et intraret pudenda ipsius. In primorum quidem parentum conjugio propter hominum raritatem solum duas personas exclusit Dominus a conjugio dicens. ยซPropter hoc relinquet homo patrem, et matrem (Gen. II) , id est nec filius matri, nec patri filia copulabitur. Sub lege vero plures excepit, quae sunt fere duodecim (Levit. XVIII) , mater, noverca, soror, neptis, amita, matertera, uxor patrui, nurus, uxor fratris [Col. 1212B] Additio 1. Si enim quis habens uxorem mortuus fuerit, non suscepta inde prole, frater ejus duxit eam, et inde fratri defuncto semen suscitavit. . Sed haec determinationem recipit privigna, filia privigni, vel privignae, soror uxoris. Paucas tunc exclusit, ut multiplicarentur homines, [Col. 1212B] et replerent terram. Sub gratia plurimae excluduntur ubi continentia locum habet; et est haec prohibitio conjugii. A fornicatione enim omnis mulier excluditur.
Coitum quoque cum masculo et jumento, sub interminatione mortis prohibuit; ne etiam colligerent spicas, vel racemos remanentes, ne grana decidentia; sed relinquerent ea pauperibus terrae, [Col. 1212C] nec opus mercenarii retinere, usque mane, nec accipere personas, diligi amicum sicut seipsum praecepit, ubi LXX proximum ponunt. Somnia, auguria, divinationes observari prohibuit, nec agrum seri diverso semine, nec jumenta diversi generis facere coire [Col. 1213A] Additio 1. Diversa etiam animalia coire faciebant, ut inde animal nasceretur, quod plurimum esset deorum sacrificio congruum, vel eorum honori dedicatum, sicut mulus, de equo, et asino, Marti, et Sileno aptus erat. , nec veste ex duobus texta indui, nec comam in rotundum tonderi, nec barbam radi, nec carnes suas super mortuo incidi, nec figuras aliquas, aut stigmata in carne sua fieri, cum quibus, et similibus, ad litteram subintelligendum est, secundum ritum gentium, et maxime Aegyptiorum cum quibus habitaverant. Nam, et David legitur mulam habuisse, super quam positus est Salomon, et delatus ad fontem Gihon ad inungendum (III Reg. I) . Sed Aegyptus omnigenorum [Col. 1212D] venerans monstra deorum, et in honore diversorum deorum, quos putabat talibus praeesse, diversa semina in agro, diversas materias in veste sociabat, diversos etiam cincinnos capitis diversis diis sacrificabat. Unde et in principio horum praeceptorum dixit Dominus: ยซJuxta consuetudinem terrae Aegypti, in qua habitastis, non facietis, juxta morem regionis, ad quam introducam vos, non agetis.ยป Addidit etiam speciale praeceptum, cum intrarent terram repromissionis, ut auferrent praeputia arborum quas plantarent. Quod quasi exponens subdit: ยซPoma quae germinant, immunda erunt vobis,ยป hoc tamen non est in Hebraeo. Et videtur velle quod fructus trium primorum annorum [Col. 1213A] immundus esset, et abjiciendus, fructus quarti anni sanctus Domino, et communis pauperibus, sed in quinto anno, et deinceps domini sui essent, et esibiles.
Ad evidentiam quoque eorum quae hic in Levitico traduntur (Levit. XXIV) , sciendum est sacerdotes habuisse tria genera panum, panes scilicet sacerdotales, Leviticos, et laicos: Sacerdotales erant propositionis, qui de publico sumptu fiebant, quos [Col. 1213B] non licebat edere nisi solis sacerdotibus; panes Levitici, qui et offertorii, quibus soli de genere Levitico vescebatur. Etiam qui propter maculam non poterant ministrare, et filia familias, sed non uxorata, vel vidua, vel repudiata, nisi necessitate rediret ad domum patris, ut esset quasi filia familias. His non vescebatur advena [Col. 1213B] Additio 1. Advena generale nomen est, continens peregrinum, qui tantum pertransit, et inquilinum, qui cum sit de eadem regione, mansionem tamen conducit. , inquilinus, mercenarius sacerdotis; verna tamen, vel emptitius ipsius vesci poterat, laici, id est communes, quibus quicunque poterat vesci.
De sanctimonia quoque sacerdotum agens Dominus (Levit. XXI) , primo de minoribus sacerdotibus agit, ne contaminarentur in mortibus civium suorum, nec etiam principis populi, nisi tantum super matre, et patre, filio, et filia, fratre, et sorore virgine, ne scilicet lavarent, vel sepelirent, vel plangendo tangerent mortuos alios; nec aliis tantum prohibitas, eis interdixit uxores, sed nec habere concubinas, nec in uxorem ducere scortum, nec ancillam, nec captivam, nec viduam, nec repudiatam, nec eas quae de cauponibus, et pandocibus, id est apothecis venalibus vitam agunt. Pontificem vero ad nullum omnino mortuum ingredi voluit.
[Col. 1213D] Unde et dominus papa nullis exsequiis interesse dicitur. Nec uxorem ducere, nisi virginem, et tantum de populo suo. Sed nec parochia domini papae muros urbis excedit. In commune vero praecepit, ne sacerdos in diebus vicis suae cum ministrare deberet, vinum biberet, aut omne quod inebriare potest, ut sciret discernere inter sanctum et profanum, mundum et immundum, et doceret filios Israel legitima terrae, quae locutus erat Dominus (Levit. X) , et ne sacerdos dum quandoque immundus esset, accederet etiam ad tangenda ea, quae offerebant filii Israel [Col. 1214B] Additio 1. Septem festa Judaei habuerunt. Sabbatum, Neomeniam, Pentecosten, Pascha, et festum Tubarum, festum Propitiationis, Scenopegiam. (Levit. XXII-XXIII) . Patet quoque si sacerdos evangelicus quotidie ministrat, assiduam debet habere munditiam. Addidit quoque Dominus de solemnitatibus legalibus. Sed quia plenius de his in libro [Col. 1214A] Numeri diffinitur, et nos ibidem de illis prosequemur. Prima die Septembris festum Tubarum, vel clangores pro liberatione Isaac, quod cereorum dicitur; decima die ejusdem mensis festum Propitiationis, quia cum fecissent vitulum, orante Moyse, propitiatus est eis Deus; decima quinta die festum Scenopegiae, quod est fixio tabernaculorum, quod est festum Patris (Num. XXVIII-XXIX) . Cum enim Patri ascribatur potentia, magna fuit potentia Dei, quod vestes eorum non sunt attritae per quadraginta annos. Sed habent modo alia festa, Phurim, id est sortium, quia sors in contrarium cecidit, ut in Esther legitur (Esther IX) , quia occisuros occiderunt. Encoenia tria, id est dedicationes: in autumno, quae fecit Salomon (III Reg. VIII) ; in vere, quae Zorobabel, [Col. 1214B] aliisque reversi de Babylone (I Esdr. III) ; in hieme, quae fecerunt Machabaei (II Mach. VIII) . De quo in Evangelio: ยซFacta sunt encoenia in Hierusalem; et hiems erat (Joan. X) .ยป
ยซEcce autem egressus filius mulieris Israelitis, quem pepererat de viro Aegyptio jurgatus cum viro Israelita, blasphemavit nomen Dei Israel, maledicens ei (Levit. XXIV) . Quem Moyses reclusit in carcerem, donec super hoc consuluisset Dominum, qui [Col. 1214C] ait ad Moysen: Qui maledixerit Deo suo, omnes qui audierint, ponent manus suas super caput ejus,ยป quasi contra ipsum testificantes, ยซet eductum extra castra, omnis multitudo lapidabit eum,ยป sive civis sit, aut advena.
Subintulit quoque Dominus de talione (Levit. XXIV) , ut qui laederet hominem, in eumdem modum laederetur quo laeserat cum, scilicet, ut redderet animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente, fracturam pro fractura, livorem pro livore, adustionem, pro adustione. Nota quia talio non erat in injuriis rerum, sed in laesione tantum corporum, quia furta restituebantur in duplum, vel quadruplum. Determinabaturque talio per necessitatem, [Col. 1214D] ut laedens mulier virum in virilibus, puniebatur manu, quia virilia non habet, et vir laedens mulierem praegnantem, ut faceret abortivum nondum animatum, multabatur pecunia. Incertum est autem utrum talio extenderetur, usque ad judicem, vel circa injuriatum tantum haberet locum. Quod vero injuriatus sine judice posset ulcisci, forte inde haberi potest, quod ad civitates refugii fugiebat homicida non volens, ne interficeretur a proximis occisi.
Addidit etiam Dominus de observatione jubilaei, qui septimanam hebdomadarum annorum sequebatur (Levit. XXV) : ad cujus praesignationem septem annis praecedentibus, ut tradunt quidam, in singulis [Col. 1215A] neomeniis clangebant tubis, et septem diebus continuis ante ipsum solemnizabant clangentes tubis. In libro tamen Numeri legitur quod clangerent tubis, septimo mense, decima die, in universa terra (Num. X-XXIX) . In hoc jubilaei anno, omnes distractiones rerum, ad pristinos redibant possessores; praeter domos quae erant in urbibus muratis, quas tamen, primo anno venditionis, venditori redimere licebat, exceptis domibus Levitarum, quae in quaecunque essent loco in jubilaeo redibant. Eodem anno requiescebat terra, et debita eodem anno, servi liberi dimittebantur. Nam licet essent contribules, tamen voluit eos Dominus servitii schismate castigare, propter transgressiones legum. Josephus dicit, quia in jubilaeo conveniebat venditor agri et [Col. 1215B] emptor; et reputantes fructus, et expensas in agrum factas, fructibus exuberasse compertis, venditor recipiebat agrum: si vero expensae transcenderunt, hoc quod deerat recipiebat emptor, et a possessione discedebat. Hanc tamen computationem fieri licuit infra annum jubilaeum, nedum in ipso, si venditor prius vellet revocare quod vendidit. Littera Levitici videtur velle quod, juxta numerum annorum, usque ad jubilaeum, majori minorive pretio jubebat agrum vendi, ne venditor gravaretur, si modico venderet, et plurimi anni superessent, usque dum reciperet quod vendiderat, et ne gravaretur emptor, si multo emeret quod in proximo amissurus erat. Determinata quoque fructuum reputatione, et expensarum infra jubilaeum addidit, quod si venditor, quod supererit [Col. 1215C] expensatum, reddere non poterit, habeat emptor agrum, usque ad jubilaeum. In ipso enim [Col. 1216A] omnis venditor redibat ad pristinum possessorem. Terram autem sic voluit Dominus vendi ab eis sub conditione recipiendi, quia sua erat, et non ipsorum. Alienigenas tamen servos voluit eos in perpetuum possidere.
Talium praeceptorum observatoribus praemisit Dominus benedictiones suas dicens: ยซDabo vobis pluvias temporibus suis, etc. (Levit. XXVI) ubi clausulae promissionum inveniuntur. Transgressoribus vero longae plures ingeminat maledictiones.
In decimatione animalium, quod decimum, vel nascendo, vel numerando veniebat, Domino sanctificabatur, [Col. 1216B] nec mutari licebat in melius, vel deterius (Levit. XXVII) . Similiter animal quod vovebat, dominus non licebat immutari, si quis quod voverat immutaret, et votivum et immutatum erat domini. Sed distinguendum est de hujusmodi votis. Aliquando enim sic ex voto aliquid sanctificabatur Domino, quod anathematizabatur; illud non poterat vendi a sacerdotibus, vel alienari. Quandoque non sic obligabantur votiva, sed poterant vendi a sacerdote, determinato pretio, secundum utilitatem quae ex his poterat provenire, sive esset anima, vel fundus. Qui tamen voto dederat, si volebat illud emere supra aestimationem, pro quo alii daretur, adderet quintam ejus partem. Quod ideo est statutum, ne qui voverat, aspiraret, quasi ad poenitentiam ductus, [Col. 1216C] nec etiam digniorem aliis se putaret in emptione ejus rei, quia eam dederat.
Quarta hujus historiae distinctio Hebraice dicitur Vajedabber, quod sonat et locutus est. Apud nos tamen, et non habetur. Nomen Graecum in scriptis nostris non habemus: nam Graece, baresmoth, alias ellesmoth. Latine liber Numeri, vel Numerorum dicitur. Et dicitur quandoque Numeri pluraliter, [Col. 1215D] unde et dici solet; Legitur hoc in Numeris. Merito autem hoc nomine censetur, quia quatuor principaliter hic numerantur. De omni populo, viri apti ad arma ferenda; primogeniti Leviti, qui etiam bis numerantur, mansiones per quas profecti sunt. Sed nec mulieres, nec minores viginti annorum, nec vulgus promiscuum [Col. 1217A] Additio 1. Vulgus promiscuum vocantur, quidam Aegyptii, qui secuti erant eos egressuros. , nec debiles ad bella, numerantur. Ad hanc partem historiae sic transit Josephus. Moyses praedictam constitutionem legum, dum sub Sina morarentur, a Deo cognovit, et Hebraeis scriptam contradidit. Cumque circa legislationem haec sufficere putaret, ad exercitii militaris jura conversus est, et numeravit populorum capita, scilicet pugnare valentium. Moyses dicit Dominum [Col. 1216C] super hoc locutum fuisse dicens: ยซLocutus est Dominus ad Moysen in deserto Sinai, in tabernaculo foederis, prima die mensis secundi, anno secundo egressionis de Aegypto (Num. I.) ยป Et nota quod praetermittit hic quaedam, quae facta sunt in primo mense secundi anni, scilicet oblationem duodecim [Col. 1216D] principum, quam fecerunt singuli singulis diebus in dedicatione tabernaculi, et solemnitate Phase, quae proprio nomine dicitur Pascha in deserto [Col. 1217B] Additio 2. Nota quia primum Pascha fecerunt in Aegypto; secundum fecerunt in deserto de quo hic loquitur; tertium fecerunt in ingressu, et introitu terrae promissionis in Galgalis; quartum fecerunt in terra promissionis. , et forte sanctificatione Levitarum. De his tamen infra aget per recapitulationem. Prosequentes ergo ordinem libri, dicimus quia Moyses, et Aaron, et duodecim principes tribuum ex praecepto Domini, anno secundo mense secundo, die prima mensis, numeraverunt viros, praeter tribum Levi, a vicesimo anno, et supra. Josephus certum terminum posuit, scilicet usque ad quinquagesimum annum, et numerati sunt per generationes, et familias, et domos, et nomina, et capita singulorum. Haec autem quinque ad inculcationem tantum quidam apposita tradunt, et hic, et in Josue, sed congrue quidem distingui [Col. 1217A] possunt generationes, vel cognationes. Vocat hic tribus ipsas, duodecim familias, quae ex ipsis filiis patriarcharum primo descenderunt, verbi gratia. In una tribu Levi fuerunt tres familiae, Caathitae, Gersonitae, Meraritae. Unaquaeque familia multas habebat domos, in quibus proprii patresfamilias erant. Quod additur nomina, et capita, intransitive legendum est, id est capitum nomina, scilicet singuli homines in eadem domo. Fuerunt autem in summa, a vigesimo anno, et supra, potentes ad bella procedere, sexcenta tria millia virorum quingenti, et quinquaginta. Et tribus Levi non numerabatur cum his filiis Israel.
Praecepit etiam Dominus, ut semper poneretur tabernaculum in medio castrorum, et filii Israel per gyrum excubarent per turmas [Col. 1217D] Additio 1. Multitudo dicitur cuneus, quasi coneus a co, et uniendo , et cuneos (Num. II) , quod pro eodem hic accipitur. Turma est proprie triginta millium est. Et dicitur cuneus quasi conveniens multitudo. Excubare enim large hic accipitur; excubiae etiam propriae dici, vigiliae noctis. Ternae tribus per quatuor partes tabernaculi excubabant, ita tamen remoti, ut maximas in medio plateas haberent. [Col. 1217C] Eratque ornatus quasi fori rerum venialium, singulis in ordine constitutis. Opifices etiam artium in stationibus suis erant, ita ut urbi competenter aedificatae, castra eorum simillima viderentur. Judas itaque Issachar et Zabulon castra metabantur ad orientem, Ruben, Simeon et Gad ad meridiem, Ephraim, Benjamin, Manasses ad occidentem, Dan Aser et Nephtalim ad aquilonem. Inter tabernaculum et castra excubabant Levitae in tabernaculis suis, propinquiores tabernaculo quam castris. Et excucubabant similiter per quatuor plagas Moyses et Aaron cum suis ad orientem; reliqui ab his, Caathitae, ad meridiem sub custodia Eliazaris filii Aaron excubabant; filii autem Gersonitae ad occidentem; [Col. 1217D] Meraritae ad septentrionem, et erant utrique sub custodia Ithamar.
Separavit sibi Dominus tribum Levi pro primogenitis quae tunc habebant, et jumenta Levitarum pro primogenitis jumentorum, quasi commutationem faciens cum populo (Num. III) . Primogenita enim omnia specialiter tunc erant sua, quia cum occideret primogenita Aegypti, pepercit primogenitis eorum, reservans ea sibi. Deinceps tamen propter id ipsum, omnia primogenita eorum sanctificavit sibi in perpetuum, et maxime quia primitiae quorumlibet [Col. 1218A] fructuum debentur Domino. Pro his ergo primogenitis, quae nunc habebant tulit sibi tribum Levi, et jumenta eorum, et populus primogenita illa habuit pro Levitis et jumentis eorum. Et ne duodenarius numerus tribuum minueretur, tribum Manasse quasi pro Levitis instituit, Ephraim vero pro Joseph [Col. 1218B] Additio 1. Jacob enim in benedictione filiorum suorum, promiserat filiis Joseph, quod uterque facturus esset tribum. . Ne autem major videretur numerus Levitarum quam primogenitorum, et ita iniqua esset commutatio, ait Dominus ad Moysen. ยซNumera filios Levi masculos ab uno mense, et supra.ยป Et cum numerati essent, inventi sunt viginti duo millia. Nota tamen, quia si diligenter attendas in libro Numerorum, numerum eorum per familias, invenies viginti duo millia, et trecentos. Dicit Hebraeus quia trecenti erant in eis primogeniti, et ita [Col. 1218B] jam erant Domini [Col. 1218B] Additio 2. Ne ergo damnosa esset illa permutatio Domino, si non restauraretur ei pro primogenitis, quod deerat in Levitis, recipit pro quolibet [Col. 1218C] primogenito quinque siclos argenteos. . Iterum ait Dominus ad Moysen: ยซNumera primogenitos masculos a mense uno, et supra.ยป Et inventi sunt viginti duo millia et ducentos septuaginta tres. Tulit autem Moyses in pretio, ducentos septuaginta tres qui supererant, per singula capita quinque siclos, ad mensuram sanctuarii, et dedit eos Aaron, et filiis suis juxta verbum Domini.
Iterumque ait Dominus ad Moysen. ยซNumera Levitas a trigesimo anno, usque ad quinquagesimum ut serviant mihi in duobus: hi in tabernaculo portando et collocando, senes emeriti in servando [Col. 1219A] Additio 1. Omnes a trigesimo anno usque ad quinquagesimo portabant tabernaculum, et collocabant ea quae attinebant. At qui erant supra quinquagesimum emeriti dicebantur. .ยป Et cum numerati essent, inventi sunt octo millia quingenti et octoginta. Septuaginta tamen dicunt a vicesimo quinto anno, quem numerum annorum in ordinatione sacerdotum, et nos observamus. Isti deferebant tabernaculum in hunc modum. Quia non licebat ea, quae erant ultra velum nuda videri, ideo primo intrabant sacerdotes, et involvebant arcam, propitiatorium, et cherubin prius vero velum [Col. 1218D] quod ante pendebat, et post pallium hyacinthinum, et candelabrum aureum, altare, et mensam cum utensilibus suis, palliis involvebant. Tunc intrantes Caathitae, propriis humeris omnia haec involuta deferebant. Similiter, et altare holocausti cum ustensilibus suis, ut quibusdam videtur. Gersonitae, ut breviter dicamus, deponentes tectum tabernaculi, mollia ferebant in curribus, scilicet cortinas, saga, pelles rubricatas, et hyacinthinas, tentorium, quod erat ante tabernaculum, cortinas quoque atrii, et funes, et vasa ministerii, quae ad altare aeneum pertinebant [Col. 1219A] Additio 2. Sed quia ibi, et altare mundabant cinere, dicitur quia Caathitae portabant altare humeris et vasa ejus. Potest dici potius, quod Gersonitae ferebant vasa ministerii altaris, non altaris vasa. Aliqua forte in quibus ponebant ea quae portabant pertinentia ad altare, et illa vasa ponebantur super [Col. 1219B] currus. . De altari holocausti tacet liber a quo ferebatur. Potest tamen dici, quia vasa ejus ferebant Gersonitae, ut in libro habetur. Ipsum altare Caathitae propriis humeris ferebant. Meraritae vero, [Col. 1219A] ut breviter dicamus, omnia tabernaculi, et atrii, quae dura erant, tabulas, bases, vectes, columnas, paxillos, et ea ferebant curribus. Emeriti Levitae non serviebant sic in opere, sed posito tabernaculo, sedebant custodes
Tunc praecepit Dominus ejici per manus sacerdotum a castris leprosos, et semine fluentes (Num. V) . Et factum est ita. Addidit quoque Dominus de reductione alienae rei, ut fierent cum quinta parte capitis [Col. 1219C] Additio 1. Cum quinta capitis reddebatur illa [Col. 1219D] res, quae reddebatur cum quinta parte pretii ejusdem. . Sed quia in Exodo videtur dicere contrarium, scilicet ut in quadruplum redderetur (Exod. XXXII) , ideo huc usque distulimus, ut hic solveremus. Et dicimus, quia alienae rei possessio aliquando fiebat ex industria, furto, vel rapina, aliquando fiebat per negligentiam, aliquando ignoranter [Col. 1219D] Additio 2. Quia praesumitur res exstata, ad restituendum conservata. . De re sublata scienter in Exodo dicitur quod restituatur in quadruplum si perierat res; quod si exstabat in duplum. Si ibi legis quinque [Col. 1219C] boves pro uno, alia est translatio secundum quosdam, et quod in quadruplum verius dicatur, ex verbis Zachaei probatur. De sublata per ignorantiam agit hic, reddatur caput, et quinta pars desuper; vel de re furtiva, si penitus latet, et fur poenitens sponte confitetur, et reddit. Si vero non esset qui reciperet, redderetur Domino, et esset sacerdotis. Pro peccato vero furti, vel negligentiae, fiebat aliqua oblatio secundum quantitatem rei. Josephus dicit, aurum et argentum reddi in duplum, jumenta in quadruplum, solum bovem in quintuplum, quia quanto possidetur caeteris utilius, tanto amittitur damnosius.
Addidit quoque Dominus de lege zelotypiae, zelus proprie dicitur, amor viri in uxorem, pro quo sustinere non potest, ut alii misceatur (Num. V) . Unde vir dicitur zelotes; zelotypia vero quandoque dicitur moechia, et zelotypus, adulter. Solet ergo zelotypia dici sola suspicio adulterii, de qua legitur hic, ad hunc modum. Si spiritus zelotypiae concitaverit virum contra uxorem suam, quae polluta est, sed probari non potest, vel qui falsa suspicione impetitur, adducet eam ad sacerdotem, et offeret pro ea assarium farinae hordeaceae, quod est decima [Col. 1220A] pars sati, non fundet oleum, nec thus imponet. Sacerdos autem statuet eam coram Domino, et ponet in manibus ejus in vase fictili aquas vivas, et oblationem farinae pusillum cujus et thus incendet super altare, et mittet in aquam pauxillum pulveris de pavimento tabernaculi, et nudabit caput ejus, scribetque in membrana, ut dicit Josephus, Dei vocabulum, scilicet tetragrammaton.
Facietque eam jurare quod nil viro suo nocuerit in his quae sibi objiciuntur. Quod si hoc viro suo non sufficiet, subdet sacerdos maledictiones etiam scriptas in membrana, et dicet: Si non es polluta, deserto viri toro, non te noceant aquae istae amarissimae. Si autem declinasti a viro, ingrediantur aquae maledictae ventrem tuum, et ipsum tumescere [Col. 1220B] faciunt, et putrescat femur tuum dextrum. Et dicet mulier: Amen, amen. Et delebit sacerdos omnem membranae scripturam in aquis, et dabit ei bibere, et tunc sacerdos tollet de manu ejus sacrificium zelotypiae, et elevabit illud coram Domino, et ponet super altare. Quod si rea erit adulterii mulier, putrescet femur ejus, et uterus tumebit in hydropisim, non tamen statim sed usque ad decem menses. Quod si non polluta erit, innoxia erit ei aqua, imo saepe concipiet, et pariet masculum mense decimo. Hae aquae dicebantur sanctae propter nomen Domini dilutum in eis, et dicebantur maledictae propter maledicta congesta in eis, et amarissimae propter effectum qui quandoque sequebatur. Haec autem lex introducta fuit ad duritiam cordis [Col. 1220C] eorum sicut permissus est libellus repudii, quia prompti erant ad effundendum sanguinem.
Locutus est Dominus ad Moysen de lege Nazaraeorum (Num. VI) . Nazaraeus sonat sanctus, vel florens, vel germinans. Dicebanturque Nazaraei quidam qui ex voto obligant se sanctimoniae, usque ad certum tempus, vel jugiter ut Samuel, et consecrabant se Domino, et quasi separabantur a communi vita hominum, sicut quis modo per annum, vel duos, ex voto servit in hospitali Jerusalem. Sanctitatis eorum lex fuit haec. Omni tempore separationis suae novacula non transibat super caput ejus. Unde forte quidam pingunt apostolos [Col. 1220D] et Christum crinitos, non in re, sed pro sanctitate. Nihil quod inebriare poterat, bibebant, non edebant aliquid quod esset ex vinea, ab uva passa, usque ad acinum [Col. 1221A] Additio 1. Id est immatura, quae ante maturitatem [Col. 1221B] collecta, servatur, et tandem missa in aquam, grossescit. , ad nullum mortuum ingrediebantur. Quod si mortuus esset subito quispiam coram eo, polluebatur caput consecrationis suae, et illico radebat caput suum, et rursum die septimo offerebat par turturum, aut duos pullos columbarum, quorum unum sacerdos faciebat pro peccato, alterum in holocaustum. Diesque quos fecerat, pro infectis erant, et voti sui sanctimoniam iterum incipiebat. Forte non pro quolibet mortuo, sed pro occiso coram eo, polluebatur quidquid fecit propter sanctimoniam. Completis autem diebus voti sui, offerebat agnum anniculum in holocaustum, [Col. 1221A] ovem anniculam pro peccato, arietem hostiam pacificam. Et nota, cum ita simpliciter ponitur aries, quod Hebraeus dicit, ad minus duorum annorum eum debere esse. Canistrum quoque diversorum panum azymorum, exceptis his, quae sponte offerebat juxta perfectionem sanctitatis suae, quae oblatio dicebatur corban, id est munus. Et offerebat mulier triginta siclos, si poterat, vir quinquaginta, sin autem, ad arbitrium sacerdotis pauper offerebat. Cumque immolaverat hostias sacerdos ritu suo, reddebatur Nazaraeus ad ostium tabernaculi, ponebatque sacerdos crinem ejus in ignem sacrificii, et sic ad communem hominis vitam redire poterat.
[Col. 1221B] Additio 1. Quid factum sit primo mense secundi anni, cum sit omissum, hic explanabitur. Iterum locutus est Dominus ad Moysen: Aaron et filii ejus invocabunt nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis: hoc fit in omnibus sacramentis Ecclesiae. Invocabunt autem sic: Benedicat tibi Dominus Deus, et custodiat te, det tibi pacem, et ostendat tibi faciem suam [Col. 1221B] Additio 2. In Numeris in forma benedictionis hujus, ter ponitur nomen Domini. (Num. VI) .
Factum est autem in die qua unxit Moyses tabernaculum, et sanctificavit illud, obtulerunt duodecim principes tribuum in altaris strenationem, ut Hebraeus habet, sex plaustra tracta cum duodecim bobus, singuli bovem unum, et bini plaustrum unum. Et data sunt duo plaustra Gersonitis, ad ferenda onera eorum, de quibus diximus. Et quatuor sunt data Meraritis. Postea singuli, singulis diebus, obtulerunt vasa, altari necessaria. Duodecim enim diebus solemnitas dedicationis protelata est. Prima die obtulit Naason, de tribu Juda, acetabulum argenteum centum triginta siclorum. Hebraeus habet ยซscutellam, phialamque argenteam septuaginta siclorum,ยป utrumque plenum simila, [Col. 1221D] in phiala thus ponebatur. Mortariolum quoque aureum, decem siclorum, plenum incenso. In hoc vase aromata terebantur. Hebraeus habet cochlear, quo scilicet thus in thuribulo ponebatur. Bovem quoque, et arietem et agnum anniculum in holocaustum, hircumque pro peccato, et in sacrificio pacificorum, boves [Col. 1222B] Additio 1. Secundum Hebraeum, bos dicebatur ad minus trimus, aries bimus. duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque.
Ejusdem modi vasa, et ejusdem hostias, obtulerunt alii principes, quisque die suo, et sic terminata est dedicatio, duodecim diebus. Patet per recapitulationem haec dici. Octava enim die mensis primi, secundum quod littera videtur sonare, inchoata est dedicatio, septima enim diebus praecedentibus ejusdem mensis, consecrati sunt sacerdotes, [Col. 1222A] et tabernaculum inunctum, sed nondum dedicatum. Si vero ita est, tunc consecratio sacerdotum et dedicatio tabernaculi protelatae sunt novem decem diebus [Col. 1222B] Additio. 2. Non enim licebat, duo generalia festa facere simul. . Itaque non fecerunt Phase eo anno tempore suo, scilicet diedecima quarta. Quod tamen praeceptum fuit eis a Domino, prima die ejusdem anni. Ideo quidam dixerunt, ut praediximus, septem dies consecrationis sacerdotum fuisse terminales primi anni, et prima die secundi anni unctum tabernaculum, duodecima die finitam dedicationem. quarta decima die celebratum Phase [Col. 1222B] Additio. 3. Plane dici potest quod eadem die inchoata sunt consecratio, vel unctio sacerdotum, et dedicatio tabernaculi, et oblatio principum, et cucurrerunt simul per septem dies post quos secuta est oblatio quinque diebus; decima tertia die consecrati sunt. Levitae, et decima quarta die fecerunt [Col. 1222C] solemne Phase. Potest tamen dici hanc oblationem duodecim dierum factam secundo mense anni secundi, nec per recapitulationem haec dici. Quod vero legitur ea die inchoatam, qua unctum est tabernaculum, eadem dicunt pro consimili, quia [Col. 1222B] sicut octava die primi mensis unctum est tabernaculum, ita et octava die secundi mensis inchoata est haec oblatio, et sic, octo primis diebus anni tertii sacerdotes et tabernaculum consecrata sunt.
ยซIterum locutus est Dominus ad Moysen dicens: Tolle Levitas de medio filiorum Israel, et sanctificabis eos mihi (Num. VIII) .ยป Itaque secundum praeceptum Domini, Levitae prius aspersi aqua lustrationis, rasisque omnibus pilis carnis suae, ubi non includuntur capilli, lotis etiam indumentis coram Domino, steterunt ad ostium tabernaculi, convocata omni multitudine, ponentesque manus suas super eos filii Israel, obtulerunt eos Aaron munus Domino, ut servirent in ministerio ejus. Obtuleruntque Levitae boves duos, quorum alterum fecit Aaron pro peccato, alterum in holocaustum, et sic separati fuerunt Domino a filiis Israel. Exinde habuerunt [Col. 1222D] in usus suos ea quae Domini erant. De decimis enim vivebant, et his contenti erant. Sacerdotum vero etiam erant sacrificia, primitiae, primogenita, vota. His omnibus vescebantur cum domo sua mundi tamen, praeter oblata pro peccato, quia sacerdotes soli peccata populi comedebant. Decima decimarum suarum dabant Levitae summo sacerdoti, et de melioribus dabant, ideo sortem non habuerunt in terra, quod et melius eis cesserat. Tunc enim, duodecimam partem tantum bonorum terrae haberent, modo habebant decimam.
ยซLocutus est Dominus ad Moysen anno secundo mense primo [Col. 1223B] Additio. 1. Quasi dicat: Per hoc quod ibi dicitur anno secundo, patet quod istud, scilicet, ยซfaciant filii Israel Phase, etc.ยป dicitur per recapitulationem. Debet enim prius dictum fuisse, cum prius factum sit in mense, scilicet primo ante oblationem principum, quae supra posita est. (Num IX) ,ยป hic plane determinatur, [Col. 1223A] per recapitulationem hoc dici, faciant filii Israel Phase tempore suo, decima quarta die mensis usque ad vesperum. Et fecerunt Phase. Erant autem quidam immundi super anima hominis [Col. 1223B] Additio. 2. A meliori parte totum hominem [Col. 1223C] significat, scilicet et animam, quod est frequens in sacra pagina. , id est super hominem, qui dicitur anima, cujus cadaver qui tetigerant, non poterant facere Phase, et dixerunt ad Moysen: ยซQuare fraudamur, ne valeamus offerre inter filios Israel.ยป Forte indignantes, quia talis immunditia necessaria est quandoque. Et consuluit Moyses super hoc Dominum. Qui respondit ei: Homo de gente vestra, qui fuerit immundus super anima hominis, sive in via procul, faciat Phase mense secundo, decima quarta die omnem ritum Phase observans. Si vero sine hujusmodi causis, tempore suo non fecerit Phase, exterminabitur [Col. 1223B] anima ejus de populis suis. Peregrinus quoque advena, si fuerit apud vos, faciet Phase Domini. Si quaeratur, si iterum in mense secundo propter immunditiam non posset facere Phase, quid faceret? Potest dici, quia tertio faceret, quia quod in uno dictum est, similiter datur in aliis intelligi, vel forte si deinceps eo anno non faceret, non peccaret.
ยซIterum locutus est Dominus ad Moysen: Fac tibi duas tubas argenteas ductiles (Num. X) ,ยป quibus convocabis multitudinem. Has duas tubas habebant in quatuor usus, ad convocandam multitudinem, ad movenda castra, ad bella, ad festa. Et erat, ut dicit Josephus, tuba fistula cantatoria, pene magnitudine cubiti, calamo capacior, praebens in principio latitudinem, quae conveniat ori ad susceptionem spiritus, quae Hebraice dicitur asora. In convocatione vero multitudinis, aliqua erat diversitas, ad convocandum omnem populum, utraque simul clangebant simpliciter. Ad convocandos [Col. 1223D] solos principes, semel clangebant. Quod dupliciter intelligitur, id est una tantum, vel uno impulsu. Etiam, ut addit Josephus, semel clangebant, si principes populum suum quisque in ecclesia convocare volebant, vel Moyses populum per ecclesias. Ad castra vero movenda, non simpliciter, sed concise, et prolixius tubis clangebant. Et in primo sonitu movebant castra tres tribus, quae erant ad orientem, in secundo, quae ad meridiem, in tertio, quae ad occidentem, in quarto, quae ad aquilonem. Modus vero clangendi in bellis non distinguitur, quia forte, sicut apud alias nationes, fiebat apud eas, quando etiam habebant solemne epulum, et dies festos, et kalendas clangebant, sed non est determinatus modus sacerdotes autem clangebant.
ยซAnno secundo, mense secundo, vigesima die mensis elevata est nubes de tabernaculo foederis, et profecti sunt de monte Domini viam trium dierum (Num. X) .ยป Dicunt Hebraei quod arca praecedebat eos tribus dietis, super quam nube stante, quasi ad certum locum conveniebant paulatim, quidam citius, quidam tardius; sed melius est, ut de hoc itinere tantum dicamus, quando egressi sunt de monte Sina, et praecessit eos nubes, nec quievit per tres dies et noctes. Unde statim murmuraverunt pro labore itineris, quia nec noctibus castra posuerunt, et tunc recubuit nubes in solitudine Pharan, id est in prima mansione quam fecerunt [Col. 1224B] in Pharan. Est enim Phara maxima solitudo quam modo Saraceni inhabitant, quia ergo anno primo mense tertio prima die mensis, venerunt ad montem Domini, et ab eodem egressi sunt anno secundo, vigesima die, mensis secundi, patet, quod in hac mansione, quae et duodecima fuit fere sederunt per annum. Et dicit Hieronymus, quia per annum et quatuor dies ibi fuerunt. Quod difficillimum est invenire, nisi forte fuerit annus embolismalis. Potest tamen dici quia eadem die qua legem acceperant, revoluto anno naturali, recesserunt. Cum ergo venissent pridie Kalendas Junii ad montem, et quarta die Junii legem recepissent, si eadem die quarto revoluto anno, recesserunt, patet quia [Col. 1224C] quatuor diebus, et anno sederunt ad montem, et ita tertio mense anni legitimi die quarto recesserunt. Tamen nihilominus verum est, quia secundo mense, anni secundi, vigesima die, egressi sunt. Tripliciter enim accipitur annus ab eis, praeter naturalem. Annus usualis a Januario, quem habent communem nobiscum in contractibus suis, et negotiis communibus agendis. Quoto autem mense hujus anni quinto die egressi sunt, non legitur. Est et apud eos annus legitimus quo utuntur in legitimis, quae agunt. In hoc, ut diximus, tertio mense et die quarto egressi sunt. Est et apud eos annus emergens. In memoriam enim liberationis suae, coeperunt annos suos numerare ab exitu de Aegypto, sicut Graecia prima Olympiade, Romani [Col. 1224D] ab urbe condita, Christiani ab Incarnatione Domini, et hujus anni, secundo mense, vigesima die egressi sunt. Jam enim annus Phase usque in Phase unus transierat, et de secundo Phase, scilicet, usque in Phase fluxerant, quinquaginta dies. Ergo mensis unus, triginta dierum fluxerat, et secundus jam fecerat viginti dies. Haec autem annorum distinctio in multis locis necessaria est. In hac mansione media pars Exodi, et totus Leviticus, et Numerorum praecepta non modica descripta sunt. Nota quod quadruplex est annus, legitimus, emergens, usualis, et naturalis. Annus legitimus, hujus anni tertio mense Junio, et quarta die ejusdem mensis egressi sunt. Istum computa a Kalendis in Kalendas. Annus emergens, hujus anni secundo [Col. 1225A] mense, scilicet, vigesima secunda die ejusdem, quae est quarta dies Junii exierunt. Istum a Phase in Phase computa. Prius accipe quindecim dies primi mensis, et junge cum quatuordecim diebus Maii sequentis. Ecce habes primum mensem secundi anni. Item accipe sexdecim dies qui remanent de Maio, et junge cum quatuor diebus Junii, et habebis viginti dies secundi mensis a Phase, et ita vera erit utraque computatio, anni scilicet legitimi, et emergentis, sicut in textu litterae continetur. Annus usualis, iste incepit a Januario, et hunc habent Hebraei nobiscum communem in negotiis suis. Annus naturalis, hujus mense tertio luna quarta quae est quinquagesima dies a decima quarta luna Aprilis recesserunt. Duxit autem Moyses secum Obal, alias [Col. 1225B] Obad, fratrem uxoris suae qui noverat in quibus locis per desertum castra commode poni poterant, promittens ei de optimis, quae traderet eis Dominus. Sane cum elevabatur arca, dicebat Moyses: ยซSurge, Domine, et dissipentur inimici tui, et fugiant qui oderunt te a facie tua.ยป Cum autem deponeretur aiebat: ยซRevertere, Domine, ad multitudinem filiorum exercitus Israel.ยป
[Col. 1225B] Additio 1. Melius est, inquit magister, ut dicamus, quando egressi sunt de Sina tantum, eos praecesisse nubem.
[Col. 1225B] Additio 2. Solaris annus superat lunarem undecim diebus, quibus collectis constituitur una lunatio per triginta dies, vel etiam per viginti novem dies, qui supersunt reservatis, et annus, quo evenit [Col. 1225C] illa lunatio, dicitur embolismalis; alii dicuntur communes. Contingit autem aliquando duos communes interponi embolismali, aliquando unum, secundum quod unus tantum bis in decem novenali cyclo evenit. Inde est ergo quod dixit Hieronymus, nisi fuerit embolismalis annus. Impossibile est quod per annum naturalem, et quatuor dies fuerint ibi, si quinquagesima die a Pascha sunt egressi, quia nunquam dies Paschae, idem est anni praecedentis, et sequentis, et nunquam concurrunt Pascha annum, et annotinum. Similiter nunquam idem est dies quinquagesima. Non ergo ab eo die quo lex data est, revoluto anno naturali, sunt egressi, sed cum venissent ad montem prima luna Junii, revolutis [Col. 1225D] lunationibus usque ad primam lunam Junii, quarta ejusdem luna sunt egressi, quae est quinquagesima die a decima quarta luna Aprilis.
Ortum est autem murmur populi contra Dominum dolentis pro labore, et accensus ignis in ira Domini, devoravit extremam partem castrorum (Num. XI) ,ยป illos scilicet qui retro longe erant. ยซOravit Moyses ante Dominum, et absorptus est ignis, vocavitque nomen loci illius Incensio; tamen non fuit hoc mansionis nomen. In eadem quoque mansione, vulgus promiscuum, quod ascenderat cum eis, id est servi et ancillae Aegyptii, et multi de Israel pariter cum eis flagrabant desiderio carnium. Carnium nomine, non solas carnes, sed aliorum [Col. 1226A] ciborum etiam abundantiam intelligimus. Unde nec in querela eorum de carnibus legitur, cum dixerunt: ยซRecordamur piscium quos comedebamus gratis in Aegypto, in mentem veniant nobis cucumeres, et pepones, porrique, et cepae et allia; anima nostra arida est; nihil vident oculi nostri nisi manna.ยป Audivitque Moyses populum flentem, et intolerabilis res visa est ei, quia et ab eo escas petebant. Et ait ad Dominum: ยซCur imposuisti populi hujus pondus super me? nunquid ego concepi, et genui multitudinem omnem hanc? Obsecro, aut aliter provideas, aut interficias me.ยป Cui Dominus. Congrega mihi septuaginta viros de senioribus Israel, quos meliores nosti ad ostium tabernaculi, et auferam de spiritu tuo, tradamque eis, ut sustentent [Col. 1226B] tecum onus populi, et populo dices: Cras dabo vobis carnes usque ad mensem dierum,ยป id est quae sufficient ad mensem, etiam usque ad nauseam. Et dicitur large nausea, pro vomitu. Proprie est enim vomitus ille qui excitatur fetore sentinae. Ablatio, quidem spiritus Moysi, et traditio aliis, non est intelligenda divisio spiritus ejus per partes, vel imminutio; sed illuminatio aliorum ad regendum populum, per eamdem specialem gratiam, per quam et Moyses illuminatus erat, sicut de igne unius lucernae, multae illuminantur, sine sui diminutione. Electos itaque septuaginta viros duxit Moyses ad ostium tabernaculi, praeter duos, qui in castris remanserant, non ex contemptu, sed quia reputabant se indignos, quorum unus vocabatur Eldad, et alter [Col. 1226C] Medad, et erant, ut aiunt Hebraei, fratres Moysi ex matre, sed non ex patre [Col. 1226C] Additio 1. Hieronymus dicit super Paralipomenon, non ex patre, sed ex matre, quia post legem acceptam, Amram, mandante Moyse, dimisit matrem ejus, quia amica ejus erat, et duxit aliam, de qua suscepit hos duos, sed secundum hoc isti nondum erant bimi. Magister solvit. Potest dici lex accepta a Moyse per cognitionem in spiritu, multo [Col. 1226D] ante tempore quam per dationem, forsan per triginta vel quadraginta annos. Et ita isti duo potuerunt connumerari inter septuaginta. . Descenditque Dominus per nubem, et requievit spiritus in eis qui stabant cum Moyse, et prophetabant. Sed, et duo qui remanserant in castris, prophetaverunt, nec postea siluerunt, id est semper deinceps vocati sunt prophetae. Et rediit Moyses cum illis ad castra.
Ventus vero egrediens a Domino, arreptans praecepto ejus trans mare in insulis Ortygiis coturnices, detulit in castra per circuitum castrorum itinere diei unius, volabantque a terra altitudine duorum cubitorum (Num. XI) . Surgensque populus, congregavit sibi coturnices duobus diebus, et siccavit eas. Qui parum decem coros habuit. Fuerunt hae coturnices, ut tradunt, non modicae quae apud nos sunt; sed illae majores, quae regiae aves dicuntur, quas curleios, a currendo, vocamus. Nondum defecerat cibus, et furor Domini percussit populum [Col. 1227A] plaga magna nimis. Modus vero plagae non determinatur hic, sed in psalmis videtur, quod fuerit ignis. Sepultusque est ibi populus qui carnes desideraverat. Unde et locus ille vocatus est Cabroth, alias Cabaioth, quod sonat desiderium sepulturae, vel sepulcra concupiscentiae.
ยซEgressi autem de sepulcris concupiscentiae, venerunt in Haseroth, ibique jurgati sunt Maria et Aaron contra Moysen propter uxorem ejus Aethiopissam (Num. XII) ,ยป quasi rixantes cum eo, improperaverunt ei quod reginam Aethiopiae in uxorem duxerat, vel ductam dimiserat, vel potius propter uxorem ejus Sephoram, quae rixata fuerat contra Mariam. Madianitae enim quondam vocati sunt [Col. 1227B] Aethiopes, ut legitur in Paralipomenon, et indignando dixerunt: ยซNonne et nobis, sicut et Moysi locutus est Dominus (II Paralip. XIV) .ยป Ac si dicerent: Quare vult Moyses praeesse nobis, quia locutus est ei Dominus? Et iratus Dominus dixit eis: ยซEgredimini vos tres tantum ad tabernaculum.ยป Cumque staret ibi, descendit Dominus in columna nubis, vocansque Aaron, et Mariam, ait: ยซSi quis fuerit propheta inter vos, loquar ei in visione, vel per somnium, vel per aenigmata, vel per figuras. Servo vero meo Moysi, qui in omni domo mea fidelissimus est, ore ad os loquor. Ut quid ergo detraxistis, vos ei quasi parificantes. Et recessit nubes, et ecce apparuit Maria leprosa. Et ait Aaron ad Moysen: Obsecro, Domine, ne imponas nobis hoc peccatum. [Col. 1227C] Oravitque Moyses ad Dominum. Deus, obsecro, sana eam. Cui Dominus: Si pater ejus spuisset in faciem ejus, nonne debuerat saltem septem dierum rubore confundi. Separetur septem diebus extra castra. Quasi dicat: Si pater ejus vilificasset eam pro aliquo crimine suo, nonne deberet aliquo tempore verecundari? ยซExclusa itaque est Maria extra castra septem diebus, nec populus motus est donec revocata est.ยป
ยซEgressus autem populus de Haseroth, fixit tentoria in deserto Pharan (Num. XIII) .ยป Non est Pharan nomen mansionis, sed solitudinis plures mansiones continentis, ut in catalogo mansionum manifestabitur. [Col. 1227D] Omnes enim continet mansiones ab Haseroth, quae fuit decima quarta usque ad Asiongaber, quae fuit trigesima secunda per quas omnes transierunt in anno secundo. De Asiongaber misit Moyses ex praecepto Domini, duodecim viros [Col. 1228B] Additio 1. Haec sunt nomina duodecim exploratorum, quos misit Moyses: ยซDe tribu Ruben, Sammua; de tribu Simeon, Salphat; de tribu Juda, Caleb; de tribu Issachar, Igal; de tribu Ephraim, Osee, vel Josue; de tribu Benjamin, Phalti; de tribu Zabulon, Geddiel; de tribu Joseph, Gaddi; de tribu Dan, Ammiel; de tribu Aser, Sthur; de tribu Nephtalim, Nahabi; de tribu Gad, Guel. Haec sunt nomina virorum quos misit Moyses, ad considerandam terram Chanam (Num. XIII) .ยป , singulos de singulis tribubus, qui considerarent terram quam possessuri erant; quorum praecipui fuerunt Caleph filius Jephone de Juda, et Osee filius Nunde Ephraim. Vocavitque Moyses Osee Josue; hic erat minister Moysi. Unde quidam dicunt, id quod supradictum est. Josue, per anticipationem dictum esse, quia nunc primo impositum est ei hoc nomen. Potest etiam dici quia Moyses curam et salutem aliorum undecim commisit illi. Cumque vocaretur Josue, vel Osee, quae nomina salvatorem sonant, tunc primo [Col. 1228A] ei haec nomina appropriavit, cum salvatorem aliorum instituit. Praecepitque eis Moyses ut considerarent qualitatem terrae et hominum, et urbium; et afferrent de fructibus terrae. Eratque tempus quando praecoquae uvae comedi possunt. Qui ascendentes exploraverunt terram, et venientes in Hebron viderunt tres viros de genere Enac, vel Enacim, id est de semine giganteo, quales etiam viderant in Tanai civitate Aegypti, qui et a Tanai, Titanes dicti sunt. Fuit autem Hebron septem annis aedificata ante urbem Tanaim. Unde, et ab Hebron semen gigantum in Aegyptum descendisse creditur. Descendentesque usque ad vallem uberrimam, et torrentem, tulerunt de malis granatis [Col. 1228B] Additio 2. Malagranatus arbor, malumgranatum fructus. , et de ficis loci illius. Palmitem quoque cum uva absciderunt, quem [Col. 1228B] prae magnitudine tulerunt in vecte duo viri. Ob hoc appellatus est locus ille Nehelescol, id est botri torrens.
Reversique, post dies quadraginta, venerunt ad populum suum in Cades (Num. XIII) . De trigesima secunda enim mansione interim egressus erat populus, et morabatur in trigesima tertia. Tamen quidam tradunt quod de Cades missi sunt exploratores, et ibi eos exspectavit populus. Hanc mansionem vocat Josephus convallem, juxta Chananaeorum terminos existentem [Col. 1229C] Additio 1. In terra promissionis habitabant septem populi quorum unus erat Chananaeus. , et ad habitandum difficilem, et commendantes viri terram quam viderant, addiderunt [Col. 1229C] Additio 2. Sic et nos cui invidemus, laudibus ejus, cum adversatione, vitia subnectimus. . ยซSed cultores fortissimos habet, urbes grandes et muratas, stirpem Enac vidimus ibi, quibus nos comparati quasi locustae videbamur; [Col. 1228D] terra, quam lustravimus, devorat habitatores suos [Col. 1229C] Additio 3. Adverte triplicem ejus expositionem, quod dictum est: ยซTerra quam lustravimus devorat habitatores suos.ยป . Quod sic exponit Hebraeus. Terra infirma est, nec habere diutius vivaces homines potest, vel quia nulli genti licebat diu in ea habitare, propter frequentes impugnationes supervenientium. Unde propheta cum securitatem permanendi illi terrae pollicetur, hoc opprobrium ab ea auferendum dicit, quod non vocabitur terra cultores suos devorans. Potest tamen, et in commendationem terrae dici, quod adeo bona sit, ut nullus ex ea peregrinari velit, sed qui in ea nascitur, moritur in eadem. Igitur audiens haec omnis turba, flevit, dicens: ยซUtinam mortui essemus in Aegypto!
Nonne melius est reverti in Aegyptum quam cadamus gladio, et uxores et liberi tradantur captivi? [Col. 1229A] Constituamus nobis ducem alium quam Moysen, et revertamur in Aegyptum. At vero Josue et Caleb sciderunt vestimenta sua, dicentes: ยซNolite rebelles esse contra Dominum,ยป id est eum mendacem in promisso judicare, ยซquia sicut panem populum terrae hujus devorabimus. Cumque clamarent in eos, alii decem qui terruerant populum, et omnis multitudo lapidibus vellet eos opprimere, apparuit gloria Domini super tectum foederis, et ait Dominus ad Moysen: ยซQuousque non credet mihi populus hic? feriam eos, et faciam te in gentem magnam. Cui Moyses: Obsecro Domine, ne fiat hoc, ne forte insultent tibi Aegyptii, et dicant: Non potuit populum inducere in terram quam promiserat. Cui Dominus: Juxta verbum tuum dimisi. [Col. 1229B] Attamen, vivo ego; nullus eorum, qui viderunt signa quae feci in Aegypto,ยป numerati scilicet a viginti annis, et supra, et jam per decem vices, id est multoties tentaverunt me, videbit terram, pro qua juravi patribus eorum, praeter Josue et Caleb. Quoniam autem [Col. 1229C] Additio 4. Sed quia in omni opere Dei conjuncta [Col. 1229D] est justitiae misericordia, subdit quoniam autem. Amalecites et Chananaeus habitant juxta vos, ne superveniant, movete cras castra, et redite in solitudinem juxta numerum undecim dierum [Col. 1229D] Additio 5. Iterum subditur de justitia Dei, juxta numerum, etc. Unde David propheta: ยซQuadraginta annis offensus fui generationi huic (Psal. XCIV) .ยป , quibus terram considerastis, quadraginta annis recipietis iniquitates vestras. Locutusque est Moyses omnia verba haec ad eos, et luxit populus nimis. Et ecce mane surgentes dixerunt ad Moysen: Peccavimus desperantes; parati sumus ascendere ad locum quem promisit Dominus. Et Moyses ad eos: Nolite ascendere; non [Col. 1229C] enim Dominus vobiscum est. At illi contenebrati, sine Deo scilicet posse vincere putantes, ascenderunt, arca cum Moyse et Levitis remanente in castris. Persecutusque est eos Amalecites et Chananaeus, percutiens usque ad locum qui ob hoc vocatus est Horma, id est anathema, et redierunt ad solitudinem (Num. XIV) .ยป
ยซFactum est autem, cum essent in solitudine, invenerunt hominem colligentem ligna in Sabbato: quem reclusit Moyses, donec consuleret Dominum. De quo dixit Dominus: Moriatur homo iste extra castra; lapidibus obruatur (Num. XV) .ยป Et factum est ita. Quidam putant hunc fuisse Salphat, quia [Col. 1230A] et filiae ejus postea dixerunt: ยซPater noster in deserto in peccato suo mortuus est (Num. XXVII) .ยป Ibidem etiam praecepit eis Dominus, ut per quatuor angulos palliorum fimbrias ponerent hyacinthinas, ob recordationem etiam minimorum praeceptorum Domini observandam. Has magnificaverunt Pharisaei, in tantum; ut etiam spinas in eis ligarent, ut frequenti earum punctione ad memoriam jugem praeceptorum Domini excitarentur. Quadratis tunc Judaei utebantur palliis, et adhuc in angulis vestis quadratae in synagogis suis habent fimbrias hyacinthinas ob recordationem legis datae de coelo. Hoc autem faciebant, ut a caeteris gentibus etiam habitu discernerentur.
Ecce autem Core, filius Isar, fratris Amram [Col. 1231A] Additio 1. Nota quod Isaar et Amram fratres erant, quorum alter, scilicet Isaar, quia primogenitus erat, visum fuit filio scilicet Core, quod ipse potius haberet summum sacerdotium quam Moyses filius Amram, et hoc idem voluit persuadere Dathan, et Abiron, de dignitate ducatus, quia potiores erant Rubenitis. , cum vidisset fratrueles suos honoratos, alterum sacerdotio, alterum ducatu populi, invidit (Num. XVI) , et murmurans contra Moysen et Aaron, complices secum habuit ducentos quinquaginta de levitis majoribus, quos etiam dignos sacerdotio praeferebat: adjunxeratque sibi Dathan, et Abiron, potentiores Rubenitarum, quibus principatum populi deberi dicebat, quia fuerant de Ruben primogenito. Quibus Moyses ait: ยซTollat unusquisque vestrum thuribulum suum; et cras hausto igne superponat thymiama, et Aaron vobiscum, et quem elegerit Dominus, ipse sit sanctus.ยป Misit ergo Moyses mane, ut vocaret Dathan et Abiron, qui dixerunt: ยซNon [Col. 1230C] veniemus.ยป Et convocata omni multitudine, dixit Moyses ad Core, et ducentos quinquaginta: ยซTollite thuribula vestra, et ponite thymiama super ea, et state coram Domino.ยป Illis autem sic stantibus, Moyses descendit cum senioribus populi, ad Dathan et Abiron, ut eos vocaret. Nam, et Abiron, ut dicit Josephus, ex parte Levita erat. Illi autem stabant cum uxoribus et liberis, et omni frequentia domus suae in introitu papilionum suorum, parati potius ad resistendum, si vim inferre vellet Moyses, quam ad obediendum. Quod videns Moyses oravit ad Dominum, ut insolita morte perirent; et sic planum fieret quod Dominus ipsum miserat. Quo orante, et flente tremuit terra, expavitque populus, grandi strepitu per illorum tabernacula excitato, [Col. 1230D] et scissa est terra sub pedibus eorum, et aperiens os suum devoravit eos, cum omni substantia eorum, et descenderunt vivi in infernum, id est in patulum terrae hiatum. Et reducta est terra, quasi nihil horum factum esse videretur. Sed et ignis egressus est de thuribulis Core, et concilii ejus, tantus quantus nec de terra prolatus, vel concursione fulminum, aut violentia spirituum, visus est unquam exsilire, et devoravit eos, Aaron stante illaeso. Tulitque Eleazar thuribula eorum, ex praecepto Domini, igne huc illucque disperso, et ea produxit in laminas, formansque ex eis coronulas aureas, affixit eas altari aeneo, ad commonendum filios Israel ne quis, nisi de semine Aaron, accederet ad offerendum incensum [Col. 1231A] Domino, ne similia pateretur. Tamen et sic fabrefactae erant, quod ibi stabant ad decorem.
Iterum sequenti die, ยซmurmuravit omnis multitudo contra Moysen et Aaron dicens: Vos interfecistis populum Domini (Num. XVI) .ยป Cumque [Col. 1231B] vellent eos obruere lapidibus, fugerunt ad tabernaculum, et operuit eos nubes, apparuitque gloria Domini. Et egressus ignis a Domino devoravit populum. Dixitque Moyses ad Aaron: Tolle thuribulum, et hausto igne de altari, ponensque thymiama, perge cito ad populum, ut roges pro eis. Acceleransque Aaron cum thuribulo, et stans inter vivos, et mortuos, oravit Dominum, et plaga cessavit. Fuerunt autem percussi ex eis quatuordecim millia, et septuaginta. Alibi habetur septingenti, praeter hos qui perierant in seditione Core.
[Col. 1231B] Additio 1. Signo praemisso confirma tum fuit sacerdotium Aaron. Adhuc duo sequuntur, quorum alterum hic supponitur.
Attamen nondum cessaverat tumultus super sacerdotio Aaron. Dicebant enim quia etsi non praedictos Levitas elegerit Dominus, poterat esse quod aliqui de aliqua reliquarum tribuum digni essent sacerdotio, et forte de omnibus tribubus aliquot vellet Dominus habere sacerdotes, ne tanta ministerii dignitas uni domui, et tam paucis crederetur ministris (Num. XVII) . Accusabantque Moysen de deserti inopia, eo quod eorum negotiaretur inopiam, ut semper ejus viderentur egere auxilio [Col. 1231D] Additio 1. Dicebant Moysen sponte eos per desertum duxisse, ut ipsi suo egerent auxilio. . Tulit ergo Moyses ex praecepto Domini virgas duodecim principum, et scripsit in unaquaque nomen tribus suae, vel potius principis. Scripsit autem in [Col. 1231D] virga Aaron nomen Levi, et praeter has duodecim sumpsit unam seorsum, cunctas familias continentem, in qua probaretur utrum de omnibus tribubus vellet Deus habere sacerdotes. In Numeris tamen legitur non fuisse virgas nisi duodecim quod intelligendum est, de singularibus scilicet excepta generali. Quas cum posuisset in tabernaculo coram Domino, sequenti die regressus, invenit germinasse virgam Aaron, et foliis dilatatis, amygdala protulisse. Sane hic tertio, Deo ordinante, Aaron sacerdotium firmissimo possedit. Nam et in signum rebellium, praecepit Dominus, virgam Aaron servari in tabernaculo in posterum,
Fuerunt itaque filii Israel longo tempore in solitudine; multo sederunt tempore in Cadesbarne, et diu circumierunt montem Seir, redierunt fere, usque ad mare Rubrum, et circa fines Sinai, et prostrata sunt cadavera eorum in deserto. Tandem post multos labores, et annos triginta octo redierunt ad Cades, unde miserant exploratores, vel in qua redierunt ad eos, ut dictum est, quae est in deserto Sin [Col. 1232C] Additio 1. Sin, de quo hic agitur, vel est Cades, vel in eo est Cades. Unde dicitur, Sin in quo Cades, etc. , nec illud est desertum, ad quod venerunt octava mansione, ut dicit Hieronymus. Prior enim scribitur Sin per samech, et interpretatur rubus, vel odium. Sin vero in quo Cades, vel quae est Cades, scribitur per sade, et interpretatur mandatum, [Col. 1232B] vel sancta, et est ut quidam volunt pars deserti Pharam. In fine igitur trigesimi noni anni a finibus Sinai venerunt in Cades undecim diebus, et potuit esse quod tantum irent undecim diebus, concito gradu, quantum ierant viginti et una mansionibus tardo, vel per aliam viam. Redierunt ergo filii Israel quadragesimo anno, mense primo, in desertum Sin et mansit populus in deserto Cades (Num. XX) . Et sic quadraginta et duae mansiones filiorum Israel, quibus leguntur profecti ab Aegypto, usque ad campestrias Moab, juxta Jordanem, tribus tantum annis completae fuerunt duodecim ab Aegypto, usque ad montem Sinai anno primo a decima quarta die mensis primi usque ad diem primam mensis [Col. 1232C] tertii. Deinde anno secundo vigesima die mensis primi profecti a Sinai, usque ad Cades viginti mansiones et unam expleverunt, infra annum secundum, tamen quoto spatio anni non est determinatum, sicut in primo, per triginta octo annos [Col. 1232C] Additio 1. Quasi diceret: Non est ita distinctum in mansionibus secundi anni quantum temporis [Col. 1232D] flueret inter unam mansionem et aliam, sicut in mansionibus primi anni. . Post errantes, et prostrati quadragesimo anno redierunt ad eamdem Cades. Eo anno reliquas novem mansiones transegerunt. Quod si invenires decem hujus anni fuisse mansiones, scito quod inter has iterum numeratur Cades repetita.
Mortua est autem Maria in Cades (Num. XX) , dum quadragesimum, ut dicit Josephus, complesset annum, ex quo Aegyptum dereliquit, in initio mensis Xantici, qui et Nisan, secundum lunam. Et sepelierunt eam in montem qui vocatur Sin. Transactisque triginta diebus fletus, Moyses populum purgavit hoc modo: Vitulam trimam totam rubeam extra castra combussit. Et prosequitur hic Josephus ordinem cinerum lustrationis, quem Dominus decima die mensis septimi fieri praecepit, et videtur velle nunc primo combustionem hujusmodi a Moyse [Col. 1233A] factam. Unde etiam subdit: Hoc etiam venturos servare praecepit: et potuit esse, quod impediti hucusque distulerunt, quia nec Pascha interim celebrasse leguntur. Cum autem intraverunt terram promissam, secundum praecepta Domini, legitima sua prosecuti sunt. Etiam hic dicit Josephus, antequam redissent in Cades, eos venisse ad terminos Idumaeae, et misisse nuntios ad Edom [Col. 1233C] Additio 1. Iste Edom frater Jacob fuit. , pro libertate transitus per terram suam. Quod cum prohibuisset Moyses inde recessit per desertum iter faciens. Historia Numeri dicit post mortem Mariae misisse Israel ad Edom. Nec est liquidum utrum Josephus per anticipationem, an liber Numeri per recapitulationem hoc dixerit. Nos vero, sequentes ordinem historiae, dicimus quod mortua Maria indiguit populus [Col. 1233B] aqua, factaque seditione contra Moysen, et Aaron in populo, oraverunt ambo ad Dominum. Quibus Dominus ait: ยซTolle virgam, et congrega populum ad petram, et percussa dabit vobis aquam.ยป Utrum virga quae fronduerat, an alia usus est Moyses, hic est dubium. Et tamen quia in Numeris legitur, virga, quae erat in conspectu Domini, videtur fuisse virga, quae erat in arca. ยซEt congregata multitudine ante petram, dixit Moyses: Audite rebelles et increduli, nunquid de petra hac poterimus aquam vobis ejicere?ยป Hic autem cum in aliis egissent Moyses, et Aaron fiducialiter, turbati populo murmurante, diffidenter egerunt: quod Domino manifestante, cognitum est. Non enim ex [Col. 1233C] opere eorum aliquo, vel verbo hoc perpendi potuisset, nisi forte quia Moyses quasi dubitans dixit: ยซNunquid poterimus, etc.ยป Quia inde sensus affirmationis poterat elici, quasi poterimus, vel negationis, quasi non poterimus. Cum ergo percusisset prius virga silicem, quia desperaverat, non manaverunt aquae. Secundo vero ictu egressae sunt ita largissimae, ut biberet populus et jumenta. ยซEt dixit Dominus Moysi et Aaron: Quia non credidistis mihi, non introducetis populos hos in terram eorum. Haec est aqua contradictionis,ยป quia etiam electi desperaverunt de promissis, et potentia Dei, quasi contradicentes promittenti.
[Col. 1233D] ยซMisit Moyses nuntios de Cades ad regem Edom dicentes: Frater tuus Jacob mandavit tibi haec: Obsecro, ut liceat nobis transire per terram tuam. Non ibimus per loca culta; via publica gradiemur; non declinabimus neque ad dextram, nec ad sinistram. Si biberimus aquas tuas, quod justum erit dabimus. Et respondit: Non transibitis per me.ยป Timens tamen ne transirent, egressus est obviam in manu forti. ยซQuamobrem divertit ab eo Israel,ยป maxime quia Deus praeceperat ei: ยซNon pugnabis adversus fratrem tuum.ยป Circumivitque Idumaeam, egrediensque de Cades, et incedens per desertum Arabiae, pertransiensque Archim metropolim Arabum, quae nunc Petra dicitur, venit ad montem Hor, qui est in finibus terrae Edom.
ยซIbi locutus est Dominus ad Moysen: Pergat, inquit, Aaron ad populum suum. Non intrabit terram promissionis, eo quod incredulus fuit ori meo. Tolle Aaron, et filium ejus cum eo, et duces eos coram omni populo super montem Hor. Cum nudaveris patrem stola pontificali, indues ea Eleazarum (Num. XX) ,ยป cui pontificatus accessit per aetatem, primogenito per ignem absumpto. ยซEt fecit Moyses, quod praeceperat ei Dominus, et mortuus est Aaron in monte Hor.ยป In Deuteronomio dicitur Mosara locus sepulturae Aaron (Deut. X) , qui usque hodie monstratur in montis vertice. Populus vero flevit eum triginta diebus. Mortuus est autem quadragesimo anno egressionis, cum esset centum viginti [Col. 1234B] trium annorum, eodem anno quo et Maria mense quinto qui et apud Hebraeos dicitur Sedebach, apud Romanos Augustus, prima die mensis secundum lunam.
ยซCumque audisset Chananaeus, qui habitabat ad meridiem, venisse illuc Israel, pugnavit cum eo, et obtinuit, et adduxit ex eo praedam (Num. XXI) .ยป Israel autem vovit Domino, quod si traderet eum Dominus in manus suas civitates ejus anathematizaret quod fecit. Et vocavit nomen loci illius Horma, id est anathema. Forte hic est locus qui supra per anticipationem vocatus est Horma. Anathema dicitur ab anathene, id est sursum ponere, quod est devotare, id est voto deorsum ab [Col. 1234C] usu nostro separare, cum scilicet res vota, et reddita sursum in templis ponebatur. Et nota quod olim generaliter populus terrae promissionis dictus est Chananaeus [Col. 1234C] Additio 1. Tertio leguntur victi per Capadoces, in Deuteronomio, cap. II . Unde et hic nomine generali vocat eos qui erat ad meridiem. Tunc enim septem populi propriis vocabantur nominibus in ea, et ille proprie dicebatur Chananaeus qui habitabat maritimam.
Profecti de monte Hor, venerunt in Salmana, ubi coepit populum taedere itineris et laboris, dum [Col. 1234D] circumirent terram Edom, et murmuravit contra Moysen (Num. XXI) . Ideo misit Dominus in populum ignitos serpentes, qui dicebantur igniti, quia minimi et veloces erant, ad modum scintillarum. Vel ut alii tradunt, tactum veneno inflabant, usque ad tumorem et ruborem igneum. Rogaveruntque Moysen, ut oraret pro eis. Cui Dominus ait: ยซFac serpentem aeneum, et pone in perticam in medio populi eminentem, et quicunque percussus fuerit a serpente, respiciat eum, et vivet.ยป Et factum est ita. Hunc secum semper habuerunt filii Israel, et magnifice repositus est in Jerusalem. Tandem ob cultum superstitionis, quem populus ei exhibebat, comminuit eum in pulverem rex Juda [Col. 1234D] Additio 1. Quia historiae sibi super hoc contradicunt; [Col. 1235A] ideo nomen regis non ponitur, quod tamen post determinabitur. .
Inde profecti per aliquas mansiones venerunt ad torrentem Zared, quae transierunt siccis pedibus, ut mare Rubrum (Num. XXI) . Quem relinquentes castrametati sunt contra Arnon, qui, ut ait Josephus, fluvius est a monte Arabiae descendens, et per desertum fluens in stagnum Asphaltidem erumpit, dividens Moabitidem et Armonicam. Quidam volunt Armonicam civitatem esse, quae est in deserto, et prominet in finibus Amorrhaei. De hoc transitu Israel per terram illam prosequitur liber Numeri in hunc modum: ยซUnde dicitur in libro Bellorum [Col. 1235B] Domini: Sicut fecit in mari Rubro, sic faciet in torrentibus Arnon. Scopuli torrentium inclinati sunt,ยป vel gestierunt, ยซut requiescerent in Arnon, et recumberet in finibus Moabitarum.ยป Hunc locum sufficienter expositum non memini me legisse. Augustinus dicit forte fuisse librum sic vocatum apud Chaldaeos, unde egressus Abraham erat; vel apud Aegyptios, apud quos sapientiam didicerat Moyses; in quo de hoc transitu prophetatum fuerat. Ut autem fines inter duas gentes ibi constituerentur, bello actum fuisse putant, quod, propter magnitudinem sui, bellum Domini vocatum est, quod bellum liber ille conscripsit. Quidam dicunt historiam totam de filiis Israel dici librum Bellorum Domini, in qua frequenter dicitur Dominus pro eis [Col. 1235C] pugnasse. Et maxime dicunt Hebraei, in terra illa Amorrhaeos manu potenti Hebraeorum fuisse deletos, et isti legunt dicitur, pro dicetur, quia etiam in Hebraeo ita est: ยซSuper hoc dicetur in Retractionibus Bellorum Domini.ยป Et legitur sic: ยซUnde,ยป id est de Arnon, ยซdicitur,ยป id est dicetur, et fiet memoria ยซin libro Bellorum Domini,ยป id est in historia ista, cum legetur a posteris. Fiet autem mentio de ea talis: ยซSicut fecit Dominus in mari Rubroยป perdendo Aegyptios, ยซsic faciet in torrentibus Arnonยป perdendo Amorrhaeos. Moyses dixit futurum, ยซfaciet,ยป nos dicimus praeteritum sic, ยซfecit.ยป Quod etiam sequitur: ยซScopuli inclinati sunt, etc.,ยป similiter ambigue exponitur. Tradunt [Col. 1235D] Hebraei immensam multitudinem Amorrhaeorum, in convallibus torrentium et scopulorum Arnon posuisse insidias Israelitis, ut transeuntes incautos perimerent, Dominum vero latitantes oppressisse rupibus, hinc inde inclinatis, ita ut labentia scopulorum extenderentur in Arnon, ibique requiesceret, id est finiret. Fuerunt qui dicerent describi situm Arnon, quia cum scopuli praerupti et altissimi sint in deserto, paulatim inclinantur humiliando [Col. 1236A] Additio 1. Montis ruina decidens, quod in nive aliqua videtur, et a labendo labentia dicitur. , donec requiescant, id est finiantur, juxta Arnon. Potuit esse ut aliqui scopuli montium, juniorum et minorum coram Israelitis inclinati sunt, ut de facili transirent, quod forte erat praedictum in benedictione Joseph, ibi: ยซDonec veniret desiderium collium aeternorum (Gen. XLIX) .ยป Et forte de eodem [Col. 1236A] dixit David. ยซMontes exsultaverunt, ut arietes, etc. (Psal. CXIII) .ยป
Ex eo loco apparuit eis puteus, id est ex hoc loco venerunt in alium locum, ubi monstrante Domino, foderunt puteum (Num. XXI) . Unde subditur: ยซQuia hunc puteum foderant principes duces multitudinis in datore legis,ยป id est in Domino. Hoc tamen in Hebraeo non legitur. Et ascendit aqua de puteo, donec supra redundaret: forte in signum, quia exinde pugnarent, et hostes supergrederentur in hunc modum, et obruerentur. Quo viso cecinit Israel carmen istud: ยซAscendat puteus, etc.ยป
Egressus populus inde per aliquas mansiones pervenit, usque in Bamoth (Num. XXI) . Nec est nomen hoc mansionis; sed est vallis in regione Moab, in vertice Phasga, id est juxta montem illum [Col. 1236D] Additio 1. Exponit quod dixerat, vallis in vertice Phasga. . Vel forte adeo mons ille magnus est, quod in vertice habet colles et valles. Inde misit Israel nuntios suos ad Seon regem Amorrhaeorum, ut transitum ei per terram suam concederet [Col. 1236D] Additio 2. Vel saltem circa terram suam, sicut fecerat Esau et Moab; quod legitur in Deuteronomio. . Qui noluit; imo cum exercitu egressus ei obviam in desertum, pugnavit cum Israel, et percussus est in ore gladii, id est in instantia. Josephus dicit, plurimos ex eis siti periisse, alios ruentes ad fluvium jaculis terrae confixos, fugientes ad moenia fundibulariis [Col. 1236C] praeventos. Occisus est ergo Seon, tulitque Israel omnes ejus civitates ab Arnon usque Jabock [Col. 1236D] Additio 3. Civitates sunt, quarum altera est caput regni, altera fines. , inter quas caput regni erat Hesebon, et habitavit in eis. Dicit Josephus hanc terram, inter tria flumina sitam, quasi naturam insulae habentem, et opulentissimam. Arnon fluit a meridie, Jabock a septentrione, qui in Jordanem descendit, cui et nomen tradidit Jordanis ab occidente. Cumque transisset Israel fluvium Jabock, et ascenderet per viam Basan, occurrit ei Og rex Basan in Edrai, quem percusserunt cum populo suo, usque ad internecionem, et possederunt terram ejus. Tamen terra haec quam habuerunt ultra Jordanem, non fuit de terra promissionis; quod patet, quia Moyses hanc [Col. 1236D] intravit. ยซProfectique castrametati sunt in campestribus Moab, ubi trans Jordanem Jericho sita est (Num. XXII) .ยป
Videns Balac filius Sephor, qui tunc rex erat in Moab, quid fecerat Amorrhaeo timuit, et ascitos seniores Madian, qui proximi regno ejus erant et amici, consulit quid facto opus esset, dicens: Populus [Col. 1237A] hic delebit nos, sicut solet bos herbas usque ad radices carpere (Num. XXII) . Misitque eorum consilio ad Balaam, filium Beor, ariolum, qui habitabat super flumen Ammonitarum, ut veniret, et malediceret populo huic. Audierant enim quod benedictus erat cui benedicebat Balaam, et maledictus cui maledicebat. Audierant etiam quod Israel non vincebat in arcu et gladio, sed oratione fusa ad Deum suum; visumque est eis commodum exsecrationibus contra orationes dimicare. Cumque venissent ad Balaam seniores Moab et Madian, ferentes munera divinationis in manibus, causamque viae exposuissent, dicit eis Balaam: ยซManete hic hac nocte, donec videam quid dixerit mihi Dominus.ยป Domini enim prophetam se mentiebatur, [Col. 1237B] licet in sacrificando consuleret daemones. Forte daemonem qui sibi loquebatur Dominum vocabat. Dixitque ei Dominus in nocte curam populi sui gerens: ยซNon eas cum eis, nec maledices populo huic, quia benedictus est.ยป Mane surgens Balaam dixit se prohibitum a Domino. Rursum misit ad eum Balac viros plures, et honoratos, muneraque majora, et ampliora promisit si malediceret populo. Quibus ait Balaam: ยซSi dederit mihi Balac domum suam plenam auri, non potero mutare verbum Domini. Obsecro manete hic etiam in hac nocte.ยป Et ait Dominus ad eum nocte: ยซSurge, vade cum eis; ita duntaxat, ut quod praecepero tibi facias.ยป Mane strata asina profectus est cum eis: ยซEt iratus est Dominus ei, stetitque angelus [Col. 1237C] Domini, gladio evaginato, in via contra Balaam.ยป Mutaverat enim propositum, et captus cupiditate promissorum, disponebat quomodo populo malediceret, licet prohibuisset Dominus. Josephus videtur velle quod Dominus iratus, quasi ironice dixerit ei: ยซVade cum eis.ยป Quod quia non intellexit obstitit ei angelus. Cum autem vidisset asina angelum, quem tamen Balaam non videbat, timens deviavit in agrum. Quam cum verberibus reduxisset Balaam ad semitam, iterum stetit angelus in angustiis maceriarum, quibus vineae cingebantur, timensque asina junxit se parieti, et attrivit pedem sedentis. At ille verberabat eam. Iterum stetit angelus in loco angusto ubi nec ad dexteram, nec ad [Col. 1237D] sinistram poterat deviari. Timensque asina, cecidit sub pedibus sedentis. Qui cum vehementer fustibus caederet latera ejus, aperuit Dominus os asinae, et ait: ยซCur percutis me? Ecce jam tertio? Qui respondit. Illusisti mihi; utinam haberem gladium, ut percuterem te!ยป Assuetus iste monstris ad vocem asinae non expavit: ยซProtinus aperuit Dominus oculos Balaam; viditque angelum stantem in via cum gladio, et adoravit eum. Cui angelus: ยซPerversa est mihi via tua,ยป et nisi asina declinasset, occidissem te. Cui Balaam: ยซPeccavi, et nunc si via mea tibi est contraria, revertar. Cui angelus: ยซVade, sed cave ne aliud quam praecepero tibi loquaris.ยป
Cum ergo iret, Balac occurrit ei in extremis finibus Moabitarum, magnifice suscipiens eum, et dedit ei munera (Num. XXII) . Cui contestatus Balaam ait: ยซNon potero loqui nisi quod posuerit Dominus in ore meo.ยป Ascenderuntque pariter excelsa montis, unde extremam partem populi intuebantur. Aberant autem ab exercitu Domini stadiis quadraginta. Dicitque Balaam ad Balac: ยซAedifica hic septem aras, et para totidem vitulos, et ejusdem numeri arietes (Num. XXIII) . Cumque imposuissent ambo vitulum et arietem super aram, dicit Balaam regi: ยซSta juxta holocaustum, vadam, si forte occurrat mihi Dominus, et quod jusserit [Col. 1238B] loquar tibi. Cumque abiisset, posuit Dominus verba in ore ejus. Qui rediens coram omnibus assumpta parabola, vel incoepta ratione sua, ut Hebraeus habet, ait: ยซQuomodo maledicam populo, cui benedixit Dominus? Habitabit solus inter gentes, et non reputabitur,ยป id est singularis erit prae omnibus et innumerabilis. ยซMoriatur anima mea morte justorum, et fiant novissima mea horum similia.ยป Contristatus Balac ait: ยซQuid est quod agis?ยป Duxitque eum ad alium locum excelsum montis Phasga, unde aliam partem populi videre posset, secundum errorem gentilium putans omnia locis inesse et temporibus, et Deum sicut hominem posse mutari. Cumque juxta modum praedictum statuissent [Col. 1238C] ibi septem aras, et imposuisset holocaustum, iterum posuit Dominus verba in ore ejus, et revertens ait: ยซNon est idolum in Jacob, nec simulacrum in Israel. Dominus Deus ejus cum eo est. Non est augurium in Jacob, nec divinatio in Israel. Surget ut leo, quasi leaena non accubabit, donec devoret praedam,ยป id est terram Chananaeorum. Tunc ait Balac: ยซSaltem nec benedicas eis, nec maledicas.ยป Itemque duxit eum super montem Phogor, statuitque septem aras impositisque holocaustis per singulas, non abiit Balaam, sicut ante, ut augurium quaereret, sed elevans oculos vidit Israel commorantem in tentoriis per tribus suas, et irruente in se spiritu Dei, ait loquens de se: ยซDixit Balaam filius Beor: Homo cujus obscuratus [Col. 1238D] est oculus, auditor sermonum Dei. Quam pulchra tabernacula tua, Jacob (Num. XXIV) .ยป Hebraeus habet, et translatio Origenis: ยซCujus oculus revelatus est.ยป Tamen idem est sensus, quia dum dormiret, in somnis vidit haec quae dicebat: unde et obturatus erat oculis carnis, et revelatus oculus mentis. Unde et sequitur: ยซQui cadit, et aperiuntur oculi ejus.ยป Hebraeus plenius habet: ยซQui ponit,ยป id est qui collocat se in lecto. Addidit etiam apertam de Saule prophetiam dicens: ยซTolletur propter Agag rex ejus, et auferetur regnum illius.ยป Quod factum est Sauli, quia pepercerat Agag regi Amalecitarum: Et post, direxit verba ad populum: ยซQui benedixerit tibi, erit et ipse benedictus, qui maledixerit, in maledictione reputabitur.ยป Cumque [Col. 1239A] irasceretur Balac, dixit quod in discessu suo daret ei consilium quid faceret adversus populum hunc. Iterumque assumpta parabola ait: ยซOrietur stella ex Jacob et consurget virga,ยป id est Maria, ยซex Israel, et percutiet duces Moab, et vastabit omnes filios Seth.ยป Quasi dicat, vastabit totum genus humanum, quod scilicet carnale in bonis conteret et malos perdet. De Seth enim totum genus humanum est, de quo fuit Noe, filii enim Cain diluvio perierunt. Secundum hoc vaticinium dicitur venisse Magos in Judaea, visa stella (Matth. II) , et tunc exstitisse apud eos scripta Balaam super hac re. Prophetavit quoque, quod Israel Idumaeos, et Amalec, qui fuit principium pugnantium contra eos, subjiceret sibi. Prophetavit etiam quod Assyrii terram [Col. 1239B] vastarent, etiam Cinaeos, qui erant de fortissimo genere, scilicet de Jethro. Addiditque: ยซVenient in trieribus de Italia, et superabunt Assyrios, vastabuntque Hebraeos, et ad extremum ipsi peribunt.ยป Monarchiam [Col. 1239B] Additio 1. Scilicet quando erant omnes reges subjecti Romano imperio. praedixit Romanorum, et in fine temporum destructionem eorumdem. Dicit Josephus, eum prophetasse adhuc totum orbem futurum eorum habitaculum in aeternum, etiam insulas. Et cum pars prophetiae sit impleta, reliquum pro certo credimus implendum.
[Col. 1239C] Surrexit Balaam, ut rediret in locum suum (Num. XXIV) . Cumque finibus Madian valediceret Balac, et suis, consilium dedit eis, ut virgines, quarum specie illudi posset castitas, circa tentoria Israel cum exeniis [Col. 1239D] Additio 1. Exenia, peregrinorum fercula, unde xenodochium. venalibus mitterent, quae juvenes ad se declinantes, iterum sibi allicere laborarent, ut eos transgredi leges patrias facerent, et deos colerent alienos, ut sic. Deo suo irato eis, vel ad modicum tempus humiliarentur Deo enim eis propitio, nec bella, nec pestis aliqua eos corriperent (Num. XXV) . Feceruntque ita Madianitae. Tamen et de Moabitidis virginibus missae sunt, sed paucae, quia naturaliter sunt deformes. Eo tempore morabatur Israel in Settim, et fornicatus est cum filiabus [Col. 1239D] Moab, quae vocaverunt eos ad sacrificia sua, et comederunt idololathyta sua, et adoraverunt deos eorum, et initiatus est [Col. 1240A] Additio 2. Initio, as; non initior, unde: Initio scholarem litteris. , id est consecratus Israel, Beelphegor idolo Madianitarum, idolo scilicet tentiginis, quem Graecia Priapum dixit. Iratusque Dominus dixit ad Moysen: ยซTolle cunctos principes populi tui, et suspende eos contra solem in patibulis, ut avertatur furor meus ab Israel [Col. 1240A] Additio 3. Subintelligenda est poena aliqua, vel plaga a Domino irrogata, quam expressam non habemus. .ยป Forte quia subditos non corripiebant, duces tribuum voluit suspendi. Vel potius principes, id est auctores hujus idololatriae. Unde et statim subdens, dixit Moyses ad judices Israel: ยซOccidat unusquisque proximos suos qui initiati sunt Beelphegor.ยป
Tradit Josephus quod princeps in tribu Simeon, Zambri, filiam cujusdam potentis Madianitarum duxerat, quae dicebatur Corbi, qui, uxore jubente, in quadam solemnitate, aliis ducibus Deo immolantibus, non ipse immolavit. Quamobrem cum Moyses ecclesiam congregasset, et eos culparet, non nominatim tamen, quia turba erat in causa, ille coram omnibus confessus est, se alienigenam duxisse, idola colere, nec tyrannicis legibus, quas ipse sibi [Col. 1240B] Moyses posuerat, obnoxium esse, quibus sub figmento legis, et Dei graviori servitute premebat populum, quam Aegyptii, cui proprium auferebant vivendi arbitrium, et discedens coram omni turba, quae flebat ante fores tabernaculi Domini, intravit tabernaculum uxoris. Mirabantur autem omnes quod mortuus non fuerat. Surgensque Phinees [Col. 1240C] Additio 1. Unde in Psalmo: ยซStetit Phinees, et placavit, et cessavit quassatio (Psal. CV) .ยป , filius Eleazari, de medio multitudinis, et arrepto pugione ingressus est post illum lupanar, et cum invenisset coeuntes, perfodit ambo in locis genitalibus, cessavitque plaga, et occisi sicut tringinta quatuor millia, forte a Domino per plagam aliquam praecedentem, quae tunc cessavit. Sed Josephus videtur velle, quod plurimi juvenes zelo Phinees accensi, multa millia populi percusserunt. Locutus [Col. 1240C] est autem Dominus ad Moysen: ยซHostes vos sentiant Madianitae, percutite eos.ยป Hoc factum est postea cum Moyses misit exercitum, et percussit Madianitas. Vel forte sicut percussi fuerant filii Israel, voluit etiam tunc Dominus mulieres occidi quae subverterant eos.
Postquam vero sanguis noxiorum effusus est, dixit Dominus ad Moysen et Eleazarum: ยซNumerate summam filiorum Israel, qui ad bella possunt procedere, a viginti annis et supra, per domos et cognationes suas (Num. XXVI) .ยป Feceruntque ita, [Col. 1240D] et inventi sunt sexcenta millia, et mille septingenti triginta, inter quos nullus fuit eorum qui numerati fuerant a Moyse et Aaron, praeter Josue et Caleb, et ait Dominus: ยซIstis dividetur terra, pluribus majorem partem dabis, et paucioribus minorem.ยป Quod non est intelligendum de tribubus, vel familiis, sed de domibus [Col. 1240D] Additio 1. Sic continuavimus capitulum istud: Postquam pro malitia ipsorum Dominus jam omnes [Col. 1241A] deleverat qui supra numerati erant, apti pugnare; et postquam multo tempore pro diffidentia sua erraverant in deserto, praecepit Dominus de novo numerari aptos in bello. . Terra enim aeque divisa, secundum sortes, data est tribubus, et quaelibet tribus sorte aequales partes dedit familiis [Col. 1241A] Additio 2. Sorte distribuenda, aeque dividenda sunt, ne forte inaequaliter sors daret pluribus partem minorem, et e converso. ; familiae vero juxta numerum capitum domibus diviserunt sine sorte, majores et minores portiones [Col. 1241A] Additio 3. Reduc ad memoriam, quod supra distinctum est inter tribum, familiam, et domum, et intelliges quod dicitur, quod alias non est intelligendum. . Numerati sunt quoque Levitae a mense uno et supra viginti tres millia generis masculini.
Domus autem Salphaad, quia non reliquerat filium non est numerata (Num. XXVII) . Audientes autem quinque filiae ipsius, quod numeratis daretur [Col. 1241B] terra, steterunt ad ostium tabernaculi coram Moyse, et Eleazaro, et tota multitudine, et dixerunt: ยซPater noster mortuus est in deserto pro peccato suo, nec habuit mares filios, cur tollitur nomen ejus de familia? Date nobis possessionem inter cognatos nostros.ยป Quarum causam retulit Moyses ad Dominum, qui ait: ยซJustam rem postulant filiae Salphaad. Ad filios autem Israel loqueris. Homo si mortuus fuerit, absque filio, ad filiam transibit haereditas.ยป Quod usque hodie consuetudo obtinet. ยซQuod si nec filiam habuerit, transibit ad fratres ejus. Quod si nec fratres habuerit, transibit ad patruos. Quod si nec hos habuerit, transibit ad eos qui proximi sunt.ยป
[Col. 1241C] ยซDixit quoque Dominus ad Moysen: Ascende in montem Abarim, et contemplare terram quam daturus sum filiis Israel, et post ibis ad populum tuum: non enim intrabis eam. Cui Moyses: Provideat Dominus Deus spiritum omnis carnis, hominem, qui sit super multitudinem hanc, ne sit populus Domini sicut oves sine pastore. Cui Dominus: Tolle Josue, et statue eum coram Eleazaro et omne multitudine, et impone manum tuam super caput ejus, ut audiat eum; sicut audivit te omnis synagoga filiorum Israel. Fecitque Moyses ut Dominus imperaverat (Num. XXVII) .ยป Cognovitque universa multitudo quod Josue post mortem Moysi antecederet eos. Utrum autem tunc, vel post ascenderit Moyses, ut videret terram, certum non est; [Col. 1241D] sed certum est quod ascendit, et partem terrae videre potuit. Quod si totam vidit, miraculose factum est.
Praecepitque Dominus Moysi de jugi sacrificio, et de sacrificiis legalium solemnitatum. Sed quia non offerebatur hostia sine libamentis, de his breviter praemittendum est. Libamen, vel libamentum, erat simila oleo glutinata, et vinum; quae cum hostia adolebantur, ut scilicet quasi panis, et vinum, et caro Domino offerentur. Cuique vero hostiae proprium libamen determinatum erat. Pro agno similae decima pars ephi, vini quarta pars hin, vel ephi offerebatur (Num. XXVIII) . Erant autem ephi et [Col. 1242A] corus [Col. 1242A] Additio 1. Corus enim triginta continet modios, ephi tres aridorum, hin et batus liquidorum. Prius tollebatur decima. Iterum novem partes decimabantur, et tertio decimabatur reliquum, et sic erant tres decimae unius ephi. Pro ariete de simila duo decimae, de vino tertia pars hin. Eadem erant libamenta hirci. Si quando legas pro agno de simila dari decimam decimae intelligendum est de consueta decima decimandi, quasi decimam decimationis, vel decimam decimantem. Vel ipsa decima ephi iterum decimabatur, et haec decimae decima dabatur pro [Col. 1242B] agno, secundum quosdam, vel potius idem est decima decimae, quod decima ephi. Est enim ephi decima pars cori. mensurae aridorum, hin et batus liquidorum. Pro vitulo de simila tres decimae, de vino media pars hin. Et forte tres decimae erant integrae, de tribus ephi, vel de uno ephi.
Prius autem de jugi sacrificio videamus. Juge sacrificium, vel indeficiens, quotidie fiebat de sumptu publico (Num. XXVIII) . Mane offerebatur agnus anniculus in holocaustum, cum libamentis suis, ut tota die cremaretur in odorem suavem Domino. Quo imposito super altare, sacerdos cum prunis et thymiamate, et lotus intrabat tabernaculum, ponebatque prunas, cum thymiamate, super altare incensi, et hoc vocabatur consummatio sacrificii. Tunc etiam quatuor de septem lucernis mortificabat. In vespere ponebatur similiter alius agnus, in eumdem [Col. 1242C] modum. Et intrans cum thymiamate sacerdos, accendebat omnes lucernas, et sic tota nocte in altari erat odor suavis Domino. Vespertinum tamen sacrificium melius erat, et pinguius matutino, quia saepe in die praeter illud plura imponebantur. Et inde dicebatur illud gratius Domino, quia pinguius dicimus nos gratius, quia mortem Domini factam vespere significabat. Hos agnos quidam tradunt, de sumptu tradi sacerdotum. Josephus vero de publico; qui etiam quotidianam de sumptu sacerdotum oblationem determinat. Offerebat enim sacerdos in diebus vicis suae assarium farinae oleo mixtae, et modica decoctione induratae, medietatem mane, et medietatem vespere super altare. In hunc modum Ecclesia [Col. 1242D] mane et vespere offert Domino laudes et completorium, vel potius in prima et completorio offert confessionem, ad mutuo orandum, tanquam juge sacrificium, quia sacrificium nostrum Deo est spiritus contribulatus et humiliatus (Psal. L) .
Solemnitates legales erant septem: Sabbatum, Neomenia, Phase, Pentecostes, festum Clangoris, festum Propitiationis, Scenopegia. Sabbatum interpretatur requies, et potest dici festum Domini, quia cum alia festa instituta et nominata sint ab aliquo eventu; vel opere eorum, hoc dicitur Sabbatum, quia Deus in eo quievit. Inde est forte, quia privilegiatum est in duobus, quia in eo non licet cibum parare, nec ultra mille passus ire. Dicitur [Col. 1243A] autem hoc festum legale, non quia et ante legem, etiam ab exteris quibusdam nationibus observatum fuerit Sabbatum, sed quia sub lege prima observatum est ex praecepto. Ea die praeter juge sacrificium, offerebantur duo agni anniculi immaculati cum libamentis suis in holocaustum (Num. XXVIII) .
Neomenia sonat innovatio lunae. Neos enim novum, mene tuna interpretatur. Quia ergo Judaei in legitimis suis lunationes pro mensibus habebant ex lege, diem novae lunae vocabant Kalendas legales, et erat dies ferialis apud eos. Ea die offerebant vitulos duos, arietem unum, agnos anniculos septem, cum libamentis suis per singulos; hircumque pro declinatione peccati cum libamentis suis; omnia haec in [Col. 1243B] holocaustum (Num. XXVIII) .
Quarta decima die primi mensis ad vesperum, comedebant agnum paschalem; et nox illa dicebatur Phase (Num. XXVIII) , id est transitus, propter causas superius dictas. Eadem dicebatur Pascha, id est immolatio. Sequenti die inchoabat festum Azymorum, quod protelabatur septem diebus. Quorum dies prima, et ultima solemnis erat, et ferialis ab omni opere servili. Quod Ezechiel addit de festo primae diei Aprilis, et alibi de decima die qua tollebatur agnus (Ezech. XLV, XLVI) . Unde et primus mensis solet comparari septimo in solemnitatibus; forte Moyses causa brevitatis pertransiit. Vel multa ad ampliandum cultum Dei superaddita sunt, quae [Col. 1243C] Ezechiel prosequitur, sicut in Sabbato de portarum apertione et prece principis. Post primam diem solemnem, id est decimam sextam lunam, torrebant igni spicas recentes, et grana manibus confricata, in modum farris fracti, offerebant Domino assarium unum, cujus pugillum, vel drachmam unam adolebat sacerdos super altare, reliquum erat ejus. Pro hac oblatione quidam putaverunt hoc festum non solum Azymorum dici, sed etiam festum Novorum, errantes quia legunt Nisan quandoque vocari mensem Novorum. Ab hac decima sexta die dicit Josephus numerari septem hebdomadas, post quas statim erat Pentecostes. Alii dicunt eas numerari ab altera die Sabbati, quod erat in diebus Azymorum, [Col. 1243D] quia littera historiae videtur sic sonare. Alii ab ipsa prima die Azymorum, ne plures, quam quinquaginta dies inter Pascha, et Pentecostem inveniantur. In his diebus septem per singulos dies offerebantur in holocaustum eaedem hostiae, quae etiam in Neomenia, cum libamentis suis.
Pentecoste sonat quinquagesimus. Pentacon enim Graece quinquaginta Latine, Hebraice Asarta, vel Pentecoste. Ipsa quinquagena dierum, quibus completis, imminens ultima dies dicebatur festum Pentecostes, id est consecutivus quinquaginta dierum [Col. 1244B] Additio 1. Secundum hoc invenies: ยซDum complerentur dies Pentecostes (Act. II) .ยป . Fiebat autem in memoriam datae legis quae quinquagesima die ab exitu de Aegypto data est. Eadem solemnitas dicebatur festum Hebdomadarum [Col. 1244A] (Num. XXVIII) , quia supputatis, ut dictum est, septem Hebdomadibus, ab altera die Sabbati Azymorum, fiebat [Col. 1244B] Additio 2. Certior sententia est a prima die Azymorum quinquagesimum esse Pentecosten, et a secunda quinquagesimum esse secundam diem Pentecostes, in qua offerebantur panes novi, sicut secunda die Azymorum grana, et ita duo dies quinquagesimi leguntur numerati. . Quod si volumus sequi Josephum, Sabbatum dicemus hic primam diem solemnem Azymorum. Dicebantur etiam festum primitivorum, quia tunc de novis frugibus [Col. 1244B] Additio 3. Tres primitiae frugum offerebantur Domino, scilicet colligendarum, edendarum, reservandarum: colligendarum in manipulis, et in Pascha; edendarum in panibus, et in Pentecoste; reservandarum, quae reservabantur, et de istis ad plus dabatur quadragesima pars, ad minus decima. offerebantur duo panes duorum assariorum, de alphica siccata facti, secundum Josephum, et fermentati, et ideo nil ex eis super altare ponebatur, et cum eis duae agnae in esum tantum sacerdotum; et nil ex eis in crastinum relinqui permittebatur. Erat et hoc festum septem dierum, et per singulos offerebantur caedem hostiae, quae etiam in Neomenia et diebus Azymorum cum libamentis suis. Tamen videtur velle Josephus tunc immolari vitulos tres, [Col. 1244B] arietes duos agnos, quatuordecim.
Prima die mensis septimi duplex erat solemnitas, Neomenia et festum Clangoris, vel Tubarum (Num. XXIX) . Unde: ยซBuccinate in Neomenia tuba (Psal. LXXX) .ยป In quo buccinabant cornibus pecorinis; quia ea die liberatus est Isaac, ne immolaretur, pecore substituto pro eo. Dicebatur etiam festum Septimorum, vel Sabbatum mensium, quia hic septimus mensis fere totus erat solemnis. Ea die, praeter oblationes Neomeniae, offerebantur in holocaustum vitulus unus, aries unus, agni anniculi septem: hircus pro peccato cum libamentis suis. Traditur quia subintroductum est ร Judaeis [Col. 1244D] de cereis, ut per ignem immolationem Isaac paratam, significarent. Item, a modernioribus translati sunt cerei ad decimam diem, quae est pro mortuis forte pro spe resurrectionis.
Decima die ejusdem mensis erat festum Propitiationis (Num. XXIX) , quia ea die rediit Moyses ad eos, referens Deum eis placatum super offensam vituli conflatilis [Col. 1245A] Additio 1. Supra in Exodo in diversis capitulis: ยซEt ait Dominus ad Moysen (Num. XXXII) .ยป , ea die jejunabant homines, et jumenta, et pueri septenes, a vespera usque ad vesperam pro memoria mortuorum. Unde etiam dicebatur dies afflictionis. Dicebatur quoque dies expiationis, quia ea die sanguine vitulae rufae expiabatur tabernaculum, et altare, ut praedictum est. Et fiebat cinis ex eo ad expiationem immundorum, [Col. 1245A] et ipsi expiabantur a peccatis illius anni, per emissionem hirci apompeii. Erat enim oblatio diei illius vitulus unus, aries unus, agni anniculi septem, hircus pro peccato, cum libamentis eorum.
Quinta decima die ejusdem mensis erat Scenopegia quod sonat fixio tabernaculorum (Num. XXIX) . In qua per septem dies habitabant sub umbraculis, in memoria quadraginta annorum, in quibus fuerunt in tabernaculis in deserto. Unde festum Tabernaculorum dici solet. Protelabatur autem septem diebus, quarum prima et ultima solemnes erant. [Col. 1245B] Octavus etiam dies erat solemnis, non quia esset de Scenopegia, sed quia ea die conveniebant ad faciendam collectam, forte in usus pauperum, vel in alios usus communes.
Unde, et Scenopegia quandoque legitur esse festum octo dierum. Sed patres illi non servierunt ogdoadi. Traditur quoque in quatuor diebus interpositis a die decima usque ad hanc, Hebraeos observare jejunia. Tradidit Josephus quod in his septem diebus ferebant in manibus ramos myrti et salicis, et summitates palmarum, virgulas mali Persici. Fiebatque de cunctis frugibus terrae oblatio Domino in gratiarum actionem. Oblatio vero septem dierum haec erat: prima die offerebantur in holocaustum [Col. 1245C] vituli tredecim, arietes duo, agni anniculi quatuordecim et hircus pro peccato, cum libamentis eorum. Eadem oblatio arietum, et agnorum et hirci fiebat per singulos dies sequentes; sed de numero vitulorum unus subtrahebatur in dies. In secunda duodecim, in tertia undecim, in quarta decem, in quinta novem, in sexta octo, in septima septem. In octava, quae erat solemnis, offerebatur aries unus, vitulus unus, agni anniculi septem, et hircus pro peccato, cum libamentis eorum. Forte in septem diebus facta est subtractio vitulorum, ut in summa fierent septuaginta in memoriam eorum qui in septuaginta animabus intraverunt Aegyptum. Hae sunt oblationes holocaustorum in septem solemnitatibus, et fiebant de publico. Non propter [Col. 1245D] hoc cessabat indesinens sacrificium, nec hostiae spontaneae, vel necessariae. Et nota quia illae tres solemnitates, quae septem diebus protelabantur praecipuae dicebantur. Et Sabbatum quod interveniebat in illis diebus dicebatur Sabbatum Sabbatorum, quasi Sabbatum festorum. Alias festivitates adjecerunt his Hebraei propter varios eventus, sicut Encoenia, et Phurim, id est festum Esther; sed non dicuntur legales, id est non sunt in lege institutae. Nota solemnitates praefatas tres Pascha, Pentecostes et Scenopegia, dictas caeremonias, a cereis, id est luminaribus, vel a carie, et mene, quod est defectus, quia tunc debent in nobis sordes deficere quasi carimeniae. Vel a carendo muniis, id est officiis servilibus, quasi carimoniae. Vel a Cerere, ubi [Col. 1246A] summa veneratio praestita est, sacris Romanis illuc delatis, urbe a Gallis capta.
Addidit quoque Dominus de votis mulierum. Vidua, vel repudiata quidquid voverint, vel in quo juramento se constrinxerint, implebunt (Num. XXX) . Filia, vel uxor, tenentur ex voto, vel juramento, nisi pater, vel vir contradixerit, statim ut audierit. Si enim statim contradixerit, irritae sunt pollicitationes earum. Ipse vero peccatum portabit cum audivit, si tacuerit, et postea contradixerit. Vir autem omne juramentum, vel votum implebit, nisi forte de continentia.
ยซIterum locutus est Dominus ad Moysen. Ulciscere filios Israel de Madianitis, et sic colligeris ad populum tuum (Num. XXXI) .ยป Armavit ergo Moyses de singulis tribubus mille viros electos, scilicet duodecim millia praefecitque eis Phinees filium Eleazari; vasa quoque sancta, et tubas ad clangendum, tradidit eis. Qui profecti hostes vicerunt. Quinque reges et omnes viros eorum occiderunt; urbes, viculos et castella flamma consumpsit, Balaam quoque interfecerunt gladio, mulieres et parvulos, pecora et omnem supellectilem in praedam duxerunt. Dum autem redirent, Moyses, Eleazar et omnes principes Synagogae egressi sunt in occursum eorum extra [Col. 1246C] castra. Visisque mulieribus, iratus Moyses dixit ad eos: ยซCur feminas reservastis? Nonne ipsae sunt quae deceperunt filios Israel. Interficite omnes quae noverunt viros, omnem masculum; virgines tamen reservate.ยป Feceruntque ita, et reservatae sunt virgines triginta duo millia. Et ait Moyses: Quia peccastis, eritis immundi; qui occidistis, vel tetigistis mortuos extra castra eritis septem diebus, et purificabimini tertio, et septimo die aqua aspersionis. Praeda etiam quam tulistis purificabitur. Aurum, et quidquid transire per ignem potest, igne purificabitur. Quod autem ignem non potest sustinere, aqua expiationis purgabitur. Dixitque Dominus ad Moysen: Tolle summam eorum quae capta sunt, ab homine usque ad pecus, et divides praedam ex aequo [Col. 1246D] inter eos qui pugnaverunt et reliquam multitudinem. De parte vero eorum qui pugnaverunt, separabis Domino unam animam de quingentis, et dabis ea Eleazaro. Ex media vero parte multitudinis, accipies quinquagesimum caput, et dabis Levitis.ยป Quo facto principes exercitus accesserunt ad Moysen, et dixerunt: Recensuimus numerum pugnatorum, quos dedisti nobis, et nec unus quidem defuit. Quamobrem offerimus in donariis Domini, quod in praeda auri potuimus invenire, periscelides [Col. 1246D] Additio 1. Aperi, quod est circum, et scele, [Col. 1247A] quod est brachium, dicuntur periscelides, quasi ornamentum brachii. , armillas, annulos, dextralia, murenulas, ut depreceris Dominum pro nobis. Susceperunt autem aurum Moyses et Eleazar, et intulerunt illud in tabernaculum.
Filii autem Ruben, et Gad, et dimidia tribus Manasse habebant pecora multa nimis (Num. XXXII) . Et videntes Amorrhaeam, Basan et Galaad aptas pecoribus alendis, rogaverunt Moysen, ut terram hanc eis contraderet. Aestimans autem Moyses, ob timorem pugnae et laboris, hoc eos quaesisse, malignos eos appellavit, eo quod, fratribus in aerumna consistentibus, ipsi vellent deliciari. Ipsi vero polliciti sunt quod mulieres et parvulos in tutis locis ordinarent, caulas ovibus, et jumentis stabula fabricarent; ipsi vero armati praecederent fratres suos, donec eos introducerent ad loca sua. Sub hac [Col. 1247B] autem conditione terram Sehon regis Amorrheorum, et Og regis Basan susceperunt. Porro filii Machir, filii Manasse, obtinuerunt Galaad. Jair vero, filius Manasse, occupavit vicos ejus, et vocavit eos Anothjair, id est villas Jair.
Ponitur hic catalogus mansionum ab exitu de Aegypto (Num. XXXIII) . Fuerunt autem ante transitum maris Rubri quatuor, Ramesse, Soccoth, Etham, Phihahiroth; a mari Rubro usque ad Sina octo: Mara, Elim, Jamsuph, quod sonat mare Rubrum, vel Scirpeum: Jam enim, mare, Suph, rubrum, vel scirpeus interpretatur; et potuit esse Lacus Scirpeus, quia Hebraei quamlibet aquarum [Col. 1247C] congregationem vocant mare. Post Jasuph, desertum Sin, Daphca, Alus, Raphidim, solitudo Sinai. A monte Sinai usque ad Cades, vinginti et una: Sepulcra concupiscentiae, Haseroth, Rethma, Remmomphares, [Col. 1248A] Lebna, Ressa, Ceelatha, mons Sepher, Arada, Maceloth, Thahath, Thare, Methcha, Hesmona, Moseroth, Benejaacan, mons Gadgad, Jetebatha, Hebrona, Asiongaber, Cades; a Cades usque ad campestria Moab novem, mons Hor, Salmona, Phunon, Oboth, Jieabarim, Dibongad, Helmondeblathaim, montes Abarim, campestria Moab.
Iterum locutus est Dominus ad Moysen, et distinxit terminos terrae promissionis ab ortu et occasu, meridie et aquilone (Num. XXXIV) . Et nominavit principes tribuum, qui, transito Jordane, cum Josue et Eleazaro terram dividerent. Praecepitque Levitas in omnibus tribubus dispersos habere [Col. 1248B] civitates ad inhabitandum, et a muris forinsecus per circumitum, terram mille passuum obtinere, in qua suburbana essent, ad pecora eorum alenda (Num. XXXV) . Ex quibus civitatibus sex essent refugii, tres ultra Jordanem, et tres citra, de quibus in Deuteronomio dicitur (Deut. XIX) .
ยซAccesserunt autem filii Machir, filii Manasse ad Moysen, et dixerunt: Filiae Salphaad fratris nostri habent nobiscum sortem, ex praecepto Domini. Si ergo nupserint viris tribus alterius, quia filii earum sequentur tribum patris, minuetur haereditas nostra, et sortium distributio confundetur in jubilaeo (Num. XXXVII) . Occasionem ergo filiarum Salphaad, lex haec promulgata est a Domino per [Col. 1248C] Moysen:ยป Omnes viri ducant uxores de tribu, et cognatione sua, ut haereditas permaneat in familiis; ne commisceantur tribus, sed maneant, ut a Domino separatae sunt, etc.
Quinta, et ultima distinctio, hujus historiae dicitur Hadde debarim, quod sonat haec sunt verba. Graece autem dicitur Deuteronomius, id est secunda lex. Deuteron enim, secunda, nomia lex. Et hoc [Col. 1247D] nomine quidam errantes dixerunt duas esse leges: unam datam a Deo, quae in praecedentibus libris continetur, alteram datam a Moyse, quae in hoc libro. Attendentes in assertionem sui erroris, quod de illa legitur supra in multis passibus: ยซLocutus est Dominus ad Moysen, et ad omnem Israel.ยป De ista dicitur: ยซLocutus est Moyses.ยป Ad haec dicebant quod multa hic leguntur, quae non supra: quaedam quasi contraria; quod non fieret, si hic esset praedictorum repetitio. Verius sentiendum est, quia hic Pentateuchus non est nisi lex una, quae etiam ab Apostolo et aliis, saepe vocatur lex Moysi, quam lex Dei. Hebraeus etiam vocat hos quinque libros thorath, id est legem, nec ob aliud dicitur liber hic lex secunda, nisi quia praedicta hic iterantur [Col. 1248C] quasi lex iterata. Iterantur hic etiam tria, tribus de causis, praecepta, et caeremoniae ad commendationem memoriae, et ipsorum confirmationem. Beneficia Dei ad roborandam dilectionem Dei in illis. Flagella, quae sustinuerunt murmurantes, [Col. 1248D] ad incutiendum timorem.
Si vero in hac iteratione videtur aliqua praedictis inesse contrarietas in superficie verborum, in intellectu tamen nulla est. Fuerunt etiam qui dicerent hunc librum factum a Josue, transito Jordane, quia legitur in principio: ยซHaec sunt verba, quae locutus est Moyses trans Jordanem (Deut. I) . Pro situ enim terrae promissionis sacra Scriptura dicere consuevit, ultra Jordanem, vel citra. Dicitur tamen liber Moysi, vel Josue, quia quod Moyses verbo tradidit, Josue redegit in scripto. Videtur etiam Hieronymus velle quod magnam Josue hujus libri scripserit partem. Verius videtur esse quod scriptus sit a Moyse, et loquitur Moyses de se tanquam de alio. Vel hoc in principio apposuit Esdras, [Col. 1249A] sicut et in fine de morte Moysi, praesertim cum circa finem libri legatur: ยซScripsit Moyses legem hanc (Deut. XXXI) .ยป Et paulo post: ยซPostquam scripsit Moyses verba legis hujus in volumine, praecepit Levitis: Tollite librum istum, et ponite in latere arcae foederis (ibid.) .ยป Legitur quod longo tempore post inventus in Jerusalem Deuteronomius in arca.
Quadragesimo anno ab exitu filiorum Israel de Aegypto, undecimo mense, prima die mensis, videns Moyses diem mortis sibi imminere, locutus est ad omnes filios Israel, et coepit legem explanare, congregans eos, secundum Josephum, ad [Col. 1249B] Jordanem, in loco ubi nunc civitas Abidal est, locusque palmarum (Num. I) . Sane recapitulationem Moysi prosequentes, quae supradicta sunt, omittemus; super addita, dicemus quaedam, quae videntur contraria, memorabimus, determinando. Itaque in recapitulando ait Moyses [Col. 1249C] Additio 1. Supra in Exod. c. XVIII: ยซEgressus est autem Jethro.ยป : ยซDixi vobis illo tempore: Non valeo solus negotia vestra sustinere, date ex vobis viros sapientes, et ponam eos tribunos, centuriones, quinquagenarios, et decanos.ยป Hoc videtur contrarium praedictis. Supra enim, consilio Jethro dixit hoc factum esse; utrumque vero factum fuit. Primo enim, ad consilium soceri, faciendum secreto disposuit, postea auctoritate et assensu populi complevit. Quod etiam dicit hic [Col. 1249C] Moyses: ยซDixistis mihi: Mittamus viros, qui considerent terram.ยป Supra vero legitur dixisse Dominum: ยซMitte viros (Num. XIII) ,ยป non est contrarium, quia ad suggestionem populi consuluit Dominum, qui dixit: ยซMitte.ยป Ad pusillanimitatem quoque eorum confortandam, iteravit Moyses de victoria Og regis Basan (Deut. III) , qui restiterit, de stirpe gigantum, et in argumentum magnitudinis ejus, monstratur lectus ferreus ipsius, in Rabath filiorum Ammon, novem cubitos habens longitudinis, et quatuor latitudinis.
Separavit Moyses tres civitates refugii trans [Col. 1249D] Jordanem Bosor in tribu Ruben, Ramoth Galaad in tribu Gad, Golan in Basan in tribu Manasse (Deut. IV) . Harum hic usus erat: si quis nolens hominem occidisset, confugiebat ad aliquam harum, et ibi a consanguineis occisi tutus erat. Si enim extra fines alicujus harum invenisset eum, qui ultor sanguinis effusi esse debebat, impune percutiebat homicidam. Erat autem in ea fugitivus usque ad reconciliationem cum propinquis, vel usque ad mortem summi pontificis, in quo hujusmodi omnes fugitivi, redibant securi ad propria. Tamen si propinqui occisi volebant illum impetere, quod volens occidisset, et coram civibus urbis ejus hoc probarent, tradebatur eis ad occidendum.
Addidit quoque Moyses: ยซDiliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et ex tota fortitudine tua [Col. 1251A] Additio 1. Alibi ponuntur decem praecepta. Sed nota quod sub his duobus continentur illa; horum enim primum complectitur tria, secundum continet septem. (Deut. VI) .ยป Addidit quoque cum de manna iteraretur: ยซNon in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei (Deut. VIII) .ยป Panem vocavit hic omnem cibum hominum. Consuevit enim Scriptura, panem pro cibo ponere, et est sensus: Nolite mirari si cibum insolitum dedit vobis Dominus, quia non in solis usitatis cibis vita hominis stabilita est apud Deum, sed solo verbo potest creare nova, ex quibus vivat homo. Addidit quoque inter beneficia, quod per quadraginta annos in deserto vestimenta eorum non defecerant [Col. 1250B] vetustate, nec solutares attriti erant, et quod evaserant serpentes flatu urentes circumstantia, quos ob hoc forte supradixit ignitos, et scorpiones, et dipsades (Deut. VIII) , quae Latine situlae dicuntur, quia perimunt hominem siti, et adeo parvae sunt, ut cum calcantur vix videantur, cujus venenum ante exstinguit, quam sentiatur, nec tristitiam sentit moriturus. Dicitur autem situla per contrarium; vas enim quod situla dicitur. aufert sitim, haec affert. Sicut pharetra quae infert mortem, feretrum, quia fert vel aufert mortuum. Ut etiam ostenderet quae necessitas incumberet eis, observandi praecepta Domini, in terra promisionis, addidit, quia non erat terra illa, sicut terra Aegypti, quae beneficio fluminis fecundatur, ubi per hortos aquae derivantur [Col. 1250C] irriguae, sed erat montuosa et campestris, de coelo pluviam exspectans; et ideo plurimum ibi colendum Deum, ut daret ei pluviam temporibus suis, temporaneam scilicet in autumno, in vere, vel in hieme, jactis seminibus nutriendis, et serotinam, ad crementum in vere vel aestate. Addidit quoque de terminis terrae promissionis dicens: ยซOmnis locus, quem calcaverit pes vester, vester erit, a deserto, quod est in meridie, et Libano, qui in septentrione, et flumine magno Euphrate, qui est in oriente, usque ad Mediterraneum erunt termini vestri (Deut. II) , hoc est mare quod Tyrrhenum dicitur. Addidit quoque quod benedictiones et maledictiones scriptas in libro hoc, transito Jordane; [Col. 1250D] in egressu suo dicerent, in hunc modum: Sex tribus majores natu ascenderent montem Garizim cum sacerdotibus et Levitis, et sex minores montem Ebal e regione, et qui in Garizim omnes benedictiones dicerent super legis observatores, et qui in Ebal responderent: Amen. Post ascenderent sacerdotes et Levitae cum aliis sex tribubus in Ebal, et simul omnes maledictiones imprecarentur transgressoribus, et qui in Garizim responderent: Amen. Et nota, quia cum enumerat gentes quas ejecerunt de terra promissionis, fere ubique sex nominat Chananaeum, Amorrhaeum, Pherezaeum, Jebuzaeum, Hevaeum, Hethaeum. In hac vero iteratione nominat septimum Gergezaeum. Item nota quia Abrahae promissum est, quod decem delerentur, quae tunc [Col. 1251A] revera ibi erant. Sed cum venerunt illuc filii Israel, jam tres erant deletae. Filii Lot deleverunt gigantes, filii Esau Horraeos, Cappadoces partem Hevaeorum.
Addiditque Moyses, quia non liceret eis comedere decimam in oppidis suis, nec primogenita pecorum, nec primitias laborum, nec votiva, nec sponte oblata, sed tamen coram Domino in loco quem elegerit Dominus, ibi cum uxore comederent, et liberis, servo, et ancilla, et levita qui concellaneus esset (Deut. XII) . In quo praecepto videntur fraudari [Col. 1251B] Levitae, quibus praemissa debebantur. Proinde dicunt quidam hoc semel factum, cum primo scilicet terram obtinuerunt. Tunc enim obtulerunt praedicta Domino, et deinceps reddiderunt ea Levitis. Sed hoc nihil est, quia nondum Dominus locum sibi elegerat in terra promissionis. Alii dicunt quia singulis annis haec fiebant sic: primam partem decimae totius, ut primam gelimam grani, primam amphoram vini, vel olei separabat sibi, qui decimam dabat Levitis, et illam modicam partem decimarum ferebat secum in Jerusalem, et epulabatur inde coram Domino. Et hoc inde conjectant, quia haec decima praecipitur poni in cartallo, quod modicum vas est, nec veram caperet decimam. Sed hic primogenitis et primitiis, votivis et spontaneis [Col. 1251C] nihil habent determinatum. Unde verior est hic traditio Hebraeorum: Singulis annis Hebraei faciunt duas decimationes bonorum suorum. Primam separabant Levitis: de hac dictum est: Desudet eleemosyna in manu tua, donec invenias justum, cui des, id est illum cui debes. Iterum novem reliquas partes decimabant, et hanc secundam decimam sibi reservabant, et ex ea ter in anno, cum ascendebant in Jerusalem, oblationes et epulas sibi, et domui suae faciebant, et Levitam concellaneum, qui etiam cum eis ascenderet invitabant. In eosdem usus reservabant sibi secundum animal post primogenitum, quasi secundum primogenitum, et similiter post primitias tantumdem sibi reponebant, [Col. 1251D] quasi secundas primitias. Qui autem ampliora his illis tribus festis expendere volebat, aliqua de bonis adhuc separabat, et cum praedictis reservabat, vovens illa Domino. Praeterea etiam quidam in illis solemnitatibus, praeter ea quae diximus, sponte quaedam expendebant ad honorem Domini, et haec secundaria praecepit Moyses ferri ad locum sanctum, et comedi coram Domino (Deut. XIV et XV) . Tamen remotioribus licebant ista vendere in loco suo, et ferre pretium secum, et emere sibi in Jerusalem quod desiderabat anima sua. Praeterea tertio anno duabus decimis sublatis, ut diximus, tertiam faciebant iterum decimationem in usus pauperum, et hanc reponebant apud se, ut haberent unde darent peregrino, et advenae, pupillo et viduae [Col. 1252A] egentibus, et etiam Levitis, si indigerent. In usus vero proprios ex hac nihil expendebant, et de hac dictum est: ยซOmni petenti tribue (Luc. VI) .ยป Addit quoque quod si etiam frater, aut uxor, aut filius, aut amicus specialis persuaderet aliquem ad cultum idolorum, forte propter affluentiam, quae sequebantur gentiles, non occultaret eum; sed convictum, aut confessum populus obrueret lapidibus: et ille cui praesuaserat, primus imponeret manus suas super eum; eodem modo civitas adversus civitatem insurgeret, et deleret eam, si persuaderet recedere a cultu Dei. Incissuras etiam, et calvitium fieri super mortuos prohibuit (Deut. XIV) , quod, et sanguinem suum fundere, et capillos tondere, et sacrificare mortuis, ut ethnici faciunt. [Col. 1252B] Prohibuit quoque morticina comedi; sed addidit quia et illa sibi immunda, possent dare, aut vendere peregrinis, et advenis, quia nationes aliae licite multis vescuntur, quae interdicta sunt Hebraeis. Septimo quoque anno quietis terrae addidit Moyses ne creditor exigeret debitum a debitore Hebraeo duntaxat. A peregrino poterat exigere, et ob hoc vocabit annum illum annum remissionis, non illius tamen cujus erat Jubilaeus. In Jubilaeo enim dimittebantur debita; in hoc differebant petere. Prohibuitque in primogenitis bobus arari, et vellera primogenitorum tonderi. Per quod innuit nihil de primogenitis debere sumi, vel fieri in usus proprios, quia Levitarum erat. Quod si maculam haberet primogenitum, poterat comedi in loco suo, sed non coram [Col. 1252C] Domino. Repetens quoque Moyses de festo Pentecostes ait: ยซSeptem hebdomadas numerabis tibi ab ea die qua falcem in segetem miseris, et celebrabis diem festum hebdomadarum Domino Deo tuo (Deut. XVI) .ยป Hoc, ut dicit Hieronymus, Hebraei nec ad litteram, nec ad spiritum custodiunt, tunc enim non eodem die fieret Pentecostes, quia alii tardius, alii citius metunt, secundum statum regionum suarum. Fuerunt etiam qui dicerent, quemque agricolam a prima die messionis suae, quinquaginta dies computasse, et ea die sibi, et suis epulum solemne parasse, et diem festum egisse. Nec quidem Pentecosten legalem, sed pro collectis omnibus quasi diem agebant solemnem. Tradidit Josephus, quia [Col. 1252D] decima quinta luna Phase, die scilicet solemni Azymorum offerebant grana confricata Domino. Et haec erat missio prima falcis in segetem, et a decima sexta luna numerabant septem hebdomadas, post quas faciebant Pentecosten [Col. 1252D] Additio 1. In veritate a quinquagesima die Azymorum prima, est prima dies Pentecostes, cujus festi secunda die, duo panes novi offerebantur, et ita duos dies quinquaginta intellige. In primo, primum diem Pentecostes, secundo, secundum diem ejusdem festi. . Quidam tamen dicunt, ut praedictum est, a die Dominica, quae est in festis Azymorum debere numerari septem hebdomadas, quia legitur in Levitico. ยซAb altera die Sabbati numerabitis (Levit. XXIII) .ยป
Praecepit quoque judices civitatum sedere in portis, quasi judicaturos intrinsecus, et extrinsecus de finibus civitatis, et ut in ore duorum, vel trium testium periret, qui interficeretur ab eis, et quod manus testium prima fieret in illum (Deut. XVI) . Quod si contingeret judices illos ambigere de sententia aliqua, ascenderent ad summum sacerdotem, et quod ille judicaret fieret. Quod si quis sententiae ejus non obediret interficeretur. De his judicibus civitatem dicit Josephus quod septem eligebantur in singulis civitatibus, virtute, et studio justitiae accepti. Unicuique vero eorum dabantur duo viri ministri de genere Levitarum. Testimonium mulierum [Col. 1253B] non admittebant propter levitatem, nec servorum propter ignobilitatem animi, pro qua de facili, vel pro timore poterant corrumpi, vel lucro. In appellationibus non licebat pontifici judicare sine propheta, et senioribus loci illius quem elegerat Dominus.
Addidit etiam quod si quandoque regem sibi crearent, non alienigenam, sed contribulem assumerent, qui sine consilio pontificis et seniorum nil ordinaret (Deut. XVII) , in otio semper Deuteronomium legeret, uxores sibi non multiplicaret, ne averterent eum a recto; equos autem aut opum pondera non multiplicaret, ne potentior factus saeviret in subditos; [Col. 1253C] terminos terrae, propriae, vel alienae, non mutaret. Non enim procul est ut leges transcendat qui metas terrarum transmutat: hoc praeceptum plurimum transgressus est Salomon, qui gloriatus est, quod tantum reliquerat in Jerusalem auri, et argenti quantum invenerat ibi aeris et ferri. Tandem tamen poenituit, ut tradunt; de quo post dicetur.
Interdixit quoque secum habere ariolos, id est inspectores fibrarum circa aras pro cognoscendis futuris, et conjectores somniorum, et augures, id est gestus avium, aut garritus attendentes, maleficos, id est immolantes pueros daemonibus, vel saltem lustrantes, incantatores, id est praestigios, qui intuentes [Col. 1253D] fallunt, Pythones, id est ventriloquos, qui per spiritum malignum loquuntur, a Pythone, id est Appoline, sic dictos; divinos, id est aruspices, id est astrorum inspectores, nec romanticos, qui sacrificiis vel carminibus evocant mortuos, quia prophetam suscitaret eis Deus de gente eorum, illum audirent.
De talione quoque legis, occasione falsi testis, apposuit ut si diligentissime perscrutantes deprehenderent falsum testem, redderent ei quod cogitaverat facere proximo suo, animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente, pedem pro pede (Deut. XIX) .
Addidit quoque de exercitu progressuro ad pugnandum, ut prius sacerdos exercitum admoneret; ne timeret hostes, et sperarent tantum in Domino, non in armis et robore suo; deinceps quisque princeps turmae suae loqueretur, et diceret. ยซQui ex vobis est formidolosus revertatur, ne pavere faciat fratres suos perterritus, etiam sollicitos pro negotiis imperfectis, quae reliquerant, reverti praeciperet (Deut. XX) .ยป Specificabat autem tria negotia, quibus maxime affectus tenetur humanus dicens. ยซQuis est homo, qui aedificavit domum novam, et non dedicavit, vel initiavit eam? Revertatur, ne forte moriatur in bello, et alius dedicet eam. Quis est homo [Col. 1254B] qui despondit uxorem, et non accepit eam? Revertatur ne forte moriatur, et alius accipiat eam. Quis est homo, qui plantavit vineam, et necdum fecit eam communem, de qua omnibus vesci liceat, revertatur ne forte moriatur, et alius fungatur ejus officio?ยป Quod sic intelligitur: Si novella vineae plantatio ante quartum annum fructum faceret immunda erat, quia natura praeter tempus vim fecisse videbatur, nec ex ea primitias Deo offerre, vel quidpiam edere licebat. Quarto anno vindemiabatur Domino. Omnem enim fructum ejus anni deferebat homo ad urbem sanctam, cum secunda decima aliarum frugum, ut epularetur ex eis coram Domino. Quinto anno fiebat homo dominus vineae, et vindemiabat [Col. 1254C] sibi. Sexto anno, et deinceps erat quasi omnibus communis, secundum consuetudinem eorum talem. Iter agentibus licebat intrare vineas, et pomeria, et tanquam de propriis satiari, sed extra deportare fas non erat, neque vindemiantes de his, quae ad torcular portabant, gustare prohibebant sibi occurrentes. Alia translatio plana est. Quis est homo qui plantavit vineam, et de novella ejus non bibit, etc?
Addidit quoque, ne cum gentibus terrae promissionis foedus inirent, sed penitus exstirparentur (Deut. XX) : in quo post graviter peccaverunt, cum finitimis autem gentibus pacifici, quantum possent, et foederati essent. Addidit quoque ne in obsidione [Col. 1254D] succiderent arbores fructiferas ad faciendas machinas. Item, si inventus fuerit occisus, sed a quo nescitur, seniores de propinqua urbe occiderent juvencam, et lotis manibus super eam, sacerdotibus jurabunt de innocentia sua (Deut. XXI) . Egressi vero ad pugnam, si in numero captivorum, mulierem quis viderit pulchram, virginem seu jam nuptam, et voluerit eam habere uxorem, non prius cubile ejus ascendet, donec illa raserit caput, et circumcidat ungues, et lugubre schema suscipiens defleat parentes, et amicos, quos amisit in bello, triginta diebus, ut tandem luctu satiata, ad epulas nuptiales convertatur. Tunc liceat viro eam humiliare. Quod si satiatus fuerit, et nec sederit animo ejus, dimittat eam liberam. Non enim licet ei, aut [Col. 1255A] revocare eam in servitutem, aut venundare alii. Maleficum quoque suspensum in patibulo ea die jussit deponi, et cadaver ea die sepelire, quia maledictus erat omnis pendens in ligno, id est sufficit ad poenam quia turpem et maledictam suscepit mortem, ne ultra jus tenderetur poena. Abominabile quoque dixit apud Dominum, si aut mulier veste virili, aut vir veste feminea uteretur.
Addidit quoque de differentia ingredientium Ecclesiam Dei sic: ยซNon intrabit eunuchus attritis vel amputatis testiculis, vel absciso veretro ecclesiam Dei, nec manzer usque ad decimam generationem. Ammonites, et Moabites post decimam [Col. 1255B] generationem non intrabit in aeternum, quia hi populi propinqui Hebraeis exeuntibus de Aegypto occurrerunt eis cum pane tantum, cum scirent eos laborare siti in deserto, et conduxerunt adversus eos Balaam filium Beor (Deut. XXIII) .ยป Praeterea quamplures eorum seducti fuerunt per mulieres eorumdem. Potest ingressus in ecclesiam dici ingressus in atrium [Col. 1256A] Additio 1. Quatuor erant atria, unum Levitarum; secundum, Israelitarum mundorum, qui tactu mortuorum vel alio non erant immundi; tertium immundorum; quartum gentilium. mundorum, a quo arcebantur quidam in aeternum, quidam ad tempus, scilicet vel usque ad aliquem terminum dierum suorum, de quibus alibi, vel usque ad terminum successionum, de quibus hic agitur. Hebraeus verius tradit dicens, ingredi Ecclesiam Dei esse de filiabus Israel ducere uxorem, et sic in se, et in genere suo, [Col. 1255C] fieri de populo Dei. Tamen secundum hoc frustra videtur praemissum esse de eunucho, cum non possit ducere uxorem, sed nec si ille vellet uxorem ducere de Israel, ob pecuniam, vel haereditatem, vel ob quamlibet causam ei non liceret. Forte quia nisi solum manzerem nominavit, non excludebatur ab ecclesia spurius et nothus. Manzer autem proprie est de scorto natus; spurius de concubina pro spurcitia incontinentiae; nothus qui de adultera. Videtur enim cum non sit verus de matrimonio filius, sicut et notas febres dicimus quae verae quartanae, aut hujusmodi, videntur, non sunt autem. Manzer ergo non copulabitur filiabus Israel, nec filius ejus etiam de legitima, nec nepos usque ad decimum successorem. Hic poterat intrare ecclesiam [Col. 1255D] Dei, quia penitus exstincta erat memoria antiqui opprobrii. Ecclesia non solum manzeres, sed et spurios excludit ab ordinibus. De hoc quod prohibiti sunt duo populi praedicti intrare, Augustinus dicit quia in decima generatione poterant, propter Ruth Mohabitidem, quae intravit, de qua Booz, filius Salmon, genuit Obeth. Sed quia generationem Ruth nescimus, ab Abraham, contemporaneo Moab decem numeravimus generationes, usque ad matrimonium Ruth: quod autem additum est in prohibitione, ยซin aeternum,ยป per hoc quod ibidem promissum est debet exponi, scilicet nisi post decimam generationem. Vel quia dixit Ammonites et Moabites, quae nomina sunt masculini generis, nec dixit Ammonitis, vel Moabitis, de viris facta est [Col. 1256A] prohibitio non de mulieribus, quia forte nec mulieres occurrerunt Hebraeis in deserto.
Addidit quoque: ยซNon erit meretrix, nec scortator in Israel. Non offeres mercedem prostibuli, nec pretium canis in domum Domini tui (Deut. XXIII) , quia, ut dicit Josephus, mercedem pro coitu canis venatici, vel custodis gregum, non licebat offerri, quia ex his quae de contumelia procedunt, Divinitas non delectatur. Item non foenerabis pecuniam [Col. 1256B] ad usuram, nec fruges, nec aliquid aliud fratri tuo, sed alieno. Sed quod dictum est de fratre praeceptum est; quod de alieno permissio, sicut et permissio fuit, quod sequitur de libello repudii. Vir apud quem uxor sua non inveniebat gratiam propter aliquam foeditatam, quae multimode proveniunt, scribebat quod nunquam conveniebat cum ea, et causam ob quam displicebat ei mulier, ne conveniret, et tradebat libellum, in quo scripta erant haec mulieri, ut coram sacerdotibus legeretur. Et cum jurasset verum esse, quod scripserat, licebat utrique alii copulari. Quod si ingrederetur mulier ad alterum, qui iterum daret ei libellum repudii, viro priori non licebat eam recipere, quia abominabilem fecerat eam coram Domino. Modo pro [Col. 1256C] nulla foeditate excluditur uxor, nisi ob solam fornicationem, neque sic etiam licet eos migrare ad secunda vota. Tamen quaedam Ecclesiae modo introduxerunt de nove lepram, quia morbus serpens est, et contagiosus. Item, qui nuper accepit uxorem, non producetur ad bellum, nec ei quidquam necessitatis publicae injungitur, ut uno anno laetetur cum uxore sua (Deut. XX) . Potest autem intelligi annus iste nuptialis, non usualis decem mensium tamen, juxta quem numerum dicitur annus luctus, quia mortuo viro non licet uxori transire ad alium ante decem menses, quia forte concepit de primo, et posset fieri dubium cui virorum ascribendus esset partus. Item prohibuit quoque ne liberi ancillas [Col. 1256D] ducerent uxores.
Iterum, si viderit judex reum dignum plagis tantum, prosternet eum coram se, et faciet eum verberari (Deut. XXV) . Pro mensura peccati, erit et plagarum modus, ita duntaxat ut quadragenarium numerum non excedat. Sic et poenitentes excommunicatos plagis caedimus, secundum numerum versuum alicujus psalmi, quem, dum caedimus, cantamus. Josephus dicit quadraginta plagis una minus habena publica verberandum. Liberum autem hominem turpissimum erat poenam hanc sustinere.
Item, quae sine filiis a viro fuerit relicta, accipiet [Col. 1257A] eam frater ejus, et primogenitum ex ea filium fratri suo defuncto adnominabit (Deut. XXV) , id est filium fratri defuncti non suum vocabit, et dimittet haereditatis successorem quem suscitabit. Quod si noluerit frater recipere relictam, quae sibi debetur ex lege, interpellabit mulier judices in porta. Et accersito eo, si accipere eam noluerit, mulier coram eis tollet calceamentum de pede ejus, et spuet in faciem ejus, et dicetur domus ejus, domus discalceati, opprobrium in Israel. Alibi legitur quod qui ducturus erat eam, alius discalceabat illum, secundum quod Joannes dixit: ยซNon sum dignus solvere corrigiam calceamenti ejus (Luc. III) .ยป Quod forte fiebat, si praesto erat alius ducturus eam, si frater repudiaret. Quandoque enim nullus ducturus [Col. 1257B] erat eam, et tunc mulier discalceabatur. Quandoque etiam frater, non interpellante muliere, profitebatur judicibus se nolle habere eam, et tunc ipse seipsum discalceabat. Unde alibi legitur, quod nolens suscitare semen fratris, se discalceabat. Item: ยซSi mulier apprehenderit virilia alterius viri rixantis cum viro suo, abscides manum ejus, nec flecteris super eam misericordia aliqua.ยป Item: ยซNon habebis pondus et pondus, mensuram et mensuram, id est majorem qua emas, minorem qua vendas, hoc enim abominabile est Domino.ยป
Addidit quoque Moyses de quibusdam permistionibus rerum diversi generis cavendis, dicens: [Col. 1257C] ยซNon feres vineam tuam altero semine grani, vel leguminis, ne et sementis quam sevisti et quae nascuntur ex vinea pariter sanctificentur (Deut. XXII) ,ยป ne scilicet unam decimam, et singulares primitias des tanquam de uno agro, cum de utroque fructu separatim danda sint, vel ne hac occasione velles primitias sementis, vel vini non dare, quia simul non sanctificantur. Nam sementis, primo anno, vinea, quarto. Facta ergo altera sanctificatione, forte putares sufficere ad unius agri sanctificationem. Alia littera habet: ยซNe pariter suffocentur.ยป Quod videtur velle Josephus, dicens hanc communionem prohibitam esse, quia dissimilium conjunctione natura non laetatur. Item: ยซNon arabis in bove simul et asino.ยป Cujus sensum ponit Josephus, [Col. 1257D] bobus scilicet tantum arandam terram esse, ut nomine asini quaelibet alia animalia exclusa esse, intelligamus. Hebraei tradunt ob hoc dictum. quia noluit Dominus, servili jumento, id est asino, regem jumentorum copulari. Quatuor enim quasi regia animalia ostendit Dominus Ezechieli (Ezech. I) : homo enim rex omnium animalium est, sub quo leo est rex ferarum, aquila rex avium, bos rex jumentorum. Quidam Hebraei puerilius exponunt, quia, scilicet bos ruminat, putaret asinus ipsum comedere, et fame afficeretur, et deficeret. Item: ยซNon indueris vestimento quod ex lino lanaque contextum est, quia, ut dicit Josephus, haec vestis solis sacerdotibus erat concessa; hoc usque adeo observabant Judaei, ut nec pelles, nec aliquam [Col. 1258A] laneam vestem, nisi filo laneo consuant. Tradit. quoque Josephus jumenta diversi generis prohibita commisceri, ne injuria haec transiret ad homines, ut pecudibus commisceri licitum putarent, multa tantum in minoribus prohibita dicit, ne ad majora per simile fieret accessus.
Praecepit etiam Dominus, ut cum dominarentur in terra promissionis, delerent Amalec de sub coelo (Deut. XXV) , quia ipsis transeuntibus per desertum plurimum nocuerunt (Deut. XXVI) . Extremos scilicet agminis, id est fessos, et leprosos, et semine fluentes, eos scilicet quibus non erat fas ingredi castra, interficientes. Et subdidit Dominus huic praecepto: [Col. 1258B] ยซCave ne obliviscaris.ยป Quod quia transgressus est Saul, translatum est regnum a domo ejus. Item: ยซcum intraveris terram promissionis, tolles de cunctis frugibus tuis primitias, et pones in cartallo,ยป vase scilicet vimineo, ยซibisque ad locum quem Dominus elegerit. Et facta oblatione, stans e diverso altaris, gratias ages Deo coram sacerdote, quia liberavit patrem tuum Jacob a Syro, eum persequente,ยป scilicet Laban, ยซet filios ejus de Aegypto, et tandem dedit tibi terram lacte et melle manantem.ยป Hoc semel factum quidam tradunt in ingressu terrae, sed singulis annis tradit Josephus has gratiarum actiones agendas in Scenopegia [Col. 1258D] Additio 1. In hujus rei memoriam, Judaei etiam adhuc ingressi synagogam eorum, cantant hunc psalmum: ยซBenedic, anima mea, Domino (Psal. CII) ,ยป in quo continentur beneficia eis praestita. . Imo bis in die, et vespere, et mane jugiter, testificanda ab eis dona Dei, dicit. Item: ยซQuando transieris [Col. 1258C] Jordanem, aedificabis altare Domino, de lapidibus quos ferrum non tetigit, et offeres hostias Domino, et scribes super lapides omnia verba legis hujus plane et lucide (Deut. XXVII) .ยป Item: ยซPostquam enumeravit Moyses benedictiones observantium legem, et maledictiones transgressorum, in fine maledictionum ait prophetando: ยซReducet te Dominus classibus in Aegyptum; ibi venderis hostibus tuis in servos, et ancillas; et non erit qui emat (Deut. XXVIII) .ยป Haec prophetia postea impleta fuit, quando triginta Judaei etiam pro uno denario emebantur. In Alexandria enim, ut dicit Josephus, multa millia Judaeorum sunt vendita, et vix habuerunt emptores. In hac recapitulatione [Col. 1258D] ponit Josephus, ne venenum, aut mortiferum quid ullus Israelitarum habeat, et apud quem inventum fuerit moriatur, hoc patientes, quod ille contra quem confectum probatur, pateretur.
Facta recapitulatione, tradidit Moyses Deuteromium Levitis, ut reponerent eam [illud] in arcam foederis Domini, ut septimo anno remissionis legeretur, universis utriusque sexus audientibus, in diebus Scenopegiae, a summo sacerdote inedito ut ait [Col. 1259A] Josephus. Itemque ait Moyses: ยซScio intentionem vestram, et cervicem durissimam. Adhuc vivente me vobiscum, semper contentiose egistis contra Dominum, quanto magis cum mortuus fuero (Deut. XXXI) .ยป Ideo iterum moneo vos ne faciatis. Ideo vero quia in testimonium hujus admonitionis hominum mihi deest testimonium, aut inutile esset, quia mortales sunt, immortalia elementa in testimonium invoco.
Locutusque est Moyses, audiente universo coetu, verba carminis hujus: ยซAudite, coeli, quae loquor. Audiat terra verba oris mei, etc. (Deut. XXXII) .ยป Cujus carminis hunc versum ad litteram tantum exponimus. Constituit terminum populorum juxta [Col. 1259B] numerum filiorum Israel, id est secundum numerum personarum, quae intraverunt Aegyptum posuerat Dominus nationes linguarum. Hebraeus sic legit: ยซConstituit Dominus terminos populorum, sed terminos filiorum Israel constituit juxta numerum,ยป quasi dicat: Israel tanquam charum numeravit, alios quasi viles numero non distinxit. Alia editio habet: ยซjuxta numerum angelorum Dei.ยป
ยซLocutusque est Dominus ad Moysen eadem die: Ascende in montem Abarim, in montem Nebo, id est per illum transi in istum, et vide terram Chanaam, et morere (Deut. XXXII) .ยป Sed antequam [Col. 1260A] ascenderet Moyses, benedixit filios Israel. Benedictionem vero incepit in hunc modum: ยซDominus de Sina venit, et de Seir ortus est nobis. Apparuit de monte Pharan in dextera ejus ignea lex (Deut. XXIII) .ยป Tradunt Hebraei quod Dominus misit angelos suos ad Idumaeos, et ad ismaelitas in Pharan, et obtulit eis legem suam. Quam cum recipere nollent, venit ad Judaeos in montem Sina, cum multis millibus angelorum. Datis benedictionibus singularum tribuum, ยซascendit Moyses super Nebo, usque in verticem ipsius, qui dicitur Phasga, et ostendit ei Dominus omnem terram promissionis, usque ad mare novissimum, et partem australem, et latitudinem campi Jericho (Deut. XXXIV) ,ยป quae alio nomine dicta est civitas Palmarum, usque [Col. 1260B] Segor. Mortuusque est ibi Moyses in terra Moab, jubente Domino, et sepelivit eum Dominus ministerio angelorum ยซin valle terrae Moab, et non cognovit homo sepulcrum ejus, usque in hodiernum diem.ยป Quod ideo factum autumant Hebraei ne ipsi Moysen pro Deo colerent, quia proni erant ad idololatriam. ยซMoyses centum viginti annorum erat quando mortuus est, nec dum tamen caligaverat oculus ejus, nec dentes ejus moti sunt. Et fleverunt eum filii Israel triginta diebus. Et non surrexit ultra propheta in Israel, sicut Moyses, quem nosset Dominus facie ad faciem,ยป id est adeo familiariter. Hoc capitulum finale, ut ferunt, apposuit Esdras, sicut ab illo loco: ยซAscendit Moyses,ยป usque ad hunc locum, ferunt Josue apposuisse.
Incipit praefatio in historiam libri Josue.
Liber Josue a nomine auctoris censetur, qui et Jesus dictus est. Nam Josue et Jesus idem est nomen. Cognominatus est autem a patre Jesus Nave, vel Josue Bennum, id est filius Nave, vel Nun; quod idem est. Cognominatus est autem sic, ad differentiam Jesu fili Sirach pronepotis Jesu magni sacerdotis, qui scripsit Ecclesiasticum. Et nota quod secundum Hebraeos hic incipit secundus ordo Veteris Testamenti. Qui distinguunt Vetus Testamentum in tres ordines. Primum vocant legem, secundum prophetas, tertium agiographa. In lege ponunt quinque libros Moysi; in prophetis octo Josue, Judicum, Samuel, Malachim, Isaiam, Jeremiam, Ezechielem, duodecim prophetas. In agiographis [Col. 1259D] [Col. 1260C] Additio 1. Job, David, tres libri Salomonis, Daniel, Paralipomenon, Esdras, Esther, Sapientia, Ecclesiasticus, Judith, Tobias, Machabaeorum, agiographa sunt, quia auctor ignoratur eorum; sed quia de veritate non dubitatur, ab Ecclesia recipiuntur. [Col. 1260D] Si autem nec auctor, nec veritas scietur, non reciperentur, ut liber De infantia Salvatoris. ponunt novem libros Veteris Testamenti, qui supersunt. Hi dicuntur agiographia, id est sanctorum scripta; quod nomen commune est omnibus sacrae Scripturae libris. Et quia hi novem non habuerunt eminentiam prae caeteris, secundum quam agnominarentur, communi nomine contenti sunt, sicut hoc nomen, confessor, generale est omnium sanctorum: et tamen quidam illorum, secundum [Col. 1260C] eminentiam aliquam quam habent, aliis nominibus censentur, dicuntur alii apostoli, alii martyres, et hujusmodi. In hunc etiam modum ultimus ordo angelorum communi nomine omnium nuncupatur. Origenes autem secundum Graecos in primo ordine septem ponit libros, addens Pentateucho, Josue, et Judicum, et vocat ordinem illum heptateuchum, ab hepta, quod est septem, et teucos, quod est volumen. In quocunque autem ordine sit liber iste, historia non mutatur.
ยซFactum est autem post mortem Moysi,ยป et quiescente luctu populi, qui pro eo factus est, ยซlocutus est Dominus ad Josue filium Nun. Moyses servus meus mortuus est. Surge et transi Jordanem hunc, tu et omnis populus tecum; sicut fui cum [Col. 1261A] Moyse, ero et tecum (Jos. I) .ยป Eadem quae Moysi promiserat, eisdem fere verbis promisit ei, et eosdem terminos terrae promissionis descripsit. Et nota quia cum dixit, ยซMoyses mortuus est,ยป suggillavit errorem quorumdam dicentium Moysen raptum cum Elia esse, et Enoch, quoniam nullum vestigium mortis ejus relictum est. Quod autem addidit, ยซservus meus,ยป destruit et aliorum errorem dicentium Moysen damnatum aeternaliter, propter aquas contradictionis. Quod vero dixit, ยซsurge,ยป locutio est, et non sensus. Non enim credendus esset sedisse, vel jacuisse cum loqueretur ei Dominus. Tunc praecepit Josue populo per praecones: ยซPraeparate vobis cibaria, quoniam post diem tertium transibitis Jordanem.ยป Quod de cibariis [Col. 1261B] aliis quam manna intelligendum est, quod in tertium diem reservari non poterat. Hoc de humano consilio dixit Josue. Neque enim transierunt Jordanem, usque in diem septimum. Exploratores enim quos tunc misit, per triduum morati sunt. post quorum reditum triduo exspectavit populus diminutionem aquarum, et praeparavit sibi cibaria juxta mandatum Josue. Permisit ergo Dominus, ut ait Augustinus, errare Josue, ne deinceps simile aliquid sine divino consilio aggrederetur, praesertim cum Dominus dixisset Moysi in electione ejus, ยซJosue succedet tibi, pro eo si quid agere voluerit, Eleazar consulet Dominum (Num. XXVII) .ยป Quod autem erraverit patet. Ignorabat enim utrum in [Col. 1261C] tertium diem nubes attolleretur, sine cujus motu non moverentur castra. Quidam tamen asserunt hoc per anticipationem dictum, nec mandatum esse a Josue, donec redierunt nuntii.
Misit ergo Josue duos exploratores de Setim in Jericho (Jos. II) ; ipse vero interim movit castra, et metatus est ea spatio quadraginta stadiorum a Jordane. Exploratores autem sub simulatione fatuitatis diligenter consideraverunt urbem, et immunita loca ejus. In vespera declinaverunt in domum Raab meretricis, quae juncta erat muro et portae civitatis. Nuntiatum est autem regi Jericho coenanti viros exploratores esse. Qui cum misisset ad Raab, ut educeret eos, absconderat eos in stipula [Col. 1261D] lini, quam siccabat supra murum, mentiens eos egressos, cum clauderetur porta. Dixitque nuntiis: ยซPersequimini eos per viam Jordanis, et comprehendetis.ยป Tunc ascendens ad viros, quos operuerat, dixit eis: ยซNovi quod tradet vobis terram hanc, ex his quae audivimus pro vobis facta a Domino.ยป Jurate ergo mihi per Dominum, ut quomodo ego feci vobis misericordiam, sic et vos faciatis mecum, et cum universa domo patris mei, ut salvetis animas nostras, et universa quae possidemus. At illi juraverunt. Tunc dimisit eos mulier per funem coccineum de fenestra domus quae haerebat muro, et ait eis: ยซLatitate in montanis tribus diebus, donec redeant, qui vos persequuntur. Qui dixerunt ei: Non tenebimur juramento, si non [Col. 1262A] collegeris, cum capietur civitas, omnem domum tuam tecum, et ligaveris funem hunc in fenestra, ut hoc signo domum tuam cognoscamus. Quicunque ostium domus tuae ingressus fuerit, sanguis ipsius erit in caput ejus, et nos erimus alieni.ยป Itaque post tres dies redierunt exploratores ad Josue, narrantes omnia quae sibi acciderant: Josue vero et Eleazar, et majores populi ratum habuerunt juramentum eorum.
Postea tribus diebus evolutis, dixit Josue ad populum: ยซSanctificamini, cras enim faciet Dominus inter vos mirabilia (Jos. III) .ยป Diluculo vero dixit ad sacerdotes: ยซTollite arcam, et praecedite populum spatio cubitorum duorum millium, ut videri [Col. 1262B] possitis ab universis. Cumque intraveritis partem Jordanis, siccabitur instar pavimenti.ยป Cumque praecederent sacerdotes, cum arca sequebatur universa multitudo, parvulis et mulieribus in medio collocatis, praecedebantque Ruben, et Gad, et dimidia tribus Manasse secundum quod promiserant Moysi. Et erant sexaginta millia armatorum. In Paralipomenon legitur tantum quinquaginta: in quo multa vitio scriptorum depravata sunt. Accedentes autem ad Jordanem, repererunt eum immeabilem. Plus enim solito tempore triticeae messis excreverat, tum pro solutione nivium facta in montibus, tum propter imbrem serotinum noviter datum. Cumque intrassent sacerdotes aquam, steterunt [Col. 1262C] aquae ascendentes, et instar montis intumescentes apparebant procul ab urbe quae vocatur Adom, usque ad locum qui dicitur Sarthan. Inferiores vero aquae descenderunt in mare Mortuum, ubi quinque civitates submersae sunt, Sodoma, et aliae (Gen. XIX) . Sacerdotes autem stabant in medio fluminis cum arca, donec universus populus per arentem alveum pertransiret. Tunc elegit Josue duodecim viros, singulos de singulis tribubus, qui tulerunt de loco, ubi steterant sacerdotes, duodecim lapides, juxta numerum filiorum Israel in siccum (Jos. IV) . De sicco vero retulerunt in alveum, alios duodecim in acervum memorialem transitus eorum, et sunt ibi usque in hodiernum diem. Ad quos Joannes creditur demonstrationem fecisse [Col. 1262D] cum dixit: ยซPotens est Dominus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Matth. III) .ยป Tamen super Matthaeum legitur, ad illos quos Josue transferri de Jordane fecit. Cumque transisset populus, et arca post eos, reversae sunt aquae in alveum suum; ascenditque populus de Jordane primo mense, decima die primi mensis, tollentesque secum duodecim lapides fluminis, castrametati sunt in Galgalis per stadia decem a Jericho ad orientem; quinquaginta vero stadiis a Jordane. Josue autem construxit altare Domino de lapidibus quos tulerant de Jordane, et super illud postea sacrificavit Deo. Et nota quod sic legitur in Chronicis Eusebii. Secundum Hebraeos, ille annus erat jubilaeus, et erat quinquagesimus primus inter jubilaeos; [Col. 1263A] quasi fluxissent ab initio mundi anni duo millia quinginti quinquaginta, singulis jubilaeis per quinquagenos annos deputatis. Secundum LXX vero, longe plures anni fluxerant ab initio mundi. Beda quoque in Chronicis suis ponens numerum annorum, secundum Hebraicam veritatem, probat de praedicta summa annorum septem annos defuisse [ a. defluxisse].
Eo tempore ex praecepto Domini circumcidit Josue populum secundo ยซcultris lapideis (Jos. V) ,ยป tamen Hebraeus habet ยซnovaculis acutis,ยป nec intelligendum est quod idem homo iterum circumcideretur; sed parvuli, qui nati fuerant in deserto per quadraginta annos incircumcisi erant, alii ex mandato [Col. 1263B] Domini, alii vero ex negligentia parentum, alii vero ex eorumdem cautela, ne forte mox circumcisis attolleretur nubes, et necesse haberent progredi, et sic periclitarentur parvuli. Facta autem circumcisione dixit Dominus ad Josue: ยซHodie abstuli a vobis opprobrium Aegypti,ยป id est praeputium, quod apud Hebraeos erat opprobrium immunditiae gentium. Ob hoc vocatum est nomen loci illius collis praeputiorum, vel Galgala [Col. 1263D] Additio 1. Nota quod Galgalis, quandoque ponitur indeclinabile, quandoque primae declinationis, ut Galgala Galgalae, quandoque neutri generis, et secundae declinationis, ut Galgala Galgalorum. , id est revelatio, quasi sanctificatio, secundum illud: ยซFacta est Judaea sanctificatio ejus (Psal. CXIII) .ยป Potest tamen dici, opprobrium ab eis ablatum, servitus Aegypti, et labor deserti, quod congruit, secundum aliam nominis interpretationem. Interpretatur [Col. 1263C] enim Galgala libertas. Porro mansit populus in castrorum loco donec sanaretur, et fecerunt Phase quarta decima die ad vesperam in campestribus Jericho, quod nondum nisi bis factum fuerat: primo in finibus Aegypti circa Ramasse; secundo ad radicem montis Sina, secundo anno egressionis. Ex tunc intermissum fuerat, cum circumcisione, usque ad terram promissionis. ยซEt comederunt de fructibus terrae die altero azymos panes, et polentam ejusdem anni.ยป Est autem polenta grana tosta, et manibus confricata ad modum grani pilo tusi. Et dicitur polenta, quasi polrenta. Quidam tamen tradunt polentam esse pultes de purgatissima farina factas. Et dictam polentam, quasi pollentam, a polline quod est purgatissima [Col. 1263D] farina, cujus nominativus est pollen, vel pollens. Statimque defecit eis manna, quo aliti fuerant quadraginta annis.
Eadem nocte cum esset Josue in agro Jericho ad explorandum, ยซvidit virum stantem contra seยป evaginato gladio, ยซet ait: Noster es, an adversariorum? Qui respondit: Nequaquam, sed princeps sum exercitus Domini, et nunc venio (Jos. V) .ยป Et docuit eum angelus de modo capiendi civitatem, et quod eam, [Col. 1264A] et universa ejus faceret anathema [Col. 1264C] Additio 1. Anathema dicitur, quasi separatum. Unde anathema dicebatur civitas, quando quaecunque cum ea capiebantur, comburebantur omnia, et fiebat cineris cumulus acceptus Domino; nihil inde separabatur, praeter ea, quae transierunt per ignem, quae non incinerantur, sed potius in igne purgantur, quae etiam eadem, in igne purgata, in usum tabernaculi [Col. 1264D] et templi, et vasorum reservabantur, omnia scilicet metallina. : anathema, id est ab usu hominum seorsum remota. Cumque adorasset Josue pronus ad terram, dixit ei angelus: ยซSolve calceamentum de pedibus tuis, locus enim in quo stas sanctus est,ยป quod intelligendum est, sanctificatus est. Qui enim pollutus erat in habitatione gentium, ad praesentiam Domini per angelum sanctificatus est. Porro per nuditatem pedum in hujusmodi locis sanctis, et in poenitentibus, potest notari innocentia, quae talibus congruit. Eam enim habuerunt primi parentes nudi. Diluculo autem, juxta consilium angeli, septem sacerdotes, septem buccinis clangebant ante arcam, omnisque populus armatus praecedebat arcam, et reliquum vulgus sequebatur eam; circumieruntque civitatem primo [Col. 1264B] die Azymorum semel, et sub silentio, et redierunt in castra (Jos. VI.) Sic fecerunt sex diebus. Die autem septimo septies eam circumierunt, et in circumitu septimo dixit Josue ad populum. ยซVociferamini, et ascendite, sitque haec civitas anathema,ยป quasi devotata in mortem, praeter aurum, et argentum, et aes, et ferrum, quod conservabitur Domino in primitias operum nostrorum, sola Rahab cum suis salvabitur. Igitur vociferante populo, et clangentibus sacerdotibus cum buccinis, ยซmuri funditus corruerunt. Et ascendit quisque per locum, qui contra se erat, et interfecerunt omne vivens in ea et combusserunt eam, et omnem supellectilem in ea in tumulum Domino sempiternum.ยป Rahab vero honoratam muneribus, cum omni domo sua, receperunt [Col. 1264C] in Israel in perpetuum. Quam procedente tempore duxit Salmon [Col. 1264D] Additio 2. Qui genuit Booz, avum illius Booz qui genuit Obeth. Tres enim continui, pater, filius, nepos dicti sunt Booz, et ideo Matthaeus unum tantum posuit (Matth. I.) in uxorem princeps in tribu Juda. Tunc imprecatus est Josue dicens: ยซMaledictus, qui reaedificaverit Jericho in primogenito suo fundamenta illius jaciat, et in novissimo liberorum ponat portas ejus,ยป quod impletum est, ut post liquebit.
Porro Achor, vel Achar [ al. Achim], filius Charmi, de Tribu Juda, tulit aliquid de anathemate (Jos. VII) , chlamidem scilicet coccineam contextam auro, habentem, secundum Josephum, auri pondus mazam, id est massan, id est ducentos siclos, tulitque totidem siclos argenti, regulamque auream, vel ligulam quinquaginta siclorum. Misitque Josue viros [Col. 1265A] de Jericho, qui explorarent civitatem Hai, quae est juxta Bethel. Qui revertentes dixerunt: ยซNon ascendat omnis populus. Sufficiunt tria millia ad capiendam urbem.ยป Josephus tamen dicit triginta millia. Qui cum ascendissent terga vertentes percussi sunt a viris urbis Hai, et corruerunt ex eis triginta et sex viri. Josue vero scidit vestimenta sua, et jacuit pronus coram arca, usque ad vesperam, et senes populi cum eo saccis induti: et liquefactum est cor populi. Verebantur enim ne timor eorum, qui invaserat Chananaeos transiret in audaciam, adeo ut impetum facerent in ipsos. Dixitque Dominus ad Josue: ยซPollutus est populus anathemate, nec ero cum eo, donec mundetur. Applica cras populum ad te, et fac sortem per tribus, et familias, et domus, [Col. 1265B] et capita. Et quemcunque sors invenerit comburetur igni cum omni substantia sua.ยป Quo facto invenit sors tribum Judae, deinde familiam Zare, tandem domum Charmi, ad ultimum caput Achor, et dixit ei Josue: ยซFili, da gloriam Deo, confitendo quid feceris.ยป Quo confesso, missi sunt nuntii ad tentorium ejus, qui praefatam pecuniam reconditam in terra retulerunt ad populum. Tollens itaque Josue illum, cum universa domo ejus, universa supellectili, et jumentis, duxit eum in vallem profundam, lapidavitque eum omnis populus, et cuncta quae illius erant igne consumpta sunt: ยซFeceruntque super eum acervum lapidum qui permanet, usque in praesentem diem. Vocatumque est nomen loci illius vallis Achor.ยป Nec putandum est populum neglexisse mandatum Domini, [Col. 1265C] quo praeceperat eum comburendum. Nam in sacra Scriptura ignis pro vehementi poena accipi solet, ut ibi de fornace ferrea Aegypti (Jer. XI) , putant tamen Hebraei Dominum praecepisse lapidari ipsum, et alia, quae lapidibus obrui possent, caetera, quae lapides non sentirent, igne cremanda. Tradit tamen Augustinus Josue fecisse hoc quadam consideratione. Aut enim poenituit Achor, et sic dignus non erat igne gehennali, et sic illum noluit urere, qui dignus igne non erat. Vel si non poenituit, et dignus erat igne aeterno, reservavit Domino poenam ignis. Punivitque eum alio genere poenae, ne videretur bis punitus in idipsum.
[Col. 1265D] Postea surrexit Josue, et omnis populus cum eo ut ascenderent in Hai, et praemisit triginta millia virorum inter Bethel, et Hai ad occidentem (Jos. VIII) . Qui dimissis in locum insidiarum quinque millibus, redierunt ad exercitum qui erat ad aquilonem. Rex autem Hai festinavit mane egredi cum omni populo suo, ignorans quod post tergum laterent insidiae. Josue vero fugiens, cum longius protraxisset eos ab urbe, elevavit clypeum quem gerebat [Col. 1266A] Additio 1. Ex eo quod clypeos habebant, conjici potest quod equos habebant, clypeos enim ferre pedites, vix possent. . Quo viso, surrexerunt, qui erant in insidiis, et intrantes urbem, succenderunt eam. Quibus egressis post hostes, et Josue faciente impetum in eos, ex utraque parte caedebantur adversarii, et interfecerunt omnes a viro usque ad mulierem, duodecim millia hominum, praedam vero sibi diviserunt, [Col. 1266A] suspendentes regem Hai in patibulo, usque ad vesperam, et tunc deponentes eum, projecerunt eum in introitu civitatis, congesto super eum acervo lapidum, succendentesque urbem fecerunt eam tumulum sempiternum. Hic praeoccupat historiam de altari illo quod factum est inter Garizin et Hebal, super quo scripsit Josue Deuteronomium, et de benedictionibus et maledictionibus factis super montes illos, de quibus loco suo dicemus.
Gabaonitae vero audientes, quae fecerat Josue duabus urbibus, et quod ex mandato Domini nulli [Col. 1266B] parceret, habitantium in terra promissionis, nec amicitias cum eis faceret, callide cogitaverunt inire foedus cum Israel, miseruntque nuntios, quasi de longinquo venientes, qui in argumentum longi itineris utres ferebant, et sotulares veteres, et pittaciis consutos, panesque in sistartiis eorum duri erant, et muscidi, et in frusta comminuti (Jos. IX) . Qui cum venissent in Galgalis dixerunt ad Israel. ยซDe terra longinqua venimus, quae est extra terram, quae sorte vobis debetur servi vestri sumus, inite nobiscum foedus.ยป Credideruntque eis filii Israel, et os Domini non interrogaverunt. Initoque cum eis foedere, juraverunt eis Josue, et Eleazar, et omnes principes multitudinis. Post triduum vero cognovit Israel se circumventum esse a Gabaonitis, moventesque [Col. 1266C] castra, venerunt, ut everterent civitates eorum, egressique sunt Gabaonitae obviam eis, et ait Josue: ยซQuare imposuistis nobis.ยป Qui dixerunt. ยซTimuimus valde, et de consilio providimus animabus nostris, facite quod bonum vobis, et rectum videtur.ยป Tunc acclamavit populus non esse standum juramento, quod per subreptionem factum erat, et praesertim cum Dominus inhibuisset talibus confoederari. Majores vero qui juraverant, pro religione jurisjurandi servanda et murmuri populi sedando, sic dispensaverunt, ut non haberent eos socios, sed servos aquarios, et lignarios, et dicti sunt Natinaei, qui scilicet ligna caederent, et aquas comportarent in usus altaris, in locum quem sibi Dominus [Col. 1266D] elegisset. Quo facto rediit Israel in Galgalis.
Eo tempore regnabat in Jerusalem Adonisedech (Jos. X) , qui interpretatur Dominus justus; forte sic vocabantur reges Jerosolymorum. Nam et Melchisedech sonat regem justum. Qui cum audisset Gabaonitas foederatos cum Israel, timuit valde, et convocavit quatuor reges secum, et ascenderunt quinque reges Amorrhaeorum, et obsederunt Gabaon. Obsessi autem miserunt ad Josue dicentes: ยซAscende cito, et libera nos.ยป Qui, collecto exercitu, irruit repente super hostes, et versi sunt in fugam per descensum Bethoron. Et Dominus misit grandinem super eos, et plures occidit grando, quam gladius. Videns autem Josue solem descendentem ad occasum [Col. 1267A] et lunam ascendentem, timens ne beneficio noctis evaderent hostes, clamavit ad Dominum, dicens: ยซSol contra Gabaon ne movearis, et luna contra vallem Ailon.ยป Steteruntque sol, et luna spatio unius diei [Col. 1267B] Additio 1. Sub Ezechia, decem horae additae sunt (IV Reg. XX; Isa. XXXVIII) , hic unus dies. , nec antea, nec postea fuit tam longa dies. Quinque vero reges absconderunt se in spelunca urbis Maceda. Praecepitque Josue sociis suis, et ait: ยซVolvite saxa ad os speluncae, et apponite custodes, vos autem persequimini hostes.ยป Caesis itaque adversariis plaga magna, rediit exercitus ad Josue in Maceda, ubi tunc erat castra sana, et integro numero. Et ait Josue: ยซProducite quinque reges de spelunca.ยป Quibus eductis, dixit ad principes exercitus: ยซPonite pedes super colla regum istorum, ne timeatis. Sic faciet Dominus cunctis [Col. 1267B] hostibus vestris.ยป Quo facto, suspenderunt reges in patibulis, depositosque ad vesperam projecerunt in speluncam in qua latuerant, et posuerunt super os ejus saxa in tumulum sempiternum. Eadem die percussit Macedam et regem ejus in ore gladii. Postea vero vastavit Lebnam et Lachim, Eglon quoque et Hebron, et Dabir, et reversus est cum omni Israele ad locum castrorum in Galgala.
Quod cum audisset Jabin rex Asor, misit ad omnes [Col. 1267C] reges circumstantes (Jos. XI) . Egressique sunt viginti quatuor reges, cum turmis suis, habentes secum trecenta millia armatorum, et duo millia curruum, convenerunt ad aquas Merom, alias Meros, ut pugnarent contra Israel. Dixitque Dominus ad Josue: ยซNe timeas eos, cras tradam tibi omnes vulnerandos, equos eorum subnervabis, et currus igne combures.ยป Factumque est ita. Percusseruntque omnes filii Israel, praeter eos, qui in civitates munitissimas se receperunt. Fecerant enim sibi Chananaei plures munitiones praevalidas a die qua audierant egressum Israel ab Aegypto adversum se, nec eas nisi longo tempore et gravi labore obtinuit Israel. Vastavit tamen universam circa regionem, nulli aetati hominum parcens aut sexui, ditatusque [Col. 1267D] est supra modum ex hostium praeda.
Quintus jam annus transierat et transtulit Josue locum castrorum in Silo, et ibidem transtulit tabernaculum, cum omni ornatu suo, pro loci opportunitate. Et inde processit in Sichem cum omni populo, et constituit in monte Hebal altare Domino de lapidibus impolitis, obtulitque super eo holocausta et pacifica (Jos. VIII) . Scripsitque super illud Deuteronomium, quod quidam intelligunt mandata tantum Deuteronomii. Posuitque mediam partem populi sui super montem Hebal cum sacerdotibus et Levitis, aliamque mediam in montem Garizim [Col. 1268A] cum Sacerdotibus et Levitis. Et acclamaverunt sibi alternatim benedictiones, et maledictiones, sicut mandaverat illis Moyses. Porro Josephus tradidit, maledicta, et benedicta in altari conscripta, reliquisse. Quo facto redierunt Silo. Concessit autem Josue tribu Juda montana ad meridiem, quae jam acquisierant; sed nondum sorte tradidit. Ephraim quoque concessit montana ad aquilonem, inter utrumque mediam tribum Manasse collocans. His tribubus commisit terram, aliis in castris manentibus, tum quia bellicosae erant, tum quia digniores. Sciebat enim inde regnum esse promissum, et Manasse et Ephraim benedixisse Jacob pro beneficio Joseph patris eorum. Sed ipse quoque Josue Ephraita erat, dedit autem Ephraim extra sortem [Col. 1268B] aliorum agrum Sichem, quem dederat Jacob singulariter Joseph filio suo, et sepelivit in eo ossa Joseph. Hieronymus tamen testatur se vidisse in Sichem sepulcra aliorum undecim patriarcharum; et credibile est quod quaeque tribus suum patriarcham retulit in suam sortem.
Accessit autem Caleb filius Jephone ad Josue coram omni populo, et ait: ยซNosti quae locutus sit Dominus de me, et de te ad Moysen, et quod juravit mihi Moyses in reditu ab exploratione dicens: Terra quam calcaverit pes tuus erit possessio tua in aeternum. Pollicitusque est mihi Dominus terram, in qua invenimus Enacim, te audiente. Quadraginta [Col. 1268C] et quinque anni sunt, ex quo locutus est Dominus verbum hoc, et hodie octoginta quinque annorum sum, sic valens, ut eo tempore valebam (Jos. XIV) .ยป Benedixitque ei Josue, et tradidit ei Ebron in possessionem, et quievit terra a praeliis.
Iterum convocavit Josue Ecclesiam in Silo, et ait: ยซSenui; bonum est, ut terram, quam promisit nobis Dominus, sorte dividamus (Jos. XXIII) .ยป Et assumpsit de singulis tribubus tres industrios viros, ad considerandam terram, deditque eis decem viros metiendi peritos, quos propter artem veritas non lateret, mandans eis ne secundum quantitatem terram metirentur, sed secundum aestimationem [Col. 1268D] felicis terrae, et quae minus esset idonea. Nam saepe pluris sunt decem jugera quam centum, et quod in scriptis redigerent terrae divisionem. Viri autem circumeuntes terram et aestimantes, septimo mense reversi sunt ad eum in Silo, projectisque sortibus prima sors Judae egressa est, secunda Simeonis, tertia Benjamin (Jos. XXI) . Haec sors angustissima fuit propter terrae fertilitatem. Tulerunt enim Jericho, et Jerosolymam. Quarta Ephraim, quinta medietati Manasse, sexta Issachar, septima Zabulonitis, octava Aseritis, nona Nephtali, ultima Danitis. Et notandum quod secundum concessionem terrae prius factam duabus tribubus et dimidiae, et traditionem postea factam, secundum sortes, novem tribubus et dimidiae, varie quandoque loquuntur [Col. 1269A] auctores. Legitur enim quod Judas habuit terram sine sorte, et quod obtinuit Jerusalem, nec potuit inde ejicere Jebusaeum, quae de concessione dicta sunt. Alibi legitur quod Benjamin possedit Jerusalem, quod de traditione dictum est. Iterum legitur quod Josue locutus est septem tribubus dicens: ยซUsquequo torpetis ignavia. Date mihi viros, qui dividant vobis terram (Jos. XVIII) .ยป Cumque hoc omnibus dixisset, septem tantum legitur hoc dixisse, quia duae tribus, et dimidia terram concessam, quasi traditam possidebant. Inde est quod hoc nomen Judaea diversis modis accipitur. Quandoque dicitur Judaea tota terra promissionis, et tunc a Judaeis dicitur, secundum quod dicitur Pompeius Judaeam fecisse tributariam, quandoque Judaea tantum [Col. 1269B] regnum Juda, ut ibi: ยซAudivit Joseph quod Archelaus regnaret in Judaea (Matth. II) .ยป Quandoque pro sola sorte Judae, ut ibi: Judaea et Jerusalem, id est sors Judaeae et Benjamin. Si ergo circa hoc sibi obloqui videntur auctores, determinandum est secundum terram concessam, vel traditam. Nam Judas et Ephraim majorem habuerunt concessam, vel traditam. Soli autem duo Josue et Caleb, quasi privilegiati, sine sorte terram habuerunt [Col. 1269C] Additio 1. Potuit esse, ut nunc est, quod in eadem civitate diversi habuerunt quod sui juris erat, quod saepe in singulis videmus fieri. . Caleb Hebron habuit, Josue Tamnatha, vel Tannasara, et etiam Sichem, secundum Josephum. Hanc partem elegit sibi Josue post distributionem omnibus factam tanquam bonus dispensator. (Jos. XXI.) Sed et Levitis separavit quadraginta et octo civitates, ad [Col. 1269C] inhabitandum, quarum decem prius acceperant in Amorrhaea. De reliquis triginta octo tres constituit civitates refugii, Hebron de Juda, Sichem ex Ephraim, de Nephtalim Cedes (Jos. XV) . Tunc locuti sunt filii Joseph ad Josue: ยซCur dedisti nobis quasi possessionem unius funiculi, cum simus tantae multitudinis?ยป Responditque Josue ad Ephraim et Manasse: ยซPopulus multus es, et fortis, non eris contentus sorte tua, sed transibis ad montem, et poteris ultra terminos terrae promissionis procedere, et parare tibi locum (Jos. XVII) .ยป
[Col. 1269D] Eo tempore ascendit Caleb in terram sibi traditam, et percussit in Hebron [Col. 1270A] Additio 1. In Paralipomenon dicitur Hebron Cariatharim, id est civitas silvarum, vel Cariathbaal, id est civitas muscarum, vel virorum. tres filios Enach (Jos. XV) . Et ascendens inde, obsedit civitatem Dabir, quae prius vocabatur Cariatsepher, id est civitas litterarum. Cives enim ejus scriptores erant. Quam cum invenisset munitam, ait: Qui primus percusserit urbem hanc, et ceperit, dabo ei Axam filiam meam uxorem cum ea, et cepit eam Othoniel, filius Cenem, frater Caleb junior eo. Erant autem uterini fratres tantum [Col. 1270A] Additio 2. Haec nota determinat objectionem, quae de eo fieri potest, et Caleb obviabat legi jam datae, dando fratri nepoti suo filiam suam. . Nam ille filius Jephone, iste vero filius Cenem dicitur, nisi forte pater eorum binominus fuerit. Dedit itaque Caleb filiam suam Axam fratri suo in uxorem [Col. 1270A] Additio 3. Nota quod Caleb maluit servare votum suum, quam legem, quae interdicit matrimonium cum filia fratris, nisi forte lex intelligatur de [Col. 1270B] filia fratris ex patre. . Quae cum pergeret cum viro ad urbem traditam sibi, suasa est a viro suo, ut peteret a patre suo agrum in convallibus. [Col. 1270A] Suspiravitque, et flevit ut sedebat in asino. Cui Caleb: ยซQuid habes, inquit? At illa: Da mihi benedictionem. Terram arentem dedisti mihi, junge et irriguam. Deditque Caleb ei irriguum superius, et irriguum inferius [Col. 1270B] Additio 4. Redemptionem excelsarum, et redemptionem humilium, subaudit fluentorum. , id est agros irriguos circa civitatem ab oriente et occidente.
Eodem tempore cum jam quartus decimus transisset annus, dixit Josue Ruben et Gab, et dimidiae tribui Manasse: ยซFecistis quae praecepit vobis Moyses, famulus Dei. Et quia dedit Dominus fratribus vestris quietem, revertimini ad terram possessionis vestrae, ita duntaxat ut custodiatis legem Dei, et colatis eum, nec eatis post deos alienos, quia arcam et tabernaculum non habebitis. Fratres sumus et servi unius Dei, licet interjecto flumine separemur. In multa substantia reditis, dividite eam cum fratribus, qui remanserunt. Qui revertentes venerunt [Col. 1270C] ad tumulos Jordanis (Jos. XXII) .ยป Sic enim dictus est locus per quem transierunt, alius per quem transierunt filii Israel dicitur vada Jordanis. Et aedificaverunt juxta Jordanem altare infinitae magnitudinis, vocantes hoc nomine illud. Testimonium nostrum, quod Dominus ipse est Deus. Videturque Josephus velle quod altari superinscripsissent illud. Cumque redissent ad propria, nuntiatum est Josue et his qui remanserant de aedificatione altaris, et arbitrati sunt illos erexisse illud, ut immolarent super eo victimas; quod non licebat nisi super altare quod statuerat Deus ante tabernaculum. Cumque arripuisset arma, ut deleret eos, de consilio missus est ad eos Phinees, et decem [Col. 1270D] honorati cum eo, qui dixerunt ad eos: ยซQuae est ista transgressio? Cur reliquistis Deum Israel, et cultum ejus, aedificantes vobis altare sacrilegum? At illi responderunt: Absit a nobis hoc scelus! alioqui Deus ipse quaerat, et judicet. Sed timuimus, ne cras dicerent filii vestri filiis nostris: Quid vobis, et nobis? Quid vobis, et Domino Deo Israel? Terminum posuit Dominus inter nos, et vos. Quamobrem memoriale hoc ereximus in signum, quoniam fratres vestri sumus, et Deicolae vobiscum. His auditis placatus est Phinees. Et cum retulisset verba haec ad omnem populum, laudaverunt Deum.ยป Hoc videtur quibusdam factum esse, quod legitur in libro Judicum, quod angelus Domini transierit de Galgala ad locum flentium (Judic. II) . Sed quia [Col. 1271A] potius videtur Augustino, hoc factum esse post mortem Josue, non enim ausi fuerunt filii Israel, eo vivente, aperte recedere a Deo, nos illud loco suo explicabimus.
Evoluto autem multo tempore congregavit Josue omnem Israel in Sichem, et ait: Ego hodie ingredior viam universae carnis, et scio vos pronos ad irritandum Deum. ยซEligite hodie, quod placet, cui potissimum servire debeatis, utrum diis quibus servierunt patres vestri in Mesopotamia, an diis Amorrhaeorum, in quorum terra habitatis, ego autem et domus mea serviemus Domino.ยป Et ait populus: Domino serviemus, absit ut ab eo recedamus! Et dixit Josue: Testes vos estis, quia hodie elegistis [Col. 1271B] vobis Dominum. Et responderunt: Testes sumus (Jos. XXIV) . Et ascenderunt in Silo, ut starent coram Domino. Percussitque populus in die illa foedus cum Domino, et in signum foederis effudit Josue aquam super terram. Mos erat gentibus, in signum et robur foederis initi, sanguinem suillum effundere, quasi dicerent: Sic effundetur sanguis illius qui violaverit hoc foedus. Hebraei vero aquam fundentes, atrociorem poenam in violatorem indicabant. Alii enim liquores non effunduntur de vase, quin aliquod vestigium sui in eo relinquant. Solus aquae liquor prorsus effunditur. Quod faciebant Hebraei in foedere inito cum Domino, quasi dicerent: Non solum violator hujus foederis peribit, sicut in aliis fit foederibus, sed tota progenies [Col. 1271C] ejus peribit cum eo, ut nullum vestigium ejus appareat super terram. ยซScripsitque Josue in die illa verba haec in volumine legis Dei,ยป id est in libro [Col. 1272A] hoc, ยซet tulit lapidem pergrandem, posuitque eum subter quercum, quae erat ante sanctuarium Domini, et ait: En lapis iste erit vobis in testimonium.ยป Solebant enim veteres hujusmodi durabilia erigere, ut sui diuturnitate posteris initum foedus in memoriam revocarent. Dimisitque Josue populum, singulos in possessionem suam.
ยซPost haec mortuus est Josue, cum esset centum et decem annorum (Jos. XXIV) .ยป Quadraginta quatuor annorum erat cum accessisset ad Moysen, et quadraginta annis servivit ei in deserto. Ex quo colligitur quod viginti sex annis rexit populum trans Jordanem, et sepelierunt eum in Tannathsara, [Col. 1272B] quae sita est in monte Ephraim. Eleazar quoque mortuus est, et sepelierunt eum in Gabaa Phinees [Col. 1272B] Additio 1. Gabaa Phinees potest esse nomen civitatis a Phinees ibi sepulto, vel possunt esse duae dictiones. filii ejus, quae data est ei in monte Ephraim, qui successit patri in sacerdotium.
Incidentia.
In diebus Josue Erictonius primus junxit quadrigam in Graecia, erat quippe apud alias nationes. Busiris tyrannidem exercuit in hospites. Phoenix et Cadmus de Thebis Aegyptiorum in Syriam profecti, in regione Tyri et Sidonis regnaverunt. Sed Cadmo recedente in Graeciam, terra a Phoenice Phoenicia dicta est. Europae, filiae Phoenicis, Jupiter mistus [Col. 1272C] est. Danaus per quinquaginta filias, quinquaginta filios Aegisthi fratris sui interfecit, uno tantum superstite, qui regnavit post eum.
Liber Judicum Hebraice Sophetim dicitur, qui judices describit, usque ad Heli sacerdotem, et ob hoc dicitur Judicum tanquam materia. Videtur tamen quibusdam ab auctoribus sic nominatus, ut [Col. 1271D] quasi chronice scribendo, quisque judicum tempus suum in actis redegerit. Quis autem in unum compegerit dubium est. Dicunt quidam quod Samuel, alii quod Esdras. Verisimilius videtur quod Ezechias, qui parabolas Salomonis, et librum Regum in unum collegit. Si quaeritur quare Josue et Moyses inter judices non annumerentur, dicimus quia non solum judicaverunt populum, sed et rexerunt. Caeteri vero nil juris in populo habuerunt, nisi quod in tribulationibus suis consilio et prudentia eorum populus utebatur.
Et factum est post mortem Josue consulit populus Dominum per Phinees: ยซQuis ascendet ante [Col. 1272C] nos contra Chananaeum, et erit dux belli. Et dixit Dominus: Judas (Jud. I.) ยป Non personam, sed tribum designans. Creditur tamen Caleb praefuisse populo, sed pro modicitate temporis, nec rectoribus, nec judicibus annumeratus est. Et ait Judas [Col. 1272D] Simeoni: ยซAscende mecum in sortem meam, et pugna contra Chananaeum, et ego pergam tecum in sortem suam.ยป Non tamen legitur Simeon propriam postea habuisse sortem, sed adhaesit Judae, ut impleretur quod praedixerat Jacob de Simeon et Levi. ยซDividam eos in Jacob, et dispergam in Israel (Gen. XLIX) .ยป Ascenderuntque Judas et Simeon in Besec, et percusserunt in eo decem millia virorum. Comprehendentesque Adonibesec, id est dominum Besec, adonai enim dominum sonat, inciderunt summitates manuum et pedum ejus. Hebraeus tamen sermo videtur sonare pollices. Quibus caesis non est idoneus homo ad arma ferenda. Et ait Adonibesec: ยซMerito patior hoc, id ipsum enim feceram septuaginta regibus, qui colligebant sub mensa [Col. 1273A] mea ciborum reliquias.ยป Et ascendentes in Jerusalem percusserunt eam, tradentes incendio, et reliquerunt ibi Adonibesec, et mortuus est. Nec intelligendum est, quod filii Israel tunc habuerunt Jerusalem in ditione sua, expulso Jebusaeo. Hoc enim factum non est usque ad tempora David, qui expulsis Jebusaeis sedit in ea, et transtulit eam de Benjamin in sortem regum. Hoc videtur quibusdam recapitulando dictum, et factum esse vivente Josue ante distributionem sortium, quando concessa sibi Judas habebat Jerusalem, et totum recapitulando dictum, usque ibi: ยซEt surrexerunt alii, qui non noverant Dominum (Jud. II) .ยป Alii tradunt eo ordine dictum esse quo factum, et ibi demum inchoant recapitulationem, ยซdimisit ergo populum, [Col. 1273B] etc. (Jos. XV.) [Col. 1273B] Additio 1. Hoc etiam vult Augustinus, ordine suo dictum in Josue praeoccupatum. Ascendit et Caleb in Hebron terram, scilicet gigantum, et percussis hostibus, plenius possedit eam. Et recapitulat hic historiam, quod supra diximus factum in Ariathsepher. Cepitque Judas Gazam, et Ascalon, et Accaron cum finibus suis. Nec potuit delere habitatores valiis, quia falcatis curribus abundabant.
ยซFilii autem Jethro Cinaei, cognati Moysi, ascenderunt de civitate Palmarum cum filiis Juda in desertum sortis ejus, quod est ad meridiem (Jud. I) .ยป Isti sunt filii Jobal fratris Sephorae, uxoris Moysi, [Col. 1273C] qui, relicto patre et patria, secutus est Moysen, et deinceps habitavit in medio filiorum Israel. Civitas autem Palmarum dicitur hic Engaddi. Vel qui a Jericho sic solet appellari, et forte de campestribus ejus, ubi erant cum Bejamin, transtulerunt se ad Judam. Benjamin autem post Judam ascendit in Jerusalem. Hinc putant quidam eam fuisse communem. Nec potuit ejicere Jebusaeum, sed permisit eum habitare secum in tributo. Ephraim quoque ascendit in Bethel, quae prius vocabatur Luza. Videntesque hominem egredientem de obsessa civitate dixerunt ei. ยซOstende nobis introitum civitatis, et faciemus tecum misericordiam.ยป Quo ostendente percusserunt eam, hominem vero et domum ejus ditaverunt. Qui transiens in terram Etthim, edificavit [Col. 1273D] ibi civitatem, et vocavit eam Luzam. Nec delevit Ephraim Chananaeum, sed passus est eum vivere sub tributo. Similiter, et reliquae tribus cum essent confortatae, maluerunt eos habere tributarios quam delere, transgredientes mandatum Domini, et converterunt se ad agriculturas. Qui ad divitias se tradentes per epulas et libidinem, jam imbelles facti, in conversatione legum integri non erant.
ยซAngelus autem Domini apparuit in Galgala, et cum convenissent filii Israel ad eum, de finibus, transtulit se ad alium locum, et insecuti sunt eum (Jud. II) .ยป Cumque improperasset eis Dominus per angelum beneficia, quae eis contulerat, addidit. ยซCur inistis foedus cum habitatoribus terrae hujus, [Col. 1274A] et reservastis aras eorum, et noluistis audire vocem meam. Quamobrem dii eorum erunt vobis in ruinam.ยป Haec angelo loquente, elevaverunt vocem suam, et fleverunt, et vocatum est nomen loci illius, locus Flentium, cognominatus ab eventu, sicut Galgala Collis praeputiorum. ยซImmolaveruntque ibi hostias Domino.ยป Porro hic recapitulat historiam de Josue ad continuandam ordinis seriem dicens: Dimisit ergo Josue populum, et abierunt filii Israel unusquisque in possessionem suam, servieruntque Domino cunctis diebus Josue et seniorum, qui post eum vixerunt, et noverunt opera Domini, quae fecerat cum Israel. Mortuus est autem Josue, et omnis generatio seniorum congregata est ad patres suos.ยป
ยซEt surrexerunt alii, qui non noverunt Dominum (Jud. II) ,ยป id est non viderant virtutes ejus, quas fecerat eis in exitu de Aegypto in deserto, et in ingressu terrae promissionis. ยซFeceruntque malum in conspectu Domini, et servierunt Baal et Astharoth, et diis terrae, contraxeruntque conjugia cum alienigenis (Judic. III) .ยป Quamobrem indignata divinitas, non delevit gentes de medio eorum, ut essent eis in aculeum et laborem. ยซEt tradidit eos Dominus in manibus Chusan Rasathaim regis Mesopotamiae et Syriae. Servieruntque eis octo annis, et clamaverunt ad Dominum, qui suscitavit eis liberatorem Othoniel, fratrem Caleb, quem Josephus [Col. 1274C] Cenem vocat, quasi equivocum patri. Et dicitur Cenem, quasi Cenezaeus a loco. Et fuit Dominus cum eo, et pugnavit adversus Chusan Rasathaim, et oppressit eum, et quievit terra quadraginta annis. Et mortuus est Othoniel.ยป Hic dicit Josephus, occisionem in Benjamin factam pro uxore Levitae; quod nos infra ponemus, sequentes ordinem hujus libri. Et nota quod Hebraei sub hoc numero comprehenderunt annos servitutis et quietis, et similiter sub aliis judicibus. Aliter non staret historia.
Incidentia.
In diebus Othoniel Cadmus regnavit Thebis ex cujus filia Semele natus est Dionysius Liber pater. Bithynia condita est a Phoenice, qui Phoenicibus quasdam tradidit litteras, et ad scribendum vermiculum [Col. 1274D] instituit. Unde, et color ille Phoeniceus dictus est quo postea littera mutata Puniceus dicitur. Eppira, quae nunc Corinthus dicitur, a Sysipho condita est. Minos filius Europae regnavit in Creta.
ยซAddiderunt autem filii Israel facere malum in conspectu Domini. Qui suscitavit adversus eos Eglon regem Moab, et copulavit ei filios Ammon et Amalec (Judic. III) .ยป Qui transiens Jordanem percussit Israel, et posuit idola sua in Galgala, et fecit sibi domum in urbe Palmarum, id est Jericho, et servierunt ei filii Israel decem et octo annis, et clamaverunt ad Dominum. Qui suscitavit eis salvatorem, Aod, filium Gera filii Gemini. Qui utraque manu utebatur pro dextera. Geminum [Col. 1275D] Additio. 1. In Regum libro, ubi incipit agere de Saul, dicitur vir fortis robore (I Reg. XVI) , ob hoc quidam putant dictum geminum, quasi binomium. quidam dicunt [Col. 1275A] fuisse quemdam vilem in Benjamin, qui posteris suis saepe legitur improperatus ob ignominiam. Hebraei tradunt hunc fuisse Benjamin. Et quasi per apheresim, ubi nos ponimus geminum, ipsi ponunt Jemin, quod sonat dextrarium vel dextrale qui Latine geminus dici posset, quia geminatur cum trahente, nisi geminus a Jemin, per J consonantem scriberetur. Dicitur autem a Jamin proprie Jeminus, sicut a dextera dextrarius. Miseruntque filii per Aod munera Eglon regi, qui fecit sibi gladium ancipitem longitudinis palmae manus, et accinctus est eo in dextro femore subter sagum, quod est quadratae formae militare indumentum. Erat autem Eglon crassus nimis. Cumque obtulisset ei munera, prosecutus est socios, qui cum eo venerunt, et reversus [Col. 1275B] est ad regem, et ait ยซVerbum secretum habeo ad te o rex.ยป Egressisque omnibus, qui cum eo erant accessit ad eum Aod, et ait: ยซVerbum Domini habeo ad te.ยป Quod intelligendum est de somnio ex mandato Domini. Qui statim surrexit de throno. Extenditque Aod manum sinistram, et tulit siccam de dextro femore, et infixit eam in ventrem ejus valide, nec eduxit eam, sed reliquit in corpore. Ipse vero clausis diligenter ostiis coenaculi, per posticum egressus est, et aufugit. Servi autem regis post longam moram intrantes, invenerunt eum mortuum, et jacentem in terra. Venitque Aod in Seirat, et insonuit buccina in monte Ephraim, et descenderunt cum eo filii Israel ad vada Jordanis [Col. 1275C] quae transmittunt in Moab. Et volentes transire Moabitas percusserunt circiter decem millia, et humiliatus est die illa Moab sub manu Israel, et quievit terra octoginta annis.ยป Et mortuus est Aod. Et tunc de Philisthaeis volentibus intrare terram Israel Sangar occidit sexcentos viros vomere uno, ipse quoque defendit Israel, et eodem anno vitam finivit.
Incidentia.
In diebus Aod, Cyrene civitas condita est in Libya, et Triptolemus longa navi veniens Eleusim, frumenta ibi distribuit. Proserpinam rapuit rex Molossorum Orchus, cujus ingens canis Cerberus Pirithoum devoravit, qui cum Theseo ad raptum Proserpinae venerat. Sed et Theseum devorasset, [Col. 1275D] nisi Hercules superveniens eum liberasset. Frixus, et Helles insidias novercales evaserunt in navi cujus insigne fuit aries. In Dardania regnavit. Tros a quo Trojam conditam ferunt. Perseus occidit Gorgonem meretricem, quae ob nimiam pulchritudinem spectatores suos mentis impotes reddebat. Dionysius in India Nysam condidit, et a suo nomine eam appellavit.
ยซPost mortem Aod addiderunt filii Israel facere malum coram Domino. Qui tradidit eos in manus [Col. 1276A] Jabin regis Chanaan. Qui regnavit in Asor, et habuit ducem exercitus sui Sisaram. Ipse autem habitabat in Harosteh gentium (Judith IV) ,ยป quae sic dicebatur, quia non ab uno populo, sed a multis collectis gentibus habitabatur, et oppressit filios Israel per viginti annos. Qui clamaverunt ad Dominum. Erat autem Debbora prophetes uxor Lapidoth, quae posuerat tentorium suum in monte Ephraim sub arbore palmae, quae dicebatur palma Debborae, et ascendebant ad eam filii Israel in omne judicium. Quae vocavit Barac filium Abinoem de Cedes, alias Cades de Nephthalim. Mulier enim itura ad praelium vocavit virum suum, qui supradictus est Lapidoth. Creditur enim fuisse idem Barac, et Lapidoth, quia eadem est utriusque nominis [Col. 1276B] interpretatio. Interpretatur enim utrumque coruscatioc, Debbora vero Hebraice apis. Quae dixit ad eum: ยซPraecepit tibi Deus Israel: Duc exercitum in montem Thabor, decem millia de Nephthalim et Zabulon, ego tradam Sisaram in manum tuam juxta torrentem Cison. Cui Barac: Nisi veneris mecum non pergam. Quae ait: Ibo, sed victoria tradetur in manus mulieris.ยป Nuntiatum est Sisarae, quod ascendissent Debbora et Barac in montem Thabor ad pugnandum. Et congregavit exercitum ad torrentem Cison, trecenta millia armatorum, ut ait Josephus, et decem millia equitum, et nongentos currus falcatos, et alios currus duo millia, et centum. Et ait Debbora ad Barac: ยซDescende, hac [Col. 1276C] die dabit tibi Dominus Sisaram in manus tuas.ยป Et descendit cum decem millibus, Debbora stante in monte ad orationem. Et perterruit Dominus Sisaram et universam multitudinem ejus. Ventus, grando, et pluvia irruerunt in facies eorum, arcus et fundibulae inutiles fiebant, plurimi de equis suis, et curribus excussi conterebantur. Sicque converso in fugam exercitu, Sisara de curru exsiliens, et fugiens, pervenit ad tentorium Jahel uxoris Haber Cinaei. Haber enim cum omni domo sua recesserat a fratribus suis, qui habitabat, ut diximus in sorte Judae, et tetenderat tabernacula sua in valle Semiim juxta Cedes, et erat foedus inter regem Asor, et domum Haber Cinaei. Porro Jahel suscepit fugientem, et rogantem, ut celaret eum, et petenti [Col. 1276D] poculum dedit ei lac, ut gravius obdormiret. Illa vero dormienti clavum ferreum, percussum malleo per utrumque tempus immisit usque in terram. Et Barac post paululum venienti ostendit eum in terra confossum. Et sic impletum est, quod dixerat Debbora, quod per mulierem triumphus accideret. Barac, vero agens exercitum super Asor obviam venientem Jabin interfecit, civitatem funditus ejiciens, ut ait Josephus. Cecineruntque Debbora, et Barac canticum Domino, in quo hortantur victores, ad benedicendum Deum, rememorando beneficium, quod fecerat Dominus Israeli, dum daret legem in terraemotu, et pluvia, addendo, et quod per Sangar, ut diximus, quieverunt hostes a semitis Israel, et quomodo defecerunt fortitudo Israel, donec surgeret [Col. 1277A] Debbora, quando nova bella elegit Dominus, ut mulier de viris triumpharet. Quod sequitur in cantico: ยซSurge, Debbora, et loquere canticum,ยป non est in Hebraeo. Addidit quoque de Amalec [Col. 1277C] Additio 1. Qui primus infestavit Israel in deserto. victo in Raphidim ab Ephraim, id est a Josue Ephraita, et prophetavit eumdem postea vincendum per Saul ex Benjamin. Et commendavit eos qui de Manasse, et Issachar, et Zabulon, et Nephtalim cum eis venerant ad praelium, vituperans Ruben, et Gad, et Dan, et Aser, qui noluerunt cum eis venire. Quod etiam dicit Ruben contra se divisum, intelligitur, quod separavit se a pugnaturis, vel quod Rubenitae inter se divisi erant, quibusdam hortantibus ut irent ad praelium, aliis dehortantibus. Quod autem dicit pugnasse eos in Than juxta aquas in Agedon, intelligendum [Col. 1277B] est regionem esse secus Cison, qui praeterfluit Mageddon. Hebraeus habet in Ramazache, quod interpretatur super altitudinem campi, et significat quod in campo ubi praeliatum est, hostibus superiores facti sunt. Quod autem sequitur: ยซStellae pugnaverunt adversus Sisaram,ยป non mathematice intelligendum est, quasi fatali constellatione hoc factum fuerit. Sed quia coruscationes et fulgura ita de sublimi ferebantur in eos, ac si stellae ruerunt; et est hyperboleos. Sequitur: ยซTorrens, Cison traxit cadavera eorum sicut torrens Cadumim,ยป supple, traxit cadavera Aegyptiorum. Cadumim interpretatur antiquorum, et ponitur pro mari Rubro, eo quod antiqua miracula ibi [Col. 1277C] facta sunt. Quod sequitur, ยซconculca anima mea robustos,ยป vox est populi sese adhortantis. Sequitur: ยซMaledictae terrae Meroz, dixit angelus Domini.ยป Meroz fuit unus de principibus Chanaan, Debbora vero seipsam dixit Angelum Domini vel Michael; qui praeerat Israeli dixit ut malediceret Meroz, quod sonat arcanum, id est angelis apostatis, qui adversabantur ei in arcano. Postea benedixit Jahel, quoniam fortiter egit, et quievit terra per quadraginta annos.
Incidentia.
Eo tempore regnum defecit apud Argos, et translatum est in Micaenas. Obiit Liber pater, cujus sepulcrum [Col. 1277D] est apud Delphos juxta Apollinem aureum. Pingitur vero muliebri corpore, quia mulieres militantes cum viris habuit in exercitu. Ilium ab Ilio conditum: Miletus condita.
Fecerunt iterum filii Israel malum coram Domino, qui tradidit eos in manibus Madian septem annis (Judic. VI) . Ascendebant enim Madian, et Amalec singulis annis in Israel, vastantes segetes eorum, et universa jumenta trahentes in praedam. Cumque clamasset Israel ad Dominum, misit ad eos virum prophetam per quem exprobravit eis Dominus beneficia quae contulerat eis, et tamen noluerunt audire vocem ejus. ยซVenit autem angelus Domini, et sedit sub quercu, quae erat in Ephra. Hic est vir [Col. 1278A] quem Dominus miserat: Lapis autem super quem sedebat, et quercus, et ager pertinebant ad Joas patrem familiae Ezri, id est honorabiliorem inter alios illius familiae. Gedeon [Col. 1280D] Additio 1. Sexto suscitavit Dominus spiritum Gedeonis in Israel. vero filius ejus timens hostes, qui irruerant super terram; in occulto excutiebat frumenta in torculari, ut haberet viaticum ad fugam Josephus dicit, hoc maximum fuisse divinae propitiationis indicium, quod tunc uteretur torculari pro area. Futurum enim per eum erat, ut areae replerentur, et torcularia. Et ait angelus ad eum: ยซDominus tecum, virorum fortissime. Cui Gedeon: Si Dominus nobiscum est, cur apprehenderunt nos haec mala? Et respexit in eum Dominus in angelo, et ait: Vade, ego mitto te in hac fortitudine tua, quam scilicet confero tibi, respiciendo, [Col. 1278B] vel mittendo, percuties Madian quasi virum unum. Cui Gedeon: Si gratiam inveni coram te, non recedas donec revertar.ยป Et coxit Gedeon haedum, posuitque carnes et azymos panes in canistro, et misit jus in ollam, offerens ea angelo. Cui Angelus: ยซPone carnes, et panem super petram, et jus desuper funde.ยป Quo facto, tetigit ea angelus summitate virgae, quam gerebat. Et ascendit ignis de petra, et consumpsit omnia. Angelus autem evanuit ab oculis ejus. Timensque Gedeon ait: ยซHeu me, Domine, quia vidi angelum Dei! Cui dixit Dominus: Ne timeas. Non morieris.ยป Eadem nocte ait Dominus ad eum: ยซDestrue aram Baal, quam erexit pater tuus, et nemus circa eam succide, et occide taurum, quem saginat idolis, alium vero taurum septennem, [Col. 1278C] quem cives dedicaverunt idolo, offeres mihi in holocaustum super altare, quod aedificabis mihi in summitate petrae super quam ante sacrificium posuisti.ยป Gedeon timens patrem, et cives, cum decem servis omnia nocte complevit, et vocavit altare pax Domini, et latuit. In crastino cives dixerunt ad Joas: Educ filium tuum, ut moriatur, quoniam fecit hoc. Quibus ille ait: Nunquid ultores estis Baal? Si Deus est Baal, vindicet se.ยป Exinde dictus est Gedeon Jerobaal, id est fortitudo Baal, quasi fortis contra Baal. Igitur Madian, et Amalec, transito Jordane, sederunt in valle Jezrael quasi locustae. Spiritus autem Domini induit Gedeon vocavitque domum Abiezer, de cujus familia ipse erat, et ipse misit [Col. 1278D] nuntios ad Manassen et Azer et Zabulon et Nepthalim. Qui occurrerunt ei triginta duo millia. Et petiit Gedeon signum victoriae a Domino in vellere posito in area, si nocte illa vellus rore complueretur, area sicca manente. Et factum est ita. Et expresso vellere, rore concham implevit. Sequenti nocte ne casu factum putaretur petiit signum in contrarium, ut area irrigaretur, et vellus siccum esset. Quod factum est. Venit autem Gedeon cum suis ad fontem qui dicitur Harad (Judic. VII) . Et ait Dominus ad Gedeon: ยซPopulus multus est tecum, ne dicat Israel: Viribus meis liberatus sum. Clama ad populum: Qui formidolosus est, revertatur.ยป Tamen intelligendum est alia tria quae mandavi Dominus clamanda in populo, eum non tacuisse, [Col. 1279A] quae Moyses dixit in Deuteronomio: ยซQui edifificavit domum, et non dedicavit eam revertatur.ยป Similiter: ยซQui plantavit vineam, et nondum fecit eam communem, et qui desponsavit uxorem, et nondum accepit eam (Deut. XX) .ยป Et reversi sunt de populo viginti duo millia, et tantum decem millia remanserunt. Et ait Dominus ad Gedeon: ยซAdhuc populus multus est. Duc eos ad aquas in calore meridiei, et eos qui lambuerint aquam manu, et lingua sicut canes, existimans magnanimos separabis. Et inventi sunt tantum ex eis trecenti viri. Et ait Dominus: In his trecentis tradam Madian in manus tuas.ยป Quibus assumptis, et cibariis pro numero, et tubis, Gedeon se certamini dedit. ยซEadem nocte dixit Dominus ad Gedeon:ยป Descende in castra [Col. 1279B] Madian tu, et Pharam puer tuus tecum, et audies quid loquantur, et confortabuntur manus tuae. Dissolutum enim erat cor ejus. Qui descendens stetit in partem castrorum, ubi vigiliae erant, et audivit quemdam narrantem somnium commilitoni suo in hunc modum: Videbatur mihi quod panis ex hordeo subcinericius et comestibilis descendebat in castra Madian usque ad tabernaculum [Col. 1280D] Additio 2. Forte tabernaculum eorum dixit vexillum, quo ducebantur, vel habebant tabernaculum, in quo idolis suis sacrificabant. ,ยป scilicet regis, ยซet subvertit illud, et terrae funditus coaequavit. Et ait is cui loquebatur: Vile est hordeum inter grana, et inter gentes Israel videtur abjectum, et in Israel vilis est familia Gedeonis. ยซNon est hoc aliud nisi gladius Gedeonis: tradidit Dominus in manus ejus Madian. Quod audiens Gedeon adoravit. [Col. 1279C] Et reversus ad socios ait: Eamus tradidit nobis Dominus castra Madian. Et divisit eos in tres partes, et dedit tubas in manus eorum dextras, lagenas vacuas, et lampades in medio lagenarum in sinistras, et ait: Quod me facere videbitis facite.ยป Et ingressi sunt per gyrum castrorum in tribus locis in vigilia noctis mediae. Et cum confregissent hydrias, tenuerunt lampades in manibus, et insonantes tubis clamaverunt: ยซGladius Domini, et Gedeonis.ยป Secundum Josephum, vacuas quoque amphoras portaverunt. Quibus simul complosis, terribilis audiebatur sonitus. Quo subito hostes excitati, turbati sunt, nec cognoscentes sese, plurimi mutuis vulneribus ceciderunt, aliis in fugam conversis usque ad Bethsettha. Viri autem de Nephtalim, et Aser et Manasse, qui redierant, conclamantes persequebantur [Col. 1279D] Madian. Ephraim quoque descendit in occursum fugientium, et occupavit Jordanem usque Bethbera, et occidit duos reges Madian Oreb, et Zeb: Oreb in petra quadam; Zeb vero in torculari. Et vocatum est nomen loci illius torcular Zeb, et nomen alterius petra Oreb. Quae modico apice litterae differt a nomine Horeb; unde aquae fluxerunt per manum Moysi. Et forte differentia est in interpretatione. Et potavit Ephraim capita regum ad Gedeon. et irascentes dixerunt ad eum. ยซCur contempsisti vocare nos ad pugnam? Qui ait: Ne forte indignaremini. Melior est enim racemus Ephraim vindemiis Abiezer, sed in manus vestras dati sunt reges Madian. Quid tale facere potuit sicut vos fecistis (Jud. VIII) . Quo audito requievit spiritus eorum. Transivitque Gedeon Jordanem cum trecentis viris, nec poterat persequi fugientes prae lassitudine. Et ait ad viros Soccoth: ยซObsecro, date nobis panes ut possimus persequi Zebee et Salmana.ยป Qui negaverunt ei, et subsannaverunt eum. Id ipsum responderunt ei viri Phanuel petenti panes ab eis: Zebee autem et Salmana in valle quiescebant, nil adversi suspicantes, cum duodecim millibus tantum, caesis de exercitu centum viginti millibus. Gedeon autem repente irruit super eos, et turbato exercitu eorum, duos reges comprehensos, secum reduxit. Et revertens apprehendit puerum de Soccoth, et quaesivit ab eo nomina seniorum de Soccoth. Et descripsit ei septuaginta septem viros, quos spinis et tribulis [Col. 1280B] comminuit, tanquam auctores praedictae subsannationis. Turrim quoque Phanuel subvertit, occisis habitatoribus civitatis. Cumque redisset in Ephra regionem suam dixit Zebee et Salmana. ยซQuales erant viri quos occidistis in monte Thabor? Qui dixerunt. Similes tui. Et ait eis: Fratres mei erant uterini. Et ait primogenito suo: Interfice eos.ยป Qui non eduxit gladium, timens quia puer erat. Surgens Gedeon occidit eos. ยซEt dixerunt omnes filii Israel ad eum: Dominare nostri tu, et filius tuus, et filius filii tui. Quibus ille: Non dominabor vestri, nec filius meus, sed Dominus dominabitur in vos. Unum postulo a vobis, date mihi inaures aureas de praeda.ยป Qui dederunt. Et fuit pondus auri mille et [Col. 1280C] septingenti sicli. Et fecit ex eo Gedeon Ephod, et posuit illud in civitate Ephra, et fornicatus est omnis Israel in eo. Et factum est Gedeoni, et omni domui ejus in ruinam. Per Ephod, quod est dignius indumentum pontificis, intelligitur, quod Gedeon fecerit omnia indumenta pontificalia, et fecit in Ephra tabernaculum, et altare praeter illud quod erat in Silo. Et factus est sacerdos, et immolavit super illud hostias Domino. Quamobrem offensus Dominus omnem domum ejus fere delevit. Habuit enim septuaginta liberos de uxoribus, et unum naturalem Abimelech de concubina Dyohoma, quam habebat in Sichen [Col. 1280D] Additio 3. Per quod conjicitur quod postea poenitentiam egerit, qui alibi quam ubi Dominus constituerat sacrificabat. . Hic occidit omnes fratres suos praeter unum. Et quievit terra quadraginta annos, quibus praefuit Gedeon. Qui mortuus est in senectute [Col. 1280D] bona, et sepultus est in sepulcro patris sui in Ephra.
Incidentia.
Temporibus Gedeonis Mercurius invenit syringas, trahens hoc nomen a Syringa uxore Cadmi, quae propter zelum harmoniae a viro suo recesserat. Invenit etiam lyram hoc modo: Reperit etiam concham testudinis mortuae, et putrefactae, cujus nervuli [Col. 1281A] arentes, et extensi in ore conchae, ad auram tenuem sibilum reddebant. Incertum est autem quis fuerit iste Mercurius utrum Hermes, an Trismegistus philosophus, an Mercurius minor. Tres enim leguntur fuisse secundum Josephum. Tyrus condita est ante templum Hierosolymorum annis ducentis quadraginta. Dedalus aves fecit metallinas, quas volare fecit artificiose spiritu incluso. Dicitur etiam fecisse simulacra se moventia. Primus enim omnium pedes statuarum a se invicem separavit, aliis conjunctim eos fabricantibus. Qui cum filio in nave fugiens, propter investigabilem fugam pennis evolasse aestimatus est. Argonotarum historia facta est Orphaeus clarus habitus est. Cujus discipulus fluit Musaeus. Linus magister Herculis claruit. Minos creditur Cretensibus [Col. 1281B] legem dedisse; quod Plato negat. Hydram vero callidissimum fuisse sophistam asserit Plato.
Post mortem Gedeonis, filii Israel fornicati sunt cum Baalim, nec fecerunt misericordiam cum domo Jerobaal (Judic. IX) . Ascendit autem Abimelech in Sichem ad omnem cognationem matris suae, et ait: ยซConsiderate quod os vestrum, et caro vestra sum. Loquimini ad omnes viros Sichem in hunc modum: Quid vobis melius est, ut dominentur vestri septuaginta viri filii Jerobaal, an ut dominetur unus vir?ยป Et locuti sunt de eo ad omnem populum, et inclinaverunt cor populi post Abimelech, et juraverunt ei [Col. 1281C] omnes in fano Baal. Quamobrem vocatum est deinceps Idolum Baalberith. Berith enim conjurationem sonat. Et tollentes de fano, septuaginta pondo argenti dederunt ei. Qui conduxit ex eo viros inopes et vagos, et ascendens in Ephra occidit omnes fratres suos super lapidem unum, excepto uno Joathan. Tunc omnes Sichimitae constituerunt Abimelech regem juxta quercum in Sichem. Si quaeritur, quomodo ergo Saul primus dicitur rex in Israel, potest dici hoc dictum esse propter regnum universale; hic autem tantum regnavit in Sichimis. Quod cum nuntiatum esset Joathan, stetit in vertice montis Garram, vel Garizim, et exclamavit ad omnes Sichimitas, qui convenerant ad diem festum Baal: Audite me, viri Sichem: ยซIerunt ligna silvarum ut ungerent [Col. 1281D] regem supra se, et dixerunt olivae: Impera nobis.ยป Quae noluit deserere pinguedinem suam, qua dii utuntur, et homines. Idipsum dixerunt ad ficum, quae noluit deserere dulcedinem fructus sui. Id ipsum dixerunt ad vitem, quae noluit deserere vinum, quod laetificat Deum et homines. Dixeruntque ad rhamnum: ยซImpera super nos. Qui respondit: Venite ergo, et requiescite sub umbra mea, alioquin egrediatur ignis de rhamno, et devoret cedros Libani.ยป Est autem rhamnus genus rubi, quod vulgo senticem appellant, asperum nimis et aculeatum sicut sentes Josephus dicit hoc inter ligna habere naturam ignem proferendi. Tunc exposuit eis paradigma dicens: ยซInterfecistis filios Jerobaal, et filium ancillae ejus super vos constituistis regem. Si [Col. 1282A] recte egistis cum Jerobaal, et domo, et filiis ejus, recte sit vobis; sin autem perverse, egrediatur ignis de Abimelech, qui devoret ipsum, et vos.ยป Quae cum dixisset, aufugit. Factum est autem cum regnasset super Sichem tribus annis Abimelech, dedit ei Dominus spiritum malum adversus eum, et expulerunt Abimelech ab urbe et a tribu. Qui exercebat latrocinia super eos, agens praedam ex eis. Tempore vero vindemiarum intravit Gaal cum fratribus suis in Sichem. Quo descendente ad eos, descenderunt Sichimitae, vineas uvasque calcaverunt, et ingressi fanum Dei sui inter epulas, et pocula maledicebant Abimelech. Gaal quoque dicebat. ยซQuis enim est Abimelech, ut serviamus ei? Nunquid non est filius Jerobaal.ยป Ironice dictum est, quasi non est, sed [Col. 1282B] spurius. Et addidit: ยซUtinam daretur populus hic in manu mea, ut auferrem Abimelech de medio!ยป Zebul quoque quem fecerat Abimelech principem in civitate, clam nuntiavit Abimelech omnia. Surrexit itaque Abimelech cum exercitu nocte, et tetendit insidias juxta urbem. Egressusque est Gaal mane, et Zebul cum eo steterunt in porta. Cumque ascendisset Abimelech cum exercitu, dixit Gaal ad Zebul: Ecce de montibus multitudo descendit. Cui Zebul: Umbras montium vides, quasi hominum capita, et hoc errore deciperis. Rursus quoque Gaal: Ecce populus quasi de umbilico terrae descendit. Cui Zebul: Ubi est os tuum nunc quo contra Abimelech loquebaris. Egredere, et pugna contra eum.ยป Qui pugnavit, [Col. 1282C] et victus est, et fugiens recepit se in urbem. Zebul autem expulit eum, et socios ejus. ยซSequenti die Abimelech expugnavit urbem, interfectis habitatoribus ejus, eamque destruxit ita, ut sal in ea dispergeret. Habitantes vero in turre Sichimorum ingressi sunt fanum Dei sui, quia locus munitus erat.ยป Josephus tamen dicit profugos per provinciam congregatos supra petram munitissimam, et nitebantur eam munire, vel murare. Quod videns Abimelech ascendit in montem Selmum, et praecisum ramum ferens dixit sociis: ยซFacite quod ego ago.ยป Qui tollentes ramos, et circumdantes praesidium succenderunt illud, et igne, et fumo perierunt in eo mille viri, praeter mulieres et parvulos. Et recedens inde Abimelech obsedit oppidum Thebes. Erat autem turris in medio [Col. 1282D] in qua receperant se Thebitae. Et nota quod a Thebis Aegyptiorum dicuntur Thebaei: a Thebis Graecorum Thebani; a Thebe Judaeorum Thebitae. Cumque Abimelech expugnaret turrim, et ignem supponere niteretur, mulier fragmen molae jaciens desuper, fregit cerebrum ejus, qui ait armigero suo: ยซPercute me ne dicar interfectus a femina, quia interfecit eum.ยป Hanc pestem dicit Josephus accidisse Ephraitis, eo quod jurgati sunt adversus Cedeonem ad aquas Jordanis.
Incidentia.
Eodem tempore chorus inventus est in Graecia quod instrumentum dicit Strabus pellem esse cum duabus cicutis; per alteram inspiratur, per alteram reddit sonum. Et scribitur secundum quosdam sine [Col. 1283A] aspiratione; pro voce autem canentium, et mensura, et vento cum ch aspirato.
Post Abimelech judicavit Israel Thola de Issachar, filius Phua, patrui Abimelech (Judic. X) . Nec moveat te Phua, et Joas fratres esse, cum alter de Issachar, alter de Manasse ortus fuerit. Filii enim fuerunt unius matris, et duorum patrum, de diversis tribubus; hic judicavit Israel in Sanir viginti tres annos et mortuus est.
Incidentia.
Eo tempore Hercules Antheum vicit in palaestra, et illum vastavit; bellum fuit inter Lapitas et Centauros, quos Palephactus, in libro De incredibilibus, nobiles fuisse describit equites Thessalorum. Priamus [Col. 1283B] filius Laomedontis regnavit in Troja. Androgaeus Athenis dolo interficitur. Theseus in agone minotaurum occidit, propter quod Athenienses pueri tributarii a poena liberati sunt. Fuit autem minotaurus vir quidam inhumanus, et valens in palaestra magistratus Minois. Unde et sic dictus est, quasi minois taurus, id est minois carnifex.
Post Tholam Jair Galaadites de tribu Manasse judicavit Israel viginti duobus annis, habens triginta filios, quos fecit principes triginta civitatum, quas vocavit nomine suo Avothjair, id est oppida Jair, et mortuus est (Judic. X) .
Incidentia.
[Col. 1283C] Eo tempore Theseus rapuit Helenam, quam rursus receperunt fratres ejus Castor, et Pollux, capta matre Thesei, eo peregre profecto. Phylistus scribit a civibus Tyriis Zoro et Carthagine Carthaginem conditam. Carmentis nympha litteras Latinas invenit.
Iterum filii Israel servierunt idolis circumstantium gentium, et tradidit eos Dominus in manus Philisthiim et Ammon (Judic. X) . Et afflicti sunt vehementer octodecim annis, omnes qui habitabant trans Jordanem in terra Amorrhaei. Ammonitae quoque Jordane, transmisso, vastabant Judam, et Benjamin, [Col. 1283D] et Ephraim. Qui afflicti clamaverunt ad Dominum. Qui cum dure respondisset eis: ยซIte invocate deos, quos elegistis,ยป projecerunt omnia idola de finibus suis, et doluit Dominus super miserias eorum. Congregatique sunt Filii Israel in Maspha contra Ammonitas, qui fixerant tentoria in Galaad. ยซFuit eo tempore Jephthe Galaadites vir fortissimus pugnator (Judic. XI) ;ยป sed filius meretricis; habuit uxorem Galaad, de qua suscepit filios. Qui cum adolevissent ejecerunt eum, tanquam spurium dicentes: ยซNon poteris esse haeres in domo patrum nostrorum.ยป Et abiit in terram Tob. ยซEt congregati sunt ad eum viri inopes, et latrocinantes, et eum quasi principem sequebantur.ยป Descenderuntque ad eum majores natu de Galaad dicentes: ยซEsto princeps [Col. 1284A] noster, et pugna contra filios Ammon. Qui ait: Nonne vos estis qui odistis me, et ejecistis? Qui dixerunt: Non odimus te, nec venimus ut persequamur te, sed ut sequamur te. Et ait Jephthe: Jurate ergo mihi. Et juraverunt.ยป Et ascendens cum eis in Masphath, humiliavit se coram Domino, et factus est princeps populi. Et misit nuntios ad regem Ammon in haec verba: Exi de terra mea. Cur vastas eam? Qui respondit: Tulit Israel terram meam cum ascenderet de Aegypto, et recepi eam. Cumque Jephthe dixisset eam jure belli acquisitam, et multo tempore possessam trecentis annis, noluit acquiescere Ammon ut exiret. Et ait Jephthe: ยซJudicet hodie Dominus inter Israel et Ammon.ยป Et factus est spiritus Domini super Jephthe. Et egrediens ad [Col. 1284B] pugnam votum vovit Domino dicens: ยซSi tradideris filios Ammon in manus meas, quicunque de domo mea primus occurrerit mihi revertenti, eum holocaustum Domino offeram.ยป Et percussit Jephthe filios Ammon plaga magna nimis, et humiliati sunt coram filiis Israel. Revertenti autem Jephthe in Maspha, occurrit ei unigenita filia ejus cum tympanis et choris. Qua visa, scidit vestimenta sua, et ait: ยซHeu! filia, decepisti me, et decepta es. Aperui os meum Domino contra te.ยป Filia vero non dolens in hoc casu pro victoria patris ait: ยซFac mihi, pater, quodcunque pollicitus es. Hoc solum praesta mihi ut duobus mensibus circumeam montes, et plangam virginitatem meam cum sodalibus meis. Et ait pater: Vade. Et expletis duobus mensibus rediit ad patrem [Col. 1284C] suum, et fecit ei sicut voverat.ยป Exinde mos increbuit in Israel ut annuatim veniant filii Israel, et plangant filiam Jephthe quatuor diebus. Arguit Josephus Jephthe, quia obtulit holocaustum non legitimum, nec Deo charum. Quid si canem obvium habuisset, immolasset eum Domino? Fuit ergo in vovendo stultus, in solvendo impius. Potuit tamen ante votum esse bonus, quia irruit super eum spiritus Domini, et etiam post votum. Nam et Apostolus ponit eum in catalogo bonorum (Hebr. XI) , quidam tamen excusantes eum, familiari consilio Spiritus sancti dicunt eum hoc fecisse. Tunc venientes ad eum Ephraitae dixerunt: ยซCur contempsisti nos vocare ad pugnam? Incendemus domum tuam. [Col. 1284D] Qui ait: Vocavi vos, et venire noluistis (Judic. XII) .ยป Et vocatis viris Galaad pugnavit contra Ephraim. Occupaverunt autem Galaaditae vada Jordanis. Cumque venisset ad eos quidam fugiens de Ephraim, et obsecrans, ut permitterent eum transire, dicebant ei: ยซNunquid Ephrataeus es? Quo dicente: Non sum, interrogabant eum: Dic ergo Scibboleth, quod interpretatur spica. Qui respondit, Sibboleth, eadem littera spicam exprimere non valens. Statimque jugulabant eum. Et ceciderunt eo tempore de Ephraim quadraginta duo millia. Et nota quod Ephrataeus ponitur hic pro Ephraita. Ephrataeus enim proprie dicitur Bethlehemita.ยป Et judicavit Jephthe Israel sex annis, et mortuus est, et sepultus in civitate sua Sebethi quae est in Galaad. Hic ab [Col. 1285A] aetate Moysi usque ad seipsum ait computari annos trecentos. Annis his non adduntur decem et octo anni afflictionis, qui praecesserant.
Incidentia.
Eo tempore Hercules flammis se injecit. Nam in morbum inciderat pestilentem.
Post Jephthe judicavit Israel Abessan, vel Essebon, Bethlehemita de Juda septem annis (Judic. XII) . Eo tempore Agamemnon regnavit Micaenis, Menelaus Lacaedemoniae.
Post Abessan Ahialon Zabulonites judicavit Israel annis decem (Judic. XII) . Hic cum decem annis suis in LXX Interpretibus non habetur. Pro quorum [Col. 1285B] damno supplendo Eusebius Josue, nec non Samueli, et Sauli, quorum annos Scriptura sacra non dicit, plures annos quam in Josepho legebat annotavit, quatenus ab egressu Israel ex Aegypto, usque ad aedificationem templi quadringentorum et octoginta annorum summam quam Scriptura praedicat, haberet.
Incidentia.
Eo tempore Paris Helenam rapuit, bellum decennale surrexit. Memnon et Amazones Priamo tulere subsidium.
Post Ahialon Abdon Thecuites de Ephraim judicavit Israel octo annis (Judic. XII) . Sub his tribus judicibus non recessit Israel a Domino, et quievit [Col. 1285C] terra. Et ideo nil memoriale fecisse leguntur. Tamen quidam tradunt sub Abdon cladem factam in Benjamin pro uxore levitae.
Incidentia.
Hujus anno tertio capta est Troja, et fluxerunt usque ad primam Olympiadem anni trecenti et sex Tunc Graeci ad gloriam victoriae suae coeperunt annotare tempora sua sic: Anno a captivitate Trojae. Incoepta Olympiade, deinceps annotaverunt tempora juxta numerum Olympiadum [Col. 1285D] Additio 1. Nota quod Olympias dicta est a ludis, qui sub Olympo monte fiebant apud Elidem civitatem Elidis agentibus agonem, et quinquennale certamen quatuor annis mediis vocantibus, et ob hoc Elidis certaminis tempus olympiadem vocaverunt quadriennium in una Olympiade computato. Est autem Olympias spatium quatuor annorum. . Tandem Romani florentes annotaverunt tempora sic: Anno ab Urbe condita. Ultimo Christiani annotant sic: Anno ab Incarnatione Domini. Capta Troja Menelaus, et Helena devenerunt ad Thuerim regem Aegypti, quem Homerus Polybum vocat. Anno tertio a captivitate [Col. 1285D] Trojae, vel quinto, ut quidam volunt, regnavit Aeneas tribus annis in Italia, in qua prius regnaverant Janus, Saturnus, Picus, Faunus, Latinus, annis circiter centum quinquaginta.
ยซRursus filii Israel peccaverunt coram Domino, et tradidit eos in manus Philistinorum quadraginta [Col. 1286A] annis (Judic. XIII) .ยป A qua servitute hoc modo liberati sunt: ยซFuit vir quidam de stirpe Dan, nomine Manue, habens uxorem pulchram, sed sterilem. Cui, saepe orantibus in agro pro sterilitate amovenda, apparuit ei angelus, et ait: Concipies, et paries filium: cave ne comedas, aut bibas deinceps, nisi juxta legem Nazaraeorum [Col. 1286C] Additio 1. Qua lege viverent Nazaraei require in historia Numerorum (Num. VI) . Istud apposuit magister, ut satisfaceret Hieronymo, qui ait nomen ejus praedictum a Domino, cum praedeterminatum sit supra quot fuerint, quorum nomina praedicta sunt, quia nomen fuit ei impositum scilicet Samson. Juxta aequipollentiam horum verborum Domini, ait Hieronymus, praedictum ejus nomen. . Filius enim tuus erit Nazaraeus Dei, ex utero matris, et deinceps, ipse liberabit Israel.ยป Alia littera: ยซEt dicetur Samson robustus liberator Israel.ยป Quae cum omnia indicasset viro suo, et commendasset angeli pulchritudinem, contristatus est vir, quia zelotes erat. Et ut mitigaret irrationabilem viri tristitiam, consuluit, ut ambo orarent Dominum, ut iterum veniret angelus ad eos, et instrueret utrumque de puero. Et [Col. 1286B] apparuit iterum angelus uxori. Quae cum vocasset virum, ait Manue ad eum: ยซTunc es, qui locutus es de puero?ยป Cui angelus: Sum. Cui Manue: Quid vis ut faciat puer? Et ait angelus: Nazaraeus erit omni tempore vitae suae. Attulitque Manue haedum, et panes. Cui angelus: Non comedam. Si vis offerre, offer illa Domino. Et ait Manue: Quod est nomen tuum. Cui angelus: Cur quaeris nomen meum, quod est mirabile?ยป Et obtulit Manue quae tulerat, supra petram Domino qui facit mirabilia. Et ascendit angelus in flamma ignis, nec ultra apparuit [Col. 1286D] Additio 2. Nota quod in Veteri Testamento quatuor hominum nomina per angelum nuntiata fuerunt: Ismael, Isaac, Josias, Samson; in Novo duo Joannes et Jesus. . Et intelligens Manue esse angelum Dei ait: ยซMoriemur, quia vidimus Dominum. Cui mulier: Nequaquam. Nam accepit Dominus holocaustum a nobis, et indicavit quae futura sunt.ยป Natumque filium vocaverunt [Col. 1286C] Samson, quod sonat robustum. Crevitque cito puer, adeo ut jam propheta futurus agnosceretur, coepitque spiritus Domini cum eo esse in castris Dan, id est in exercitu tribus suae. Vel locus est in quo prius habitavit Samson, et est dictus castra Dan, per anticipationem. Nondum enim tribus Dan propriam habebat sortem.
Descendit igitur Samson in Thamnatha Philisthaeorum ut videret solemnitatem, quae ibi agebatur (Judic. XIV) , et visa ibi virgine concupivit, aitque patri, et matri: Accipite mihi, quaeso, uxorem Thamnathaeam, quia complacuit oculis meis. Qui dixerunt: Cur negligis filias fratrum tuorum, et transis ad filias incircumcisorum. Nescientes quod res fieret a Domino.ยป Cumque descenderent cum [Col. 1287A] eo, apparuit ei catulus leonis in vineis oppidi, et irruit in eum Samson in spiritu Domini nihil habens in manu, et dilaceravit eum frustatim quasi hae dum caprarum, et hoc parentibus non indicavit. Desponsataque sibi uxore, cum post aliquot dies rediret, ut acciperet eam, declinavit, ut videret cadaver leonis. Et ecce apes erant in ore leonis, et favus mellis, quem sumptum comedit in via, deditque partem patri et matri et comederunt; partem quoque sponsae tradidit. Cumque Thamnathaei cives essent in epulis nuptiarum, timentes robur juvenis, dederunt ci triginta juvenes robustos, sermone quasi socios, opere vero custodes, ne quid forte vellet committere, crescente convivarum satietate. Quibus ait Samson: ยซPropono vobis problema: quod si solveritis mihi infra septimum diem convivii dabo vobis [Col. 1287B] triginta sindones, et totidem tunicas: alioqui vos dabitis mihi totidem. Qui dixerunt: Propone. Ait quoque Samson: De comedente exivit cibus, et de forti egressa est dulcedo.ยป Josephus alia ponit verba: ยซQui cuncta devorat, cibum de se genuit suavem, licet ipse sit insuavis. Nec potuerunt per tres dies propositionem solvere. Cumque adesset dies septimus dixerunt sponsae: ยซBlandire viro tuo, ut indicet tibi problema, et indica nobis: alioquin incendemus te, et domum patris tui.ยป Quae sollicitans virum flendo dicebat: Odisti me, et ideo non exponis mihi. Septem igitur diebus convivii flebat apud eum.ยป Sed quomodo septem diebus flebat, cum supradictum sit septimo die convivii venisse ad eam [Col. 1287C] juvenes? Potest dici: ยซCumque adesset dies septimus,ยป id est cum adhuc esset dies inter septem primus. Quod ideo determinatum est, ne putaretur post tres dies venisse, de quibus dictum erat, quod non poterant solvere propositionem per illos tres dies. Potest etiam aliter dici: ยซCumque adesset dies septimus,ยป id est appropinquaret, sed nondum esset, ut dictum sit, adesset, quasi juxta esset, et ita post tres dies inquisitionis eorum quarta die venerunt ad eam, et locuta est viro suo. Quod autem dicitur septem diebus flevisse, hoc est in illis septem non per illos. Quidam tamen corrigunt ita: ยซCumque adesset dies unus.ยป Quod vitio scriptoris reor factum, qui videns septem abbreviatum, aestimavit legi unum. Tandem die septima cum ei molesta esset, [Col. 1287D] exposuit; quae statim indicavit civibus suis. Et illi die septimo ante solis occasum dixerunt Samsoni: ยซQuid dulcius melle, quid fortius leone? Qui ait: Quid dolosius muliere? Si non arassetis in vitula mea, non invenissetis propositionem meam. Et irruit spiritus Domini in eum, et descendit Ascalonem, et ibi percussit triginta viros, quorum ablatas vestes dedit pronubis suis. Et iratus Samson rediit in domum patris sui. Uxor autem ejus nupsit uni de pronubis suis. Cumque dies triticeae messis instarent venit Samson visere uxorem suam ferens haedum (Judic. XV) . Cumque cubiculum ejus vellet intrare, prohibuit pater dicens: Putavi quod odisses eam, et tradidi eam amico tuo. Sororem habet, quae pulchrior est ea: sit tibi pro ea uxor. Cui Samson: [Col. 1288A] Ab hac die non erit culpa in me contra Philisthaeos. Faciam enim vobis mala.ยป Et cepit trecentas vulpes, et junxit caudas caudis, et faces ligavit in medio, quas igne succendens dimisit eas discurrere, et incenderunt segetes Philisthaeorum in tantum, ut vineas quoque et oliveta ignis consumeret. Palaestini scientes opus esse Samsonis, uxorem ejus, et parentes combusserunt tanquam mali hujus auctores. Et ait Samson: ยซAdhuc expetam ultionem, et quiescam. Et percussit eos plaga gravi, ita ut stupentes suram femori imponerent.ยป LXX Interpretes dicunt ita: ยซPercussit alienigenas Samson tibiam super femur:ยป quod ad priorem sensum reducitur, id est tam mirabiliter, ut stupentes tibiam unius pedis super femur alterius ponerent. Tamen quia tibiis incedimus, et super femur sedemus, quidam [Col. 1288B] exponunt sic: ยซPercussit tibiam super femur,ยป id est pedites praeter sedentes in equo. ยซEt habitabat Samson in spelunca Petrae Etham, quasi in loco munito.
ยซTunc ascendentes Philisthaei in terram Juda, castrametati sunt in loco, qui postea dictus est Lechi, id est maxilla. Et dixerunt ad eos viri Juda: Servi vestri sumus. Cur ascendistis adversus nos? Qui dixerunt: Ut ligemus Samsonem. Et ascenderunt tria millia de Juda ad Samsonem, et culpantes eum dicebant: Nescis [ al. nosti] quod Philisthaei imperent nobis. Venimus ut ligemus te, et tradamus [Col. 1288C] Philisthaeis. Qui ait: Jurate ne me occidatis. Et juraverunt (Judic. XV) .ยป Et permisit se ligari duobus novis funibus. Qui cum traherent eum, et vociferarent Philisthaei prae gaudio, irruit spiritus Domini in eum, et dissoluta sunt vincula ejus, ut lina stuppae lineae, id est ut filum lini tortum putamine ad ardorem ignis. Tollensque mandibulam asini jacentem in terra, interfecit in ea mille viros, aliis in fugam versis. Et exsultans Samson cecinit metrice: ยซIn maxilla asini, in mandibula pulli asinarum delevi eos, et percussi mille viros. Hebraeus habet, ยซin maxilla asini hemor.ยป Hemorque sonat cumulum de cumulis, hoc est in maxilla asini feci cumulum de cadaveribus mortuorum. Et [Col. 1288D] projecit mandibulam, et vocavit nomen loci Ramathlechi, vel Ramathlebi, quod est elevatio maxillae. Rama enim excelsum sonat. Et sitivit ad mortem, quod factum esse tradunt Hebraei, quia dedit sibi gloriam, et non Deo, et clamavit ad Dominum: ยซObsecro, Domine, en morior, et incidam in manus incircumcisorum. Et aperuit Dominus molarem dentem in maxilla asini, et egressae sunt aquae, quibus haustis vires recepit.ยป Et mutato nomine priori, dictum est nomen loci, Fons invocantis de maxilla. Cumque non timeret Philisthaeos abiit in Gazam, et vidit mulierem meretricem, et ingressus est ad eam (Judic. XVI) . Quo cognito Palaestini posuerunt custodes in porta civitatis, ut exeuntem mane occiderent. Samson vero media nocte surgens, ambas [Col. 1289A] fores apprehendit cum postibus suis, et sera, et in humeris suis portavit in verticem montis, qui respicit Hebron.
Post haec amavit Dalilam, quae erat in monte Sorec (Judic. XVI) . Et est Sorec locus, vel genus vitis. Et venerunt ad eam quinque Satrapae, id est nobiliores Philisthinorum, dicentes: ยซDisce ab eo in quo habeat vires, et quomodo valeamus eum vinctum affligere, et dabimus tibi singuli mille et centum argenteos [Col. 1290A] Additio 1. Omnis enim mulier fere naturaliter avara, et levis, unde addam: Quid levius flumine? flamen. Quid flamine? fama. Quid fama? mulier. Quid muliere? nihil. ;ยป quod est quinque millia quingentos; quidam tamen distinguunt ita: ยซDabimus tibi singuli mille et centum argenteos. ยซEt blandita est Dalila Samsoni. Qui respondit ei in dolo: ยซSi septem nerviceis funibus novis et adhuc humentibus [Col. 1289B] ligatus fuero, ero sicut caeteri homines.ยป Quos Josephus palmites vinearum recentes dicit. Et attulerunt ad eam septem funes, quibus dormientem ebrium [Col. 1290A] Additio 2. Ebrium dicit non vino, sed amore, vel satiatum, aliter legem Nazaraeorum excessisset ante tonsuram, et recessisset ab eo Dominus. colligavit, latentibus apud se Philisthaeis. Et clamavit mulier: ยซPhilisthaei super te Samson.ยป Qui rupit vincula quasi stupea. Idipsum factum est secundo, de septem novis funibus. Cum autem tertio septem crines capitis ejus circumligatos litio, et clavo terrae infixisset, excitatus ab ea Samson, extraxit clavum cum crinibus et litio. Cumque molesta esset ei Dalila, et deficeret anima ejus ad mortem, aperuit ei veritatem, dicens: ยซNazaraeus sum ab utero matris meae. Si rasum fuerit caput meum, recedet a me fortitudo.ยป Tunc Dalila revocavit satrapas, ut venirent cum pecunia, quam [Col. 1289C] promiserant. At illa dormire fecit eum super genua sua, et per tonsorem rasit septem crines ejus, id est omnes. Vel quia novacula ascenderat super caput ejus, etiam pro solis septem rasis Dominus recessit ab eo. Tunc abjecit eum mulier. Quem cum apprehendissent Philisthiim eruerunt oculos ejus, et circumduxerunt eum per terram, et apud Gazam clausum in carcere molere fecerunt, quasi servili opere eum affligentes. Hebraei tamen tradunt quod Philisthaei coegerunt eum dormire cum mulieribus robustis, ut ex eo sobolem robustam susciperent. Procedente tempore cum capilli ejus renasci coeperant, cum adesset publica solemnitas, ingressi sunt principes fanum suum, ut immolarent magnifice Dagon deo [Col. 1289D] suo, quia tradidit inimicum in manus eorum. Cumque laetarentur convivantes, adductus est Samson, ut ante eos luderet, et ei illuderent. Stabat autem inter duas columnas, quibus domus innitebatur. Et ait puero regenti se: ยซSine me ut tangam columnas, et paululum requiescam.ยป Et apprehendens utramque columnam manibus ait: ยซMoriatur anima mea cum Philisthiim.ยป Et concussis columnis cecidit domus super omnes, et multo plures interfecit moriens quam vivus. Et perierunt praeter convivas circiter tria millia utriusque sexus, qui ludentem exspectabant de tecto. Tulitque eum universa cognatio ejus, et sepelierunt eum in sepulcro patris sui. Et judicavit Israel viginti annis. Hactenus Judicum liber tempora signat, habens annos ducentos [Col. 1290A] nonaginta novem, et judices duodecim praeter Sangar et Barach.
Eo tempore Ascanius Albam condidit, secundus rex Latinorum. Palefatus in libro Incredibilium, tradit Ulyssem in trierim syrenorum fugisse Scyllam, spoliare hospites solitam. Syrenes quoque mulieres fuisse, quae decipiebant navigantes.
Sequitur historia de idolo Michae (Judic. XVII) . Hunc autem eventum, et alterum de uxore Levitae, dicit Josephus contigisse post mortem Josue, et ante Othoniel, cum plurimum peccasset coram Domino Israel, et tradidisset eos Dominus in manus Chananaeorum. Qui abstulerunt Judae Ascalonem, et Accaron, et multas urbes in campestribus, et ipsos Danitas expulsos in montem fugere compulerunt. Eo tempore fuit vir de monte Ephraim, nomine Michas, qui suscepit a matre sua mille centum argenteos votivos. Et fecit ex mandato matris suae eis ephod et theraphim, id est vestem sacerdotalem et idola. Et separavit eis aediculam in domo [Col. 1290C] sua, et implevit manum unius filiorum suorum, et factus est ei sacerdos, et investivit eum sacerdotio per aliquod appositum in manu ejus, vel implevit manum ejus, id est saepe obtulit ei tanquam sacerdoti. In diebus illis non erat rex in Israel, sed unusquisque quod sibi rectum videbatur faciebat. Fuit autem alter adolescens Bethlehemita cognatus Michae et levita, sed pauper. Qui voluit peregrinari, ubicunque commodum sibi reperisset. Cumque declinasset in domum Michae, cognita causa viae ejus, constituit eum sibi sacerdotem instituens sibi per singulos annos decem argenteos, et vestem duplicem, praeter victum. In diebus illis tribus Dan quaerebat sibi possessionem, et miserunt quinque viros, ut explorarent terram in qua possent habitare [Col. 1290D] (Judic. XVIII) . Et intrantes domum Michae, requieverunt in diversorio Levitae. Cumque considerassent vestes, et idola, abierunt, et venerunt Lais.
Et videntes locum uberem, et magnarum opum, et habitantes in ea sine timore et imbelles, reversi sunt ad fratres suos, et dixerunt: ยซEamus, et possideamus terram, quam vidimus. Nullus erit labor.ยป Et profecti Danitae sexcenti viri armati primo manserunt in Cariathiarim Judae, qui locus ex eo dictus est Castra Dan, alius eodem nomine dictus est, de quo diximus in Samsone. Tertius eodem nomine dictus est ubi Jeroboam sacrificavit vitulos (III Reg. II) . Cumque transissent juxta domum Michae, intraverunt quinque praedicti viri, ut tollerent vestes et idola. Cumque sacerdos acclamaret, [Col. 1291A] dixerunt ei: ยซVeni nobiscum. Melius est tibi, ut sis pater in una tribu quam in domo unius viri.ยป Et abiit cum eis, ferens secum omnia. Cumque insequeretur eos Michas cum omni domo sua, videns eos fortiores, et minantes sibi mortem, reversus est. Illi vero cum mulieribus, et parvulis, et jumentis et universa supellectile sua venerunt ad populum Lais, et percusserunt eos, et urbem incenderunt. Et struxerunt sibi civitatem, non procul a Libano, et juxta fontes Jordanis, circa maximum campum Sidonis in regione Rohob. Et appellaverunt eam Dan, quae prius Lais vocabatur: posuerunt sibi in Deum idolum Michae toto tempore quo fuit domus Dei in Silo. Jonatham vero filium Gersam de genere Moysi, et filios ejus statuerunt sacerdotes [Col. 1291B] in tribu Dan, usque ad diem captivitatis suae. Cumque replicet historia: ยซIn diebus illis non erat rex in Israel,ยป videtur consentire Josepho, qui dicit hoc factum quod sequitur, circa tempora eadem contigisse.
Fuit vir Levita habitans in latere montis Ephraim, habens uxorem de Bethlehem; quae irato viro suo rediit in domum patris sui in Bethlehem (Judic. XIX) . Secutus est eam vir suus cum puero suo, et duobus asinis, reconciliatus est uxori. Quarto autem die cum regredi vellet, tenuit eum socer, usque in crastinum. Quinto die, sumpto cibo circa meridiem, egressus est ducens secum duos asinos onustos et [Col. 1291C] concubinam. Sic enim quandoque uxor dicitur. Et, ut videtur velle Josephus, luna quinta infaustum iter arripuit. Cumque transirent juxta Jebus, die declinante, noluit ingredi oppidum gentis alienae. Et transivit in Gabaa, quae est in tribu Benjamin, et nullo eum recipiente sedebat in platea. Et ecce senex rediens de agro, qui erat in monte Ephraim, et advena habitabat in Gabaa. Qui introduxit eos in domum suam. Et coenantibus illis, venientes viri civitatis filii Belial, dixerunt ad dominum domus: ยซEduc virum qui ingressus est ad te, ut abutamur eo.ยป Tamen Josephus dicit non venisse eos pro eo, sed ut raperent uxorem ejus. Cum autem obtulisset eis senex filiam virginem, et uxorem viri pro viro, eduxerunt uxorem viri. Qua cum tota nocte [Col. 1291D] abusi essent, dimiserunt eam mane; quae rediens ad hospitium exspiravit ante januam. Et ferens vir ejus cadaver in asino rediit in domum suam, et concidens eam in duodecim partes, misit in omnes terminos Israel. Et clamabant singuli: ยซNunquam sic factum est in Israel, ex quo ascenderunt patres nostri ex Aegypto.ยป Et egressi sunt omnes quasi unus vir in Maspha quadringenta millia pugnatorum, [Col. 1292A] et dixerunt: ยซNon redibit quispiam in domum suam, donec ulciscamur in Gabaa (Judic. XX) .ยป Et elegerunt virum unum de decem [Col. 1292D] Additio 1. Decimam partem virorum intellige. Sensus est. Decimam partem virorum elegerunt, ad apportanda cibaria. , qui apportaret cibaria, et miserunt ad omnem tribum Benjamin, dicentes: ยซTradite nobis flagitiosos de Gabaa, ut moriantur.ยป Qui noluerunt, imo dederunt eis in auxilium triginta quinque millia de Benjamin. Erant enim in Gabaa septuanginta viri, ita sinistra ut dextra praeliantes; sic etiam fundis lapides ad certum jacientes, ut capillum quoque possent percutere. Et ascendens exercitus Israel in Silo consuluit Dominum: ยซQuis ascendet princeps certaminis contra Benjamin? Et respondit Dominus: Judas.ยป Hoc forte videtur facere pro Josepho de tempore hujus cladis. Et ascendentes, inde expugnabant [Col. 1292B] Gabaa, et prima die egressi filii Benjamin de Gabaa percusserunt de Israel viginti duo millia; sequenti vero die, octodecim millia; tertia vero die per insidias circumventi ceciderunt, et incenderunt urbem filii Israel occidentes viros, mulieres et parvulos, idipsum facientes aliis civitatibus in Benjamin. De omni numero Benjamin soli sexcenti remanserunt. Qui sederunt in Petra Remmon, et planxerunt planctu magno quatuor mensibus [Col. 1292D] Additio 2. Petra haec excelsa fuit. Rama autem excelsum sonat. Unde de planctu istorum plangentium filios suos dicitur in Evangelio: ยซVox in Rama,ยป etc. (Matth. II.) . Et juraverunt filii Israel in Maspha, quod nullus eorum filias suas daret uxores filiis Benjamin (Judic. XXI) . Tandem poenitentes de deletione tribus unius requisierunt, quis de Israel non ascenderat cum eis, nec juraverat. Et inventi sunt filii Jabes Galaad non [Col. 1292C] interfuisse certamine. Et percusserunt eos a viro usque ad mulierem, solis quadringentis virginibus reservatis. Et advocantes sexcentos viros de Petra Remmon reddiderunt eis sortem Benjamin, et quadringentas illas virgines dederunt eis in uxores. Et inito consilio de dandis uxoribus ducentis, qui remanserant, dixerunt eis: ยซEcce solemnitas Domini est in Silo, et ascendent filiae Israel ducentes choros, et vos latentes in vineis exite, et rapite singuli singulas uxores.ยป Et factum est ita. Et restituta est tribus Benjamin. ยซIn diebus illis non erat rex in Israel, sed unusquisque quod sibi rectum videbatur faciebat.ยป Eadem est clausula, quae est supra. Ideo forte videtur, quod circa idem tempus utrumque factum fuerit.
Post Samsonem judicavit Israel Heli sacerdos, qui non tantum judex, sed sacerdos a digniori officio agnominatus est. Et translato sacerdotio a filiis Eleazari, hic primus de filiis Ithamar accepit sacerdotium [Col. 1295B] Additio 1. Sic certum, quod cum Aaron quatuor habuit filios, duo ex eis in deserto igne perierunt; eorum qui remanserant, major natu fuit Eleazar, cui debebatur sacerdotium, quod duravit usque ad Heli, qui fuit de Ithamar fratre suo. (Ruth. I) . In diebus ejus facta est fames in terra; et surrexit Elimelech, de Bethlehem Ephrathaeus cum uxore sua Noemi, et duobus filiis suis Mabalon, et Chelion. Et ingressus est regionem Moabitidem, ut pasceretur ibi. Quo mortuo, filii ejus duxerunt uxores Moabitidas Orpham et Ruth. Tamen Josephus dicit quod pater accepit filiis suis uxores, et manserunt ibi decem annis, et mortui sunt ambo sine liberis. Noemi vero vidua, et orbata filiis, surrexit ut rediret in patriam. Audierat enim [Col. 1293B] quod Dominus dederat populo suo escas, et comitabantur eam nurus suae [Col. 1295B] Additio 2. Super Paralipomenon dicit Hieronymus quod in diebus Elimelech, sol stetit ad transgressores legis. Sed quia non timuerunt Deum, tanta fames invaluit, ut potior in tribu Juda fugeret cum uxore et liberis. . Quae ait ad eas: ยซRevertimini, filiae meae, in domum matris vestrae. Non enim ultra potestis sperare viros ex utero meo.ยป Et nota quoniam apud Moabitas servabatur lex de semine suscitando, et acquievit Orpha, et reversa est. Ruth vero sequebatur eam. Cui Noemi: ยซAudi, filia: Non est Deus noster, sicut dii gentium, nec populus noster secundum ritum gentium vivit; expedit tibi ut redeas ad populum tuum, et ad deos tuos.ยป Et ait Ruth: ยซPopulus tuus, populus meus, Deus tuus, Deus meus.ยป Profectaeque sunt simul, et venerunt in Bethlehem, quae prius dicebatur Ephrata ab uxore Caleb [Col. 1296A] Additio 3. Opiniones plures ponuntur. Unde civitas, quae nunc Bethlehem dicitur, prius vocata fuit Ephrata, secundum primam opinionem dicentem, Mariam sororem Moysi translatam illuc, quia mortua fuit in deserto. Hieronymus tamen dicit, quod Caleb suscepit de Ephrata, Hur virum Mariae, et Hur genuit Bezeleel. ; haec fuit Maria soror [Col. 1293C] Moysi, secundum quosdam, translata de Eremo, quae, postquam percussa est lepra, agnominata est Ephrata, id est furorem vidit, id est experimento iram Dei cognovit. Vel interpretatur speculum, quia plaga ejus omnibus est posita in exemplum; sed tunc primo propter incredibilem ubertatem sibi redditam cepit vocari Bethlehem. quod est domus panis. Percrebuit fama in Bethlehem, et dicebant: ยซHaec est illa Noemi. Quibus illa: Nec vocetis me Noemi, quod est pulchram, sed vocate me Mara, quod est amaram. Egressa sum plena, et vacuam reduxit me Dominus, amaritudine plenam. Et tunc primo metebantur hordea. Erat autem ibi vir potens, et opulentus Booz consanguineus Elimelech (Ruth. II) . Intrabat itaque Ruth agros illius de voluntate [Col. 1293D] Noemi, et colligebat spicas post metentes. Accidit autem ut egrederetur Booz ad agrum, et ait messoribus: ยซDominus vobiscum.ยป Et quaesivit cujus esset haec puella. Et dixerunt: ยซHaec est Moabitis illa quae venit cum Noemi. Et ait Booz ad eam. Filia, ne vadas in alterius agrum. Nullus puerorum molestus erit tibi. Si sitis, vade ad sarcinulas puerorum meorum, bibe, et hora vescendi veni huc, et comede, et intinge buccellam in aceto [Col. 1296A] Additio 4. Cum terra illa calidissima sit, homines regionis illius contra remedium aestus in condimentis suis aceto, quod frigidum est, utuntur. Contraria enim contrariis curantur, quoniam etiam calidissimus aestus mitigatur. . [Col. 1294A] Reddat tibi Deus Israel mercedem, quoniam confugisti sub alas ejus.ยป Pueris quoque suis dixit: ยซProjicite de manipulis vestris de industria, ut absque rubore colligat.ยป Cumque comedisset Ruth ad latus messorum, conjecit polentam, quam Josephus alphitam vocat, et conservabat eam socrui suae. In vespera autem quae collegerat virga excutiens, invenit hordei quasi ephi, id est tres modios. Cumque redisset ad socrum, indicavit ei quae fecerat sibi Booz. Et ait Noemi: ยซPropinquus noster est homo, benedictus sit a Domino.ยป Idipsum fecit Ruth sequentibus diebus, usque ad areae ventilationem. Mos erat in Israel quod in ventilatione areae dominus grande convivium parabat pueris suis et messoribus. Et dormiebat in area et quasi solemnizans [Col. 1294B] abstinebat ab amplexibus. Idipsum fiebat in tonsione ovium. Si post vindemias fieret non legi. Et ait Noemi ad Ruth: ยซLavare, filia, et ungere, et induere cultioribus vestimentis, et ascende in aream cum aliis. Non te videat homo, donec inebriatus fuerit. Cumque obdormierit, projicies te a parte pedum ejus, et ibi jacebis (Ruth. III) .ยป Et fecit omnia, quae sibi socrus imperaverat. Et ecce media nocte evigilans homo expavit dicens: ยซQuae es? Et illa: Ego sum ancilla tua. Expande pallium tuum super me, quia propinquus es.ยป Cumque indicasset ei Booz in talibus derogationibus castitatem esse servandam, addidit: ยซAlius propinquior me est. Si te voluerit retinere jure propinquitatis, [Col. 1294C] bene res acta est, alioquin ego te suscipiam, vivit Dominus.ยป Surrexit itaque Booz de loco ubi jacuerat juxta arconium manipulorum [Col. 1296A] Additio 5. Arconium dictum est ab arcendo, quia gelimae ibi arcentur quaelibet ab alia. , antequam homines mutuo se cognoscerent, et implevit palliolum illius hordeo, quasi sex modiis, et rediens Ruth onusta ad socrum, indicavit ei quae dixerat Booz. Ascendit ergo Booz ad portam, et sedit cum judicibus, et vocavit decem de senioribus civitatis, et advocavit propinquiorem illum, de quo dixerat, et ait ad illum: ยซPartem agri patris nostri Elimelech disposuit vendere Noemi. Nos duo soli propinqui sumus, sed tu propinquior. Eme ergo, si placet. At ille; ego emam. Cui Booz: Ergo non ex media parte oportet te legum habere memoriam, habeas necesse est cum agro relictam Maalon, ut suscites [Col. 1294D] nomen propinqui tui. At ille ait, cedo a jure propinquitatis; tu autem utere meo privilegio. Et ait Booz: Tolle ergo calceamentum tuum, ut firma sit confessio (Ruth. IV) .ยป Josephus tamen dicit: Booz itaque testificans seniores, jussit mulieri, ut ejus solveret calceamentum, secundum legem, et in faciem ejus spueret.ยป Joannes vero ait: ยซCujus non sum dignus corrigiam calceamenti solvere [Col. 1296B] Additio 6. Sensus verborum Joannis secundum unam expositionem is est: Putabatur Joannes sponsus sponsae, id est Ecclesiae, et fuit consuetudo, ut, mortuo uno sine prole, uxorem ejus duceret propinquior ejus cognatus. Quod si nollet proximus, eum discalceabat, et duxit eam. Dicit ergo Joannes: Non sum ego sponsus, sed Christus, cujus corrigiam calceamenti non sum dignus solvere, ut ducam ejus sponsam; non tamen ipse discalceabat repudiantem ducens eam. Quod notat hic. (Marc. I) .ยป Ex his tribus conjicitur quod [Col. 1295A] secundum diversos casus, quandoque ipse repudians solvebat sibi calceamentum, quandoque vero mulier solvebat ei, quandoque vir qui suscipiebat eam. Sed quocunque modo fieret, in opprobrium refugii contra legem domus ejus dicebatur, domus discalceati. Et ait Booz astantibus: ยซHujus rei testes estis. Qui dixerunt: Testes sumus. Faciet Dominus hanc mulierem tibi sicut Rachel et Liam, quae aedificaverunt domum Israel.ยป Accepit itaque Booz Ruth in uxorem. Et post annum natus est ei filius quem posuit Noemi in sinu suo, nutricis et gerulae fungens officio. Et dixerunt ad eam vicinae congratulantes: ยซEcce habes qui nutriat senectutem tuam, et serviat tibi plus quam septem filii. Ob hoc vocavit nomen ejus Obed, quod Hebraice interpretatur [Col. 1295B] serviens. Hic est pater Isai patris David.
Liber Regum in quatuor voluminibus distinguitur apud nos; secundum Hebraeos autem in duobus, et dicunt primum Samuel, a nomine auctoris; secundum vocant Melachim, id est regum, a materia, quidam vocant Melachoth, quod sonat regnorum, sed vitiose. Agitur enim in eo de uno regno Judaeorum tantum, et de regibus ejus, licet in duo divisum fuerit. Scriptus est autem chronice liber iste sub istis regibus, qui compactus est in unum a Jeremia, quod exinde patet, quod idem finis est hujus libri, et Jeremiae. Ad commendationem autem Samuel praemittitur commendatio patris ejus in hunc modum.
Fuit vir unus de Ramathaimsophim, de monte Ephraim, et nomen ejus Elcana Ephrathaeus (I Reg. I) . Vir enim ponitur hic non pro sexu, sed pro vigore virtutum, nec unus pro numero, sed pro singularitate religionis prae aliis. Dicitur autem civitas ejus Ramathaim, quae in Evangelio dicitur Arimathaea (Matth. XXVII) , a Josepho dicitur Ramath, quia in excelso sita erat, Sophim vero speculatio interpretatur; et est ibi genitivus casus, ac si diceretur de Ramathaim speculationis, quia ex ea circumjacens [Col. 1296C] regio longe videri poterat, sic tradit Hieronymus. Alii distinguunt sic de Ramathaimsophim. Non est autem mons Ephraim nomen montis, sed regionis. Unde in sequentibus ubi legitur de duodecim praefectis regionum, qui ministrabant Salomoni per singulos menses; ponitur Dechar praefectus montis Ephraim. Fuit autem Elcana Levita nonus decimus a Levi, descendens ab eo per Caath, et Isaar et Core. Unde patet quod Samuel non fuit Aaronita, et dicitur Ephrathaeus, id est Betlehemita. Fuit enim secundum matrem de tribu Juda. Unde postea Samuel posuit unum de filiis suis judicem in Bethlehem tanquam inter contribules. Et nota quod quidam tria nomina distinguunt sic: Effrataeus ad Effraim scribunt per duo [Col. 1296D] ff; Euphrathaeus ad Ephrata, per ph; Ephrathaeus ad Euphraten, quod est frugifer, per eu, et est, ut dicunt, terminus Judaeae juxta Euphraten.
ยซHabuit autem Elcana duas uxores, nomen uni Anna, et nomen secundae Phenenna (I Reg. I) .ยป Et cum debuit dicere alteri de duabus, dixit secundae, innuens quia, licet pares essent in nomine uxorio, tamen haec secunda erat in amore viri. Erat autem Anna pulchra, sed sterilis, Phenenna vero [Col. 1297A] fecunda. Et ascendebat vir ille tribus statutis diebus, secundum legem, in Silo ad adorandum. Erant autem in Silo filii Heli Ophni et Phinees sacerdotes. Cumque immolasset Elcana, dedit ยซPhenennae, et filiis et filiabus ejus partes, Annae autem dedit partem unam tristis.ยป Quidam putant hoc dictum esse de vestibus novis, quas distribuebat uxoribus et liberis in die festo. Sed magis putandum est esse dictum de partibus sacrificiorum, quae contingebant offerentes, quas tanquam sanctas Levitae caeteris distribuebant. Hebraeus sermo magis videtur sonare, ยซdedit ante missionem unam duplicem,ยป quasi unam partem aequipollentem duabus. Porro Anna tristis erat pro sterilitate, et non sumebat cibum, et egressa est ad fores tabernaculi, ut oraret, Heli [Col. 1297B] sedente ante postes, ut, quaerentes consilium, paratum eum invenirent, et flens Anna votum vovit Domino. ยซDomine exercituum, si dederis mihi sexum virilem, dabo eum tibi Nazaraeum omnibus diebus vitae suae.ยป Et attendens Heli motum labiorum vocemque non audiens, aestimans temulentam ait: ยซDigere paulisper vinum quo mades. Quae respondit: Nequaquam, Domine. Sed mulier infelix ego sum, usque adhuc. Ora pro ancilla tua.ยป Intelligens autem eam Heli sterilem, ait: ยซDet tibi Deus Israel petitionem tuam.ยป Hebraeus tamen habet, ยซdabit.ยป Unde mulier ex promissione sacerdotali secura abiit, ยซvultusque illius non sunt amplius in diversa mutati,ยป id est animus ejus non est deinceps distractus in varietates dubitationis.
Et factum est ut pareret filium, et vocavit nomen ejus Samuel, id est postulatio Dei, quia a Deo postulatum susceperat, nec ascendit mulier in Silo cum viro suo, donec ablactaret filium (I Reg. I) . Et cum ablactatum duxit in Silo cum vitulis tribus et modiis farinae tribus. Hebraeus tamen habet, ยซet in modio farinae, et cum amphora vini,ยป quae est mensura trium modiorum. Nec attulit similam et vinum ad libandum tantum, cum in libaminibus vitulorum pauciora sufficerent, praesertim cum non nisi unum vitulum obtulisset, sed intelligendum est quod residuum dedit domui sacerdotum. Porro mirum videtur esse puerum bimum, quasi noviter ablactatum, adductum esse ad ministrandum in [Col. 1297D] tabernaculo. Propterea quidam dicunt tres esse ablactationes: prima est a lacte mamillae, quae fit tertio anno; secunda a lacte infantiae, quae fit septimo; tertia a lacte pueritiae, quae fit duodecimo, et sic amovetur puer a nutrice, a paedagogo, a tutore. Dicunt ergo quidam eum adductum post secundam ablactationem ad imbuendum litteris. Unde in sequentibus legitur quod per singulos annos mittebat ei mater tunicam parvam (I Reg. II) . Alii dicunt quod post tertiam ablactationem quasi jam idoneum ad ministrandum. Unde statim sequitur: ยซPuer autem erat minister in conspectu Domini (ibid.) ยป Cumque obtulisset puerum Heli, ait Anna: ยซVivit anima tua, [Col. 1298A] domine. Ego sum mulier infelix pro qua orasti, et ecce filius, quem dedit mihi Dominus.ยป Genus erat jurisjurandi per confirmationem, quasi diceret, per animam tuam, domine. Quidam tamen quandoque per exsecrationem dici putant ibi, ut, vivit anima tua, rex, si novi eum, quasi diceret: Destruet me vita tua, rex, si novi eum, et oravit Anna Dominum, et dixit: ยซExsultavit cor meum, etc. (ibid.) . Canticum tamen est proprie, non oratio, et continet tria hoc canticum, primum est gratiarum actio pro beneficio sibi praestito; secundum est invectio in superbos occasione Phenennae, ut ibi: ยซNolite multiplicare loqui;ยป tertium prophetat de regno Christi, ut ibi: ยซDominus judicabit fines terrae.ยป Quod autem legitur in cantico, ยซdonec sterilis peperit [Col. 1298B] plurimos, et quae multos habebat filios, infirmata est,ยป Hebraeus habet pro plurimos, septem, et pro infirmata est, secta est, et tradit quod singulis Annae filiis nascentibus, singuli Phenennae filii moriebantur; et quinque filiis Annae duos filios Samuelis connumerat, ut sint septem. Rediit Elcana in domum suam, et Samuel ministrabat ante Heli, et dicit eum Josephus anno duodecimo pleno prophetasse.
Porro filii Heli nescientes Dominum, partem sacerdotalem de sacrificiis, antequam adolerent adipem, tollebant ab offerentibus crudam, ut lautius sibi praepararent eam, et mittebat puer sacerdotis [Col. 1298C] fuscinulam in ollam, et quidquid levabat fuscinula, erat sacerdotis (I Reg. II) ; quod non erat portio, sed rapina. ยซSamuel autem ministrabat accinctus ephod lineo,ยป non sacerdotali, sed prophetico; ยซet tunicam parvam afferebat ei mater singulis annis,ยป et visitavit Dominus Annam, et habuit tres filios et duas filias. ยซHeli autem erat senex valde;ยป et audivit peccata filiorum, qui dormiebant cum mulieribus excubantibus ad ostium tabernaculi, et eas quae venerant ad purificandum, polluebant. Quidam tamen volunt quod non admiscebantur mulieribus, sed corrupti pecunia dabant mulieribus licentiam commiscendi viris suis infra dies purificationum. Unde et pater dixit eis: ยซTransgredi facitis populum Domini,ยป et tepide arguebat eos. [Col. 1298D] Venit autem vir Dei ad Heli, et ait ad eum: ยซLoquens locutus sum, ut domus patris tui ministraret mihi in sempiternum. Absit hoc a me! Sed honorantes me glorificabo, et contemnentes abjiciam. Ecce praecidam brachium domus patris tui,ยป id est auferam sacerdotium de domo tua pro quo debebatur ei armus dexter, ยซet videbis aemulum tuum in templo.ยป Quod factum est in diebus Salomonis cum Sadoc, qui fuit de Eleazar, factus est sacerdos, ejecto Abiathar, qui fuit de Ithamar (I Paral. XXIV) . Quidam tamen autumant translatum esse sacerdotium ad Samuelem, qui non fuit Aaronita. Sed nec legitur Samuelem fuisse sacerdotem, nec Aaronitas amotos a sacerdotio, usque circa tempora Machabaeorum. Quod autem addidit vir [Col. 1299A] Dei, ยซmagna pars domus tuae morietur,ยป forte impletum est in proximo, quando occubuerunt filii ejus in bello, vel quando Saul sacerdotes Nobe interfecit, et in signum futurae veritatis praedixit ei una die filios ejus morituros. ยซPorro in diebus illis erat sermo Domini pretiosus (I Reg. III) , id est rarus.ยป
ยซEt factum est una die Heli jacebat in lecto suo, et oculi ejus caligaverant, nec poterat videre lucernam diei, antequam exstingueretur (I Reg. III) .ยป Quod mirum videtur. Non est enim aliquis adeo caecutiens, quin clarius videat lucernam ardentem quam exstinctam, praesertim cum caecutientes [Col. 1299B] oculi clarius videant ad lucernam quam ad diem. Quidam sic distinguunt: Nec poterat videre lucernam Dei, antequam exstingueretur, id est morereretur. ยซSamuel autem dormiebat,ยป et superabundabat ยซautem.ยป Huic sensui videtur consentire Hebraeus, qui distinguit ibi, ยซnec poterat videre;ยป et subjungit, ยซlucerna Domini nondum exstinguebatur,ยป et sic congrue sequitur; ยซSamuel autem dormiebat in templo Domini,ยป id est in thalamo juxta tabernaculum, ubi solus cum Heli sacerdote dormiebat. Unde cum vocasset eum Dominus, cucurrit ad Heli, dicens: ยซVocasti me.ยป Falsum dixit, sed non est mentitus. ยซEt ait Heli: Non vocavi te. Revertere, et dormi,ยป et factum est secundo similiter. ยซNondum enim Samuel sciebat Dominum,ยป [Col. 1299C] id est nondum habebat consuetudinem audiendi Dominum. Cumque vocasset eum Dominus tertio, iterum abiit ad Heli. Intellexitque Heli quod vocasset eum Dominus, et ait: ยซSi deinceps vocaverit te, dices: Loquere, Domine, quia audit servus tuus.ยป Cumque vocasset eum Dominus dormientem, ait: ยซLoquere, Domine,ยป et indicavit ei eamdem comminationem in domum Heli, quam prius fecerat per virum Dei. Non tamen putandum est irritam factam esse promissionem, quam fecerat Dominus Aaron de sacerdotio sempiterno. Promissionibus enim hujusmodi semper addenda est conditio quandoque posita: ยซSi custodierint filii tui testamentum meum, etc. (Psal. CXXXI.) Videtur Josephus velle Dominum ideo tertio vocasse Samuelem, ut praefiguraret [Col. 1299D] tres ipsius dignitates futuras. Fuit enim propheta, quod ab hac vocatione dicit eum habuisse; fuit quoque judex; obtulit etiam, quasi sacerdos, eo quod parvulus esset Ichabod nepos Heli. Mane adjuravit Heli Samuelem, ut indicaret ei universum sermonem Domini, et indicavit ei omnia. Et ait Heli: Dominus est; quod bonum est in oculis suis faciat. Crevit autem Samuel, et cognovit universus Israel, quod fidelis propheta Samuel esset Domino,ยป et consuluit eum omnis populus, juxta verbum Domini. Praeceperat enim Dominus, ut abjicerent divinos et ariolos, et hujusmodi, et sciscitarentur a fratribus suis verbum Domini.
Et factum est, convenerunt Philisthiim in pugnam in Aphech (I Reg. IV) , qui dicitur locus Jezraphel, pertinens ad Israel, quam vocat Josephus civitatem Ampheolbenitis. Israel quoque egressus est in praelium juxta Lapidem adjutorii, quod per prolepsim dictum est, id est per anticipationem, postea patebit, et victus est Israel, et ceciderunt de eo quasi quatuor millia virorum, et dixerunt seniores: ยซAfferamus de Silo arcam Domini sedentis super cherubim. Quod ideo dictum est sicut et in Psalmo: ยซQui sedes super cherubim (Psal. LXXIX) ,ยป quia gloria Domini ibi quandoque apparebat. Et tulerunt arcam, et iverunt cum ea duo filii Heli. Nam et [Col. 1300B] Phinees jam fungebatur officio patris sui; et acceperant mandatum ab Heli, ne forte redirent ad eum sine arca, et timuerunt Philisthiim, et acrius pugnaverunt. Fugitque Israel, et caesa sunt ex eo triginta millia peditum, et arca Domini capta est, et duo filii Heli mortui sunt. Cucurrit autem puer Benjamita ex acie, et indicavit in Silo quod factum fuerat. Heli autem sedebat contra viam quae ducebat ad castra, spectans, id est auscultans. Jam enim caecus erat, ut tradunt Hebraei, id est caecutiens. Qui, audita strage populi, et morte filiorum quievit. Cum autem audisset arcam captam cecidit retrorsum, et fractis cervicibus exspiravit. Nurus autem ejus uxor Phinees praegnans erat, et prae dolore incurvavit se, et peperit filium septem [Col. 1300C] mensium, ut dicit Josephus, et vocavit eum Icabod, id est inglorium, dicens: ยซTranslata est gloria Domini de Israel.ยป Porro Heli judicavit Israel quadraginta annis. Cui concordat Josephus; LXX vero et Paralipomenon dicunt viginti. Potest dici quod, post Samsonem, viginti anni fluxerunt sine judice, qui aggregati sunt annis, quibus judicavit Heli. Quidam tamen dicunt viginti annos, quibus judicavit Samuel, aggregandos annis Heli magistri sui. Sed verius anni Samuelis, cum annis Saulis ascribuntur. Sane potuit fieri ut Heli factus judex transtulerit sacerdotium de domo Eleazar. Eleazar quidem succedit Phinees. Cui successit Abiezer, cui successit Buzi, cui successit Ozi, et translatum est [Col. 1300D] sacerdotium.
Incidentia.
In diebus Heli fuit tertius rex Latinorum Silvius posthumius filius Aeneae, et Laviniae, a quo deinceps Latini reges Silvii denominati sunt. Hunc Ascanius haeredem reliquit adhuc parvulo filio suo Julio, a quo Juliorum familia et originem traxit et nomen. Hectoris filii Ilium receperunt, expulsis posteris Nestoris.
Tulerunt autem Philisthaei arcam Domini in Azotum, et statuerunt eam juxta Dagon, quasi tropaeum (I Reg. V) , et surgentes diluculo invenerunt Dagon prostratum in terra ante arcam, et quasi adorantem, ut dicit Josephus, et restituerunt eum [Col. 1301A] in locum suum. Rursus mane sequente invenerunt eum prostratum, caput vero, et manus ejus abscisae a trunco jacebant super limen. Ob hoc nullus ingrediens templum in Azoto calcat super limen, usque in hodiernum diem, et aggravata est manus Domini super Azotos, et percussit eos in secretiori parte natium, et computrescebant prominentes extales eorum. Quod Josephus dicit factum ex crudeli passione dysenteriae, ita ut putrefacta egererent intestina, et mures ebullientes de agris corrodebant extales eorum, et, satrapis convocatis, dixerunt ad eos: ยซQuid faciemus de arca? Qui dixerunt. Circumducatur.ยป Quocunque autem circumducebatur, percutiebat omnes in posterioribus; et fecerunt sibi sedes pelliceas, et convenientes principes quinque [Col. 1301B] urbium, tractabant quid facturi essent, et erant qui dicerent causam passionum factam per arcam, alii per casum, alii per corruptionem aeris et fructuum terrae. Dixerunt autem sacerdotes et divini: ยซCur aggravatis cor vestrum sicut Pharao et Aegyptus (I Reg. VI) . Remittite arcam, sed non vacuam. Reponite in capsella juxta arcam quinque annulos aureos et quinque mures aureos, pro numero civitatum quae percussae sunt.ยป Josephus tamen dicit, quinque simulacra hominum aurea: ยซEt ponetis arcam super plaustrum novum, et conjungetis duas vaccas fetas, quibus non est impositum jugum, et vitulos earum recludetis domi, et si recto itinere ascendant contra Bethsames, ipsa fecit nobis hoc malum; alioquin casu factum est. Ibant ante [Col. 1301C] vaccae mugientes in directum, nec declinantes ad dexteram, nec ad sinistram per viam, quae ducit Bethsames.ยป Et haec est una sacerdotalium civitatum in tribu Benjamin. Est altera Bethsames in tribu Nephthalim. ยซPorro Bethsamitae metebant triticum, et venit plaustrum in agro Josue Bethsamitae, et stetit ibi. Et posuerunt arcam super lapidem grandem,ยป quem putant Hebraei fuisse aram, et aedificatam ab Abraham, ยซet capsellam, quae erat juxta eam, et conciderunt Levitae ligna plaustri, et vaccas posuerunt super ea in holocaustum Domino. Viri antem Bethsamitae obtulerunt holocausta, et victimas in die illa.ยป Asserunt quidam quinque tantum esse civitates Philisthiim, et ideo [Col. 1301D] quinque tantum misisse annulos aureos et quinque mures. Sed in sequentibus legitur Siceleg fuisse civitas Philisthinorum (I Reg. XXVII) . Unde melius videtur, quod dicit Isidorus quinque fuisse tantum metropoles; ยซet quaeque obtulit annulum aureum et murem; aliae solum mures obtulerunt, usque ad Abel magnum super quem posuerunt arcam Domini.ยป Et videtur haec littera sonare, quod Abel sit nomen lapidis super quem posita fuit arca. Alii asserunt civitatem, quae tunc Bethsames dicebatur, quae postea dicta est Abel, quod interpretatur luctus, propter luctum Bethsamitarum qui secutus est. Et additum est, magnum, ad differentiam alterius Abel, quae in sequentibus Abela dicitur, ubi sapiens mulier exclamavit ad Joab (II Reg. XX) . ยซQui interrogant, [Col. 1302A] interrogent in Abela [Col. 1302B] Additio 1. Quando volebat eam Joab capere, ut sit sensus, noli eam destruere, quia omnes in ea capiunt consilium faciendorum. .ยป Et tunc legitur ยซsuper quem posuerunt arcam,ยป id est juxta quem. ยซEt percussi sunt de Bethsamitis septuaginta viri, et quinquaginta millia plebis, eo quod vidissent arcam nudam. Creduntur autem illi septuaginta deposuisse arcam, cum non essent sacerdotes. Si quaeritur cur ergo mortui non sunt Philisthaei quotquot viderunt arcam, potest dici quod non peccaverunt videndo, quibus non erat prohibitum videre. Timentes autem Bethsamitae miserunt ad viros Cariathiarim, ut reducerent ad se arcam (II Reg. II) . Qui reduxerunt eam, et tulerunt eam in domum Aminadab viri justi in Gabaa [Col. 1302B] Additio 2. De Cariathiarim transtulit eam Samuel in Masphath; post, ipse et Saul in Galgala; post, Saul in Nobe, et de Nobe in Gabaa; post, David in domum Obed; post, in Sion; post, Salomon in templum. Has omnes translationes diligens lector advertere poterit in hoc libro. . Et Eleazarum filium ejus sacerdotem instituerunt in custodiam arcae, et fuit ibi viginti annis usque ad octavum [Col. 1302B] annum regni Saulis, quo ipse tulit eam in castra. Manserat autem apud Philisthaeos septem mensibus; et tunc quievit Israel post Dominum, sedata ira Domini super eos.
[Col. 1302C] Quod attendens Samuel, et videns eorum fiduciam in Domino, ait: ยซAscendamus in Masphath, ut orem pro vobis (I Reg. VII) ,ยป Cumque ascendissent in Masphath effundens aquam coram Domino, in qua maledicta congesta erant, quam si idololatra bibebat. Labia ejus adhaerebant sibi inseparabiliter, forte in signum foederis sicut fecit Josue, et indicavit eos ibi Samuel, id est docuit eos judicia Dei. Quidam tamen asserunt Samuelem quoddam idolum redegisse in pulverem, et mistum dedisse populo ad bibendum, et in barbis eorum indicasse reos idololatriae a non reis, sicut quondam fecit Moyses. Et audierunt Philisthiim congregatum Israel esse inermem in Masphath, et armati ascenderunt [Col. 1302D] adversus eos, et timens Israel dixit ad Samuelem: ยซClama pro nobis ad Dominum.ยป Et obtulit Samuel lactentem agnum in holocaustum. Et dum clamaret Samuel ad Dominum, initum est praelium, et intonuit Dominus fragore magno super Philisthaeos, et mota est terra, et per loca pandebat hiatus, et Philisthaei in fugam versi, caesi sunt a filiis Israel, qui percusserunt eos, usque ad terminos terrae suae. Tulitque Samuel lapidem, et posuit eum in terminis, et vocavit nomen loci illius Lapis adjutorii. Nec apposuerunt ultra Philisthiim, ut intrarent terminos Israel, dum viveret Samuel. Judicabat itaque Samuel populum in Bethel, et Galgala et Masphath circumiens per singulos annos, et revertebatur in Ramatha, et aedificavit ibi altare, sed [Col. 1303A] et ibi judicabat Israel. Tres illae civitates famosae erant; Bethel, propter somnium Jacob; et Galgala propter circumcisionem secundam; et Masphath propter frequentiam Josue, et ascendebat ad eas Samuel vicissim in tribus solemnitatibus hebdomadariis, et judicavit ibi populum. Aliis diebus ascendebat ad eum populus in Ramatha ad judicandum.
Cum autem senuisset Samuel, posuit filios suos Joel et Abiam, alterum in Bethel, alterum in Bersabee, ut ubi sedentes judicarent populum (I Reg. IX) . Qui declinaverunt post avaritiam, et perverterunt judicium. Quod non ferens populus dixit ad [Col. 1303B] Samuelem: ยซDa nobis regem, ut judicet nos sicut caeterae gentes habent.ยป Quod graviter tulit Samuel propter insitam sibi justitiam, et circa odium regis. Cumque consuluisset Dominum, ait ei Dominus: ยซAudi vocem populi. Nec te tantum abjecerunt, sed me, ne regnem super eos. Verumtamen praedic eis jus regis super eos. Et ait Samuel ad populum: Hoc erit jus regis: Filios vestros faciet sibi servos suos, equites et praecursores, agricolas, et fabros armorum; filias vestras faciet unguentarias et coquestrias et panificas. Servos vestros, et ancillas, et jumenta ponet in opere suo, optimaque vestra dabit servis suis, et vos eritis ei servi. Et ait populus: Non audiemus te, sed erit rex nobis, et [Col. 1303C] pugnabit ante nos, et ait Samuel: Ite ad propria opportune vos evocabo, cum cognovero a Domino, quod daturus sit vobis regem.ยป
ยซEt erat vir de Benjamin, nomine Cis, de stirpe Jemini, cujus erat filius Saul, non erat vir melior illo in Israel. Cumque periissent asinae Cis, dixit ad filium. Tolle unum de pueris, et quaere asinas (I Reg. IX) .ยป Cumque pertransissent per montem Ephraim, et terram Salim, et terram Benjamin, et non invenissent, venerunt in terram Suph, qui fuit proavus Samuelis, et ait Saul ad puerum: ยซRevertamur, ne pater meus sollicitus sit pro nobis. Cui puer: Est vir Dei in civitate hac, qui absque ambiguitate loquitur. Eamus ad eum, si forte [Col. 1303D] indicet nobis de via nostra. Et ait Saul: Quid feremus ad eum? Panis defecit in cistartiis nostris, et sportulam non habemus,ยป id est argentum in sportula. Errabat, ut ait Josephus, putans prophetam accepturum munera, cum nec Saul legitur obtulisse, nec ille accepisse. Cui puer: ยซHabeo in manu mea quartam partem stateris argenti.ยป Et ascenderunt in Ramatha, in qua erat vir Dei, et dixerunt puellis egredientibus ad aquam: ยซNunquid est hic videns? Quae responderunt: Est hic hodie sacrificaturus in excelso [Col. 1305B] Additio 1. Sacrificium dicitur prandium, quod paraverat Samuel illis. .ยป Cumque ambularent in urbis medio, apparuit ei Samuel, cui pridie dixerat Dominus: ยซCras, hac hora, mittam ad te virum de Benjamin, quem inunges super populum meum. Cumque Samuel aspexisset Saul, dixit ei Dominus: [Col. 1304A] Ecce vir, quem dixeram tibi. Et ait ad Saul: Ego sum videns, ascende, ut comedas mecum; cras dimittam te, et quae sunt in corde tuo indicabo tibi, et de asinis non sis sollicitus, quia inventae sunt.ยป Posset videri Saul habuisse sollicitudinem in corde pro asinabus, nisi hic determinasset propheta. Unde aiunt Hebraei Saulem vidisse per somnium se collocatum in vertice palmae, quod est signum regnaturi, et inde sollicitus erat, et ob hoc dixit ei Samuel: ยซCujus erunt optima quaeque in Israel? Nonne tibi?ยป Ascenderunt in excelsum; ante templum enim licebat sacrificare in excelso [Col. 1305B] Additio 2. Cum in multis locis damnentur sacrificantes in excelso, quid est, quod Samuel dicitur sacrificasse in excelso? Solve: nondum erat constructum templum. . Cumque recumberent in triclinio, dedit ei Samuel locum in capite triginta virorum qui fuerant invitati, et posuit ante eum armum, quasi partem regalem, quem [Col. 1304B] de industria servaverat ei. Cumque mane surrexissent, et egressi essent civitatem, dixit Samuel: ยซAntecedat nos puer, et, tu, subsiste, ut indicem tibi verbum Domini. Tulit autem Samuel lenticulam olei;ยป quod est vas fictile, quadrangulum habens foramen in latere ยซet effundit super caput ejus, et osculatus est eum, et ait: Unxit te in principem Deus super haereditatem suam, et hoc tibi signum: Cumque recesseris a me, invenies duos viros, juxta sepulcrum Rachel, qui dicent tibi quod inventae sunt asinae. Cumque veneris ad quercum Thabor, et est Thabor nomen hominis, non montis, invenient te tres viri, unus portans tres hoedos, alius tres tortas panis, et alius lagenam vini, et accipies de [Col. 1304C] manu eorum duos panes. Post hoc venies ad locum qui dicitur statio Philisthinorum, eo quod quondam ibi Philisthaei castrametati sunt, et habebis obvium cuneum prophetarum descendentium de colle Domini, psallentium in instrumentis, et prophetantium; et insiliet in te spiritus Domini, et prophetabis cum eis (I Reg. X) .ยป Et nota quod Samuel primo instituit conventus religiosorum jugiter psallentium Domino, et dicebantur conventus eorum cuneus, quasi couneus. Et, dicebantur prophetare, id est jugiter Deum laudare, et forte aliqui quandoque prophetabant ex eis. Et addidit Samuel: ยซCum videris haec signa, scias quod Dominus tecum est, et descendas ante me in Galgala, quia ibi conveniemus, cum opus fuerit. Ego quippe descendam [Col. 1304D] ad te, ut offeras oblationem septem diebus.ยป In consecratione enim sacerdotis et regis tot diebus fiebat oblatio, secundum quosdam. Et addidit: ยซExspecta hic, donec veniam ad te, et ostendam tibi quae facias.ยป Tamen quidam, septem dies referunt ad exspectationem, ut sit sensus. Septem diebus exspectabis donec veniam: quod postea explicabitur. Cumque venisset Saul ad cuneum prophetarum, prophetavit cum eis Saul. Aiunt Hebraei eum prophetasse de Gog et Magog, et de praemiis justorum et poenis malorum. Et admirantes, qui noverant eum, dixerunt: Nunquid est Saul inter prophetas, et Cis pater ejus? Quasi dicat: cum non sit de genere prophetarum. Alia littera habet: ยซEt quis pater ejus?ยป sub eodem sensu; vel ita: [Col. 1305A] ยซEt quis pater eorum?ยป Quasi dicat: solus Deus est pater prophetarum, ยซet Spiritus ubi vult, spirat (Joan. III) ,ยป non tantum in filios prophetarum. Exinde versum est in proverbium: ยซNum et Saul inter prophetas?ยป Quod forte de solo Saule dicebatur, vel de quocunque repente sublimato. Et intravit ad Ner patruum suum. Qui cum quaesisset ab eo de verbis Samuelis, de verbo regni tacuit, caetera indicavit. Vocavit autem Samuel populum in Maspha, et ait ad illos: ยซState coram Domino, et faciemus fortes per tribus, et familias, et capita, et invenit sors tribus Benjamin, et descendit usque ad Saul filium Cis.ยป Et creditur Samuel temperasse sortes juxta cor suum. Sciens autem Saul quod quaereretur, latuit, quasi nolens suscipere principatum. [Col. 1305B] Quem inventum statuerunt in medio populi, ยซet fuit altior universis ab humero et sursum. Et ait Samuel: ยซEcce quem elegit Dominus; non est ei similis in omni populo. Et exclamavit omnis populus: Vivat rex! Et scripsit Samuel legem regni, et legit universo, audiente populo et rege. Et reposuit libellum in tabernaculo, quod erat adhuc in Maspha cum altari, et redierunt ad propria, et Saul abiit in domum suam in Gabaa; quidam vero despexerunt eum, et Saul dissimulabat.ยป
ยซFactum est autem, quasi post mensem, Naas Ammonites obsedit Jabes Galaad (I Reg. XI) .ยป Cumque petissent ab eo obsessi foedus, ait: ยซIn hoc feriam vobiscum foedus, ut eruam omnibus vobis oculos dextros.ยป Eis enim quos bello capiebat, dextros oculos eruebat, ut sinistros scitis celantes ad bellum forent inutiles. Et responderunt ei: ยซConcede nobis septem dies; et mittemus in omnes terminos Israel; et si non fuerit nobis defensor, egrediemur ad te. Venerunt autem nuntii in Gabaa Saulis.ยป Et cum nuntiassent hoc, flevit populus, et ipse Saul veniebat de agro sequens boves, [Col. 1305D] et promisit Jabitis se tertia die venturum eis in auxilium, et jussit aliquos eorum, pro ducatu itineris sustinere, et divinitus inspiratus concidit utrumque bovem in frusta, et comitatus est in omnes terminos Israel, dicens: ยซQui non exierit post Saulem et Samuelem, sic fiet bobus ejus.ยป Et egressi sunt omnes quasi vir unus, trecenta millia virorum; et constituit Saul populum in tres partes, et ingressus est castra in vigilia matutina, et percussit Ammon plaga grandi: ยซEt ait populus ad Saul: Quis est qui dixit: Non regnabit Saul super nos. Date nobis ut interficiatur. Et ait Saul: Non interficietur quispiam hodie; quia fecit Dominus salutem in Israel. Et ait Samuel: Eamus in Galgala, [Col. 1306A] et innovemus ibi regnum.ยป Et inunxerunt Saul in regem secundo in Galgala. ยซEt ait Samuel ad populum: Ecce rex graditur ante vos. Me abjecistis, et Dominum; et hoc vobis signum, quod dedit Dominus vobis regem in ira: ecce messis triticea est hodie. Invocabo Dominum, et dabit tonitrua et coruscationes, grandines et pluvias (I Reg. XII) .ยป Et sic factum est statim contra naturam terrae illius. Et populus timens ait: ยซOra pro servis tuis. Addidimus enim peccatis nostris malum, ut peteremus nobis regem. Et ait Samuel: Peccastis: nolite deinceps recedere a Domino, et vivetis; alioquin peribitis vos, et rex vester.ยป Filius unius anni erat Saul cum regnare coepisset, id est humilis tanquam parvulus; duobus autem annis regnavit super Israel, [Col. 1306B] id est juste rexit populum (I Reg. XIII) . In reliquis annis regni quasi tyrannus fuit, et non rex. Quidam hoc legunt de Isboseth filio ejus, dicentes eum anniculum esse in principio regni paterni. Et de eodem dictum est quod duobus annis regnavit in Israel, quod autem duobus annis regnavit Isboseth certum est, quod autem anniculus esset, cum regnare coepisset pater ejus, stare non potest. Saul enim circiter viginti annos regnavit. Isboseth vero regnans post patrem jam quadragenarius erat. Quod tamen ipsi determinare conantur dicentes Saul coepisse regnare post Heli; et ponunt in regno Saulis annos Samuelis. Hebraeus sic habet.
ยซFilius unius anni erat Saul [Col. 1307C] Additio 1. โ Duplex potest esset intellectus hujus capituli, vel ut Saul sit nominativi casus, vel quod sit dativi. cum esset in regno, et duobus annis regnavit. Elegit sibi tria millia in Israel (I Reg. XIII) ,ยป id est, cum regnasset per annum et post duos annos, quasi post tres annos, elegit sibi, etc. ยซEt erant duo millia cum Saul in Machmas et in Bethel; mille autem cum Jonatha in Gabaa Benjamin,ยป quae fuit urbes Phinees filii Eleazari. ยซEt percussit Jonathas stationem Philisthinorum, quae erat in Gabaa,ยป id est locum munitum, in quo posuerunt Philisthaei custodes tanquam dominantes in Israel, et tunc erexit se Israel adversus Philisthiim. Quo audito, Philisthaei congregati sunt ad pugnandum contra Israel triginta millia [Col. 1306D] curruum, et sex millia equitum, et vulgus innumerabile. Et ascendens Saul in Galgala convocavit populum et Samuelem ad consulendum Dominum. Et cum exspectaret Samuelem septem diebus, juxta condictum, dilapsus est ab eo populus; et timentes ยซabsconderunt se in speluncis, et in abditis, et in antris; Hebraei quoque transierunt Jordanem.ยป Quidam erant in Israel, sic appropriato vacabulo dicti. Qui prae timore creduntur descendisse in castra Philisthiim ad obsequendum eis. Cumque vidisset Saul moram sibi damnosam septima die obtulit holocaustum et pacifica. Cumque complesset, ecce Samuel veniebat, et arguens Saulem ait: ยซQuid fecisti? Respondit Saul: Populus subterfugiebat, et tu non veneras juxta placitos dies; timui ne hostes [Col. 1307A] ascenderent ad nos, priusquam placarem faciem Domini, et necessitate compulsus obtuli Domino.ยป Videtur Saul peccasse, quod sine Samuele obtulit holocaustum Domino ad consulendum. Unde quidam, ut supra diximus, dicunt septem dies quos dixit Samuel, non esse exspectationis, sed oblationum in consecratione regis, et dicunt nunquam sine eo esse offerendum ad consulendum Dominum. Verumtamen ut oblationes septem dierum fierent, ยซpro sacerdoteยป legitur, ยซpro regeยป vero non memini me legisse. Ad hoc valde mirandum est, cum jam bis inunctus esset Saul in regem, quod in neutra illarum fuit oblatio talis pro rege. Et ideo dici potest Samuelem sic mandasse, ut, cum vellet Saul immolare ad consulendum Dominum, citaret ipsum, [Col. 1307B] ut ostenderet ei quae facturus esset; et post citationem si moram faceret, exspectaret eum septem diebus. Saul vero diem citationis annumeravit in his septem, et non exspectavit eum nisi sex diebus. Et addidit Samuel: ยซNequaquam regnum tuum ultra consurget; sed quaesivit sibi Dominus virum juxta cor suum, ut regat populum ejus.ยป Abiit Samuel in Gabaa Benjamin, et egressus est Saul cum populo obviam Philisthaeis, nec erant cum eo nisi sexcenti viri, et Jonathas filius ejus. ยซPorro faber ferrarius non erat in Israel; caverant enim Philisthaei ne facerent Hebraei gladium, aut lanceam. Et descendebat Israel ad Philisthiim, ut exacuerent acies omnium ferramentorum usque ad stimulum corrigendum,ยป id est ad emendandum et exacuendum. [Col. 1307C] Vel ita, ยซad stimulum, qui est ad corrigendum,ยป subaudi, boves. ยซCumque venisset dies praelii non est inventus ensis, vel lancea in manu totius populi, excepto ense Saul et Jonathae.ยป Et fecit Saul arcam Domini afferri juxta castra, et Achias filius Achitob fratris Ichabotd portabat ephod.
Accidit autem ut quadam die exiret Jonathas cum armigero suo, ut exploraret stationem Philisthinorum, patre suo ignorante (I Reg. XIV) , et transire [Col. 1307D] voluit Jonathas ad Philisthaeos per vallem praeruptam scopulis, hinc et inde eminentibus, in modum dentium. Et ait Jonathas ad puerum: ยซCum apparuerimus eis, si dixerint: Manete donec veniamus ad vos, stemus: Quod si dixerint: Ascendite ad nos, ascendamus, quia tradidit eos Dominus in manus nostras: hoc erit nobis signum.ยป Cumque dixissent Philisthaei: ยซAscendite ad nos,ยป ascendit Jonathas reptans manibus et pedibus, et armiger ejus post eum. Et exterruit eos Dominus ante Jonatham, et percussit Jonathas cum puero ex eis viginti viros in media parte jugeri. Et conturbata sunt castra, et diffugiebant, mutuo se perimentes; et indicaverunt speculatores fugam hostium Sauli. Cumque quaesisset: ยซQuis ex nobis abiit?ยป repertum [Col. 1308A] est abesse Jonatham et armigerum ejus. Et ait ad Achiam: ยซApplica,ยป id est praepara, ยซarcam Domini ad consulendum Dominum.ยป Cumque tumultus crebresceret in castris, ait ad sacerdotem: ยซContrahe manum tuam.ยป Et exclamans Saul cum populo coepit persequi fugientes; sed et Hebraei, qui transierant ad castra Philisthiim, reversi sunt, ut essent cum Israel, omnesque, qui se prius absconderant, redierunt in praelium, et jam erant cum Saul quasi decem millia. Vidensque Saul moram damnosam si comederet, adjuravit populum, dicens: ยซMaledictus vir,ยป id est dignus erit morte, ยซqui comederit panem, usque ad vesperam, donec ulciscar de inimicis meis.ยป Cumque transiret populus per saltum, apparuit mel fluens, et nullus gustavit ex [Col. 1308B] eo. Jonathas vero, qui non audierat maledictum patris, tinxit virgam in favo. Et cum gustasset, ยซilluminati sunt oculi ejus,ยป id est facies exhilarata est resumptis viribus. Dicitur quod tanta copia mellis est ibi in cavis arborum, et cavernis petrarum et abditis terrae, quod plures reperiantur favi decidentes super terram. Dicit Josephus invenisse Jonatham apud cubilia in quercu, quae erat in sorte Ephraim. Cumque indicasset ei quidam maledictum patris, edere cessavit, non approbans maledictum patris: ยซNonne, sumente populo cibum, major plaga fuisset in hostibus? In vespera vero populus fessus nimis, et prae fame moram non sustinens, pecora mactavit in terra, et comedit cum sanguine;ยป hoc est, quocunque modo occidit et coxit, antequam sanguis [Col. 1308C] bene dilueretur, nondum purgatis carnibus vescens; non secundum morem patrium, guttura cultro laniavit, et eliquavit sanguinem [Col. 1309B] Additio 1. Usus erat quod in praelio non edebant, donec sacrificium vespertinum fieret pro eo. Alioquin edebant cum sanguine quem fuderant in bello. . Dicunt quidam quod de praeda hostium nemini licebat edere, donec immolasset victimam Domino, aliter edens, quasi cum sanguine edebat. Et ait Saul populo: ยซPeccastis; volvite ad me saxum grande.ยป Et praecepit ut omnes super illud saxum, et coram ipso, secundum morem patrium, pecudes laniarent, ne forte quis aliter faceret occulte. ยซTum primum aedificavit Saul altare Domino.ยป Unde patet quod non super recens altare Saul jam bis obtulerat in Galgala. Putant tamen quidam eum, quotiescunque obtulerit, novum altare construxisse. Hoc vero dictum primum, quod [Col. 1308D] nunc plena juxta Dei placitum obtulit. Cumque nocte irruere vellet super hostes, ait sacerdos: ยซConsulamus Dominum.ยป Sed consulenti ยซnon respondit Dominus in die illa;ยป hoc est nec nocte, nec die sequenti. Et ait Saul: Taciturnitas haec est latentis causa peccati. ยซPer viventem Dominum etiam si per Jonatham factum est, absque retractatione morietur.ยป Et statuit populum in parte una, et se et Jonatham in parte altera, et cecidit sors super Jonatham. ยซEt ait Saul: Quid fecisti? Cui Jonathas: Nil mihi conscius sum, nisi quod heri nesciens maledictum, mel comedi. Et ait Saul: Morieris, Jonatha, quia nisi hoc fecero, haec faciat mihi Deus, et haec addat. Et ait populus: Ergone Jonathas morietur, qui fecit salutem in Israel? Vivit Dominus,ยป [Col. 1309A] id est per viventem Dominum, vel sicut Deus est vivens, et non dii gentium, ยซsi ceciderit capillus de capite ejus in terram.ยป Aposiopesis est, vel legitur si, pro non, ยซet eripuerunt Jonatham e manibus patris, et redierunt ad propria.ยป โ ยซSaul vero confirmatus in regno, quocunque se verterat superabat hostes Israel, et percussit Amalec:ยป prolepsis est. Vel forte prius percussit quam deleret ex toto, ex mandato Domini. Fuerunt autem filii Saulis Jonathas, et Jessui, et Melchisua. Quartus tacetur Isboseth, tanquam puer et nondum militans, vel tanquam ineptus. Filiae vero ejus Merob, et Michol, et uxor ejus Achinoam, et princeps militiae Abner filius Ner patruelis ejus: nam Cis, et Ner fratres fuerunt, et filii Abiel. Legitur tamen in Paralipomenon, [Col. 1309B] quod Ner fuit pater Cis (I Paral. VIII) : quod pro aetate dictum est, et quia nutrivit eum.
ยซTunc ait Samuel ad Saul: Haec dicit Dominus: Demolire Amalec, et universa ejus, quia restitit Israeli, cum ascenderet de Aegypto (I Reg. XV) .ยป Jumenta quidem voluit Dominus interfici, ut nec in aliquo memoria Amalec superesset. Sunt qui dicant illos maleficos fuisse, et in pecudes se vertendi habuisse peritiam; et ideo ne sub forma pecudum evaderent, [Col. 1309C] etiam pecudes periisse. ยซEt recensuit Saul ducenta millia peditum, et decem millia virorum Juda.ยป Nota quod fere ubique dicuntur viri Juda, quam potiores caeteris. Unde alibi: ยซCatulus leonis Juda (Gen. XLIX) .ยป Cumque invaderet Saul Amalec, dixit Cinaeo: ยซRecede ab Amalec, ne involvam te cum eo, quia tu fecisti misericordiam cum Israel.ยป Jethro enim qui, et Raguel et Cis dictus est, bonum consilium dedit Moysi (Exod. XVIII) , cujus domus habitabat in Amalec, praeter filios Obab, et egressi sunt Cinaei, et deinceps habitaverunt in Israel. Ex his ortus est Rechab, ut in Paralipomenon legitur: ยซHi sunt Cinaei, qui venerunt de calore domus patris Rechab (I Paral. II) .ยป โ ยซTunc percussit Saul Amalec in ore gladii,ยป id est in vastatione quasi devoratione; [Col. 1309D] vel est locutio, id est in gladio, ยซet pepercit Saul Agag regi Amalec, et optimis armentorum. Et ait Dominus ad Samuelem: Poenitet me quod fecerim Saul regem.ยป Et oravit Samuel pro eo Dominum tota nocte. Cumque accepisset quod Saul erexerat sibi fornicem triumphalem in Carmelo, juxta superbiam gentium, quae faciebant figi arcum de myrtis, et palmis, et olivis, in signum victoriae, descendit ad eum in Galgala, et occurrit ei Saul. Cumque culpasset eum quod quidpiam reservasset de Amalec, in excusationem sui dicebat populum reservasse optima ad offerendum Domino in gratiarum actionem. Cui Samuel: ยซMelior est obedientia quam victimae.ยป Super bonos delectatur Deus, et non super sacrificia, praesertim si obtulerint [Col. 1310A] quae decreverat Deus perire. Et Saul: ยซPeccavi: sed hac vice porta peccatum meum,ยป id est ora et satisfac pro me, vel dimitte mihi. Cui Samuel: ยซProjecit te Deus, ne sis rex super Israel.ยป Cumque vellet abire Samuel, apprehendit eum Saul per summitatem pallii ejus, quae scissa est, et ait Samuel: ยซSic scidit Dominus regnum a te hodie,ยป id est a tua posteritate. Cumque simul adorassent Dominum, praecepit Samuel adduci ad se regem Agag, et oblatus est ei pinguis et tremens. Et dixit ad Samuel Agag: ยซSiccine separat amara mors,ยป quasi diceret: Mirum est quod sic te concutit mors, et separavit animam tuam a te. Quidam dicunt, ยซduas dictiones separavit,ยป et supplent, ยซadversum te;ยป vel, secundum aliam litteram, ยซet dixit Agag: Sic [Col. 1310B] me separat amara mors.ยป Quasi dicat: Mors quae separaverat a me meos, amarissime separat me ab hominibus. Et concidit eum Samuel in frusta, et abiit in Ramatha. Saul vero ascendit in domum suam in Gabaa; et non vidit Samuel ultra Saulem, in habitu scilicet regio; nam in prophetico postea vidit.
Samuel autem lugebat Saul, et ait Dominus: ยซUsquequo luges Saul, cum ego projecerim eum: Imple cornu oleo, et vade ad domum Isai, ut inungas regem unum de filiis ejus; et quia times Saul, fer vitulum quasi ad immolandum (I Reg. XVI) .ยป Cumque venisset in Bethlehem, dixerunt seniores ad eum: [Col. 1310C] ยซPacificusne est ingressus tuus?ยป Timebant enim ne propter aliquam correctionem misisset rex, vel quod offensus forte regi fugisset, et non auderent eum recipere. Qui cum dixisset se venisse ad immolandum, sanctificavit Isai, et filios ejus, et statuit eos coram altari, et videns Eliab primogenitum procerum, et optimum aestimavit regem futurum, et ait Dominus ad eum: ยซEgo non corporis pulchritudinem apicem facio regalem, sed animi virtutem.ยป In eumdem modum probavit Dominus alios. Statuerat enim Isai septem filios coram Samuele, septem proprios, et Nathan adoptatum filium Samaa filii sui, et ait Samuel ad eum: ยซNunquid completi sunt filii? Qui respondit: Adhuc reliquus est parvulus, et pascit oves.ยป Et jubente Samuele adductus est [Col. 1310D] ยซDavid rufus,ยป id est rubicundus. ยซEt pulcher; et inunctus est in medio fratrum, et directus est Spiritus Domini in David a die illa et deinceps. Et recessit Spiritus Domini a Saul, et exagitabat eum spiritus nequamยป missus ยซa Domino.ยป Dicit Josephus David tunc accepisse spiritum propheticum, sicut ille quidem prophetare coepit, sancto super se Spiritu veniente. Sed quia dictum est spiritum recessisse a Saul, et directum in David, videtur quod de eodem spiritu dicatur, id est, de gratia Spiritus, qua hucusque Saul victor hostium exstiterat. Tunc dixerunt ad Saul servi ejus: ยซSpiritus malus exagitat te: adhibe tibi psaltem peritum in cithara, et levius feres.ยป Tradunt physici quod harmonia laetum reddat laetiorem, et tristem tristiorem. Tradunt [Col. 1311A] mathematici quod multi daemones harmoniam ferre non possunt, et quandoque nulli; et indicatum est regi quod David esset sciens psallere et vir bellicosus. Cumque misisset rex ad Isai pro filio ejus, ยซtulit Isai asinum plenum panibus, et vinum, et hoedum, et misit ea regi per manum David.ยป Dicitur autem asinus plenus, id est sufficienter oneratus, vel forte, sicut ex bove et hirco fiunt utres, ita de asino fiebant sacci ad aliqua ferenda. ยซIgitur cum spiritus arripiebat Saul, David psallebat in cithara, et levius erat ei, et quandoque recedebat ab eo spiritus.ยป Cumque aliquandiu cessisset spiritus Saul, remissus est David ad patrem.
[Col. 1311B] Factum est autem ut congregarentur Philisthiim adversus Israel in praelium. Porro Saul, et Israel castrametati sunt in valle Terebinthi, sub qua abscondit Jacob idola. ยซEt egressus est vir spurius de castris Philisthinorum Goliath Gethaeusยป de semine giganteo, ยซaltitudinis sex cubitorum, et palmi (I Reg. XVII) .ยป Iste spurius dictus est, quia de ignobili patre, id est gentili, et nobili matre, id est Judaea natus erat. Spurius et hybrida dicitur ignobilis ex patre, sicut manzer, et nothus ex matre. Hic exprobrabat Israel quod servi essent Philisthinorum, et proponebat eis monarchiam, ita ut quorum vinceretur athleta, servi essent aliorum. Hebraei autem stupebant, et metuebant eum nimis. Sic dicebat Goliath quadraginta diebus. Erant autem [Col. 1311C] tres majores fratres David in exercitu, et misit eis Isai per manum David ephi polentae, et decem panes, et tribuno sub quo militabant decem formellas casei, id est decem caseos parvos et recentes. Hebraeus habet decem sectiones casei. Hoc est decem genera, et diversitates casei, et praecepit ut secum afferret pignora fratrum, id est libellos repudii. Mos erat euntibus ad bellum, ut libellos repudii darent uxoribus, ut, si caperentur nec redirent usque ad tres annos, liceret uxoribus nubere cui vellent. Cumque David venisset ad locum certaminis, egrediebantur enim singulis diebus aliqui praeliantes, ecce ascendebat Goliath exprobrans ut heri, et nudiustertius, et fugerunt Israelitae a facie ejus, [Col. 1311D] et admirans David, audivit a pluribus viris: ยซQui percusserit istum, ditabit eum rex, et dabit ei filiam suam.ยป Cumque audiret eum Eliab frater ejus talia sciscitantem, increpabat eum, timens ne pugnaret et occumberet. Et respondit David. ยซQuid feci? Nunquid non verbum est [ sup., dignum increpatione]?ยป Quasi dicat: Cur pro solo verbo increpas me? Vel ita: Verbum tantum est, et non res, id est non animo pugnandi hoc dico, sed ut rem sciam. Nuntiata sunt ante verba David ad Saul, et ait ad regem: ยซEgo servus tuus pugnabo adversus Philisthaeum.ยป Cumque prohiberet eum Saul, quia puer esset, addidit: ยซEgo servus tuus interfeci leonem et ursum, cum invasissent gregem. Erit igitur hic incircumcisus quasi unus ex eis,ยป Domino me liberante. Tunc [Col. 1312A] induit eum Saul armis suis: et deposuit ea David, quia non habebat armorum consuetudinem, ยซet tulit in manu baculum pastoralem, et elegit de torrente quinque lapides limpidissimos,ยป id est planos et volubiles, ยซet misit eos in peram pastoralem,ยป id est vas quo lac mulgebat, vel ferebat panem, ยซet fundam manu tulit, et processit adversus Philisthaeum.ยป Qui contempsit David, et ait: ยซNunquid ego canis sum, quia tu venis ad me cum baculo. Cui respondit David. Tu venis ad me cum armis, ego autem venio ad te in nomine Domini, ut sciat hodie universa ecclesia haec, quia non in gladio salvat Dominus. Cumque jecisset lapidem, funda percussit eum in fronte. Secundo quoque, et tertio lapide percussit eum in eodem loco, [Col. 1312B] et tertio jactu dejecit eum, et currens eduxit gladium illius, et praecidit caput ejus. Hic fabulantur quidam Judaei, quod ferrum galeae loricae obsequium praestitit Domino, dans locum lapidi, ut intraret ad hominem occidendum, et ob hoc deinceps circumcisio facta est cum cultello ferreo, quae prius fiebat petrino. Fugerunt itaque Philisthaei, et Israel persecutus est eos, usque ad portas Accaron. ยซTulit autem David caput, et gladium, et posuit in tabernaculo suo:ยป longo tempore post tulit illa in Jerusalem, Hebraeus non habet ยซsuo.ยป Ob hoc creditur quod in trophaeum posuit ea in tabernaculo Domini. Unde postea Abimelech accepit gladium. Cumque rediisset David a praelio, ait Saul ad Abner: ยซDe qua stirpe est hic adolescens?ยป Forsan volens [Col. 1312C] scire, cui daturus esset filiam. Nec recognovit eum Saul, quia aliquandiu absens fuerat, et alteratus per excogitationem mali spiritus, factus erat labilis memoriae [Col. 1312C] Additio 1. Quamvis ante saepe praesens fuisset [Col. 1312D] regi, cum cithara leniret eum, tamen non cognovit eum modo. . Et respondit Abner: ยซVivit anima tua, rex, si novi eum,ยป id est per vitam tuam non novi eum, vel per exsecrationem. Hebraei enim saepe nominant mala a contrariis eorum, ut ibi: ยซBenedic Domino, et morere (Job II) .ยป Cumque quaesisset Saul a David, quis esset, ait: ยซFilius sum servi tui Isai.ยป Et tunc anima Jonathae conglutinata est animae David, et inierunt foedus: et dedit Jonathas David vestimenta sua, usque ad arcum, et gladium, et balteum (I Reg. XVIII) .ยป
Factum est, cum redirent triumphantes de praelio, et David disponeret ferre caput Goliae in Jerusalem: nam, ut ait Josephus, hoc secum habebat, sed hastam jam dicaverat Deo, egrediebantur mulieres ex universis urbibus; et cum instrumentis praecinebant mulieres: ยซSaul percussit mille;ยป et respondebant virgines: ยซEt David decem millia (I Reg. XVIII) . Audiens Saul causam victoriae potius attribui David quam sibi, dolens intra se ait: ยซQuid ei superest, nisi solum regnum.ยป Et timuit ne a domo sua transferretur regnum; ยซet invidebat David, nec jam rectis oculis respiciebat eum. Post [Col. 1313A] dies paucos invasit spiritus malus Saul;ยป et quasi prophetabat; missa lancea quam tenebat, David psallentem putavit configere parieti. David autem declinavit ab eo secundo. Primo enim recesserat, bello imminente, et postea statuit eum Saul ciliarcham, et ait: ยซFiliam meam Merob dabo tibi, tantummodo esto vir fortis, et praeliare bella Domini.ยป Tractabat enim apud se: ยซNon sit manus mea in eum, sed manus Philisthinorum. Cum autem debuit Merob dari David data est Hadrieli Molathitae. Dilexit autem David, Michol, et placuit Saul, et ait ad eum: In duabus rebus gener meus eris hodie:ยป quod est in duabus filiabus meis [Col. 1313C] Additio 1. Hieronymus dicit duas res fuisse, centum praeputia, quae prius dederat regi pro Merob, et ducenta, quae postea dedit pro Michol. . Nam alteram habuisti sponsam, alteram habebis uxorem; vel ita: Pro duabus rebus, quia stravisti gigantem, et dabis [Col. 1313B] centum praeputia, hoc enim significavit ei Saul per servos suos, non habet rex necesse habere sponsalia, id est munera, vel donationem propter nuptias, nisi tantum centum praeputia Philisthinorum. Et abiit David cum viris, quorum tribunus erat in Accaron, et percussit de Philisthiim ducentos viros, et afferens praeputia eorum, annumeravit ea regi. Josephus tamen dicit abscidens sexcenta capita venit ad regem; et nuptias exigebat, et dedit ei Saul filiam suam, licet invitus. Cumque videret, eum apud Dominum et homines approbari, timuit, et tractabat de morte ejus. Nec jam metum celare volens, ยซdixit Jonathae, et servis suis, ut occiderent David (I Reg. XIX) . Quod indicavit Jonathas David, dicens: ยซAbscondere, usque mane, cras loquar [Col. 1313C] patri pro te. In crastinum locutus est Jonathas ad patrem. Cur peccas in sanguine innoxio, qui fecit salutem in Israel, et opera ejus tibi valde sunt necessaria, et cujus morte filia tua vidua vexabitur. Et placatus Saul juravit. Vivit Dominus, quia non occidetur.ยป Et introduxit Jonathas David ad regem, et stetit coram eo, sicut prius.
Rursum inito certamine, percussit David Philisthaeos plaga magna, et invidit Saul, et iterum daemon exagitabat eum, et David psallentem voluit, [Col. 1313D] sicut prius, perforare, et fugit David in domum suam (I Reg. XIX) . Misit autem Saul satellites nocte circa domum, ut mane egredientem occiderent. Quod cum praesensisset Michol, deposuit eum per fenestram, et aufugit. Michol autem stravit lectulum suum, quasi aegrotantis, in quo posuit statuam, et pellem caprarum ad caput ejus, similitudinem capillorum exprimens, et sagis superposuit jecur caprae spirans exprimens anhelantem. Cumque Saul deprehendisset se esse illusum, dixit ad Michol: ยซCur dimisisti inimicum meum.ยป Quae respondit: Timui, dixit enim mihi: ยซDimitte me, alioquin interficiam te.ยป David autem fugiens, venit ad Samuelem in Ramatha, et indicavit ei omnia quae fecerat [Col. 1314A] ei rex, et abierunt ambo in Naioth, qui est collis in Ramatha, ubi erat cuneus prophetarum. Quod cum accepisset Saul, misit lictores in Naioth, ut raperent David. Qui cum vidissent prophetas, et Samuel stantem super eos, factus est in illis Spiritus Domini, et prophetabant. Misitque secundos, et tertios nuntios, qui et ipsi prophetaverunt, et iratus Saul abiit post eos, et antequam venirent in Naioth, ingrediens prophetabat, et quasi amens factus est, et exutus veste regia, tota die et nocte, canebat cum caeteris, David et Samuele clam videntibus [Col. 1315A] Additio 1. Quid est ergo, quod supra legitur, non vidit Samuel Saul, usque in diem mortis suae, nisi quia non vidit eum in regio habitu. . Fugit autem David inde et venit ad Jonatham, et quaerebatur ei. Cui Jonathas: ยซNon morieris. Nihil grande, vel parvum faciet pater meus, quod non indicet mihi. Cui David: Scit pater [Col. 1314B] tuus, quod diligis me, et dicet: Nesciat hoc Jonathas, vivit anima tua, quia uno tantum, ut ita dicam, gradu, ego et mors dividimur (I Reg. XX) .ยป Gradum unum dicit parietem domus suae, quo interposito evaserat manus apparitorum. Hebraeus habet ยซuno tantum passu,ยป et est sensus: Minimum intervallum fuit inter me et mortem. ยซFac ergo, obsecro, quod dicam: Cras erunt Kalendae, et ego abscondar in agro, usque ad vesperam tertiae diei. Si requisierit me rex, quia consedere consueveram, juxta eum ad vescendum [Col. 1315A] Additio 2. Hebraei tradunt, David non comedisse, nec aperte legitur hoc, quod comederit. , dices ei: Rogavit me David, ut iret in Bethlehem, quia victimae solemnes sunt ibi omnibus contribulibus ejus.ยป Forte erat neomenia solemnis aliqua per triduum. ยซQuod si dixerit tibi rex: Bene, pax erit servo tuo. Sin autem [Col. 1314C] fuerit iratus, completa est in me malitia ejus, et ait Jonathas: Egrediamur in agrum.ยป Cumque egressi essent, juravit ei Jonathas quod quidquid boni vel mali invenerit apud patrem, indicaret, et juraverunt sibi mutuo foedus inter se et semen suum. ยซAddidit etiam Jonathas dejerare, id est plurimum jurare. Quod autem interpositum est ยซrequisivit Dominus de manu inimicorum David, hoc de suo addidit scriptor in spiritu [Col. 1315A] Additio 3. Esdras, vel alius, quia David exhaereditavit postea filium Jonathae. , et addidit Jonathas: ยซIn die qua operari licet,ยป id est pridie Kalendarum, ut quidam volunt, sed melius est ut de sequenti die intelligatur, ยซegredieris, et sedebis latens juxta lapidem Ezel, et veniens ad te post solemnitates, jaciam tres sagittas juxta eum, quasi [Col. 1314D] exercens me ad signum. Si dixero puero, qui tollet eas: Ecce sagittae intra te sunt, pax tibi est, veni ad me. Quod si dixero: Sagittae ultra te sunt vade, Dominus sit inter me et te usque in sempiternum.ยป Porro prima die solemnitatis apparuit locus David vacuus, et siluit Saul aestimans David nondum purificatum. Altera die requisitum a rege, excusavit eum Jonathas, et iratus Saul dixit ad eum: ยซFili mulieris virum ultro rapientis, scio quia in confusionem tuam diligis filium Isai, non stabilieris eo vivente tu, neque regnum tuum. Adduc eum ad me, quia filius mortis est. Et ait Jonathas: Quare morietur? et arripuit Saul lanceam, ut percuteret eumยป Et declinavit Jonathas ab eo contristatus, nec comedit panem in die illa, et egressus in agrum fecit [Col. 1315A] secundum, quod dixerat David. Et cum dixisset puero: ยซUltra te sunt sagittae,ยป remisit puerum in civitatem cum arcu et sagittis. Et surgens David de latibulo, adoravit tertio, Deum scilicet, vel ipsum Jonatham. ยซEt fleverunt valde, et ait Jonathas: Quaecunque juravimus fient in sempiternum inter nos et semen nostrum. Vade in pace.ยป
[Col. 1315B] Et fugit David in Nobe ad Abimelech sacerdotem, fratrem Achiae. Qui cum miraretur, quod quasi solus venisset gener regis, ait ad eum David: Secretus sermo regis urgebat me, et condixi pueris in illum, et illum locum, et ideo private veni, et cum paucis, vel fere cum nullis. Nunc si quid habes ad manum, saltem quinque panes, da mihi (I Reg. XXI) . Forte ex numero panum, numerus intelligitur sociorum, nec mentitur David. Non enim animo fallendi hoc dixit. ยซEt respondit sacerdos: Non habeo panes laicos ad manum, sed tantum panem sanctum, panes scilicet propositionis. Si mundi sunt pueri, et maxime a mulieribus, manducent,ยป quasi dicat: Necessitas non habet legem; si tamen immundi sunt pro coitu, nec in necessitate dabo eis. ยซEt ait David [Col. 1315C] ad eum: ยซContinuimus nos ab heri et nudiustertius, et fuerunt vasa puerorum sancta,ยป id est corpora in quibus continentur animae, vel ipsi pueri. ยซPorro et via haec polluta est, sed ipsa sanctificabitur hodie in vasis,ยป quasi dicat, forte in via hac aliquid immunditiae contraximus; sed munditia corporum sufficit ad eam mundandam. Hebraeus habet: ยซSunt vasa puerorum sanctaยป et dicunt de vasis ad edendum, quasi dicat: In vasis mundis licet tibi ponere panes mundos. Sequitur: ยซPorro via haecยป laica ยซest,ยป id est interrogatio tua laicalis est [Col. 1315D] Additio 1. Iterum dicunt ipsum fuisse Achiam; filium Architon, filii Phinees, filii Eleazari. , quasi dicat: Cur quaeris de munditia, cum etiam, si mundi essent, vesci non deberent? ยซSed et ipsa santificabitur hodie in vasis,ยป [Col. 1315D] id est in conscientiis nostris. Scimus enim quia necessitas, quae non habet legem, excusat nos, et quasi sanctificat, et dedit eis panes propositionis, qui sublati fuerant, ut ponerentur calidi. Ex hoc perpenditur quod Sabbatum erat. Cumque quaesisset ab eo David, si haberet arma, dedit ei gladium Goliae. Josephus dicit lanceam, quae erat involuta pallio in tabernaculo. Erat enim tunc ibi arca cum aliquo suo tabernaculo. Et consideravit haec omnia Doeg Idumaeus potentissimus pastorum Saul, qui erat ad orandum obligatus voto.
Fugit autem David in die illa ad Achis regem [Col. 1316A] Geth (I Reg. XXI) . Et indicaverunt servi sui regi, quod quasi rex erat in Israel, qui latebat apud eum, et de vicino hostem reciperet, si salvum eum servaret, et timuit David praesertim, quod miserat Saul ad Achis, ut redderet ei servum suum fugitivum. Cumque traheretur ad regem, simulavit furorem, et impingebat in ostia portae, quasi per clausam portam ingredi volens, et quae furiosi faciunt agebat, ut fidem regi verae passionis ostenderet, et ait rex: ยซNon ingredietur hic arreptitius domum meam, et dimisit eum.ยป Et abiit inde David, et latuit in spelunca Odollam (I Reg. XXII) , non tamen statim, sed prius venit ad Naas regem Ammonitarum, ut dicit Hieronymus in sequentibus in quadam glossa. ยซEt convenit ibi ad David omnis cognatio [Col. 1316B] ejus. Sed et alii, quibus aut odio, aut timor Saulis erat, vel qui aere premebantur alieno, convenerunt ad eum, et fuerunt cum eo, quasi quadringenti armati. Et profectus est David cum eis in Masphah, quae est Moab.ยป Est enim altera in Juda, et deposuit apud regem Moab patrem, et matrem suam, et manserunt apud eum quandiu David fuit in praesidio, id est in expeditione, in qua sibi quaerebat munitiones ad manendum.
Et monente Gad propheta, ut inde recederet, et iret in terram Juda, profectus in terram Juda, venit in saltum Haret (I Reg. XXII) . Et audivit Saul, quod apparuisset David, et cum esset Saul in [Col. 1316C] nemore, quod est in Rama tenens hastam, ait ad servos suos: ยซNunquid ditabit vos omnes filii Jemini filius Isai? Non est ex vobis qui doleat vicem meam?ยป et ait Doeg Idumaeus: ยซVidi eum in Nobe, apud Abimelech, filium Achitob, qui consuluit pro eo Dominum, et dedit ei cibaria et gladium Goliae, et iratus rex convocavit Abimelech, et omnes sacerdotes, qui erant in Nobe, et ait ad eum: Cur conjurasti adversum me cum filio Isai. Dedisti enim ei panes et gladium. Qui respondit: Absit hoc a me! Non suspicetur rex hujusmodi rem in universa domo patris mei. Nescivi quod a te fugisset, et ait rex emissariis: Irruite in sacerdotes. Qui noluerunt manus extendere in christos Domini. [Col. 1316D] Et ait rex ad Doeg: Irrue in eos. Et trucidavit in illa die octoginta quinque viros vestitos ephod lineo.ยป Forte tunc erant induti, ut per habitum religionis moverent animum regis. Aiunt Hebraei, non omnes fuisse sacerdotes, nec induti Ephod, sed omnes dignos esse. Percussit quoque Saul Nobe viculum sacerdotum, et mulieres, et viros, et jumenta secundum quod Deus Heli sacerdoti prophetaverat, prolem ejus radicitus evellendam. Solus Abiathar sacerdos filius Abimelech evasit, et fugit ad David ferens ephod secum, quod fecit Moyses, et nuntiavit ei interitum patris et suorum. Et ait David: ยซEgo sum reus omnium animarum patris tui. Mane mecum. Qui quaesierit animam tuam, quaeret et meam.ยป Et nuntiatum est [Col. 1317A] David, quod Philisthaei oppugnarent Ceilam, et diriperent areas, id est annonam de areis, vel quod vastarent segetes. ยซConsuluit igitur Dominum: Vadam et percutiam Philisthaeos. Et ait Dominus: Vade et percuties eos, et salvabis Ceilam. (I Reg. XXIII) .ยป Cumque timerent viri ejus ire cum eo, rursus consuluit Dominum, et accepit responsum ab eo, quod et prius. Et abiit David, et percussit Philisthaeos plaga magna, et intravit Ceilam. Quod cum audisset Saul ait:ยป Conclusus est David in urbe. Et congregabat exercitum, ut obsideret David et viros ejus. Quod cum audisset David, consuluit Dominum per Abiathar: Descendet huc Saul, et tradent me viri Ceilae in manus ejus. Et ait Dominus: Descendet, et tradent [Col. 1317B] te, quasi diceret: Haec est voluntas regis, et illorum quae Deum latere non poterat. Et egressus est David, et viri ejus cum eo, quasi sexcenti, et vagabantur incerti. Quod cum accepisset Saul, dissimulavit exire. Transivit autem David in montem solitudinis Ziph, et abiit Jonathas ad eum in locum silvae, qui vocabantur Nava, et confortavit manus ejus in Deo, et ait: ยซTu regnabis in Israel, et ego ero tibi secundus. Sed et pater meus scit hoc.ยป Et innovaverunt jusjurandum foederis inter se coram Domino, id est coram Gad propheta, et Abiathar.
Ascenderunt autem Ziphaei ad Saul in Gabaa [Col. 1317C] dicentes: David latet apud nos in colle Hachillae. Veni, et trademus eum in manus tuas. Et benedixit eis Saul, et ait: ยซConsiderate curiosius ubi sit pes ejus, et renuntiate mihi, et sequar vos. David autem, et viri ejus erant in deserto Maon (I Reg. XXIII) .ยป Cumque egressus esset Saul ad quaerendum eum, ascendit David ad Petram, locum scilicet munitissimum, ut dicit Hieronymus, ubi quae sibi erant oneri reposuit, et versabatur David in deserto Maon in monte opaco. Porro viri Saul, in modum coronae, cingebant montem. Cumque desperaret David se posse evadere, venit nuntius ad Saul: Redi festinus, quoniam infuderunt se Philisthaei super terram. Et desiit Saul persequi David [Col. 1317D] pergens in occursum Philisthinorum. Ob hoc vocaverunt locum illum Petram dividentem, eo quod ibi separatus esset Saul a David. ยซAscendit ergo David inde, et habitavit in locis tutissimis Engaddi (I Reg. XXIV) , hoc est oppidum, in quo erat vinea balsami. Assumens autem Saul tria millia electorum, insequebantur David etiam, super abruptissimas petras, quae solis ibicibus [Col. 1318B] Additio 1. Ibix aequivocum est, ad avem quasi ciconia et ad capream. sunt perviae. Et intravit Saul speluncam, ut purgaret ventrem. Porro David, et viri ejus in interiori parte speluncae latebant. Et dixerunt servi David: Tradidit eum Dominus in manus tuas. Et praecidit David oram chlamydis Saul silenter. Et rediens ad viros, percussit cor suum, ยซmetonymice,ยป id est pectus suum, in quo continetur cor, vel momordit eum conscientia [Col. 1318A] sua de eo quod fecerat; cumque murmurarent socii ejus adversus eum, timens ne irruerent in Saul, ait: ยซVivit Dominus, quia, nisi Dominus percusserit eum, aut in obitu, aut in praelioยป apposiopesis est, quasi dicat: de caetero non parcam ei. ยซPropitius mihi sit Dominus,ยป id est hanc misericordiam faciat mecum, ut non mittam manum meam in christum Domini. ยซEt confregit viros suos his sermonibus. Porro Saul egressus ibat cepto itinere. Et egressus David post eum clamavit: Domine mi rex.ยป Cumque respexisset, Saul adoravit David in terram, et ait: ยซQuare audis, domine mi rex, verba hominum loquentium adversum me mala, dicentium: David quaerit malum adversum te. Cognosce oram chlamydis tuae in manu mea, quam [Col. 1318B] cum praecideram, pepercit tibi oculus meus. Quem persequeris? Canem mortuum, et pulicem unum vivum. His auditis flevit Saul, et ait: Justior es me, reddat tibi Dominus. Scio quod regnaturus sis. Jura mihi in Domino ne deleas semen meum post me. Et juravit David Sauli. Abiit ergo Saul in domum suam, David autem ascendit ad tutiora loca in augustias Maspha.ยป
Eo tempore ยซmortuus est Samuel,ยป et flevit eum universus Israel, singuli tanquam proprium filium lugentes, ยซet sepelierunt eum in Ramatha.ยป (I Reg. XXV.) Certum est itaque quod ab hoc loco, usque [Col. 1318C] ad finem secundi libri non scripsit Samuel. Cur ergo nomine ejus praetitulantur hi duo libri? Quia reliqua scripsit unus prophetarum de discipulis ejus, cujus opus ascribitur magistro. Quidam tamen dicunt Nathan scripsisse sequentia, quidam David. ยซDavid autem descendit in desertum Pharam.ยป Pharam oppidum est in Arabia. Erat autem vir in civitate Aman, in solitudine Maon, et possessio ejus erat in Carmelo. Mons est in sorte Judae. Alter Carmelus est in confinio Palaestinae, et Phoenicis, ubi Elias occidit prophetas Baal; et hic erat de genere Caleb. In Paralipomenon sic legitur: ยซCaleb genuit Orcham, alii habent Archam, Orcham genuit Jezeni,ยป hic est, ut Judaei putant, Nabal [Col. 1318D] (I Paral. IV) . Cum ergo audisset David, quod ascendisset Nabal ad tondendos greges, misit ad eum decem juvenes, ut mitteret ei aliquam benedictionem in die bona. Exsultabant enim, et epulabantur Judaei in tonsione ovium, ob memoriam patrum suorum, qui fuerant pastores ovium. Et ait Nabal nuntiis David: ยซNon mittam. Quis est filius Isai? Hodie increverunt servi fugitivi. Nescio eos.ยป Cumque audisset David quod improperaverat ei Nabal, accinctus est gladio cum quadringentis viris, et ait: ยซHaec faciat Dominus inimicis meis, et haec addat, si reliquero de omnibus, quae ad eum pertinent, usque ad mingentem ad parietem,ยป id est saltem canem, vel infirmum. Porro Abigail uxor Nabal, formosa et prudens. haec ignorabat. Et indicavit [Col. 1319A] ei custos ovium, quanta praesidia tulisset ei David in deserto; festinavit igitur Abigail, et tulit in occursum David panes, et vinum, et arietes coctos, sata polentae, et ligaturas uvae passae, et massas caricarum, et adorans David ait: ยซIn me sit, domine mi, haec iniquitas,ยป id est condona mihi hanc iniquitatem viri. Vel ita: Si putas esse iniquitatem, nisi deleas eum, quia jurasti, mihi imputetur. Porro facit vir meus secundum nomen suum. Nabal enim stultus interpretatur. ยซConstituit te Dominus ducem super Israel, non debes fundere sanguinem innoxium. Nihil enim tibi nocuit, sed sua tibi non dedit, et erit anima tua custodita, quasi in fasciculo viventium.ยป Hebraeus habet, ยซin vinculo vitae,ยป quod idem est, id est in collegio sanctorum. [Col. 1319B] Alia littera habet, ยซin fasciculo virium.ยป Quasi dicat: Sic custodiet Dominus animam tuam ad multiplicandum, sicut fasciculus vitium custoditur in aqua, ad transplantandum. ยซEt respondit David: Benedictus Dominus, qui misit te hodie in occursum meum. Vade in pace. Audivi vocem tuam,ยป injuriam scilicet remittendo, ยซhonoravi faciem tuam, xenia de manu tua recipiendo.ยป Cum ergo indicasset Abigail omnia haec viro suo, emortuum est cor ejus prae timore, timuit enim ne forte David nollet dejerare, et mortuus est post decem dies. Quo audito, David ait: ยซBenedictus Deus, qui custodivit manus meas a sanguine, et reddidit malitiam Nabal in caput ejus.ยป Et vocavit Abigail, et duxit eam in uxorem. Accepit quoque David tertiam [Col. 1319C] uxorem Achinoem de Israel.
Iterum nuntiaverunt Ziphaei ad Saul: ยซEcce absconditus est David in colle Hachilaeยป (I Reg. XXVI) . Et abiit Saul post eum cum tribus millibus electorum. Et descendit David nocte ad castra Saulis, ducens secum Abisai filium Sarviae sororis suae. Hujus fuerunt tres filii, Joab, et Abisai, et Asael, nepotes David. Cumque clam intrassent tentorium regis cunctis dormientibus, dixit Abisai: ยซPerfodiam Saul lancea in terra.ยป Et prohibuit David, dicens: ยซQuis extendet manum suam in christum Domini, et erit innocens? Sed tolle hastam, quae est ad caput ejus fixa in terra, et vas [Col. 1319D] aquae, et eamus. Et egressi sunt nullo evigilante, quia sopor Domini irruerat super eos. Cumque transiissent torrentem, et stetissent in vertice montis, unde possent audiri, exclamavit David ad Abner et ad omnem populum: ยซFilii mortis vos estis, quia non custodistis dominum vestrum christum Domini. Ingressus est quispiam, ut interficeret regem. Videte ubi hasta regis sit, et scyphus aquae.ยป Et agnoscens Saul negligentiam suorum et beneficium David exclamavit: ยซNum vox tua est haec, fili mi David?ยป Qui respondit: ยซCur persequitur dominus servum suum. Quid feci? Si Dominus incitat te adversum me, odoretur sacrificium,ยป id est placari eum oportet sacrificio et prece, ut ostendat nobis super hoc quod velit. Vel ita: Tu ipse occidas [Col. 1320A] me, et erit quasi sacrificium Deo in odorem suavitatis. Quidam ita legunt. Odoretur sacrificium, si Dominus incitat te adversum me, id est sacrificantes probemus judicio Dei, si Dominus hoc faciet. Si autem filii hominum incitant te, maledicti sunt, qui cogunt me transire ad idololatras, ne serviam Deo Israel. Et ait Saul ad David: ยซPeccavi, revertere, fili mi. Non ultra male faciam tibi.ยป Et respondit David: ยซJudicet Dominus inter nos. Ecce hasta regis, veniat qui tollat eam.ยป Cui Saul: ยซBenedictus, tu fili mi. Equidem faciens facies, et potens poteris; et Saul reversus est in locum suum. Et dixit David in corde suo: ยซAliquando incidam in una die in manus Saul, melius est ut salver inter Philisthaeos. Abiit ergo David, et sexcenti viri [Col. 1320B] cum eo, ad Achis, filium Maoth, regem Geth (I Reg. XXVII) .ยป Iste fuit filius supradicti Achis, cujus mater dicebatur Maoch. Et erant cum David duae ejus uxores Achinoam et Abigail. Et dixit David ad Achis: ยซNolo onerosus esse regi, det mihi rex locum in quo habitem.ยป Et dedit ei Achis Siceleg, quae exinde facta est regum Juda. Et habitavit David in ea quatuor mensibus, et viginti diebus, et agebat David praedas de viculis Philisthinorum circumstantibus, qui non erant sub potestate Achis. Virum, et mulierem non adducebat captivum, ne forte loquerentur adversus eum. Cumque quaereret Achis, quos percussisset, aiebat, se depopulatos esse habitantes ad austrum Judae, et in campestribus.
Factum est eo tempore, congregati sunt ad praelium contra Israel Philisthaei. Et ait Achis ad David. Mecum egredieris in castra tu, et viri tui. Ego custodem te pono capitis mei prae cunctis (III Reg. XXVIII) . Congregavit etiam Saul universum Israel, et venit in Gelboe. Samuel autem mortuus erat. Hoc ideo repetitur hic, ut angustia Saulis ostendatur, in qua plurimum esset ei necessarius Samuel. Vel ut ostendatur Samuel recenter mortuus, qui in proximo erat suscitandus. Tradunt enim, neminem posse suscitari arte pythonica, nisi recenter [Col. 1320D] mortuum, et adhuc integris vitalibus. Timuit itaque Saul, et consuluit Dominum. Qui non respondit ei, neque per somnia, neque per prophetas, id est per discipulos Samuelis, neque per sacerdotes. Hebraeus habet, neque per doctrinam ephod, scilicet in quo erat doctrina et veritas. Et ait Saul servis suis: ยซQuaerite mihi mulierem habentem pythonem. Ipse enim occiderat magos, et ariolos et pythonicos. Unam tradidit Hieronymus reservatam, quia mater erat Abner, quae latens habitabat in Endor, quae civitas est juxta fontem Endor. Pythonem quidam tradunt esse artem suscitandi mortuos quam Pythius adinvenit, quasi dicat: ยซQuaerite mihi mulierem peritam artis illius. Quod congruit Hebraeo in quo legitur mulierem Baladoph. [Col. 1321A] Balad enim interpretatur domina, oph est nomen artis illius. Mutavit itaque Saul habitum suum, et venit ad mulierem nocte cum duobus viris, et ait: ยซSuscita mihi, quem dixero tibi.ยป Quae respondit: ยซNosti quanta fecerit Saul magis. Quare ergo insidiaris animae meae?ยป Quidam tradunt, Saulem ob hoc eos delevisse, quia praeconizabant David futurum regem. Juravit autem ei Saul, quod propter hanc rem nihil mali pateretur, et dixit ut suscitaret Samuelem. Videns autem mulier virum sanctum, conturbata est, et ait: ยซQuare imposuisti mihi, Tu enim est Saul.ยป Hoc enim ei Samuel indicaverat, ut ait Josephus. Quidam fabulantur, mortuum magice suscitatum a pedibus primo moveri, et surgere nisi quando suscitante [Col. 1321B] rege suscitatur, tunc enim a capite surgit. Alii dicunt prophetam non posse suscitari, nisi rege sciscitante? Tunc indicavit ei Saul, se Saulem esse, et ait: ยซNoli timere. Quid vidisti? Quae respondit. Virum senem, et gloriosum, et amictum pallio sacerdotali. Et intelligens Saul, quod Samuel esset adoravit eum.ยป Et ait anima Samuelis, ut dicit Josephus: ยซQuare inquietasti me? Cui Saul. Coarctor nimis, Philistaei pugnant adversum me, et Dominus non respondit mihi. Obsecro, dic mihi, quid faciam? Qui respondit: Quid interrogas me, cum Dominus recesserit a te? Faciet tibi Dominus, sicut locutus est. Tollet regnum de manu tua, et dabit illud David. Cras autem tu, et filii tui mecum eritis,ยป [Col. 1321C] id est in numero mortuorum, ยซsicut ego sum,ยป vel in inferno. De hac suscitatione dicitur a quibusdam quod spiritus malignus apparuit in specie Samuelis, vel phantastice imago ejus ibi apparuit, quae dicta est Samuel. Tradunt quidam quod, Deo permittente, anima ipsius tantum consilii corpore induta apparuit ibi. Alii vero, quod corpus tantum suscitatum est cum spiritu vivifico, anima in loco suo manente, et quiescente. Hoc audiens Saul prostratus est in terram prae timore, nec comederat panem in die illa, et coegit eum mulier, et servi ejus, ut comederet. Cumque comedisset rediit ad castra per noctem. Noluit enim sciri, quod consuluisset pythonissam.
[Col. 1321D] ยซCongregati sunt ergo Philisthaei in Aphech, et Israel castrametatus est super fontem qui erat in Jezrahel (I Reg. XXIX) .ยป Satrapae vero Philisthinorum videntes David, et suos esse cum Achis dixerunt: ยซRevertantur Hebraei isti in locum suum, ne forte cum coeperimus praeliari fiant nobis adversarii, et in capitibus nostris mereantur sibi reddi gratiam Domini sui.ยป Tunc ait Achis ad David invitus et dolens. ยซBonus es in conspectu meo, sed satrapis non places. Surgite de nocte, et abite diluculo. Abiit ergo David cum suis in Siceleg die tertia. Amalecitae vero interim impetum fecarunt in Siceleg. Et succenderant eam, et captivas duxerunt mulieres, et parvulos, et universam praedam (I Reg. XXIX, XXX) .ยป Planxit ergo David, et populus, qui erat cum eo, [Col. 1322A] donec deficerent in eis lacrymae, et volebant eum sui lapidare. Confortatus autem David in Domino, consuluit Dominum per Abiathar dicens. ยซPersequar latrunculos hos, et comprehendam. Qui respondit. Persequere, et comprehendes, et reduces praedam. Abiit ergo David, et sexcenti cum eo, et venerunt ad torrentem Bethor [ al. Besor] et ibi ducenti lassi substiterunt ad sarcinas ex mandato David. Cumque alii transissent invenerunt puerum Aegyptium fame deficientem, quem reliquerat dominus suus vir Amalecita, cum aegrotare eum vidisset. Et dederunt ei cibum, et reversus est spiritus ejus. Et ait ad eum David: ยซPotes me ducere ad cuneum istum? Qui ait: ยซSi juraveris mihi quod non occidas me, nec tradas me in manus domini mei, [Col. 1322B] ducam.ยป Et juravit ei David. Et eo ducente invenerunt hostes epulantes, et quasi diem festum celebrantes. Et percussit eos David a vespere usque ad vesperam alterius diei, et soli quadringenti adolescentes evaserunt in camelis. Eruit ergo David omnia quae tulerant Amalecitae, ab homine usque ad pecus. Dicitur quod in hac victoria praebuerunt illi auxilium novem principes militum de Manasse, qui confugerant ad eum, dum rediret in Siceleg. Prius enim venerunt ad eum tantum de Juda et Benjamin. Porro cum redissent ad ducentos viros, qui lassi substiterant, salutavit eos David pacifice. Et indignati sunt quidam, qui cum eo ierant dicentes. ยซSufficiat cuique uxor sua, et filii de praeda nihil dabimus eis.ยป Et ait David: Non audietยป vos [Col. 1322C] quisquam, fratres mei, in sermone hoc. Aequa pars erit descendentis ad praelium, et manentis ad sarcinas.ยป Hieronymus ait: Non ait, qui lassi manserunt, quia lassis nil debet dari de praedae pretio. Et factum est hoc ex die illo, et deinceps quasi lex in Israel, usque ad diem hanc. Venit ergo David in Siceleg, et misit dona de praeda senioribus Juda proximis suis, et reliquis cum quibus commoratus fuerat ipse, et viri ejus.
Porro Philisthaei pugnabant adversus Israel (I Reg. XXXI) . Saul autem sciens et prudens, festinabat ad mortem et viriliter dimicabat. Soli quippe magnanimes rerum terribilium sunt contemptores. [Col. 1322D] Haec magnanimitas maxime convenit regibus, quos pro cumulo principatus non solum malos, non licet esse circa subditos, sed nec mediocriter bonos esse. ยซFugerunt autem filii Israel a facie Philisthinorum, et ceciderunt in monte Gelboรซ, et percussi sunt tres filii Saul, Jonatbas, Aminadab, Melchisna:ยป Isboseth autem domi erat. Cumque graviter vulneratus esset Saul, dixit ad armigerum suum: ยซPercute me gladio tuo, ne forte incircumcisi isti illudant mihi vivendo, et post interficiant me. Et noluit armiger. Et irruit Saul super gladium suum. Adeo enim defecerat, quod non poterat se transverberare. Quae videns armiger suus irruit ipse super gladium suum. Hic fuit Doeg Idumaeus, ut autumant Hebraei, qui timuit esse superstes [Col. 1323A] Sauli propter David, et mortui sunt omnes domestici Saul, qui erant cum eo. Videntes autem filii Israel, qui trans vallem Jordanis erant stragem suorum, egressi de civitatibus suis fugerunt. Altera die venientes Philisthaei, ut spoliarent interfectos, exspoliaverunt Saul armis suis, et filios suos, et praecisa capita eorum cum armis, miserunt in terram suam per circuitum, ut annuntiaretur hoc in templo idolorum, et in populis. Et posuerunt arma ejus in templo Astaroth, caput vero in templo Dagon, ut in Paralipomenon legitur (I Paral. X) . Corpus vero ejus et filiorum suspenderunt in muro Bethsan, quasi in oculis Israel. Est enim civitas Philisthiim in terminis Israel. Viri autem de Jabes Galaad, quos liberaverat Saul ab Ammonitis, ambulaverunt [Col. 1323B] tota nocte et tulerunt cadavera de muro Bethsan, et combusserunt ea igni, et sepelierunt ossa in nemore Jabes. Et planxerunt eum jejunantes septem diebus. Nota quod in Paralipomenon legitur: ยซMortuus est Saul propter iniquitates suas (I Paral. X) ,ยป et additur, quasi [Col. 1324A] in cumulum peccati, sed insuper consuluit pythonissam, propter quod interfecit eum Dominus.ยป Hujus peccati magnitudinem multi non attendunt. Et regnavit Saul, vivente Samuele, octodecim annis, et, eo mortuo, duobus annis. Hos annos sacra tamen Scriptura non adnotavit. A Samuele proprie incipiunt tempora nominatorum prophetarum, sicut a Saule tempora regum Israel.
Incidentia.
In diebus istis apud Latinos quartus regnavit Silvius Aeneas, filius Posthumi. Alia tamen historia quartum ponit Silvium Latinum uterinum fratrem Posthumi, et quintum Silvium Aeneam. His temporibus Homerum fuisse quidam dicunt, de quo magna dissonantia est apud veteres. Crates [Col. 1324B] ponit eum ante descensum in Peloponensium urbem Heraclidarum. Cristodenes centesimo anno a captivitate Troiae. Aristarchus et Philochorus tempore migrationis lonicae. Apollodorus Atheniensis, anno ducentesimo quadragesimo eversionis Ilii, alii modico tempore antequam olympiades inciperent.
Factum est post mortem Saulis, adolescens fugiens de praelio venit ad David in Siceleg, et adoravit. Cumque indicasset ei populum victum, et Saul cum filiis suis mortuum, ait David: ยซUnde [Col. 1323C] scis quod mortuus est Saul, et Jonathas filius ejus?ยป Qui respondit: ยซVidi Saul incumbentem super hastam suam, et hostes appropiabant ei.ยป Cumque quaesisset quisnam essem, et dixissem: ยซAmalecites sum,ยป ait: ยซInterfice me, quia proselytus [Col. 1325B] Additio 1. Proselytus quidem veniebat de gentilitate ad judaismum. es; ne occidant me incircumcisi. Et occidi eum, quia vivere non poterat, et tuli diadema, quod erat,ยป id est quod esse solebat, ยซin capite ejus, et armillam de brachio ejus, et attuli ad te dominum meum (II. Reg. II) . Aiunt Hebraei hunc fuisse filium Doeg Idumaei, cui pater suus, prius quam irrueret super gladium suum, tradidit insignia regis, quae custodiebat, ut ferens ea ad David redderet eum sibi placabilem. Nec obviat quod pater Idumaeus filius [Col. 1323D] Amalecites dicitur, cum Amalecitae sint Idumaei. Amalec enim fuit filius Eliphas filii Esau, et Edom. David ergo, et omnes, qui cum eo erant, sciderunt vestimenta sua, plangentes, et jejunantes, usque ad vesperam secundum legem, et ait David ad nuntium. ยซQuare non timuisti mittere manum tuam in christum Domini: os tuum locutum est contra te.ยป Et jubente David, unus de pueris ejus occidit eum. ยซEt praecepit David, ut patres docerent filios suos carmen arcuum,ยป ubi alii habent, ยซdocerent filios [Col. 1324B] suos arcum,ยป id est artem sagittandi, eo quod audierit populum a sagittariis interfectum, sicut scriptum est in libro Justorum. Hic liber non habetur, sicut nec plurimi, quorum fit mentio in Veteri Testamento, quos combustos credimus a Babyloniis. [Col. 1324C] Fuerunt qui dicerent, hunc librum dici librum Justorum, eo quod de justis agit, id est de Samuele et David. Alii dicunt Pentateuchum librum Justorum, ubi conjici potest artem sagittandi utilem esse, quia dicit Joab, se tulisse agrum de manu Amorrhaei in gladio et arcu (Gen. XLVIII) . Quidam legunt Justorum neutraliter, et dicunt librum Justorum, quia ait de his, quae justa sunt, quasi librum judiciorum, ut sit sensus. Sic praecepit David artem illam servandam, sicut servatur, quod scriptum est in libro Justorum. ยซTunc planxit David carmen lugubre super Saul et Jonathan,ยป et creditur metrice compositum fuisse. Et est continentia hujus carminis tripartita. Primo agit de loco [Col. 1324D] ubi facta est strages, et imprecatur ei; secundo commendat Saul et Jonathan; tertio specialiter commendat Jonathan, ostendens quantum dilexerit eum. Nec obest quod aliquando pluraliter aliquando singulariter de eodem monte loquitur. Est enim unus mons plures colles habens. Ubi legitur; ยซMontes Gelboรซ, nec ros, nec pluvia veniat super vos.ยป Quidam dicunt ยซsuper te,ยป sic legentes litteram. ยซMontes Gelboe,ยป subaudi, vae vobis; postea inferunt, ยซnec ros, nec pluvia veniant super te: [Col. 1325A] montes hi, ut dicunt, prius uberrimi fuerant, et imprecatur eis non ariditatem, sed sterilitatem, quasi aridi essent. Unde subdidit. ยซNeque sint super vos agri primitiarum,ยป id est fructuum optimorum sicut prius. Alii dicunt prophetiam esse, quae impleta est in diebus Eliae, quando non pluit super terram annis tribus, et mensibus VI; Alii dicunt in cacumine montis, nec ante nec post pluisse, sed per maledictionem confirmatum. Planxitque David Saulem, eo quod viliter interfectus esset, licet unctus esset oleo. Et subdit causam necis hujus ยซa sanguine interfectorum, et adipe fortium,ยป id est pro sanguine sacerdotum, quos occidit in Nobe. Hebraeus tamen inchoat versum ita: ยซA sanguine interfectorum, ab adipe fortium, sagittae Jonathae,ยป [Col. 1325B] etc.
Post haec ex responso Domini, ascendit David in Hebron, et habitavit ibi cum duabus uxoribus suis in domo sua, virique ejus manserunt in oppidis Hebron. Et unxerunt eum viri Juda in regem super tribum Juda (II Reg. II) . Hic inchoatur quarta aetas, non pro nuntio regni Judaeorum, ut quidam volunt, quia tunc inchoasset a Saule, sed pro innovatione promissionis, quae patribus olim data erat de regno Christiano, quod praefiguratum est in David, jurante Domino David [Col. 1325C] veritatem, de fructu ventris ejus sessuro super sedem suam (Psal. CXXXI) . Nuntiatumque est David quod Jabitae sepelissent Saul, et nuntiavit eis dicens. ยซBenedicti vos a Domino qui fecistis misericordiam hanc cum domino vestro: retribuet vobis Dominus. Sed et ego retribuam. Nec timeatis quasi non habentes regem, quia unxit me domus Juda regem sibi.ยป
ยซAbner autem princeps exercitus Saul tulit Isboseth, et circumduxit eum per castra,ยป id est ubicunque dispersus erat exercitus, ยซet creavit eum regem super reliquas tribus (II Reg. II) .ยป Vel per [Col. 1325D] castra intellige Manaim locum munitissimum, ubi inunxit eum in regem. ยซErat autem Isboseth tunc quadraginta annorum, et duobus annis regnavit super Israel. David vero septem annis, et sex mensibus regnavit in Hebron super domum Juda.ยป Eo tempore ortum est intestinum bellum inter Hebraeos. Porro egressus est Abner et pueri ejus de castris in Gabaon. Joab autem et pueri David occurrerunt eis ad piscinam Gabaon, et convenit inter eos, quod duodecim tantum ex utraque parte pugnarent in medio exercituum, et apprehenso unusquisque capite comparis sui defixit gladium in latus contrarii, et ceciderunt simul. Ob hoc dictus est locus ille ager Robustorum. Josephus tamen videtur velle, quod pueri David superstites occiderunt [Col. 1326A] compares suos. Ortum est autem bellum inter reliquos, et fugit Abner cum suis. Erant autem cum Joab duo fratres ejus, quorum Asaei velocissimus, quasi unus de capreis, persequebatur Abner cum suis instantissime. Cui Abner: ยซNoli me sequi, ne compellar confodere te, et non potero levare faciem meam ad Joab. Ille vero noluit declinare, et percussit eum Abner in inguine aversa hasta,ยป id est cum ligno posteriori, non cum mucrone hastae, vel versa ad eum hasta. ยซPersequentibus autem Joab, et Abisai, fugiente Abner sol occubuit, et venerunt ad collem aquaeductus.ยป In cujus summitate congregati sunt ad Abner filii Benjamin in cuneum unum, et ait Abner ad Joab. ยซNunquid vis desaevire, usque ad deletionem fratrum tuorum. At [Col. 1326B] ignoras, quod non gratis moritur jugulo, qui provocat hostem.ยป Cessavit ergo Joab, et omnis exercitus persequi eos. Porro Abner cum suis nocte illa transiens Jordanem, venit ad Isboseth in Manaim. Joab vero, et viri ejus tulerunt Asael, et sepelierunt eum in sepulcro patris sui in Bethlehem, et redierunt ad David in Hebron.
Facta est ergo longa concertatio inter hos reges: et David crescente, alter decrescebat (II Reg. III) . Natique sunt filii David in Hebron primogenitus Amnon de Achinoam; secundus Chelab, vel Chelaph de Abigail; tertius Absalon de uxore gentili, id est Maacha, scilicet filia Tholmai regis Gessur; quartus [Col. 1326C] Adonias filius Aggith; quintus Saphatia filius Abital; sextus Jetthraam [Col. 1326C] Additio 1. Quod Jettrhaam natus sit David in Hebron, non videtur verum, audi causam et solutionem. , quem Josephus vocat Nathan de Egla uxore sua, quam Hebraei aiunt fuisse Michol; quae sola dicitur uxor ejus, quia in adolescentia sua primam sortitus est uxorem. Quod non videtur posse stare cum in sequentibus legatur Michol in Jerusalem subsanasse David, et dicitur, quod non est natus ei filius de David, usque in diem mortis suae, quia in ipso partu occubuit. Sed potuit fieri, ut vicina partui de Jerusalem descenderet in Hebron, ut ibi pareret, tanquam in primitivo loco regni.
Eo tempore factum est quod Abner intraret ad concubinam Saulis Respham, pulchram nimis (II Reg. III) . Ob hoc objurgatus est adversus eum Isboseth pro opprobrio domus suae, timens ne forte concubina usurparet sibi regnum. Et iratus Abner ait ad eum: ยซNunquid canis caput ego sum hodie adversus Judam propter te:ยป Quasi dicat? Propter te Judas habet me quasi caput canis mortui. Vel ita: Propter te factus sum caput canum, id est princeps irrationabiliter latrantium contra christum Domini. Et misit Abner ad David nuntios dicentes: ยซCuius est terra?ยป Quasi dicat: Nonne terra est in manu [Col. 1327A] mea? ยซFac mecum amicitias, et reducam ad te universum Israel. Qui ait: Optime. Faciam tecum amicitias, sed non videbis me antequam reduxeris Michol.ยป Sed et ad Isboseth mandavit David, ut remitteret ei uxorem suam Michol. Tulerunt ergo eam a viro suo Phaltiel [Col. 1327C] Additio 1. Iste Phaltiel doctus erat in lege, et ideo nolebat alterius uxorem violare, et propter hoc [Col. 1327D] nomini fixo addictum est, el, quod est nomen Dei, quia pro timore et reverentia Dei, et legis abstinuit: hoc dicunt Hebraei. , qui sequebatur eam plorans, usque Bahurin. Non enim cognoverat eam, eo quod illa diligens David semper tristis erat. Et locutus est Abner ad seniores Israel, et maxime ad Benjamin, ut transiret ad David, quem elegerat Dominus. Et ascendit Abner in Hebron ad David, et susceptus est ab eo magnifice, et ait: ยซSurgam, ut congregem ad te omnem Isarel.ยป Cumque abiisset in pace, ecce Joab, et pueri David redierunt caesis latronibus cum praeda magna nimis, et dictum est [Col. 1327B] Joab de adventu Abner, et de pace cum rege. Qui cum tentasset mutare animum regis dicens: ยซJuravit Abner, ut deciperet te.ยป Et cum non acquievisset rex, misit nuntios post Abner, quasi rege revocante eum, et reduxit eum, et occurrens redeunti, seorsum adduxit eum, quasi secretius locuturus, et percussit eum in inguine, et mortuus est, quasi in ultionem fratris sui. Sed verius est, quia timebat, ne fieret secundus a rege. Quod cum audisset David ait ยซMundus sum ego, et regnum meum a sanguine Abner, et veniat super caput Joab. Non deficiat de domo Joab fluxum seminis fluens, et leprosus, et tenens fusum,ยป id est effeminatus, ยซet cadens gladio, et indigens pane.ยป Secundum hoc vero [Col. 1327C] videtur ei imprecari seminis fluxum, et lepram, et evirationem, et stragem in bello et mendicitatem. Quidam legunt pro uno ยซleprosus et tenens fusum,ยป id est breve ventilabrum ad depellendas muscas, quod fit de foliis palmarum, et involvitur inter digitos instar fusi. Scidit ergo David vestimenta sua, et flevit super Abner, et omnis populus, qui erat cum eo, et indixit omnibus jejunium, usque ad vesperam, et ait: ยซNescitis quomodo princeps maximus hodie cecidit in Israel. Ego autem sum delicatus rex.ยป Quasi dicat: Cum sim novus rex maxime indigebam auxilio istius. Porro filii Sarviae mihi duri sunt.
ยซCumque audisset Isboseth de morte Abner, dissolutae sunt manus ejus, et omnis Israel perturbatus est. Duo autem viri principes latronum erant eum Isboseth Baana, et Rechab de filiis Benjamin (II Reg. IV) .ยป Qui irati recesserant ab Isboseth, et venerant ad Miphiboseth filium Jonathae, ut facerent eum regem. Qui noluit, imo prodidit eorum consilium. Quidam vero tradunt, quod Isboseth offensus erat eis, eo quod dicebant ei Miphiboseth debere regem [Col. 1328A] esse, cum filius esset primogeniti Saulis. Erat iste Miphiboseth claudus utroque pede. Quinquennis enim erat quando nuntiatum est ei de morte Saulis, et Jonathae, et tollente eum nutrice, ut fugeret, cecidit, et confractus est. Porro Baana, et Rechab ingressi sunt domum Isboseth ferentes spicas tritici, quasi primitias regi. Ostiaria autem domus obdormierat. Et invenientes Isboseth dormientem in meridie interfecerunt eum, et attulerunt caput ejus ad David in Hebron dicentes: ยซEcce caput viri, qui quaerebat animam tuam,ยป existimantes se munera accepturos a David. Et ait David ad eos: ยซInterfecistis virum innoxium, sanguinem domini vestri fudistis, et ideo auferam vos de terra.ยป Et praecisis manibus, et pedibus eorum, suspenderunt [Col. 1328B] eos super piscinam, vel spinam in Hebron, caput vero Isboseth sepelierunt in sepulcro Abner. Et venerunt superiores de Israel ad David, et percussit cum eis foedus, et unxerunt eum in regem super omnem Israel (II Reg. V) . Primo igitur inunctus est in signum regni, secundo in regem super Judam, tertio in regem super Israel. Filius triginta annorum erat David, cum regnare coepisset. Superabundat ยซfiliusยป idiomate Hebraeo, et quadraginta annis regnavit, in Hebron VII annis, et sex mensibus super Judam, subaudi specialiter. Nam si statim post Isboseth regnavit in Israel, non nisi duobus annis regnavit in Juda. Sed aiunt Hebraei eum regnasse in Hebron aliquibus annis adhuc Saule vivente, quia domus Juda jam affectabat eum in regem, et ipse mittebat [Col. 1328C] eis munera tanquam suis. In Jerusalem autem regnavit triginta tribus annis super omnem populum. Si quaeratur, quare a summa regni subtrahantur sex menses, ait Hebraeus David aegrotasse sex mensibus, et nil dignum rege egisse. Vel quia Absalon persecutus est eum sex mensibus, et tunc quasi non regnavit David.
Postea collecto exercitu ascendit in Jerusalem, ut ejiceret Jebusaeum. Qui posuerunt caecos et claudos supra murum in derisionem, David dicentes: ยซNon ingredieris huc, nisi abstuleris caecos et claudos [Col. 1328D] (II Reg. V) .ยป quasi dicant: Adeo est urbs fortis, quod fortium auxilio non indigemus. Alii dicunt eos posuisse imagines super murum, quas dixerunt caecos et claudos, id est nil agentes, quasi dicant: Etiam nobis nil agentibus intrare non poteris. Vel seipsos dixerunt caecos et claudos, quia debiles eos, et similes his reputabat David. Deinceps in proverbio dictum est: ยซCaecus et claudus non intrabit in templum Dei.ยป Primo simpliciter in lege prohibitum erat caecos et claudos intrare templum ad offerendum: postea versum est in proverbium. Forte cum janitores arcerent immundos dicebant aenigmatice. Caecus et claudus non intrabunt, ponentes caecitatem et claudicationem pro qualibet immunditia. Porro inferiorem civitatem obtinuit [Col. 1329A] David, tradente eam sibi Ornan Jebusaeo. Cumque arcem Sion obtinere non posset, proposuit in praemium principatum militiae, illi qui primum percuteret Jebusaeum, et tangeret domatum fistulas, id est tectorum canales, per quos defluunt stillicidia. Alii dicunt fistulas cuniculos subterraneos, per quos erat ascensus, usque ad tectum. Multis itaque festinantibus, Joab praevenit universos, et clamavit ad regem exigens militiae principatum, et obtinuit David arcem, expulsis Jebusaeis praeter Ornam, et aedificavit per circuitum ejus, incipiens intrinsecus a Mello, et partem illam civitatis vocavit Civitatem David. Reliquam urbis partem exstruxit Joab. Mello autem erat praecipuum, et quasi quaedam profunda vorago vallis. Porro ipsa Civitas David postea vocata [Col. 1329B] est Mello. Et aedificavit in ea David domum, Hiram rege Tyri ferente sibi auxilium, mittendo ei ligna cedrina, et artifices. Porro David accepit alias uxores, et nati sunt ei filii in Jerusalem undecim, inter quos enumeratur Nathan, alius scilicet a Nathan propheta, quem sibi David adoptaverat post mortem patris. Et nota quia Jerusalem, usque ad Melchisedech dicebatur Jebus, a quo dicta est Salem. Postea a David dicta est Jebusalem. Sed postea mutata b in r dixit Jerusalem, quasi munita Salem. Hiero enim Hebraice munitio est. Tradit Josephus quod hanc litterae mutationem ab Homero factam quidam putant, postea dicta est a Salomone Jerosolymia, et tandem per syncopam Jerosolyma.
Audientes autem Philisthaei David regnare super Israel, ascenderunt universi, ut quaererent David, et castrametati sunt in valle Raphaim, non procul a Jerusalem (II Reg. V) . Et egressus est ad eos David ex responso Domini, et percussit eos in ore gladii, et divisit eos hac et illac in fugam. Ob hoc vocatus est locus ille Baal Pharasim, id est virorum divisio; vel quia ibi fugientes reliquerant idola, quae tulit David secum et conflavit. Et addiderunt adhuc Philisthiim, ut ascenderent in valle Raphaim, et posuerunt idola sua, sub arboribus pyrorum, et ait Dominus ad David: ยซNon ibis obviam eis, sed gyra post tergum, et veniens ex adverso pyrorum.ยป [Col. 1329D] Hebraeus habet flentium, id est idolorum, quae digna sunt fletu, et cultores suos ad fletum aeternum trahunt. Cumque angelus Domini incedens super cacumina pyrorum sonitum faceret, irruit super eos David, et percussit eos, usque Gazer.
Porro fecit David tabernaculum juxta domum suam ad reponendam arcam, et posuit in eo quasdam de veteribus cortinis (II Reg. VI) . Tabulas vero, columnas et bases priores reservavit. Et descendit David cum triginta millibus virorum, et ยซposuerunt arcam super plaustrum novum, et tulerunt eam de domo Aminadab, quae erat in Gabaa,ยป id est in colle juxta Chariathiarim. Nec est hic Gabaa [Col. 1330A] nomen urbis, vel loci, sed, secundum interpretationem suam, collem sonat. Duo autem filii Aminadab minabant plaustrum. Aiot praecedebat, et Oza sequebatur. David autem et omnis Israel psallebant coram arca musicis instrumentis. Cum autem venissent ad arcam Nachor, calcitraverunt boves, et inclinata est arca, et extendit Oza manum, et tenuit eam; et aruit dextra ejus in qua arcam ferre debuit, sicuti pater ejus jusserat, et exspiravit, et vocatum est nomen loci Ozae Percussio. Dicit Josephus eum percussum, quia tetigit arcam cum sacerdos non esset. Alii dicunt, quia posuerat arcam super plaustrum, cum humeris portare debuisset. Hebraei tradunt quod ea nocte dormierat cum uxore sua. Timuit itaque David divertere arcam ad se, et posuit [Col. 1330B] eam in suburbio in domum Obed Levitae filii Edom Gethaei, et erat ibi tribus mensibus, et benedixit Dominus domui Obed [Col. 1330C] Additio 1. Aiunt Hebraei quod uxores ejus, et concubinae, et nurus pepererunt masculos, et jumenta [Col. 1330D] duplices fetus. . Quo audito abiit David, ut adduceret arcam in Civitatem David cum gaudio. David autem accinctus ephod lineo, psallebat coram arca in organis armigatis, id est ad armum ligatis. Vel secundum quosdam genus est organi, quod fit in aqua. Et vidit eum psallentem Michol per fenestram, et despexit eum in corde suo. Cumque posuissent arcam in loco suo, obtulit David holocausta, et pacifica, et benedixit populo, et partitus est per singula capita collyridam panis unam, et assaturam bubulae carnis, et similam frixam oleo. Cumque rediret David in domum suam subsannavit eum Michol, dicens: Quam gloriosus hodie rex Israel [Col. 1330C] nudatus, quasi unus fuit de scurris. Et respondit David: Vivit Dominus; ludam, et humilior fiam ante Dominum, qui potius elegit me, quam patrem tuum. Quamobrem ยซMichol non est natus filius, usque in diem mortis suae.ยป Quod inclusive legendum est, id est donec in partu occubuit; vel exclusive, id est nunquam: quod videtur velle Josephus, qui dicit eam de David minime filios procreasse, sed de viro cui dederat eam pater suus, sublatam a David, quinque filios habuisse, qui intelligendi sunt adoptivi. Mortua enim Merob sorore sua, quinque filios ejus adoptavit Michol.
ยซFactum est autem cum sederet rex in domo sua, habens requiem ab hostibus suis, dixit ad Nathan: Vides quod ego habitem in domo cedrina, et arca Dei posita sit in medio pellium. Faciam ei domum. Et ait Nathan. Fac, quia Dominus tecum est (II Reg. VII) ,ยป nesciens quid diceret, id est a Spiritu sancto non loquebatur hoc. Eadem nocte factum est verbum Domini ad Nathan: ยซDic servo meo David [Col. 1331C] Additio 1. Nota quod est dictum ad David [Col. 1331D] per Nathan, ยซcum completi fuerint dies tui, et dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, etc.ยป quod de Salomone dici non potest, qui vivente patre regnavit. Quod adhuc exspectant Judaei implendum. : ยซNon aedificabit mihi domum, quia sanguinarius est, sed filius ejus succedens ei in regno faciet domum nomini meo, et stabiliam thronum ejus, usque in sempiternum, et ego ero ei in patrem, et [Col. 1331A] ipse erit mihi in filium.ยป Ex hac promissione conjicitur quod salvus sit Salomon. His auditis gavisus est David de successione regni, exinde praecipue gratias egit Deo addens: ยซIsta enim est lex Adam Dominus Deus,ยป id est lex hominis, ut sit sollicitus de successione filiorum, vel ut gratias agat Deo de beneficiis. ยซFactum est autem post haec, percussit David Philisthaeos, et abstulit frenum,ยป id est potestatem tributi, quam habebant in Israel ยซde manu eorum, et percussit Moab, et mensus est David eos funiculo,ยป id est cui voluit dedit ei haereditatem, ยซcoaequans eos terrae,ยป id est valde humilians, ยซet mensus est duos funiculos, unum ad occidendum, et unum ad vivificandum,ยป id est ad arbitrium suum quos voluit occidit, quos voluit reservavit, ยซet factus [Col. 1331B] est ei Moab tributarius;ยป et percussit Adarezer regem Soba (II Reg. VIII) , cui cum ferrent praesidium Syri et Damascus; percussit ex eis triginta millia, et ponens in Syria praesidium, fecit eam tributariam. Audiens autem Thou [ al. Theno], rex Emath percussum Adarezer hostem suum, misit ad David Joram filium suum cum muneribus, et gratiarum actione, quod hostem suum percusserat. Cumque rediret a Syria David occurrerunt ei Idumaei [Col. 1331D] Additio 2. Idumaei ab Edom, qui ab Esau descenderunt, qui fuit prior natu, quam Jacob, qui de Rebecca fuerant. in valle Salinarum, et percussit ex eis duodecim millia. Hieronymus corrigit decem et octo millia, et in Jebetzel percussit ad viginti tria millia, et ponens in ea praesidium fecit eam tributariam. Tunc impletum est, quod dictum est Rebeccae: ยซMajor serviet minori [Col. 1331D] Additio 3. Aiunt Hebraei, quod uxores Jacob, et concubinae, et nurus pepererunt masculos, et jumenta duplices fetus. (Gen. XXV) .ยป Et retulit in [Col. 1331C] Jerusalem aurum, et argentum multum nimis, quod sanctificavit Domino in fabricam futurae domus. Aes quoque Corinthium sanctificavit [Col. 1331D] Additio 4. In Corintho fuit quoddam templum aedificatum idolorum argento, et aere et auro, quo combusto metalla fluxerunt, et commista sunt, et [Col. 1332A] quia major pars aerea erat, generali nomine vocata est talis commistio, Aes Corinthium. , de quo fecit Salomon mare aeneum, columnas, et altare. ยซPorro Joab erat super exercitum [Col. 1332A] Additio 5. In Paralipomenon legitur (I Paral. VI) , quod ea die constituit David fratres Asaph cantores, et ipsum praecentorem, et qui cantabant psalmos ex diversis psalmis compactos. ;ยป Josaphat erat a commentariis [Col. 1332A] Additio 6. A commentariis vicem regis agebat, cujus judicio leges scribebantur. , id est scriptor gestorum. Scribebant enim singuli reges chronica gestorum, Sadoc, et Abiathar erant sacerdotes; Saratas vero scriba, id est cancellarius. Banaias autem erat super Chereti et Phelethi, qui erant custodes capitis David [Col. 1332A] Additio 7. Hi dicuntur fuisse duo viri fortissimi, alii dicunt, quod fuerunt duae familiae. . Filii autem David sacerdotes erant, id est digniores prae caeteris post regem [Col. 1332A] Additio 8. Hi dicunt fuisse septuaginta judices locorum, ut Moyses elegit septuaginta. Unde Celeti sonat exterminatores, Phelethi admirabiles. . Sic dicitur Jethro sacerdos fuisse Madian.
Et recordatus est David foederis, quod fecerat cum Jonatha, et ait: ยซNunquid superest aliquis de domo Saul cum quo faciam misericordiam pro Jonatha (II Reg. IX) . Cumque accepisset superesse Miphoboseth filium Jonathae, debilem pedibus, vocavit eum, et restituit ei omnem possessionem Saul avi sui, et constituit eum commensalem suum, tanquam unum de filiis suis. Porro Siba puer Saulis, cui erant quindecim filii, et viginti servi, ex mandato David excolebat terram, et referebat fructus ad Miphiboseth in Jerusalem. Erat autem Miphiboseth filius Micha. ยซFactum est igitur, ut moreretur Naas rex Ammonitarum, et regnaret pro eo filius ejus Hanon (II Reg. X) . Misitque nuntios David, ut [Col. 1332C] consolarentur eum de morte patris, monens, ut amicitiae, quas cum patre ejus habuerat permanerent. Cum enim David fugisset ad Achis sub simulatione furoris, a patre istius benigne collectus fuerat. Principes autem Hanon exacuerunt regem suum dicentes: Nescis quia misit David, ut videret ingressum, et exitum tuum, ut percutiat te, et terram tuam? Tulit itaque Hanon servos David, et rasit dimidiam partem barbae eorum, et praecidit vestes eorum, usque ad nates.ยป Videntes autem Ammonitae, quod irritassent David, conduxerunt sibi milites de Syria Rohob, et Sobach, et a rege Micha, et a rege Istob. Misitque David Joab, et omnem exercitum adversus eos. Stabant autem Ammonitae [Col. 1332D] ante ingressum civitatis, et Syrorum exercitus erat in campo. Joab quoque divisit exercitum, et partem tradens Abisai fratri suo, partem sibi retinuit, et irruit in Syros, fugavitque eos in ore gladii. Quod videntes Ammonitae, et ipsi terga verterunt Abisai, receperunt se in urbem. Joab vero rediit in Jerusalem cum triumpho. Videntes igitur Syri quomodo corruissent coram Israel, collegerunt iterum exercitum ampliorem. David quoque contraxit omnem Israel, et transiens Jordanem, direxit aciem adversus Syros, et percussit ex eis currus, et equites quadraginta millia, et Sobach principem militiae. Timuerunt Syri auxilium deinceps praebere filiis Hanon, feceruntque pacem cum Israel, et servierunt eis.
ยซFactum est, anno vertente, eo tempore cum solent reges ad bella procedere, misit David, Joab, et universum Israel, et vastaverunt filios Ammon, et obsederunt Rabba. David autem remansit in Jerusalem. Accidit ut surgeret David de stratu suo post meridiem, et deambularet in solario. Viditque ex adverso Bethsabee uxorem Uriae filiam Eliae, filii Achitophel, lavantem se aqua frigida (II Reg. XI) .ยป Cujus specie inspiratus ad se vocatam cognovit, ยซstatimque sanctificata est ab immunditia sua,ยป id est post coitum lavit se, vel concepit, et cessavit menstruus sanguis, quem natura dicitur reservare post conceptum in alimoniam fetus. Quidam tradunt [Col. 1333B] eam tunc menstruatam esse, et ad tactum regis cessasse menstruum. Dicit Epiphanius, quod cum vocasset David Bethsabee, cognovit hoc Nathan in spiritu, et festinavit ad David, ut prohiberet, antequam veniret mulier, et impedivit eum Belial. Nam in via hominem occisum nudum vidit jacentem, et moram fecit ibi. Eadem nocte rex implevit peccatum, et luxit Nathan. Cumque accepisset eam David concepisse, revocavit Uriam armigerum Joab, secundum Josephum, ab expeditione, ut ingrederetur ad uxorem suam, et partus ei ascriberetur. Quaesivitque David ab Uria de statu belli, monens ut intraret ad uxorem, et paululum recrearet se. Non acquievit Urias, et dormivit cum servis. Quamobrem vocavit eum David iterum; et statuit eum [Col. 1333C] secum in mensa, invitans eum ad pocula, usque ad ebrietatem. Sed nec sic concitatus est vir desiderio uxoris, et ait: ยซArca Domini, et Israel habitant in papilionibus, et Dominus meus Joab manet super faciem terrae, et ego ingrediar in domum meam? Per salutem tuam, rex non faciam rem hanc.ยป Certus ego David quod non intraret, scripsit ad Joab quasi deliquisset in eum Urias, ut poneret ipsum in ea parte belli, in qua percussus interiret. Cumque tulisset Urias epistolam mortis suae, secundum mandatum regis interiit. Porro Bethsabee accepta morte viri sui planxit eum.ยป Transactoque luctu vocavit eam David, et facta est ei uxor, et peperit ei filium. Tunc misit Dominus Nathan ad [Col. 1333D] David (II Reg. XXII) . Qui proposuit ei paradigma de divite habente oves plurimas, qui rapuit pauperi vicino oviculam unam, quam habebat, ut ex ea praepararet cibos hospiti, qui supervenerat; et indignatus est rex in hominem illum, et dixit: ยซVivit Dominus, quoniam filius mortis est, qui hoc fecit: Ovem reddet in quadruplum. Et respondit Nathan: Tu es vir ille. Uxorem Uriae accepisti tibi, et ut occultares adulterium, interfecisti eum gladio filiorum Ammon. Quamobrem haec dicit Dominus: Non recedet gladius de domo tua, usque in diem sempiternum. Ecce suscitabo super te malum de domo tua.ยป Hoc ultimum factum est, quando persecutus est eum Absalon, primum vero in divisione regni post Salomonem. ยซEt ait David ad Nathan. [Col. 1334A] Peccavi Domino.ยป Et descendens de throno consistorii sedit in terra, et tanquam vir Deicola coram omnibus confiteri peccatum suum non erubuit. Et ait Nathan ad eum: ยซTranstulit Dominus peccatum tuum, non morieris, nec regnum amittes. Verumtamen filius, qui natus est tibi morietur, quoniam blasphemare fecisti inimicos nomen Dominiยป Dixerunt enim idololatrae, vel dicere potuerunt: Non est justus Deus Israel, qui Saul amovit de regno, et substituit David, cum David gravius quam Saul peccaverit. Percussit autem Dominus parvulum, usque ad desperationem vitae, et deprecatus est David Dominum pro parvulo, et jejunavit, et jacuit super terram, et noluit consolari. ยซAccidit autem die septima ut moreretur infans. Et videns David [Col. 1334B] servos mussitantes, intellexit quod mortuus esset.ยป Quo accepto lota facie, et mutata veste intravit domum, et adoravit, et exhilaratus comedit, et admirati sunt servi, quod contra consuetudinem egisset, et ait ad eos: ยซCum adhuc viveret puer, flevi, et adoravi Dominum, ut viveret; eo mortuo, quare flerem? Nunquid potero revocare eum. Ego vado ad eum, ille vero non revertetur ad me.ยป Hoc autem aiebat David, ut consolaretur Bethsabee, quia diligebat eam, et procedente tempore genuit ex ea filium, quem vocavit Salomonem, commisitque eum in manu Nathan, qui vocavit eum Ididam, id est amabilem Domino. Igitur pugnabat Joab contra Rabbath, et expugnavit eam. Misitque ad David dicens: Veni et cape civitatem, ne nomini meo [Col. 1334C] ascribatur victoria. Et congregavit David omnem populum. Et profectus cepit urbem, et vastavit eam, et tulit diadema de capite Melchon, quod sonat rex eorum, et erat idolum Ammonitarum, et erant in diademate gemmae pretiosae, et auri talentum. Quod conflavit David, et formavit ex eo sibi diadema, in medio gemmarum statuens sardonicem incomparabilem. Porro reliquas civitates Ammonitarum vastavit, et multos de populo serravit vehiculis ferratis, et plures divisit cultris, et traduxit in typo laterum.
Et factum est post haec suscitavit Dominus malum [Col. 1334D] in domo David in hunc modum. Amnon primogenitus ejus diligebat Thamar sororem Absalon ex utroque parente, ita ut deperiret in ea, et aegrotaret (II Reg. XIII) . Huic erat cognatus, et familiaris Jonadab filius Semmaa, fratris David, prudens valde, quem Josephus Jonathan vocat. Hunc quidam arbitrantur fuisse Nathan: sed absit ut propheta flagitiosum dederit consilium. Hic ait ad Amnon. ยซQuare sic attenuaris macie, fili regis?ยป Quasi diceret: qui debes succedere regi in regnum. Et respondit Amnon: ยซDiligo Thamar supra modum. Cui respondit: Simula languorem. Cumque venerit pater tuus ad te visitandum, dic ei: Veniat, oro, Thamar, soror mea, et faciat mihi pulmentum, ut comedam suavius de manu ejus. Cumque venisset Thamar missa [Col. 1335A] a rege, coxit in oculis ejus sorbiciunculas, vel, secundum Josephum, collyridas frixas. Et ejecit a se Amnon universos. Cumque tulisset Thamar cibos ad eum, in conclavi [Col. 1335B] Additio 1. Conclave dicitur camera, ad quam non potest veniri, nisi per aliam. , apprehendit eam, et ait: ยซCuba mecum, soror mea. Quae respondit: Noli, frater, opprimere me, et facere opprobrium generi tuo in Israel, sed loquere ad regem et non negabit me tibi. ยซHoc aiebat, ut subterfugeret manus ejus. Non enim fas erat, secundum legem, ut quis duceret sororem ex patre. Tamen quidam determinant hoc dictum esse, si fuerint ambo ejusdem populi, haec autem fuerat de matre gentili, id est Maacha, quam David ceperat in praelio, et caesarie, et unguibus praecisis, duxerat eam secundum legem in uxorem, et ita traditur illos potuisse fieri conjuges. [Col. 1335B] ยซNoluit autem acquiescere Amnon, et oppressit eam, et statim exosam habuit eam, magis quam ante dilexerat. Et ejecit eam a se rogantem ut apud se maneret, et esset ei uxor. Cumque ejecissent eam pueri Amnon, aspersit cinerem capiti suo, et rupit tunicam talarem, qua utebantur filiae regis virgines, quam Josephus vocat colobium manicatum. Et impositis manibus super caput, ingressa est ad Absalon fratrem suum ejulans. Cui frater ait: ยซTace; soror, frater enim noster est.ยป Et mansit in domo Absalon longo tempore sustinens viduitatem.
Factum est autem post biennium, ut ascenderet Absalon ad tondendas oves, et ait ad regem: ยซVeniat, oro, rex cum servis suis ad convivium pueri sui (II Reg. XIII) . Cumque abnuisset rex, ne gravaret eum, ait Absalon: ยซVeniat saltem obsecro Amnon frater meus, et filii regis cum eo.ยป Et abierunt cum Absalon. Cumque recumberent pueri Absalon, ex praecepto ejus interfecerunt Amnon temulentum. Et ascendentes filii regis mulas suas fugerunt, et pervenit fama ad David dicens: ยซPercussit Absalon omnes filios regis, et scidit rex vestimenta sua, et cecidit super terram.ยป Jonadab autem [Col. 1335D] quem veritas non latebat, ait ad regem: ยซNe timeat dominus meus, quoniam Amnon solus mortuus est, quem oderat Absalon a die qua oppressit sororem suam.ยป Et ecce apparuerunt filii regis, et fleverunt cum rege planctu magno nimis. Porro Absalon fugiens, abiit ad Tholomai avum suum regem Gessur, et fuit cum eo tribus annis. Rex autem consolatus super Amnon interitu, cessavit, velle persequi Absalon, quia sciebat eum esse flagitiosum, et dignum morte. Quod intelligens Joab, qui diligebat Absalon, misit ad regem mulierem sapientem de Thecua, quae putatur fuisse proavia Amos prophetae, et posuit Joab verba sua in ore ejus (II Reg. XIV) . Cumque ingressa fuisset mulier ad regem, adoravit, dicens: ยซServa me, rex, mortuus [Col. 1336A] est vir meus, et erant mihi duo filii, et interfecit alter alterum in agro [Col. 1336D] Additio. 1. Aiunt Hebraei sic rem gestam fuisse quam vertit mulier in parabolam , et consurgit universa cognatio adversus occisorem, quaerentes animam illius pro anima occisi, et quaerunt exstinguere scintillam meam super terram.ยป Haec mulier posuit se in persona David, et filios suos in persona Amnon et Absalon et cognationem suam in persona aliorum filiorum David, et ait David ad eam: ยซVade in pace, ego videbo pro te.ยป Quod cum non sufficeret mulieri, ait ad regem: ยซIn me sit, domine, haec iniquitas, et in domum patris mei: Rex autem sit innocens.ยป Quasi dicat: Si putas iniquum parcere occisori, mihi imputetur, et domui meae. Cumque iterasset rex promissionem, nec sufficeret mulieri, instantius rogabat regem. Qui ait: ยซVivit [Col. 1336B] Dominus, quia non cadet de capillis filii tui super terram.ยป Tunc exponens ei mulier similitudinem, ait: ยซReducat ergo dominus meus abjectum suum. Non enim vult animam perire Deus, et omnes dilabimur tanquam aquae, quae non revertentur.ยป Quasi dicat: Mortuum filium non potes revocare ad vitam. Melius est ut revoces viventem, quam alterum vindicando, utrumque perdas. Et ait rex: ยซNunquid manus Joab tecum est in istis? Quae respondit: Ipse imposuit verba haec in ore meo, ut verterem similitudinem sermonis hujus. Et ait rex ad Joab: Revoca puerum Absalon. Cumque reduxisset Absalon in Jerusalem, ait rex: ยซNon videat faciem meam, donec vocem eum,ยป ne eo viso reviviscat in me dolor filii. Et mansit Absalon in Jerusalem [Col. 1336C] duobus annis, et faciem regis non vidit. Porro Absalon erat decorus nimis, cujus caesaries, secundum Josephum tanta erat, ut vix novem diebus tonderi potuisset. Quam semel in anno tonsam, ponderabat ducentis siclis. Forte hujus ponderis erat tonsura ejus. Vel hoc pretio emebant eam mulieres, ut subornarent crines suos. Natique sunt Absalon filii tres, et filia una nomine Thamar, misitque saepius ad Joab, ut intercederet pro eo ad regem Qui noluit venire ad eum. Misitque Absalon servos suos, ut incenderent segetes agri Joab. Quo facto Joab venit ad eum dicens: ยซQuid fecerunt servi tui? Qui respondit. Aliter habere te non poterant. Obsecro, intra ad regem, ut videam faciem ejus, alioquin interficiat [Col. 1336D] me. Et ingresso Joab ad regem vocatus est Absalon, et osculatus est rex eum.ยป
Tunc coepit Absalon aspirare ad regnum, nam Calech ante eum genitus, vel iners erat, vel mortuus. ยซFecitque sibi currus, et equites quinquaginta qui praecederent eum; et mane consurgens stabat in porta, et blandiebatur ascendentibus ad regis judicium dicens: Bona sunt quae dicis, sed non est qui te audiat constitutus a rege. Quis constituet me regem, ut juste judicem?ยป Et inclinavit ad se corda virorum (II Reg. XV) . Post quatuor vero [Col. 1337A] annos reversionis, ait ad regem: ยซDum eram in exsilio vovi, si reduxerit me Dominus in Jerusalem: Sacrificabo Domino in Hebron. Vadam ergo, et reddam vota mea. Et ait rex: ยซVade in pace.ยป Alia littera habet post quadraginta annos, quadraginta enim anni fluxerunt ex quo occisi sunt sacerdotes Nobe, qui ponuntur hic, ut monstretur divinam ultionem suscitari super David, eo quod Abimelech sacerdotem fefellit. Abiit ergo Absalon in Hebron, utens consilio Achitophel Gilonitae, qui fuerat consiliarius David, et egressi sunt multi de Jerusalem rem ignorantes. Cumque immolasset hostias facta est conjuratio valida, et augebatur populus cum Absalon. Quod cum accepisset David, ait servis suis: ยซEgrediamur cito ne forte veniens Absalon [Col. 1337B] occupet nos, et percutiat civitatem.ยป Et egressus est David rex, et universa domus ejus nudis pedibus, dimittens decem concubinas ad custodiendum domum; et praecedebant regem Cerethi, et Phelethi sexcenti viri pugnatores, qui secuti fuerant eum de Geth. Isti creduntur beneficia praestitisse David quando latuit in Geth, et in retributionem dederat eis locum in Jerusalem. Josephus dicit illos sexcentos egressos cum eo, qui quondam astiterant ei in Saulis persecutione. Potuit autem fieri, ut hi et illi essent cum eo. Et ait rex ad Ethai Gethaeum filium Achis, qui primus erat inter sexcentos: ยซReduc fratres tuos in Jerusalem, et habita cum rege Absalon: heri venisti, et hodie compelleris exire. Qui respondit: Vivit Dominus, nec in morte, nec in [Col. 1337C] vita derelinquam te.ยป Et transgressi sunt universi flentes cum rege torrentem Cedron, et levitae arcam portantes, deposuerunt eam, donec transiret populus, et ascendit Abiathar ad consulendum Dominum. Qui non respondit ei. Et ideo ait David ad Sadoc: ยซRevertere in civitatem cum arca, ego abscondar in deserto. Achimaas filius tuus, et Jonathas filius Abiathar sint vobiscum, per quos veniet ad me sermo a vobis.ยป Et redierunt cum arca. Cumque ascendisset David clivum Olivarum, occurrit ei Chusai Arachites consiliarius ejus, et ait David: ยซRevertere, et esto cum Absalon, et dissipabis consilium Achitophel, et quod audieris in domo regis indicabis sacerdotibus, qui dirigent ad me filios [Col. 1337D] suos.ยป Et venit Chusai ad Absalon in Jerusalem. Cumque paululum processisset David, apparuit ei Siba cum duobus asinis, ferens panem, et uvam passam, et massas caricarum, vel palatarum, id est ficuum, quae inter tabulas, quas palas dicimus, pressae compinguntur (II Reg. XVI) . Et ait Siba ad regem: ยซAsinos duxi, ut in eis sedeant domestici regis, et tuli cibaria, ut alantur in deserto. Et ait rex: Ubi est Miphiboseth? Qui respondit: Remansit in Jerusalem dicens: Hodie restituet mihi Dominus ultionem patris mei. Et ait rex Sibae: Tibi sint omnia quae fuerant Miphiboseth.ยป Venit ergo David, usque ad Bahurim, et egressus vir de cognatione Saul nomine Semei, projiciens lapides, et lutum, maledicebat regi, dicens: ยซEgredere, vir sanguinum. [Col. 1338A] Ecce premunt te mala, quae fecisti in domum Saul.ยป Quem cum percutere Abisai vellet, prohibuit eum David dicens: ยซFilius uteri mei quaerit animam meam, quanto magis filius Jemini. Misit eum Dominus, ut maledicat mihi. Respiciat Dominus hanc afflictionem meam.ยป Fabulantur Hebraei hunc Semei fuisse Nabath, patrem Jeroboam, et nomen avi ejus Jemini, et descendit David, usque ad Jordanem.
Factum est autem, quod Chusai veniens ad Absalon, adoraret, dicens: Salve rex. Ad quem Absalon: Quare non ivisti cum amico tuo? Qui respondit: Illius ero quem elegit Dominus, et omnis [Col. 1338B] Israel, Cui serviam? Nonne filio regis? Sicut patri tuo, sic parebo tibi (II Reg. XVI) . Tunc ingressus est Absalon, coram omnibus, ad concubinas patris sui, de consilio Achitophel, ut sic intelligeret omnis Israel quod ex animo persequeretur patrem, et roborarentur cum eo. Post haec dixit Achitophel (II Reg. XVII) . Eligam mihi duodecim millia virorum, et persequar hac nocte David, et percutiam eum, quia fessus est, et redibunt ad te universi, quasi unus homo. Et ait Absalon: Vocemus Chusai et consulamus eum, et ait Chusai. Non est bonum consilium Achitophel hac vice. Nosti patrem tuum, et viros ejus esse fortissimos. Si modo percusserit aliquos de tuis, quicunque audierit dicet. Facta [Col. 1338C] est plaga in populo, qui sequebatur Absalon, et timebunt esse tecum. Sed hoc est consilium bonum: congregetur ad te omnis Israel, et irruamus super eum. Et ubicunque fuerit operiemus eum.ยป Et placuit omnibus consilium Chusai. Et dixit Chusai sacerdotibus, ut nuntiarent David, ne maneret in deserto nocte illa, sed transiret Jordanem. Et abiit ancilla ad filios sacerdotum, qui latebant juxta fontem Rogel, ferens pannum, quasi ad abluendum, et indicavit eis verbum Chusai. Vidit autem eos quidam puer filius ancillae, ut dicitur, et indicavit Absalon. Josephus autem dicit quosdam equites vidisse eos, et nuntiasse Absaloni. Qui misit post eos, ut comprehenderentur. At illi ingressi in Bahurim domum mulieris, rogabant ut celaret eos. Quae [Col. 1338D] dimisit eos in puteum, et expandit velamen super os putei, quasi siccans ptisanas, id est hordeum ad ptisanam, et sic res latuit. Cumque reversi fuissent qui missi fuerant, illi ascendentes de puteo nuntiaverunt David quae tradita eis fuerant. Et transivit David Jordanem cum suis prius quam dilucesceret, et venit in Manaim. Porro Achitophel sciens regnum rediturum ad David, et timens incidere in manus ejus, descendit in domum suam in Silo, et laqueo se suspendit.
Absalon autem collegit exercitum, et transivit Jordanem, et statuit Amasam super exercitum pro Joab (II Reg. XVII) ; hic erat filius Abigail, filiae [Col. 1339A] Naas, id est Isai, sororis David, quem Josephus Abigeam vocat, et erat consobrinus Joab. Porro viri trans Jordanem, et maxime Berzellai Galaadites obtulerunt David cibaria multa nimis, et stratoria, et tapetia, et vasa fictilia. Porro David divisit populum, qui cum eo erat in tres partes, unam dedit Joab, secundam Abisai, tertiam Ethai Gethaeo, qui putatur fuisse filius Achis amici David (II Reg. XVIII) . Cumque vellet egredi rex cum eis ad pugnam, dixerunt: ยซNon ibis, te solum quaerunt, alios non curant.ยป Cumque egrederentur cunei ad pugnam circiter septem millia, stabat David juxta portam, et dicebat: ยซServate mihi puerum Absalon.ยป Et factum est praelium in die illa juxta saltum Ephraim, et fugit exercitus Absalon, caesis ex eo viginti millibus, [Col. 1339B] et plures interfecerunt bestiae saltus quam gladius. Fugiensque Absalon super mulum, venit ad quercum condensam, et intercepto capiti ejus ramis, mulus pertransiit, eo suspenso. Quod cum quispiam nuntiasset Joab, ait ad eum: ยซQuare non confodisti eum?ยป Qui respondit: ยซNon mitterem manum meam in filium regis,ยป praesertim cum audierim eum dicentem: ยซServate mihi puerum Absalon.ยป Infixitque Joab tres sagittas in corde Absalon. Quem adhuc palpitantem interfecerunt armigeri Joab, et projecerunt eum in foveam grandem, et comportaverunt super eum acervum lapidum, ut duplici morte periret tanquam facinorosus. Israel autem fugit in tabernacula sua. ยซPorro Absalon adhuc vivens [Col. 1339C] erexerat sibi titulum in Valle regia,ยป quae duobus stadiis distat a Jerusalem in monumentum nominis sui, et erat nomen tituli: ยซManus Absalon.ยป Hunc titulum quidam putant fuisse arcum triumphalem, in quo sculpta erat manus Absalon. Sed Josephus dicit statuam fuisse marmoream. Tunc ait Achimaas ad Joab. ยซCurram, et annuntiabo regi.ยป Qui respondit: ยซNolo te hodie nuntiare: Filius enim regis mortuus est. Et ait Joab ad Chusai: Vade et nuntia regi quae vidisti. Currens quoque Achimaas post eum per viam compendii, transivit eum. David autem sedebat inter duas portas, speculator, vero in fastigio portae exclamavit: Video hominem currentem solum. Et ait rex: Si solus est, bonus est nuntius. Et iterum ait speculator. Apparet mihi homo [Col. 1339D] alter currens solus. Dicitque rex: Et iste bonus est nuntius. Et veniens Achimaas adoravit dicens: Benedictus Deus, qui conclusit homines levantes se contra regem. Et ait rex: Est ne pax puero Absalon?ยป At ille noluit indicare. Chusai vero superveniens indicavit. Et contristatus rex ascendit coenaculum portae flens operto capite, et clamans: Fili mi Absalon, quis mihi tribuat, ut ego moriar pro te. Absalon fili mi, fili mi Absalon.ยป Quod audiens populus timuit ingredi civitatem (II Reg. XIX) , et ingressus Joab ad regem dixit: ยซConfudisti hodie vultus eorum, qui salvam fecerunt animam tuam. Diligis odientes te, et odio habes diligentes te. Procede, et alloquere servos tuos, alioquin nec unus remanebit tecum hac nocte, et erit hoc malum tibi [Col. 1340A] super omnia, quae unquam passus es. Sedit ergo rex in porta lota facie, et venit ad eum omnis multitudo, et benigne locutus est eis.ยป
Porro, qui secuti fuerant Absalon, mutuo se hortabantur, ut revocarent regem, memorantes beneficia ejus in Israel (II Reg. XIX) David autem misit ad Sadoc, et Abiathar, ut loquerentur ad viros Juda: ยซHaec dixit rex: Os meum, et caro mea vos. Quare novissimi reducitis regem?ยป Quasi dicat: Videte ne tardiores caeteris sitis, et per eosdem juravit Amasae, quod principem militiae eum vellet constituere pro Joab. Et miserunt viri Juda ad regem, ut rediret. Et venit rex usque ad Jordanem, et venit [Col. 1340B] omnis Juda in occursum ejus in Galgala. Semei quoque de Bahurim descendit cum eis, habens secum contribules, et mille viros de Benjamin. Siba quoque, et filii ejus, et servi trans Jordanem venerunt ad eum, ut traducerent domum ejus. Isti, secundum Josephum, fecerunt pontem Jordanis, ut facilius rex transiret cum exercitu. Cumque transisset rex, adoravit Semei, dicens: ยซNe memineris, domine, injuriam servi tui. Scio enim peccatum meum, et ideo hodie veni, in occursum tuum primus de omni domo Joseph,ยป non quod esset in tribu Joseph, sed quia habitabat in sorte Ephraim. Cumque diceret Abisai Semei occidendum, dixit David: ยซAn ignoras me hodie factum regem super [Col. 1340C] Israel? Ergo ne hodie interficietur vir in Israel.ยป Quasi diceret: Illos occidam, qui me hodie fecerunt regem super se. Timebat quoque si interficeretur Semei, quod reliqui, qui similiter regem offenderant, nollent eum sibi facere regem. Et ait Semei: ยซNon morieris.ยป โ ยซMiphiboseth quoque venit in occursum regis illotis pedibus, et intonsa barba. Nam et vestes non laverat a die qua egressus fuerat rex.ยป Hebraeus habet, ยซinfectis pedibus,ยป tradens quod sibi fecerat pedes ligneos. ยซEt ait rex ad eum: Cur non venisti mecum? Qui respondit. Servus meus contempsit me, nolens mihi sternere asinum, ut irem cum rege, insuper et accusavit me. Tu autem qui justus es, fac quod tibi videtur. Et ait rex: Fixum est quod locutus sum. Tu et Siba, dividite possessiones.ยป [Col. 1340D] Quasi diceret: Utrique vestrum dederam, sed quia uterque totum habere non potest, inter vos dividatur. Dicitur quod David, immemor juramenti cum Jonatha, injuste, judicavit; et ideo Roboam, et Jeroboam diviserunt ejus regnum. Mortuo enim Salomone, Roboam filius ejus et Jeroboam armiger ipsius diviserunt regnum, quod habuerat David. Berzellai quoque, qui praebuerat alimenta regi, descenderat cum eo. ยซEt ait rex ad eum: Veni mecum in Jerusalem, et honorabo te. Qui respondit: Octogenarius sum hodie, non indigeo hac vicissitudine. Chamas, alias Chanaam filius meus vadat tecum; fac ei quod tibi videtur. Et ait rex: Veniat, et faciam ei quod tibi placuerit. Et rediit Berzellai in locum suum. Tunc concurrerunt ad regem omnes viri [Col. 1341A] Israel, et indignantes dixerunt: ยซQuare te furati sunt fratres nostri viri Juda, et traduxerunt te sine nobis?ยป Et respondit Judas: ยซQuia propior est mihi rex. Et ait Israel: ยซDecem [Col. 1341A] Additio. 1. Nota quoddam hic, quod vix alibi invenies, quod nomine Israel undecim tantum tribus designantur. Cum enim duodecim fuissent, de [Col. 1341B] duodecim partibus, de tribu Juda, rex fuit David, quod indigne ferentes undecim venerunt ad tribum David dicentes. partibus ego major sum, ideo magis ad me pertinet David, quam ad te, praesertim cum primogenitus sim.ยป Cumque respondissent durius viri Juda, Siba filius Bochri, filius Jemini cecinit buccina, et ait: ยซNon est nobis pars in filio Isai.ยป Revertere in tabernacula tua, Israel (II Reg. XX) .ยป Et recedentes a David, secuti sunt Sibam. Viri autem Juda reduxerunt regem suum in Jerusalem.
Rex autem decem concubinas, ad quas ingressus fuerat Absalon, reclusit in custodia viduitatis, nec est ingressus ad eas (II Reg. XX) . Et ait rex Amasae, qui erat princeps militiae: Congrega mihi viros Juda in tertium diem. Abiit ergo Amasa, et moratus est extra placitum. Et ait rex ad Abisai, non ad Joab, quem jam amoverat a principatu; tamen Josephus dicit eum dixisse ad Joab: ยซTolle servos domini tui, et persequere Sebam, ne effugiat vos.ยป Et egressi sunt cum eo omnes robusti de Jerusalem; et occurrit [Col. 1341C] ei Amasa residens juxta lapidem grandem, qui est in Gabaon. ยซPorro Joab vestitus erat tunica stricta!ยป Josephus tamen dicit lorica; ยซet accinctus erat gladio fabrefacto, qui levi motu egredi poterat.ยป Et arte quadam simulans, quasi cecidisset gladius, et ยซrecepisset eum dextra manu, tenuit mentum Amasae, quasi osculans eum, et sinistra percussit eum in latere, et effudit ejus intestina. Joab autem, et Abisai persecuti sunt Sebam, et subsistebant venientes ad mortuum in via. Vir autem quidam amovit eum in agrum, et operuit eum, ne subsisterent transeuntes, clamans quod juste occisus esset, qui in dolo moram faceret redire ad regem. Joab vero cum exercitu obsedit Sebam in [Col. 1341D] Abela, et moliebatur destruere muros urbis, et exclamavit ad eum mulier sapiens de civitate. ยซSermo dicebatur in veteri proverbio. Qui interrogant, interrogent in Abela.ยป Quasi diceret; haec est urbs consilii ab antiquo. ยซQuare quaeris evertere matrem civitatum Israel. Quare praecipitas haereditatem Domini.ยป Hebraeus non habet ยซproverbio,ยป et est sensus secundum eum: ยซSermo dicebatur in veteri,ยป id est quondam in lege dictum est, ut Israel prius offerat pacem hostibus, quam aggrediatur eos. ยซQuare ergo praecipitas, haereditatem Domini,ยป id est cur non servas legem in Israelitis, quae servata est in alienigenis? Postea legit Hebraeus, quod interpositum est ad commendationem urbis, secundum priorem expositionem. Et respondit [Col. 1342A] Joab ad eam: ยซNon quaero evertere urbem, sed Sebam filium Bochri, qui levavit manum suam contra David.ยป Et locuta est mulier civibus sapienter. ยซQui abscissum caput Sebae projecerunt ad Joab.ยป Tunc reversus est exercitus in Jerusalem ad regem, et restituit rex Joab super exercitum, et alios ministeriales in officiis suis, sicut supra, hoc addito, quod Aduram statuit supra tributa colligenda, et quod Ira factus est sacerdos David proprius.
Facta est quoque fames in diebus David tribus annis jugiter, et consuluit David Dominum (II Reg. XXI) . Qui respondit, hoc fieri propter Saul, et domum [Col. 1342B] ejus, qui occidens Gabaonitas, quasi pro zelo filiorum Israel irritum fecerat juramentum Josue, et seniorum. Et ait David ad Gabaonitas. ยซQuid faciam vobis, ut benedicatis haereditatis Domini?ยป Qui dixerunt: ยซVirum qui attrivit nos delere debemus, ut ne unus quidem residuus sit de stirpe ejus.ยป Sed quia David hoc facere non poterat propter juramentum, quod juraverat Jonathae, temperaverunt petitiones dicentes: ยซDentur nobis septem viri de filiis ejus, ut crucifigamus eos Domino. Pepercitque rex Miphiboseth filio Jonathae, et tradidit eis duos filios Saul, quos peperit ei Respha.ยป Isti adhuc pueri cum Doeg occiderunt sacerdotes Nobe, et postea Gabaonitas. Dedit eis etiam quinque [Col. 1342C] filios Michol adoptivos, quos genuerat Merob Hadrieli; Gabaonitae vero crucifixerunt eos in diebus messis primae, id est incipiente messione hordei. Induens autem Respha cilicium, substravit sibi supra petram, cubans juxta eos die ac nocte, ut amoveret ab eis aves et bestias, ab initio messis, donec stillaret aqua super eos, id est usque circiter Kalendas Septembris. Tunc enim, juxta naturam terrae, primum post messem pluvia descendit. Hanc Respham quidam non bene putant fuisse Orphan, nurum Noemi. Audiens autem David quae fecerat Respha, deposuit eos de patibulis, et tollens ossa Saul, et Jonathae de Jabis Galaad, et ossa eorum qui affixi fuerant, sepelivit eos in sepulcro Cys patris eorum. Quo facto reddidit Deus ubertatem [Col. 1342D] terrae.
ยซFactum est autem iterum praelium Philisthinorum adversus Israel, et pugnabat David cum suis adversus eos. Cumque fere David defecisset pugnando cum Jesbibenob, qui fuit de genere Arapha, nisus est percutere David, et interposuit se Abisai, et interfecit Philisthaeum (II Reg. XXI) .ยป Hunc tradunt Hebraei fuisse de genere giganteo: Arapham vero dicunt fuisse Orphan, nurum Noemi, quae peperit viro Gethaeo, quatuor gigantes, qui hic memorantur, Jesbibenob, Sephi, Goliam, et quartum habentem senos digitos in manibus, et pedibus. ยซTunc juraverunt David viri dicentes: Jam non egredieris [Col. 1343A] nobiscum in praelium ne exstinguas lucernam in Israel.ยป Occasione hujus ultimi praelii epilogat historia hic tria superiora praelia David nominata, non tamen eo ordine quo gesta sunt. Quorum primum fuit in Gob; urbs est, quae et Isaer dicitur, in qua percussit Sobochai Sephi, de genere gigantum. Aliud quoque praelium similiter fuit in Gob, in quo secundum Josephum apparuit vir fortis Ephron, cognatus David, qui, suis in fugam versis, solus plurimos hostium peremit, et alios in fugam convertit. Liber vero Regum in hoc loco ponit praelium David contra Goliam in hunc modum. ยซIn quo percussit Adeodatus, filius saltus, polymitarius, Bethlehemites, Goliath Gethaeum.ยป His quatuor nominibus exprimitur David, et dicitur Adeodatus, [Col. 1343B] quia ad liberationem Israel datus est a Deo in regem. Filius saltus, quia de pascuis, et saltu assumptus est. Polymitarius, quia de genere Beseleel Polymitarii fuit mater ejus. Vel quia multis modis ampliavit cultum Domini. Bethlehemites, dictus est a patria. Memoratur quoque et aliud praelium in quo Jonathas, filius Semmaa, fratris David, percussit virum habentem senos digitos in manibus et pedibus. Expeditus itaque David a praeliis locutus est Domino verba carminis ejus in die, qua liberavit eum Dominus de manu omnium inimicorum suorum et de manu Saul, et ait: Dominus, petra mea (II Reg. XXII) , etc. In Psalmis secundum translationem nostram ita legitur: ยซDiligam te, Domine, [Col. 1343C] fortitudo mea, Dominus firmamentum meum, et refugium meum (Psal. VII) ,ยป etc. Cujus titulum sumpsit Esdras ex verbis supra positis, ยซin die qua liberavit eum Dominus,ยป etc. Josephus hic dicit quod, cum David pace altissima frueretur, cantica et hymnos composuit, alios trimetros, alios quinque metros, diversa faciens organa, in quibus Levitae per Sabbata, et alias solemnitates hymnos dicerent. Et ponit Josephus differentiam inter psalterium et nablum. Et est psalterium canora cithara decem chordis coaptata, quae cum plectro percutitur. Nablum vero duodecim sonos habens, digitis tangitur. Post carmen supradictum addidit David loquens de se, tanquam de alio. ยซHaec sunt verba novissima, quae dixit David filius Isai. Dixit vir [Col. 1343D] cui constitutum est,ยป id est promissio facta, ยซde Christo Dei Jacob (II Reg. XXIII) . Hebraeus habet ita: ยซDixit vir levatus super Christum Dei Jacob,ยป id est Christus super alios exaltatus et unctus a Deo. Propter haec verba quidam dicunt praedictum psalmum novissime scriptum a David. Sed tutius est ut dicamus, ยซnovissima verba David,ยป quae sequuntur: ยซSpiritus Domini locutus est per me,ยป etc. Et est forte psalmus novissime scriptus, nec aliis centum quinquaginta annumeratus.
Porrocirca regem erant omnes fortissimi, quorum insigniores fuerunt triginta sex (II Reg. XXIII) . [Col. 1344A] Insignior tamen caeteris erat David, ยซsedens in cathedra sapientissimus,ยป et ita erant triginta septem, annumerato David. Porro post David de illis sex qui erant supra triginta tres erant fortissimi, alii tres non adeo fortes, sed tamen fortiores reliquis triginta, ut quasi dicere possumus triginta erant fortes, tres vero fortiores eis, tres vero reliqui fortissimi. Et secundum hanc expositionem Catalogus triginta sex, fortium incipit ibi. ยซPrinceps inter tres ipse est, quasi tenerrimus ligni vermiculus, qui octingentos interfecit impetu uno [Col. 1345B] Additio. 1. Nota quod habet littera, quae in libro Regum difficilis est, ยซDavid sedens in cathedra sapientissimus, princeps inter tres, ipse est [Col. 1345C] quasi tenerrimus ligni vermiculus, qui octingentos interfecit impetu uno,ยป hoc uno modo sic distinguit, ut ยซsapientissimus,ยป sit finis versus, et ยซprinceps,ยป sit initium sequentis. .ยป Josephus dicit nongentos, Paralipomenon trecentos: iste non nominatur hic ab historia. Paralipomenon vocat eum Jesboam, Josephus Eusebium. Non legitur ubi hoc factum fuerit, nisi quantum [Col. 1344B] hic commemoratur. Post hunc erat Eleazar filius patrui David, qui percussit Philisthaeos, donec deficeret manus ejus, et obrigesceret cum gladio. Post hunc erat Semma Ararites, quem Josephus Semeiam vocat. Qui cum fugisset populus solus, stetit in agrolentis, et percussit Philisthaeos, et fecit salutem in Israel. His tribus Josephus attribuit delationem aquae de cisterna Bethlehem. Historia vero Regum refert illud ad tres sequentes, quos fortiores diximus, quorum primus erat Abisai frater Joab. ยซIpse est qui levavit hastam suam contra trecentos quos interfecit, optimus quidem, sed usque ad tres primos non pervenit.ยป Post hunc erat Banaias, qui percussit duos leones Moab, id est principes, quos Paralipomenon dicit arietes (I Paral. II) . ยซIpse [Col. 1344C] quoque interfecit virum Aegyptium,ยป id est imitatorem Aegyptii, blasphemantem Dominum, quem interfecit Moyses. Hunc dicunt Hebraei fuisse Semei, quem post interfecit sub Salomone. ยซAlium quoque virum Aegyptium interfecit, dignum spectaculo,ยป altitudinis quinque cubitorum, ยซhabentem in manu hastam ad quem venit Banaias in virga, et extorsit hastam de manu ejus, et occidit eum hasta sua.ยป Hieronymus tamen dicit hoc, quod diximus de alio Aegyptio, de Semei, qui habuit hastam in manu, id est legem Dei: quam si meditatus fuisset permanendo in Jerusalem non periret. Idem occidit leonem in hunc modum. Tempore nivis lapsus est leo in cisternam, qui nullum videns egressum, orificium [Col. 1344D] enim cisternae nive damnatum erat, rugiebat. Quem audiens Banaias, dum iter ageret, descendit ad eum in baculo, manibusque eum prostravit. Tertium de fortioribus, nec liber Regum, nec Josephus ponit hic. Sed recurrendum est ad Sabochai, de quo in proximo dictum est. Isti tres opus fecerunt magnificum, quod sequitur. Philistaei quondam posuerunt castra in valle Raphaim, usque ad civitatem Bethlehem; et erat penuria aquae in Jerusalem. David autem ascenderat in arcem ad consulendum Dominum, et commendabat coram astantibus aquam de Bethlehem, et praecipue eam, quae erat in puteo, juxta portam. Tunc isti tres per medium hostium iter facientes venerunt ad Bethlehem, et haurientes aquam, denuo ad regem per eorum castra [Col. 1345A] reversi sunt, ita ut Palaestini fiduciam eorum obstupescentes a dimicatione cessarent. Delatam siquidem aquam rex noluit bibere, dicens: ยซNunquid sanguinem istorum, et animarum periculum bibam?ยป Et effudit eam tanquam libamen Domino [Col. 1345C] Additio 2. Super locum istum dicit Hieronymus in Paralipomenon: ยซNotandum quod vinum quod Deo offerebatur aquae mistum erat. , de salute virorum gratias agens. Ab hac enumeratione fortium Hebraeus dissentit, numerans tantum triginta sex fortes, et in tribus primis quos fortissimos diximus, numerat ipsum David sic: ยซDavid sedens in cathedra sapientissimus princeps inter tres, ipse est quasi tenerrimus ligni vermiculus,ยป et caetera, quae non mutantur. Et dicit multos eum occidisse impetu uno, quia pro peccato quando impetuose fecit in Bethsabee multi occisi sunt. Comparatur autem David vermiculo ligni, qui [Col. 1345B] teredo, vel terebella dicitur, qui mollis durum lignum perforat; dum tangitur nil mollius illo, quando tangit nil durius. Sic et David in pressuris, et domi, et circa subjectos mansuetior erat caeteris, in throno et contra hostes nullus eo acutior, et commendatur hic David in tribus in sapientia, et humilitate et fortitudine. Porro reliqui triginta quos fortes diximus, postea enumerantur inter quos non enumerantur Joab, vel quia princeps est aliorum vel quia indignus propter mortem Abner et Amasae.
ยซFactum est autem post famem prius immissam a Domino addidit furor Domini irasci contra Israel (II Reg. XXIV) .ยป Furorem Domini videtur quasi exponere Paralipomenon, dicens: ยซConsurrexit Satan adversus Israel, et incitavit David, ut numeraret [Col. 1345D] populum (I Paral. XXI) .ยป Et ait rex ad Joab: ยซPerambula omnes tribus Israel, et numera populum, ut sciam numerum ejus [Col. 1347A] Additio 1. Hebraeus dicit sic: Jam Dominus sumpsit vindictam de David propter mortem Uriae in persecutione filii sui Absalon, sed nondum de populo et principibus, qui ei non contradixerant. Unde modo voluit vindicare contra Israel, id est contra populum. Suggestione enim diaboli David, fecit numerare populum, quod non debebat fieri, nisi cum deberet procedere ad bellum, et tunc ab [Col. 1348A] unoquoque capite debebat accipere quinque siclos in oblationem Domino. Hoc autem fecit David ex supercilio elationis. .ยป Intelligens autem Joab quod de elatione hoc diceret, ait: ยซAdaugeat Deus ad populum tuum, sed quid sibi vult dominus rex in hac re,ยป quasi diceret: Vide ne offendas Dominum. Cumque nollet rex mutare propositum, egressus est Joab, et principes militum, et numeraverunt populum, et redierunt post novem menses et viginti dies in Jerusalem cum descriptione redacta in scriptis. ยซEt inventa sunt de Israel octoginta millia virorum fortium, et de Juda quingenta millia pugnatorum.ยป Benjamitae dicuntur non fuisse [Col. 1346A] numerati adhuc, quia pauci erant. In Paralipomenon longe plura leguntur, scilicet mille millia et centum (I Paral. VI, 21) , et creditur Joab subticuisse regi partem populi. Peccavit autem David in duobus, quod superbe numeravit, et quia quisque numeratorum non reddidit pecuniam Domino, quinque scilicet siclos argenti, sicut scriptum est in lege Moysi. Quod attendens David, ait ad Dominum: ยซObsecro, Domine, transfer iniquitatem servi tui, quia peccavi nimis.ยป Diluculo misit ad eum Dominus Gad prophetam tres supplicii conditiones portantem. [Col. 1348A] Additio 2. In Exodo enim scriptum est: ยซQuando tuleris summam filiorum Israel, juxta numerum dabunt singuli pretium pro animabus suis Domino, et non erit plaga in eis.ยป Qui ait: ยซAut septem annis veniet tibi fames in regno tuo, aut tribus mensibus fugies adversarios tuos, aut tribus diebus erit pestilentia in populo tuo.ยป Et ait David: ยซCoarctor nimis.ยป Quasi dicat: [Col. 1346B] Si famem eligo, pauperum erit supplicium, non divitum. Si victoriam hostium, supplicium erit exercitus, et non meum, qui circumvallor fortissimis. Eligam ergo communem plagam regi et plebi. ยซMelius est enim ut incidam in manus Domini misericordis, quam in manus hominis. Misit ergo Dominus pestilentiam in Israel de mane usque ad tempus constitutum,ยป id est usque ad horam prandii, secundum Josephum, vel usque ad horam sacrificii vespertini, secundum alios, ยซet mortui sunt de populo extra Jerusalem septuaginta millia virorum.ยป In Paralipomenon (I Paral. XXI) legitur ยซfere trecenta millia [Col. 1345D] Leg. Septuaginta millia, ut supra in lib. Reg. .ยป Et aiunt Hebraei ibi positum numerum plebis, hic autem numerum nobilium. Porro cum extendisset angelus percussor manum [Col. 1346C] suam ad Jerusalem, ut disperderet eam, et staret juxta aream Areuna Jebusaei, qui et Ornan dicitur, vidit eum stantem David gladio evaginato, et clamamavit: ยซEgo sum qui peccavi; isti qui oves sunt, quid fecerunt? Vertatur, obsecro, manus tua contra me, et contra domum patris mei.ยป Et misertus Dominus ait ad angelum: ยซSufficit, contine manum tuam.ยป โ ยซIn illa die dixit Gad ad David: Constitue altare Domino in area Areuna Jebusaei.ยป Et ascendens David dixit ad Areuna: ยซVende mihi aream tuam, ut aedificem ibi altare Domino, et cesset interfectio. Qui respondit: ยซAccipiat eam dominus meus gratis. Habeat quoque boves in holocaustum, et plaustra, et juga bovum in usu lignorum.ยป Et ait [Col. 1346D] rex: ยซNequaquam, sed emam pretio, et non offeram Domino holocausta gratuita.ยป Emit ergo David aream ยซsexcentis siclis auri,ยป ut in Paralipomenon legitur (I Paral. XXI) ,ยป et boves argenti siclis quinquaginta, et aedificavit ibi altare Domino, et obtulit holocausta, et pacifica, et propitiatus est Dominus terrae.ยป Hic est mons Moria, ut aiunt Hebraei in quo Abraham voluit offerre filium, et obtulit arietem pro eo (Genes. XXII) . Ea tempestate tabernaculum et altare quod fecerat Moyses erat in excelso Gabaon, licet arca esset in Jerusalem. Cumque prophetasset Gad templum ibi futurum, decrevit David ut ille locus vocaretur area populi
Incipit secundum Hebraeos Malachim, quod sonat Regum, quia licet in praecedenti opere actum sit de duobus regibus Hebraeorum, non simul regnantibus, tamen quia in isto opere agitur de regibus, qui simul regnaverunt in Juda et in Israel, merito Regum dicitur. ยซEt rex David senuerat. Cumque operiretur vestibus non calefiebat (III Reg. I) .ยป Et invenerunt ei Abisag Sunamitem puellam pulchram nimis, quae dormiebat cum rege, et calefaciebat eum, et ministrabat ei. ยซRex vero non cognovit eam.ยป Adonias autem quartus filius David, cum esset primogenitus inter superstites filios regis, fiduciam habuit regnandi, et fecit sibi currus et equites; nec corripuit eum pater, et sermo ejus erat cum Joab [Col. 1347C] et Abiathar sacerdote. Alii vero ministeriales regis, et robur exercitus non erant cum eo. Praeparavit autem Adonias solemne convivium in horto regali juxta fontem Rogel, et vocavit filios regis, et servos, robustos autem et sibi non faventes, et Salomonem non vocavit. Nathan autem monuit Bethsabee, ut intraret ad regem, et posuit verba sua in ore ejus. Quae ingressa ad regem ait: ยซDomine mi, tu jurasti ancillae tuae: Salomon filius tuus regnabit post me, et ecce nunc Adonias regnat, te ignorante.ยป Cumque aliis vocatis ad convivium, filium meum non vocaverit, scio quod ยซcum dormieris cum patribus tuis, ego et filius meus erimus peccatores,ยป id est judicabimur morte digni, ego ut adultera, ille ut adulterae filius. ยซAdhuc ea loquente, intravit [Col. 1347D] Nathan, et ait: ยซDomine mi rex, dixisti tu: Adonias regnet post me, et non indicasti mihi servo tuo?ยป Et ait rex ad Bethsabee: ยซVivit Dominus, qui eruit animam meam ab omni angustia, quia sicut juravi tibi, sic faciam hodie.ยป Et dixit ad Sadoc, et Nathan, et Banaiam: ยซTollite vobiscum servos domini vestri, et imponite Salomonem filium meum super mulam meam, et ungant eum in regem Sadoc et Nathan ad fontem Gihon, et canentes ponite eum super solium meum. Et respondit Banaias: Amen. Sumpsit autem Sadoc cornu olei de tabernaculo, [Col. 1348B] et inunxit eum, et cecinerunt buccina, et dixit omnis populus: Vivat rex Salomon.ยป Et insonuit terra a clamore eorum, et sedente Salomone super thronum, adoravit David in lectulo suo Deum, qui dederat ei sedentem in solio in oculis suis. Porro Adonias et invitati ab eo cum aestimarent tumultum ortum in civitate, cucurrit ad eos Jonathas filius Abiathar indicans eis quae fuerant, et abiit unusquisque in domum suam. Adonias autem timens Salomonem abiit in tabernaculum, et tenuit cornu altaris thymiamatis, dicens se non egressurum, nisi rex juraret ei de vita conservanda, et juravit ei Salomon dicens: ยซVade in domum tuam.ยป
[Col. 1348C] [Col. 1347] Sequentia collecta sunt ex diversis capitulis ultimi libri. Volens autem David ostendere populo se filium regem fecisse, congregavit in Israel principes universos, sacerdotes et levitas, et inuncto iterum Salomone, et confirmato ab omnibus regno Salomonis, coram omnibus praecepit Salomoni de legum custodia, et justitia, et pietate. Et praecepit ut aedificaret templum Domino dicens se jam praeparasse ei auri decem millia talenta, argenti vero centum millia, ferri vero et aeris supra numerum, lapidum quoque et lignorum maximam copiam (I Paral. XXIX) . Levitas quoque divisit in tres ordines, in Aaronitas, Moyseitas, et Levitas. Aaronitas quoque divisit per generationes, et invenit de Eleazar sexdecim et de Ithamar octo. Et elegit ex unaquaque illarum unum pontificem, praecipiens ut singuli [Col. 1348D] ministrarent a Sabbato in Sabbatum, Sadoc tamen et Abiathar praeessent universis. Et projecerunt sortem coram rege de hebdomadibus ordinandis [Col. 1349B] Additio 1. Qui erat de genere Heli obtinebat primatum. . De Levitis vero instituit curatores fabricae templi viginti quatuor, alii habent viginti tria millia. Hi dicti sunt Nathinnaei. Judices autem populi, et scribas sex. Janitores autem domus Dei septem, alii habent quatuor millia, et totidem qui hymnos dicerent. Post haec divisit exercitum in cohortes duodecim. Habebat autem cohors viginti quatuor millia, quam praecepit Salomonem observare per trecentos [Col. 1349A] dies. Moyseitas vero aliquantum honoravit. Fecit enim eos custodes thesaurorum Dei, et vasorum quae reges Deo dicare contingeret, et collectae Ecclesiae omnem dispositionem suam indicavit, deposcens filios suos, ut non graviter ferrent minimum, id est Salomonem inter eos sublimatum, quia Deus sic mandaverat, sicut et ipse David minimus inter fratres inunctus fuerat. Descriptionem vero omnem et constitutionem aedificii templi omnibus suadentibus Salomon tradidit, sed et tunc oblationis primitias faciens, tria millia talentorum auri obtulit ad aditum, et currum Dei faciendum [Col. 1349B] Additio 2. Currum dicit cibureum, id est coopertorium. Cibureum quatuor columnis erectum, sub quo arca et cherubim essent, ut fit in multis locis supra corpora sanctorum. , in quo cherubim esset, sub quo constituerunt arcam. Principes vero, et sacerdotes, et levitae, et seniores populi obtulerunt auri talenta quinque millia, et stateres [Col. 1349B] decem millia, argenti vero decem millia, et lapides pretiosos plures, quorum custodiam habuit pronepos Moysi labes, vel labus, ut dicunt alii.
ยซAppropinquaverunt autem dies David, ut moreretur (III Reg. II) .ยป Et iteravit Salomoni mandata de cultu Dei, et lege servanda, et pietate, et justitia circa suos, memorans promissionem Dei sibi [Col. 1349C] factam de semine suo jugiter regnaturo, si custodierint filii testamentum ejus, et testimonia, quae doceret eos (Psal. CXXXI) . Tria vero superaddidit de Joab, et filiis Berzellai, et Semei dicens: ยซNosti quae Joab feceritยป per invidiam ยซduobus principibus Abner et Amasae, quorum sanguinem effudit belli in pace.ยป id est sanguinem, qui non debet fundi, nisi in bello, fudit tempore pacis, et eorum cum quibus habebat pacem, ยซet posuit cruorem praelii in balteo suo, et in calceamento suo, id est cruor non est respersus super arma ipsius, quia cum eis non dimicavit, sed super vestes ejus, quando pacifice eis loquebatur. Et est sensus: Non vi, sed dolo occidit eos. Vel aliter: Viri bellatores insignia [Col. 1349D] operum suorum in armis suis describebant, ad ostentationem gloriae. Sed cum Joab haec tanquam facinora ostentare publice non auderet, saltem in balteo et in calceamento descripsit. Et addidit David: ยซFacies ei juxta sapientiam tuam, ne descendat pacifice ad inferos. Sed et filiis Berzellai reddes gratiam, et erunt commensales tui. Semei quoque Jeminaeum, qui maledixit mihi, non patieris esse innoxium.ยป Et mortuus est David, et sepultus est in civitate David cum regnasset quadraginta annis. Circa tumulum ejus fecit Salomon octo loculos thesaurorum, quorum unum post mille trecentos annos aperuit Hircanus pontifex, et alium Herodes, sicut infra dicemus. Alii vero nondum manifestati [Col. 1350A] Additio 1. Quaedam Scripturae videntur dicere quod non manifestabuntur, usque ad tempora Antichristi sunt, mechanicae artis modo reconditi.
[Col. 1350A] Incidentia.
In diebus David Carthago condita est, ut quidam volunt, a Chalcedone Tyrio, vel, ut alii dicunt, a filia ejus Didone. Quintus Latinorum rex Silvius Latinus. Prophetaverunt autem sub eo Nathan, Gad et Asaph.
Sedit autem Salomon super thronum David patris sui, et procedente tempore Adonias supplicavit Bethsabee, ut impetraret a rege sibi dari Abisag [Col. 1350B] Sunamitidem uxorem (III Reg. II) . Quae cum ingressa esset ad regem, positus est ei thronus ad dexteram regis, et ait: ยซParvulam petitionem deprecor a te, ne confundas faciem meam. Detur Abisag Sunamitis Adoniae fratri tuo uxor.ยป Et indignatus rex ait: ยซQuare postulas hoc a me, mater? Postula ei etiam regnum. Ipse enim frater meus est major me, et habet secum potentes Abiathar et Joab.ยป Et Abisag est quasi regina, et potens. Contra animam suam locutus est Adonias, et in opprobrium patris. ยซVivit Dominus, quia hodie occidetur Adonias.ยป Et interfecit eum per manum Banaiae filium Joiadae. Abiathar quoque sacerdoti dixit rex: ยซVade in agrum tuum, nec amplius ad faciem meam ingrediaris; vir mortis es, sed hoc te liberat, quia saepe [Col. 1350C] cum patre meo laborasti, et portasti arcam coram eo.ยป Abjecto igitur Abiathar, translatum est sacerdotium ad Sadoc, et de domo Ithamar ad domum Eleazari, sicut Samuel praedixerat Heli (I Reg. II) . Fuerunt autem post Phinees filii Eleazar privati sacerdotio quinque. Joseph qui genuit Joathan, qui Mareoth, qui Asophi, qui Achitob. Achitob autem genuit Sadoc. Porro Joab fugit in tabernaculum Domini, et apprehendit cornu altaris. Et misit rex Banaiam, ut advocaret eum. Et ait Joab: ยซNon egrediar, sed moriar hic.ยป Quod cum renuntiasset Banaias regi, dixit ei rex: ยซFac ei sicut locutus est,ยป Et interfecit eum Banaias ad cornu altaris, ยซet sepultus est in domo sua in deserto. Et constituit rex [Col. 1350D] Banaiam pro eo super exercitum. ยซVocavit quoque rex Semei, et ait: ยซHabita in Jerusalem, non egredieris inde. Quacunque die transieris torrentem Cedron, scito te interficiendum. Qui respondit. Bonus est sermo regis, sic faciam.ยป Et habitavit in Jerusalem tribus annis. Factum est autem post hoc, ut fugerent Semei servi ad Achis regem Geth, et descendit Semel in Geth, et reduxit eos. Quod cum nuntiatum esset Salomoni dixit ad eum: ยซCur sprevisti jusjurandum regis, et mandatum ejus transgressus es? Reddat Dominus malitiam, quam fecisti patri meo in caput tuum.ยป Et interfecit eum rex per manum Banaiae. Et confirmatum est regnum in manu Salomonis (III Reg. III) .
Porro Salomon duxit in uxorem filiam Pharaonis regis Aegypti (III Reg. III) , de qua, ut aiunt Hebraei, genuit filium quasi contra naturam, cum ipse adhuc ageret undecimum annum, et induxit eam in civitatem David. Nondum enim sibi fecerat domum. Porro tria proposuerat se facturum, domum Domino, et domum sibi, et ambire Jerusalem muro triplici: ut in primo ambitu esset templum, et mansiones hebdomadariorum; domus quoque regia cum mansionibus domesticorum; in secundo habitarent potentes viri et prophetae. Unde infra legitur de prophetissa, quod habitaret in secundo; in tertio opifices. Post haec ascendit Salomon in Gabaon, ut immolaret ibi in excelso. Et cum dicitur [Col. 1351B] Gabaon non est proprium nomen loci, sed appellativum, et interpretatur collis excelsus. Josephus enim dicit eum ascendisse in Hebron, et obtulit mille hostias in holocaustum super altare, quod fecerat Moyses, et apparuit ei Dominus, per somnium in nocte, dicens: ยซPostula quod vis, ut dem tibi.ยป Qui respondit: ยซDomine Deus, ego sum puer parvulus, et ignorans ingressum et exitum meum. Da ergo cor docile servo tuo, ut possim judicare populum tuum, et discernere inter bonum et malum.ยป Et placuit sermo coram Domino, et ait ad eum: Quia non postulasti juxta verbum hominum, dies multos, et divitias, et animam inimicorum tuorum, feci tibi secundum sermones tuos, et dedi tibi cor sapiens [Col. 1351C] in tantum, ut nullus ante te similis tui fuerit. Sed et haec quae non postulasti, dedi tibi, si tamen ambulaveris in viis meis, sicut pater tuus. Et evigilans Salomon intellexit quod esset somnium,ยป id est revelatio facta per somnium. ยซEt reversus in Jerusalem, coram arca Domini gratias agens, obtulit holocausta et pacifica.ยป
Tunc duae mulieres meretrices venerunt ad regem (III Reg. III) , quarum una ait: ยซEgo, et mulier haec solae habitabamus in domo una. Cumque peperissem, tertia die post peperit et haec. Mortuus est autem filius ejus, quem noctis silentio posuit in sinu meo, et filium meum viventem collocavit in sinu [Col. 1351D] suo. Mane facto diligentius intuens, deprehendi illum non esse meum, qui mortuus fuerat. Respondit altera: Non est ita, sed filius tuus mortuus est, meus autem vivit.ยป Cumque mens omnium in hujus rei discrimine haesitaret, rex solvit causam inopinate. Et allato gladio, ut ait Josephus, praecepit utrumque infantem dividi, ut utraque medietatem vivi et mortui acciperet. Quod audiens mater viventis, commota sunt viscera ejus super filio suo, et ait: ยซObsecro, domine, date illi infantem vivum. Sufficiet mihi si videam eum vivere. Altera dicebat: Nequaquam, sed dividatur.ยป Et cognoscens rex vocem utriusque de vero cordis fonte prolatam, ait: ยซDate huic infantem vivum. Haec est mater ejus.ยป Et attendens omnis Israel divinam sapientiam in [Col. 1352A] rege esse, timuerunt eum, et admirati sunt assessores ejus, qui prius sententiam, quasi ab adolescente prolatam deridebant. Porro Banaias erat super exercitum. Sadoc autem sacerdos, Azarias filius Nathan super custodes regis, Zabud filius Nathan sacerdos regis, id est cancellarius, et Ahisar praepositus domus, id est procurator et Adoniram super tributa (III Reg. IV) .
Habebat autem Salomon duodecim praefectos super omnem Israel; per singulos menses singuli praebebant necessaria regi et domui ejus (III Reg. IV) ; quorum unus reliquis praesidebat, scilicet Achimaas habens Basamath filiam Salomonis in uxorem, [Col. 1352B] licet, et unus de reliquis aliquam haberet filiam Salomonis. ยซErat autem cibus Salomonis per dies singulos triginta cori similae, et septuaginta cori farinae; decem boves pingues, et viginti boves pascuales, et centum arietes, excepta venatione cervorum, et caprarum, bubalorum, et avium altilium.ยป Sed, et pisces quotidie ab alienigenis portabantur. Et erat summa pax in terra, et habebat Salomon equorum currilium quadraginta millia, et duodecim millia equitum, quorum medietas regi in Jerusalem obsequebatur; reliqui vero per vicos regios dispersi manebant. Praefectus vero ille, qui ministrabat expensas mensae, equis hordeum et paleam ministrabat devehens omnia ad locum, ubi rex morabatur. Et [Col. 1352C] praecellebat rex sapientia omnes Orientales, et Aegyptios, et Hebraeos etiam quatuor filios Moal nominatissimos, Hemam, et Etham, Chachol, et Dorda. Et scripsit librum de Canticis; et modulationibus, in numero versuum quinque millium. Parabolarum quarum scripsit tria millia. Et disputavit de natura arborum, et herbarum, a cedro usque ad hyssopum. De natura quoque omnium animantium philosophatus est, per unumquodque genus parabolam dicens. Excogitavit etiam adjurationes quibus aegritudines solent mitigari. Alias quoque quibus daemones ejicerentur, et alias quibus obstricti non redirent. Excogitavit etiam characteres, qui inscribebantur gemmis, quae posita in naribus arreptitii, cum radice Salomoni monstrata, statim eum a daemonibus [Col. 1352D] liberabat. Haec scientia plurimum valuit in gente Hebraeorum, et maxime necessaria erat. Ante adventum enim Christi saepius homines a daemonibus vexabantur, quod homines vivos ad infernum quandoque detrudebant. Josephus [Col. 1352D] Additio 1. Josephus nec gemmam, nec herbam nominat. Sed fuit gemma crystallina, et inter annulum et gemmam ponebatur radix cujusdam herbae, [Col. 1353A] quae a quibusdam portagon dicitur, ab aliis fel terrae, vel felterna, ab aliis sarracenica, et circa castraturam in argento persculpta erant septem nomina Dei praecipua, per quae legitur creasse coelum et terram, sicut in libro Imaginum habetur, et alia tria nomina sculpta erant in lapide ab aliis diversa. Si modum curandi scire desideras leges librum Imaginum, et ibi omnia invenies quoque testatur se vidisse quemdam Eleazarum exorcistam coram Vespasiano, et filiis ejus, et tyrannis, in hunc modum praedictum curantem vexatos a daemonibus, et ut probaret eis daemonem egressum per nares cum spiritu anhelantis, vas ponebat in medio, et imperabat daemoni egresso, ut illud everteret in argumentum suae egressionis; et ita fiebat.
Misit autem Salomon ad Hiram regem Tyri dicens: Volo aedificare templum Domino, sicut locutus est patri meo. Praecipe ergo servis tuis, ut praecidant mihi cedros de Libano, et mercedem eorum dabo tibi quam petieris (III Reg. V) . Et rescripsit ei Hiram [Col. 1353B] dicens: ยซServi mei deponent ligna de Libano usque ad mare [Col. 1354A] Additio 1. In Paralipomenon legitur, ยซusque ad Joppen (II Paral. II) .ยป , et deferent ea in ratibus, usque ad locum quem signaveris mihi, et tu de portu tolles ea, praebebisque necessaria in cibos domui meae.ยป Itaque Hiram dabat Salomoni ligna cedrina, et abiegna quibus abundant Sidonii. Salomon autem supplebat inopiam eorum in cibis, praebens Hiram singulis annis coros tritici viginti millia, et totidem hordaei, et totidem batos olei eamdemque vini mensuram. Porro ยซSalomon elegit operarios de Israelยป proselytos. De Israelitis enim neminem servire fecit. ยซEt erat indictio triginta millium virorum,ยป id est summa eorum quibus haec indicebantur. Vel forte indictio est, determinata hominum collectio, [Col. 1353C] sicut cohors et legio. ยซEt mittebat eos in Libanum cum servis Hiram, decem millia per singulos menses vicissim, ut duobus mensibus revertentes ad propria requiescerent,ยป ut quarto mense priores ad laborem denuo remearent; ยซet praeerat Aduram huic indictioni.ยป Statuit autem Salomon octoginta millia latomorum, id est lapidiscesorum in monte, quibus praefecit de Israelitis tria millia, et trecenti qui praecipiebant operariis. Porro latomi in lapidicina lapides grandes, et pretiosos, id est marmoreos scopulabant, et quadrabant [Col. 1354A] Additio 2. Latomi sunt proprie, qui in lapidicina eruderant lapides et saxa; caementarii qui dolant et componunt; Biblii vero qui sculpunt imagines. . qui adeo grandes fuerunt in fundamento, ut dicit Josephus, quod multi ex eis habebant in longitudine cubitos viginti, in latitudine decem, in altitudine quinque. Quadratos quidem lapides dolaverunt caementarii Salomonis, [Col. 1353D] et caementarii Hiram. Dolatos vero praeparaverunt Biblii polientes, et sculpentes non solum lapides, sed et ligna. Est autem Biblos civitas Phoenicis, de qua Ezechiel: ยซSenes Biblii, et prudentes ejus (Ezech. XXVII) .ยป Et sic omnia extra urbem dedolata et perfecta sunt, quod malleus, et securis, et omnem ferramentum non sunt audita in domo Domini eum aedificaretur. Fuerunt autem equorum, qui onera portabant septem millia [Col. 1354A] Additio 3. In Paralipomenon legitur fuisse proselytos septuaginta millia (II Paral. II) , quae humeris onera portabant, et tacetur de equis; in Regum legitur de equis, et tacetur de viris . Fabulantur Judaei, ad eruderandos lapides celerius, habuisse Salomonem sanguinem vermiculi, qui tamir dicitur, aspersa marmora facile secabantur, quem invenit hoc modo. Erat Salomoni struthio habens pullum, et inclusus est pullus sub vase vitreo. Quem cum videret struthio, sed habere nequiret, de deserto tulit [Col. 1354A] vermiculum, cujus sanguine linivit vitrum, et fractum est. Videns autem Salomon cacumen montis Moria, ubi aedificavit templum angustum, dejecit illud, et in aream spatiis amplioribus diffudit.
ยซFactum est autem, post quadringentos et octoginta annos egressionis Israel de Aegypto, anno quarto regni Salomonis, mense secundo, qui Zius apud Hebraeos dicitur, apud nos Maius, coepit Salomon aedificare domum Dominoยป de candido marmore, quod parium dicitur (III Reg. VI) . Josephus tamen dicit, anno quingentesimo secundo egressionis de Aegypto, describens etiam annos aetatum praecedentium, dicens ab Abraham fluxisse annos mille viginti, a diluvio mille quadringentos, ab Adam tria millia centum et duos. Habebat autem domus in longitudine cubitos sexaginta, in latitudine vero viginti. Pars quidem anterior, quae sancta [Col. 1354C] dicitur, et erat ab Oriente quadraginta cubitorum erat in longitudine. Reliqua pars ad occidentem viginti cubitorum erat, et dicebatur Sancta sanctorum. Porro in altitudine triginta cubitos habebat, usque ad primum tabulatum, super quod secunda mansio erigebatur triginta cubitis, usque ad secundum tabulatum. Tertia vero mansio erat sexaginta cubitorum, usque ad tertium tabulatum, quod erat tectum domus. Et sic tota templi altitudo in centum viginti cubitos ascendebat. Josephus tamen mentionem non facit, nisi de duabus mansionibus unicuique ascribens cubitos sexaginta, sed duos inferiores sub una comprehendit. Et erat porticus ante faciem templi, habens longitudinem juxta templi [Col. 1354D] mensuram sexaginta cubitorum, et latitudinem decem cubitorum, surgens in altum, ut dicit Josephus, usque ad celsitudinem templi, et fecit in templo fenestras obliquas, id est exterius angustas, et interius obliquando diffusas: has excogitavit Salomon. Trabes autem posuit in domo per transversum per tria loca in summitatibus trium mansionum adeo longas, ut forinsecus capita earum prominerent ex utraque parte. Et aedificavit super capita forinsecus prominentia tria tabulata, ad deambulandum circa templum: quae in Evangelio pinnacula templi dicuntur (Matth. IV) . Quae quomodo facta esse in utroque latere, satis elucet. Quomodo autem fuerit in fronte orientali et occidentali, non memini me legisse, nec super hoc me somniare [Col. 1355A] aut libet, aut licet; sed quod ibi fuerant creditur, quod videtur velle Josephus, dum ait de eversione templi. Latitudo vero tabulatorum differens erat. ยซTabulatum enim quod erat subter quinque cubitos habebat latitudinis, et medium sex cubitos, et tertium septem.ยป Quod ad litteram quidam tradunt factum, ut in superioribus tabulatis manentes, non impedirentur, ad aspiciendum inferius, per obstaculum inferiorum. Hebraeus tamen dicit tria tabulata parem habuisse latitudinem, ut si a summo usque ad imum plumbata caementarii dimitteretur, eorum perpenderetur aequalitas. Verumtamen inferius tabulatum quinque cubitorum erat in latitudine, medium vero sex, quia murus superior arctior factus, quasi per cubitum retractus erat. Ultimum [Col. 1355B] vero tabulatum septem cubitos habebat pro retractione muri superius similiter factum. Fuerunt qui dicerent inferius tabulatum septem fuisse cubitorum, et medium sex, ut ascendendo arctaretur tabulata sicut et murus. Et corrigunt litteram, pro ยซsubter,ยป ponendo, super. Vel etiam legunt, ยซsubter,ยป dicentes, ยซtabulatum quod subter erat,ยป non loco, sed numero. Sicut enim altum dicitur, et profundum, et supremum, sic et subter dicitur loco, quod infra positum est; subter vero numero, ad quod ascenditur numerandum. Haec autem tabulata sic erant conjuncta muro, ut ei non haererent, id est muro infixa non essent. Trabes tamen de muris prominebant. Porro in extremitatibus [Col. 1355C] cujusque tabulati, ut deambulantes ab injuria lapsus defenderentur; aedificavit luriculas, tanquam appodiationes, quae in Regum, ยซlateraยป vocantur [Col. 1355] Vix quantum ad sensum tale quid in Paral. reperies. , in Paralipomenon, cancelli (II Paral. III) , de quorum altitudine nescimus, nisi de supremo, quod habuit in altitudine quinque cubitos.
Porro murus inferioris mansionis intrinsecus undique opertus erat tabulis cedrinis, trabibus vero solarii affixa erant laquearia cedrina (III Reg. VI) . Pavimentum vero domus tectum erat tabulis abiegnis, tabulata vero laterum, et laquearia trabium, et pavimenta tabulis aureis operiebantur cum clavis aureis, quorum singuli erant quinquaginta siclorum, [Col. 1355D] nihilque erat in illa inferiori parte templi, quod auro non tegeretur, ita ut vultus ingredientium faceret auri lumine resplendere. Porro in junctura tabularum fecit anaglypha, id est caelaturas, vel tornaturas in juncturis fabrefactis, ne locus juncturae deprehendi posset. In medio vero tabulae erant imagines prominentes, cherubim et palmae. Haec quidem in tabulis cedrinis caelata erant, sed auro tecta, vel in ipsis tabulis aureis. Oraculum autem, quod dicitur Sancta sanctorum [Col. 1357C] Additio 1. Id est sancta consecutiva, loco scilicet sanctorum, sicut dicitur saeculum, consecutivum saeculi, vel sancta sanctorum comparative, id est sanctiora sanctis. , habebat viginti cubitos longitudinis, et viginti latitudinis, et triginta altitudinis. In littera tamen habetur, et viginti cubitos altitudinis, quod intelligendum [Col. 1356A] est de pariete interposito inter sancta et oraculum. Sicut enim in tabernaculo columnae interpositae fuerunt, quibus appendebatur velum, sic interpositus est in templo paries cedrinus, non ascendens in altum nisi per viginti cubitos, decem cubitos, qui supererant, usque ad laquearia, intactos relinquens, ut fumus aromatum ascendens de altari per aperturam superiorem libere intraret in oraculum. Erat autem totus paries tectus auro, habens anaglypha, cherubim et palmas ad motum parietum. Huic parieti appensum erat velum de quatuor coloribus, cui intexta erant cherubim tantae tenuitatis, ut parietis non prohiberent aspectum. Quod totum parietem operiens, forte usque ad laquearia ascendebat, quod legitur in Evangelio scissum [Col. 1356B] fuisse a summo usque deorsum (Matth. XXVII) . De interiori schemate superiorum mansionum non legi, nisi quod, dum consummaretur aedificium, positus est lapis in angulo superiori, non sine grandi omnium admiratione. Cum enim aedificantes, et in fundamento et in muro eum locare niterentur, non est inventus locus ejus, donec in angulo superiori, et postremus omnium, convenientissime positus est, secundum quod praedixerat David. ยซLapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus,ยป etc. (Psal. XVII.) In summitate vero muri per gyrum affixa erant aurea verna ad hominis magnitudinem propter aves abigendas, ut de longe aspicientibus, quasi silva aurea videretur. Per gyrum vero muri erat labium exterius, a quo dependebant grandes [Col. 1356C] uvae aureae cum pampinis aureis, adeo fabrefactis [Col. 1357C] Additio 2. Pampinus est folliculus, sub quo fructus vitis a frigore vel ardore defenditur; atque adversus omnem injuriam munitur; ideoque alicubi intercisus est, ut et solem ad maturitatem fructus admittat et umbram faciat. Et dictus est pampinus, eo quod de palmite pendeat. Est autem feminini generis, et dicitur haec pampina, et facit genitivum pluralem, harum pampinarum. , ut sursum aspicientibus quasi ad instar avium moveri saepe viderentur. Porro juxta terram, ostium lateris medii in pariete erat domus dextrae, id est meridianae [Col. 1357C] Additio 3. Sensus est, in pariete meridiano, qui dicitur dextrum latus, ad differentiam aquilonaris [Col. 1357D] lateris quod erat sinistrum, erat ostium per quod ascensus erat ad coenaculum. , et per cochleam testudinis ascendebant in medium coenaculum, et a medio in tertium, hoc est per ascensum tortuosum, qui vulgo vitis dicitur, qui factus est ad similitudinem cochleae testudinis. Josephus tamen describit ascensum factum per medium muri absconditum, facilem et securum, in parte muri exterioris fenestratum sufficienter. Ostium vero ascensus dicitur fuisse juxta terram in angulis anterioribus utriusque muri. Fecit autem in introitu templi postes de lignis olivarum [Col. 1356D] quadrangulos, et duo ostia de lignis abiegnis altrinsecus, et utrumque ostium duplex erat, et se invicem tenens aperiebatur [Col. 1357D] Additio 4. Nota duplicem esse opinionem de ostiis illis. Dicunt enim quidam in utraque parte introitus, qui erat decem cubitorum, ostium unum fuisse, quorum utraque habebat sibi conjunctum ostium, ut videmus, in fenestris quibusdam, et tam ipsum quam innexum sibi, erat quinque cubitorum, et ita ex utraque parte erant quasi valvae, quarum utraque decem cubitos habebat, ut eis apertis altrinsecus cooperirent latitudinem, vel potius spissitudinem muri. Et quasi contiguus paries muri apparebat. Quando vero claudebantur, replicabantur illa duo altrinsecus annexa. Alia opinio est, ut altrinsecus in angulis ipsius muri fuerint duo ostia, [Col. 1358A] ita quod quilibet quatuor angulorum, suum haberet ostium, unumquodque hoc cubitum, et dum claudebantur duo exteriora, arte quadam claudebantur interiora. Utrique istorum potest applicari littera, planius tamen sequenti. . Et sculpsit in eis cherubim, et palmas, et caelaturas valde eminentes, et operuit omnia laminis aureis opere quadro ad regulam. Fores istae tantae venustatis erant, quod etiam David prophetans de templi destructione, eas nominatim expressit, dicens: ยซExciderunt januas ejus in idipsum (Psal. LXXIII) .ยป Et, ut Josephus ait, non erat in eis lignum majus palmo. Quod forte notatur in Regum, cum dicitur, ยซopere quadro ad regulam.ยป Et erat altitudo earum triginta cubitorum secundum altitudinem inferioris [Col. 1357A] coenaculi. Sed quod dicit Josephus altitudinem earum viginti cubitorum, videtur falsum esse, quia tanta erat latitudo templi, ergo ab oriente non erat murus. Sed in Regum est determinatio, ubi dicitur. ยซOstium duplex erat, et se invicem tenens aperiebatur.ยป Erat quippe latitudo muri decem cubitorum altrinsecus, et apertura, in qua erant fores similiter decem, et ita in muro orientali altrinsecus supererant quinque cubiti. In apertura vero erant quatuor fores, duae extrinsecus, et duae intrinsecus, quarum unaquaeque habebat latitudinem quinque cubitorum. Et erant sic artificiose compositae, ut clausae quasi continuum parietem facerent intus et extra. Apertae sibi in medio spissitudinis muri obviabant, et totam ejus latitudinem tegebant. [Col. 1357B] Et sic artificiose sibi adhaerebant, ut quando claudebantur exteriores, claudebantur et simul interiores. Nullus enim in templo nocte remanebat, qui clauderet eas interius. Cumque aperiebantur exteriores, aperiebantur etiam simul interiores, propterea dictum est: ยซOstium duplex erat, et se invicem tenens aperiebatur.ยป Porro in pariete oraculi fecit duo ostiola de lignis olivarum, et postes angulorum quinque, ut in quinto angulo medio, cardines affixi starent circa quos ostiola movebantur, et erant in ostiola anaglypha, Cherubim et palmae. Quidam tamen dicunt postes angulorum quinque, subaudi, cubitorum erant. In oraculo autem erat arca, et propitiatorium, et cherubim, quae fecerat Moyses in deserto.
ยซFecit autem Salomon duos cherubim de lignis olivarum decem cubitorum altitudinis (III Reg. VI) ,ยป stantes super pavimentum, in lateribus arcae, et habentes pedes obliquatos, quasi ad deambulandum elevatos, opertos auro purissimo, habentes alas aureas, singulas quinque cubitorum, quarum duae extendebantur super arcam, et obviam sibi venientes jungebantur super eam, tegentes sanctuarium [Col. 1358B] infra se positum. Alas autem duas extendebant altrinsecus ad parietes, ita ut ala unius tangeret parietem, et ala alterius parietem alterum. Porro extra parietem in sancta posuit mensam ad aquilonem, et candelabrum ad austrum. Inter quae medium erat altare aureum, quod fecerat Moyses in deserto. Sed praeter illud candelabrum, posuit alia candelabra aurea ejusdem schematis, sed majoris, quantitatis quinque hinc, et quinque inde. Similiter cum mensa quam fecerat Moyses, posuit alias decem mensas ejusdem schematis, sed majores quantitatis, quinque hinc, et quinque inde. Inter haec autem posuit altare thymiamatis, et vestivit illud cedro, quod etiam dicitur altare oraculi, id est coram oraculo. Per hoc intelligitur fuisse aliud altare, [Col. 1358C] quam quod aedificavit Moyses. Illud enim erat de lignis setim circumtectum ex omni parte auro. Illud autem vestitum erat cedro. Proinde intelligitur hoc altare fuisse de lapidibus, quos ferrum non tetigit, et erat opertum per circuitum tabulis cedrinis. Sed et illae opertae erant ex omni parte laminis aureis, cujus quantitatem non memini me legisse. Illud vero modicum altare, quod fecit Moyses in deserto forte repositum erat in Sancta sanctorum, non ad usus quotidianos thymiamatis, sed ad aliquos usus singulares, quando semel in anno ingrediebatur sacerdos cum sanguine. Hoc autem inde potest perpendi, quia dicit Apostolus, in Sancta sanctorum fuisse aureum thuribulum (Hebr. IX) , et [Col. 1358D] hic erat ornatus templi in interioribus
In facie vero templi erat porticus (III Reg. 7) , quae in Evangelio dicitur vestibulum templi, habens columnas aereas in longitudine sui dispositas in medio quarum erant duae mirabiliores caeteris positae fores templi, habentes in medio sui spatium decem cubitorum secundum latitudinem portae templi. Quarum talis erat compositio: Stylus, vel stipes columnae octodecim habebat cubitos altitudinis [Col. 1360A] Additio 1. Triginta quinque cubitorum altitudinis, ut legitur in Paralipomenon. ; non planae, sed valliculatus, habens in circumitum canales cavationis quatuor digitorum, et erat fusilis, et linea duodecim cubitorum ambiebat illum. Si quis vellet rotunditatem tangere, vel forte in [Col. 1359A] medio columnae, linea fusile opere circumducta erat. Epistylium vero columnae super quod locandum erat capitellum latius erat stipe, et rotundum opere reticulato caelatum. Capitellum autem superpositum epistylio fusile erat, et quinque cubitorum altitudinis, et in suprema parte erat liliatum. Latera vero ipsius ex omni parte in modum retis et catenarum erant contexta, adeo artificiose, ut retia, et catenae magis viderentur apposita quam insculpta, vel quia solida non erant, perforata undique fusa sunt, ut connexiones retis formam exprimerent. ยซSeptena versuum retiacula erant in capitello uno,ยป id est septem ordines habentes eamdem caelaturam, totum circumitum capitelli per gyrum occupantes, vel ab inferiori parte capitelli, usque ad supremam, erant isti septem [Col. 1359B] ordines dispositi ascendendo. Super capitellum vero erat quasi funiculus, super quem positum erat retiaculum tenens ejus summitatem, et descendens aliquantulum circa latera capitelli in circumitum. In cujus extremitate dependebant in duobus ordinibus ducentis malogranata. In epistylio quoque columnae, super quod sedebat capitellum, dependebant malogranata. Legitur enim quod capitella erant super summitatem malogranatorum. Ejusdem compositionis erat columna altera. De compositione vero basium non legi. Hae duae columnae propriis nominibus vocabantur, tum propter sui magnificentiam, tum propter futurorum multam praefigurationem. Dextera dicebatur Jachim, id est firmitas, Josephus vocat eam thalamum Jachim. [Col. 1359C] Sinistra dicta est Booz, vel Boz, quod sonat robur, vel in robore. De reliquis columnis vestibuli et modicis agit historia dicens: ยซCapitella autem quae erant super capita columnarum, quasi opere lilii fabricata erant in porticu quatuor cubitorum, et rursus alia capitella in summitate columnarum desuper, juxta mensuram columnae contra retiacula. Porro de compositione columnarum tacet. Capitella vero earum minora dicit uno cubito prioribus capitellis. De schemate eorum tantum dicit, quod erant liliata, et habebant retiacula superposita. Quod autem sequitur malorum granatorum ducenti ordines erant in circuitu capitelli secundi, ambiguum est, utrum hoc dictum sit de capitellis minoribus, an recapilando dictum sit de capitellis prioribus. [Col. 1359D] Has columnas fudit Hiram Tyrius, plenus sapientia ad faciendum omne opus ex aere, filius mulieris viduae de tribu Nephthalim, patre vero Tyrio. Sed et omnia utensilia templi aerea, et quidquid in eo de aere factum est, fudit Hyram in campestri regione Jordanis in terra argillosa, et inter Sochot, et Sarchan. Nec te moveat, quod aliquando de aere, aliquando de aurichalco dicuntur facta, quia idem est, cujus splendor et pulchritudo similis erat auro, ut dicit Josephus. In hoc vestibulum ascendebatur ab atrio sacerdotum duodecim gradibus, secundum Josephum. Quidam tamen dicunt septem secundum visionem Ezechielis, dicunt enim in multis concordare compositionem templi materialis, cum [Col. 1360A] compositione templi spiritalis, quod vidit Ezechiel.
Aedificavit autem Salomon in circumitu templi post vestibulum triginta parvulas domus, quae sui copulatione totum templi spatium intrinsecus ambiebant (III Reg. VII) . Harum singulae habebant quinque cubitos latitudinis, et tantumdem longitudinis, et quindecim in altitudine. Ingressusque earum ita fecit adinvicem, ut ex alia ingrederetur ad aliam, aliquo spatio interposito. Et supra eas aedificatae erant aliae aequales eis, et mensuris, et numero, ita ut latera templi tria per circuitum tegerentur [Col. 1360B] domunculis, usque ad primum tabulatum exterius [Col. 1360B] Additio 1. Si enim exterior longitudo templi fuit tantum quadraginta cubitorum, et latitudo triginta, tunc ambitus trium murorum habuit tantum centum quadraginta cubitos, ad quem ambiendum sufficerent domunculae viginti octo quia quinquies viginti octo faciunt centum quadraginta. Credendum est autem quod praedicta quantitas templi fuit inter muros intrinsecus, et murus habuit decem cubitos [Col. 1360C] latitudinis. Ergo longitudo exterior fuit septuaginta cubitorum hinc et inde, latitudo occidentalis quadraginta qui faciunt centum octoginta. Ad quos implendos necessariae essent triginta sex domunculae si continuae essent. . Reliqua vero pars templi superior circumaedificata non erat, sed libere videri poterat. Non fuerunt hae domunculae pastophoria, vel exedrae, ut quidam putant, de quibus postea dicemus, sed fuerunt cubilia, et coenacula hebdomadariorum, et gazophylacia vasorum et vestium templi.
Et aedificavit atrium interius tribus ordinibus lapidum politorum, et uno ordine lignorum cedri (II Reg VII) . Porro plura fuerunt atria circa templum, ut in psalmo legitur: ยซQui statis in domo Domini, in atriis domus Dei nostri (Psal. CXXXIII) .ยป De interiori tantum atrio mentio fit in Regum, de eodem et de secundo tractat Josephus. Sed praeter haec duo etiam fuerunt alia duo. Igitur atrium interius, [Col. 1360D] erat platea grandis ex omni parte circa templum diffusa per quadrum, quae prae foribus templi ad orientem plurimum extendebatur, quia ibi erat altare aereum, et luteres, et ibi ministrabant levitae, et sacerdotes coram Domino. Circa utrumque vero latus templi non adeo diffusa erat. Ab occidente vero strictior, cujus pavimentum vario marmore stratum erat, et diversis imaginibus venustatum. Hoc atrium cingebat murus brevis in altitudine tantum trium cubitorum, et erat unus cubitus lapidum unius coloris, secundus lapidum alterius coloris, et tertius tertii coloris. Intus autem erat vestitus cedro, et positus erat murus per gyrum in extremitate hujus atrii, ut caeteros a ministris [Col. 1361A] ab ingressu atrii prohiberet. Ad hunc se appodiabant psallentes; et conversi ad populum super hunc inclinati loquebantur. In eodem muro stabant columnae aequis intervallis dispositae, populum extra stantem ad legem sanctimoniae praemonentes, aliae litteris Hebraeis, aliae Graecis, aliae Latinis, et ne in locum sanctum transirent prohibentes. Hic ambitus muri proprio nomine vocabatur gion, Latine vero cancellus. Unum solum habebat introitum ab oriente contra portam templi, habens aperturam viginti quinque cubitorum sine foribus, usque ad hunc introitum ascendebant viri, et mulieres deferentes oblationes suas ad ministros sibi occurrentes. Nec licebat eis nisi in quibusdam casibus ulterius transire [Col. 1361B] Additio 1. Forte quando fiebat judicium Zelotypiae, vel quando Nazaraeus adimplebat tempus voti. , et ascendebant ad ipsum per quatuordecim [Col. 1361B] gradus. Hoc atrium dicebatur atrium interius, vel atrium sacerdotum, quod etiam illi qui erant Aaronitae, sed propter maculam aliquam offerre non poterant, non intrabant, licet de partibus sacrificiorum alerentur.
[Col. 1361D] Haec sequentia sunt sumpta de Josepho. Post illud atrium, et infra ipsum in declivi latere montis, positum erat secundum atrium, quod dicebatur sanctum, quod Josephus vocat aulam, vel basilicam grandem. Erat autem diffusum per [Col. 1361C] circumitum circa atrium interius, longe tamen majus eo, et pavimentum vario marmore. Erat quoque circumseptum muro in altitudine viginti quinque cubitorum interius, exterius vero altitudinis quadraginta cubitorum, secundum declivitatem collis. Et licet sic altus esset, non ascendebat tamen usque ad fabricam templi, nec ipsius aspectum prohibebat. Erat autem murus iste ad occidentem simplex, et nullam habens portam. In utroque vero latere, et fronte orientali, habebat porticus circumjacentes instar claustri monachorum, in quibus erant columnae singulorum lapidum diversi coloris cum basibus argenteis. Camerae vero porticuum, et laquearia cedrina erant. Latitudo vero porticus triginta cubitorum. In latere meridiano [Col. 1361D] erant quatuor portae duplices valvas habentes, quae laminis aureis et argenteis miro opere decoratae erant. Ejusdem numeri, et ejusdem schematis erant portae in latere septentrionali. In his sedebant janitores, ut arcerent immundos ab introitu hujus atrii. Porro in orientali fronte erat porta, quae speciosa dicebatur, habens valvas de aere Corinthio factas. In angulis hujus frontis erant duae portae modicae, per quas ascendebant mulieres ad offerendum. Vel forte ministri descendebant in occursum earum ibi, ad suscipiendas earum oblationes. [Col. 1362A] Per has portas, quas diximus, ascendebant undequaque viri mundi in atrium secundum, ut orarent sub divo tempore serenitatis, sub porticibus tempore tempestatis. In platea hujus atrii orientalis vendebantur animalia, et volucres ad offerendum, et mensae nummulariorum stabant ibi, quas evertit Dominus (Matth. XXI; Joan. II) . In porticibus autem circa portas stabant gazophylacia diversi generis ad recipiendas oblationes ingredientium. In porticibus laterum erant pastophoria, id est loca separata ad comedendum, in quibus sacrificantes de partibus sacrificiorum, quae eos contingebant, vescebantur coram Domino. Quidam tamen volunt quod ibi tantum a foris venientes a finibus Israel comedebant, et ob hoc dici pastophoria. In eisdem porticibus [Col. 1362B] erant cathedrae, et synedrae, et exedrae, id est tria genera sedilium, ut ait Isidorus. In cathedris sedebant doctores in gymnasio; in synedris sedebant auditores in consistorio. Et dicebantur synedrae, quasi consessus. In exedris autem sedebant assessores cum judice quando secretius aliquid tractabant, quasi in locutorio. Et dicebantur exedrae, quasi assessus, licet exedra saepius ponatur pro thalamo. Hoc atrium secundum saepe in Evangelio dicitur templum, ubi dicitur quod oves et animalia vendebantur in templo (Matth. XXI) , et quod Jesus docebat in templo (Luc. XIX) , et quod filii Israel orabant in templo, etc., in hunc modum.
[Col. 1362C] [Col. 1361D] Ibid. Porro sub hoc atrio erat atrium tertium, similiter in declivi latere montis positum, ejusdem compositionis cum secundo, et si non tantae venustatis nec tam pretiosi ornatus. In hoc orabant mulieres, mundae tantum.
[Col. 1362D] Ibid. Infra illud atrium erat et quartum, in quo orabant viri immundi, et mulieres et gentiles, cujus murus exterior in radice collis positus erat, et ascendebant quadringentis cubitus usque ad verticem tantum collis, in quo situm erat templum, et ita muri atriorum in nullo prohibebant aspectum templi, nec eorum qui ministrabant in atrio interiori.
[Col. 1362D] Ibid. Porro in atrio interiori erat altare aereum, factum est lapidibus impolitis circumtectum ex ea parte aere longe majoris quantitatis quam illud portatile, quod factum fuit in deserto viginti cubitorum longitudinis, et totidem altitudinis, et erat sub eo fovea grandis, in quam per foramen in medio altaris positum cineres defluebant, et sanguis qui ad crepidinem altaris fundebatur influebat in eam. Quandoque vero mundabatur fovea per fenestram, [Col. 1363A] quae erat ad orientem. Altare vero, quod fecerat Moyses, propter reverentiam sui in aliqua parte atrii reservatum est. Quod quidam tradunt ibi permansisse, usque ad eversionem templi factam per Romanos. Imo etiam postea cum gentiles habitaverunt in Jerusalem fecerunt ex eo horologium sibi. De loco vero hujus altaris, et quomodo immolantes ad latus ejus immolarent coram Domino, supra satis dictum est. Porro in eodem atrio posuit Salomon mare aeneum fusile (III Reg. VII; II Paral. IV) , quod nos lavatorium dicere possumus, ut in eo sacerdotes ministraturi abluerent pedes et manus. Quod Josephus vocat cantarum ingentem in schemate hemispherii factum, cujus latitudo decem cubitorum erat per diametrum, a labio usque ad labium [Col. 1363C] Additio 1. Id est linea diametraliter a labio ad oppositum labium protensa decem cubitos habebat. . [Col. 1363B] Altitudo vero erat quinque cubitorum a labio, scilicet usque ad fundum, spissitudo vero erat tres digitorum. In superiori parte adeo latum erat, quod ยซresticula triginta cubitorum cingebat illud per circumitum,ยป sed paulatim in descensu angustius fiebat, adeo ut circa fundum resticula decem cubitorum ambiret illud. Supremum ejus labium repansum erat ad modum lilii. In lateribus autem ejus extrinsecus duo ordines erant sculpturarum historiarum, id est historias aliquas habentium. ยซCapiebat autem duo millia batos,ยป id est tria millia metretas. Batus enim capit metretam et dimidium. Et est batus mensura trium modiorum, ejusdem capacitatis cujus, et ephi. Sed et batus est [Col. 1363C] mensura liquidorum, ephi vero aridorum. Porro basis super quam stabat habebat duodecim boves aeneos, et fusiles, e quibus tres respiciebant ad aquilonem, tres ad occidentem, tres ad meridiem, tres ad orientem, quorum anteriora tantum prominebant sub mari, posteriora vero intus latitabant.
ยซFecit quoque Salomon decem luteres aeneos, et fusiles,ยป altitudinis quatuor cubitorum (III Reg. VII) . Erat autem in summitate luteris os recurvatum interius, et adeo angustum, ut unius cubiti esset ejus [Col. 1363D] latitudo. Fundus vero ejusdem erat latitudinis cubiti et dimidii [Col. 1364D] Additio 1. Cubitus tripliciter dicitur: Vel ipsa flexura brachii, vel mensura ab inde usque ad extremitatem digitorum, vel ab una manu usque ad aliam, expansis manibus. Dictus est autem cubitus, quia cibos sumendo in ipso cubamus. , juxta quantitatem basis supra quam sedebant. ยซQuadraginta batos capiebat luter unus.ยป In eis abluebantur intestina, et pedes holocaustorum, et erant omnes ejusdem facturae, sicut et bases, quibus incidebant Erat autem basis in inferiori parte in longitudine et latitudine habens quatuor cubitos per quadrum, in altitudine vero trium cubitorum. Et ascendendo paulatim angustata usque ad cubitum et dimidium, juxta quantitatem fundi ipsius luteris. Eratque composita ex quatuor tabulis, quibus quinta erat superposita quadrata, et ex omni parte aliquantulum excedens summitates aliarum, habens in medio sui eminentem concavitatem rotundam, in qua sedebat luter. Ipsum opus [Col. 1364A] basis interrasile erat, et in juncturis tabularum, per quatuor angulos erant sculpturae eminentes, ad modum columnarum, quas quidam dicunt vocari media intercolumna, quadrata tamen quidam legunt ibi media intercolumna quadrata, vocantes columnam mediam tabulam, inter quatuor tabulas superpositam. Latera vero basis a media parte supra, insculptas habebant coronulas [Col. 1364D] Additio 2. Coronula potest vocari, quae fit de aliquo solido, ut de auro; plecta vero corona facta de junctis floribus, vel arboribus, ut fit de lauro et myrto. et plectas, et in medio earum leones et boves, et cherubim, et super colla leonum et boum, et subter erant lora ex aere pendentia, quibus ligati videbantur. In summitate vero quatuor columnarum angularium erant humeri expansi, in similitudine manus humanae et pedis aquilini, super quos tabula ferens luterem ita erat coaptata, ut naturaliter inserta videretur. Et habebant illae [Col. 1364B] columnae proprias caelaturas, homines, arbores et aves. Porro altera media pars basis quae erat circa terram, habebat per gyrum rotas eminentes cubiti et dimidii, et qui in rota fieri solent axes, et radios creatos et modiolos, omnia fusilia. Et circa eas positae erant variae caelaturae. Et haec omnia adeo fabricata erant, ut non caelata, sed quasi apposita per circuitum viderentur, et basis quasi rotis circumstantibus vehi videbatur. Una erat fusura, et mensura, et sculptura decem basium et luterum. De sculptura tamen luterum nihil memini me legisse. Horum quinque in atrio templi steterunt ad dexteram, et quinque ad sinistram ad hunc usum. Nathinael prius lavabant membra hostiarum in piscina [Col. 1364C] probatica, et lota tradebant sacerdotibus, qui, ne quid interim eis sordis adhaesisset, luteribus ea immergebant, ut resincerata superponerent altari. Porro lavatoria haec in hunc modum posita erant, ut ingredientibus atrium sacerdotale, primo occurrebat ad meridiem mare aeneum ad abluendas manus, postea progredientibus, occurrebant decem luteres, ad intinguenda membra hostiarum, sursumque progredientibus occurrebat altare aeneum similiter ad meridiem, positisque hostiis super altare, redibant sacerdotes offerentes ad mare aeneum, et abluebant ibi pedes et manus, ut sic loti consummarent sacrificia, id est intrarent templum cum prunis et thymiamate, ad adolendum illud super altare in odorem Domino.
Utensilia vero altaris aenei fecit Hiram ex aere lebetes ad suscipiendos cineres et prunas altaris, ollas quoque et caldarias ad coquendas carnes, et hamulas, id est fuscinulas ad extrahendas carnes [Col. 1365A] vel disponendas, et arpagiones, id est furcas ad componendum ignem, et membra hostiarum desuper disponenda, et scutras, vasa scilicet aequalis amplitudinis in ore et fundo, ad calefaciendum (III Reg. VII) . Josephus addit et trullas forte ad congregandos cineres, vel eruendos, vel ad vertendum pavimentum. Porro utensilia templi aurea erant, vel argentea. Utensilia vero candelabrorum aurea erant, de quibus in Exodo legitur (Exod. XXXVII) . Numerum vero utensilium quae fecit Salomon tempore procedente, ponit Josephus, mensas scilicet super quas jacebant phialae, et paterae, et mortariola, et patenae ad offerendam similam, et crateres in quibus simila cum oleo miscebatur, et assarones, in quibus libamina mensurabantur. Thuribula quoque, cum [Col. 1365B] quibus ferebatur thymiama et alia thuribula, in quibus ferebatur ignis a majore altari ad minus. Haec omnia obtulit Salomon aurea, et alia similiter argentea, sed in duplum. Quorum numerum, secundum Josephum, ponere timui, ne incredibile videretur, praesertim cum vitium scriptorum circa numeros plurimum inveniatur.
Anno igitur quarto regni Salomonis, secundo mense, fundata est domus Domini, et in anno undecimo mense Ebul, id est Octobris, consummata est in omni opere suo, et in universis utensilibus, quae in imminenti erant necessaria. Post dedicationem [Col. 1365C] enim plura fuerunt fabricata et superaddita. Et aedificavit eam septem annis et septem mensibus. Et convocavit Salomon in anno undecimo majores natu Israel, et principes tribuum, et duces familiarum ad dedicationem templi, et ad efferendam arcam in illud (III Reg. VIII) . Et convenerunt omnes mense septimo, id est septima lunatione, quae intraverat Octobrem. Et erat dies solemnis, decimus scilicet dies quo fiebat expiatio. Potest tamen dici templum in Septembri dedicatum, quia totus fere solemnis est, rege accelerante, et post dedicationem fecisse aliqua utensilia, quae deerant mense Octavo, et sic utrumque verum est, quia mense Octavo perfecta est domus in omni opere, et utensilibus, et tamen mense Septimo dedicata est. Et tulerunt sacerdotes, [Col. 1365D] et levitae de civitate David arcam Domini, et omnia vasa ejus, et vox jubilantium, ut ait Josephus, a longe remotis audiebatur. Rex vero et universa multitudo gradiebantur, alias gratulabantur ante arcam, et immolabant hostias absque aestimatione, et numero, et aromatum fumus a longe positis sentiebatur. Et intulerunt sacerdotes arcam Domini in locum suum, et in oraculum subter alas cherubim, quibus quasi quodam ciburneo tegebatur. Capita quidem vectium super humeros portantium, a populo retro posito videbantur, donec arca reposita retracti sunt a visibus hominum in sempiternum. Arca vero tecta erat ne videretur. ยซIn arca autem nihil aliud erat, nisi duae tabulae testamenti lapideae.ยป Supplendum est autem, et urna aurea [Col. 1366A] plena manna et virga Aaron. Haec enim testatur Apostolus fuisse in ea (Hebr. IX) . Factum est autem cum exissent sacerdotes de oraculo, et dicerent: ยซConfitemini Domino quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus [Col. 1367A] Additio 1. Quando David introduxit arcam, cantaverunt alium psalmum: ยซConfitemini Domino, et invocate nomen ejus (Psal. CIV) .ยป (Psal. CIV) ,ยป โ ยซnebula implevit domum Domini,ยป non metuenda, sed temperata et fulgens, et obrumbavit facies sacerdotum, ita ut se invicem videre non possent, nec ministrare. Et ait Salomon: ยซDixit Dominus, ut habitaret in nebula.ยป Nusquam legitur Dominus hoc dixisse. Sed quia in monte Sina apparuit in nebula, et praecessit Israel in nube, et ante Moysen positum in caverna petrae transivit in nebula, ideo Salomon posuit dictum pro opere. Et est sensus: ยซDixit Dominus,ยป id est opere monstravit. Subiit autem omnes [Col. 1366B] quaedam opinio phantastica, Dominum localiter descendisse in templum, quam amovit Salomon dicens: Novimus, Domine, quia fabricasti tibi domum perpetuam, coelum, terram simul et mare. Et flexo utroque genu in terra coram omni Ecclesia, utramque manum levavit ad Dominum supplicans pro peccatis, vel gratias agens de promissione Domini impleta, qui promiserat David domum sibi aedificandam per manum filii ejus. Oravit quoque ut quicunque Judaeus, vel gentilis, ascenderet ad hanc domum, supplicans pro peccatis, vel clamans ad Dominum pro aliqua tribulatione, exaudiretur a Domino in his quae juste postularet. Et surgens ab oratione, stans benedixit universo populo, et dedicatum [Col. 1366C] est templum cum utensilibus suis die illa. Et deinceps in eadem die quartum fiebat festum, scilicet festum dedicationis. In eadem enim die erant tria alia festa, festum scilicet propitiationis, afflictionis et expiationis. Nec te moveat, quod diximus eum flexisse genua super terram, cum in Paralipomenon dicatur, quod fecerit Salomon basim aeneam quatuor cubitis altam, quam posuit in medio basilicae, et stans super eam benedixit populo. Potuit enim utrumque fecisse. Vel si pro eodem accipitur intelligendum est eum flexisse genua super terram, id est super locum in quo stabat. ยซEt immolavit Salomon hostias pacificas viginti duo millia boum, et ovium centum viginti millia.ยป Et quia altare aeneum ad suscipienda holocausta, et adipes [Col. 1366D] pacificorum minus erat; sanctificavit rex medium atrii interioris, ut super illud cremarentur, quae super altare cremari non poterant [Col. 1367A] Additio 2. Legitur in Paralipomenon ignis de coelo descendisse, et devorasse oblata (II Paralip. VII) . . Fecit ergo Salomon festivitatem dedicationis, et omnis Israel cum eodem quatuordecem diebus: Quod sic intelligendum est: Quinque diebus continuis celebrata est dedicatio; in sexto vero die, quae fuit quintadecima mensis, occurrit Scenopegia, quae interposita est septem diebus. Qua terminata iterum celebrata est dedicatio per duos dies, qui intermissi fuerant, et in die octavo, id est post duos septenarios, dimisit rex populum. Vel dedicatio continuis septem diebus facta est, et post decimam septimam diem inchoata est Scenopegia, et terminata in vicesima tertia, et in octava Scenopegiae post collectam dimisit populum. [Col. 1367A] ยซEt apparuit Dominus secundo Salomoni per somnium, dicens: Exaudivi orationem tuam, sanctificavi domum hanc, et erunt oculi mei cunctis diebus super eam, et super te, et super populum Israel, si custodieritis mandata, quae proposui vobis. Alioquin auferam vos de terra quam dedi vobis, et templum hoc projiciam a conspectu meo, et erunt aerumnae vestrae fabulae narrantium (III Reg. IX) .ยป
[Col. 1367B] Factum est autem post fabricam templi, coepit Salomon constituere aedificium domorum regalium (III Reg. II) , quod tredecim annis vix implevit. Non enim circa ea adeo fervens erat studium populi, sicut circa templum, sed nec ad eas opulentia fuerant ei praeparata a patre. Fecit autem tres domos, domum sibi, et domum uxori suae filiae Pharaonis, et domum Saltus. De domo regis hoc solum dicitur in hoc libro Regum. ยซDomum suam aedificavit Salomon tredecim annis, et ad perfectum usque perduxit (III Reg. VII) ;ยป et paulo post, ยซporticum etiam solii, in qua tribunal fecit (ibid.) .ยป Et vocavit porticum ipsam domum in qua erat solium et tribunal: solium autem est regis, tribunal judicis. [Col. 1367C] Et erat in eadem domuncula in qua sedebatur ad judicandum, id est in qua cum assessoribus tractabatur de sententia. De hujus domus compositione tacet liber Regum, forte quia eadem erat quae et in domo Saltus, quam plenius describit. De domo reginae dicitur in Regum, quod eam tali opere fecit, quali et domum regiam. Porro domus Saltus duplex erat, et ex duplice materia. Pars inferior erat lapidea, et dicebatur nephota, id est pigmentaria, in qua reponebantur aromata et pigmenta ad usus templi et domus regiae, ut ex beneficio terrae, et mari diu vigerent quasi recentia. Superior pars domus lignea erat de lignis Libani facta; unde et dicta est domus Saltus, vel domus Libani, vel domus Saltus Libani. Quidam [Col. 1367D] tamen putant eam ob hoc sic vocatam, quia circumquaque consita erat ex arboribus et viridariis mirae recreationis, juxta densitatem saltus Libani. In ea reponebantur arma, ut beneficio ligni rubiginem non sentirent, nec solum arma ad pugnandum, sed et ad decorem et ad ostentationem regii fastus. ยซFecit enim rex Salomon ducenta scuta aurea, et sexcenta sicli erant in unoquoque scuto (III Reg. X) .ยป In Paralipomenon additur de totidem lanceis aureis (II Paral. IX) . ยซFecit quoque ducentas peltas aureas, ยซquarum quaedam rotundae erant, aliae instar semicicli factae. His utebantur custodes regis ante ostium domus excubantes (III Reg. XIV) . Etiam quando rex egrediebatur praecedebant eum aequitantes, et ferentes hujusmodi arma, [Col. 1368A] juvenes flavi, et usque in equorum sessionem diffundentes caesariem, comis suis adjicientes auri tincturam, ut eorum capita sole percussa radiarent. Hos sequebatur rex vectus in curru, et ad locum quemdam solitus erat exire, qui ab Jerosolymis abest duobus funiculis, et dicebatur hortus Eden, id est deliciarum. Porro pars illa superior, quae dicebatur domus Saltus, habebat longitudinem centum cubitorum, in latitudine quinquaginta, et in altitudine triginta cujus camera tota vestiebatur tabulis cedrinis. Sustentabatur vero tribus ordinibus columnarum. Unusquisque ordo habebat columnas quindecim e regione se respicientes, et pari modo a se distantes, et ita inter muros et tres ordines columnarum erant quatuor deambulatoria. [Col. 1368B] Prae foribus autem domus fecit porticum columnarum quinquaginta cubitorum longitudinis, et triginta latitudinis. De compositione inferioris partis domus lapideae tacet liber Regum, forte quia ejusdem compositionis erat cujus et superior.
E regione stabat domus regia, grandi interjacente viridario ejusdem longitudinis, latitudinis, et altitudinis, et similiter intercolumnata (III Reg. VII) . Verumtamen simplex erat, et unius mansionis murus, cujus altitudo quatuor habebat distinctiones, quarum tres diversis variabantur coloribus, quarta vero superior caelaturis erat ornata. Erant ibi arbores sculptae diversi generis, ramis, [Col. 1368C] foliis et pomis obumbratae, ita ut propter miraculum subtilitatis agitari quodammodo putarentur. In medio totius amplitudinis erat domuncula habens latitudinem triginta cubitorum, et in ea erat solium validis columnis extensum, in quo rex sedens judicia proferebat. In posteriori fronte domus, laquearia, et parietes vestiti erant auro, ubi ยซfecit rex thronum de ebore grandem et vestivit eum auro (III Reg. X) , cujus ascensus facilis erat per sex gradus, et de marmore porphyrio factus; duodecim leonculi stabant super sex gradus hinc et inde. Reclinatio throni posterior rotunda erat sedens super vitulum respicientem, et duae manus hinc et inde tenebant eum, et duo leones stabant juxta manus singulas. ยซNon fuit tale opus in [Col. 1368D] universis regnis. Fecit et circa domum reliqua habitacula et sedilia. Ubi post causas explicatas residebant, strata omnia ex marmore, et tabulis cedrinis. Fecit quoque domum reginae in latere descendentem, marmore, cedro, auro, et argento opulentissime decoratam. Fecit et utensilia utriusque domus praeclara; necnon et vasa, quaecunque sunt epulis opportuna, omnia ex auro fecit. Perfecit itaque Salomon viginti annis templum, et domos regias cum omni supellectile sua, Hiram rege Tyri praebente sibi auxilium in lignis, et auro (III Reg. IX) .
ยซTunc dedit Salomon Hiram viginti oppida in [Col. 1369A] terra Galilaeae (III Reg. IX) , in sorte Nephthalim maritima. Sed non placuerunt regi Tyrio, licet a Tyro non procul essent positae, ยซet appellavit eam terram Chabul,ยป quod lingua Phoenicum sonat displicere, et tunc primum terra illa vocata est Galilaea gentium, non quod ibi gentes habitarent, sed quia sub ditione regis gentilis erat. Refert Josephus Menandrum Phoenice historiographum scripsisse quod Salomon et Hiram mutuo sibi scripserunt aenigmata et figuras, quae qui non solveret certam daret alteri pensionem. Cumque arctaretur Hiram in solutione, consulebat Tyrium juvenem Abdemium Abdemonis filium, quia omnia de facili explicabat.
Porro convertit animum Salomon ad muros civitatis construendos, quos miro robore ampliavit (II Reg. IX, et II Paral. VIII) . Vias quoque regias, quae ad Jerosolymam ducerent, nigro lapide stravit. In pluribus vero locis ruinas civitatum reparavit. Sed et novas civitates pro opportunitate locorum fundavit, quasdam contra hiemis intemperiem, quasdam adversus cauma aestivum, quasdam contra veris et autumni mutabilitatem. In terminis vero terrae aedificavit urbes tabernaculorum, imo ultra fines terrae promissionis perplurimas urbes occupaverat, socero suo Pharaone rege Aegypti ei praebente auxilium. Qui, ut ait Josephus, ultimus [Col. 1369C] regum Aegypti dictus est Pharao, quod interpretatur regnans. Qui cum admiraretur opera Salomonis, praecipue commendabat domum Saltus, et sacrificia et frequentia levitarum circa ea. Porro de filiis Israel nullum fecit Salomon servum, sed erant viri bellatores et ministri ejus, ex quibus erant super omnia opera Salomonis praepositi quingenti quinquaginta; Chananaeos autem de monte Libani, usque ad civitatem Amachi, fecit sibi servos tributarios. Classem quoque fecit rex Salomon in insula quadam Aegyptiaca Rubri maris, quae dicitur Asiongaber, et navigabant cum servis Salomonis viri nautici de Tyro, quae tunc insula erat, et deferebant de Ophir aurum multum, et circumeuntes Indiam et Siciliam, post elapsum triennium, referebant [Col. 1369D] Salomoni aurum quadringentorum viginti talentorum, et argentum, et dentes elephantorum, et simias, et pavos, et gemmas, et ligna thina multa nimis, quae erant similia ligni setim, et odorifera; de quibus fecit rex Salomon fulcra, et sedilia domus Domini, et domus regiae, et citharas, et lyras cantoribus, nam cynara, et nabla ex electro constituit. Quasi nullius pretii erat argentum in diebus ejus, nam et sedilia pro foribus domorum plurima in Jerusalem argentea erant. Sed et ligna cedrina, quasi sycomori ligna abundabant in ea.
Ad horum incredibilem opinionem regina Saba excitata, venit tentare eum in aenigmatibus (III Reg. X, et I Paral. IX) . Et ingressa est Jerusalem cum comitatu multo, et divitiis inaestimabilibus. Est autem Saba quandoque nomen regionis, sed hic est civitas regalis Aethiopiae; hujus nominis significationes, apud Hebraeos distinguuntur per apices litterarum, SIN et SAMECH. Herodotus dicit, post Mineum, qui Memphim condidit, fuisse reges Aegypti dictos Pharaones, quod sonat regnantes. Quibus successit Nichaula regina Aegypti et Aethiopiae, quam putat Josephus venisse ad Salomonem. Quae ingressa ad eum locuta est universa quae habebat in corde suo. Nec fuit sermo, qui regem lateret, sed docuit eam in omnibus his quae proposuerat. Et admirans, non habebat ultra spiritum, dicens famam regis minorem [Col. 1370B] esse veritate. Verumtamen tria prae caeteris admirabatur, domum Saltus, et supra templi fabricam, ordinem quoque et frequentiam ministrantium in templo; tertium vero ordinem, et distinctionem servientium regi in mensa. Nam et pincernae simili cultu et distincto ab aliis ornabantur, similiter et panum latores, et dapiferi, ut in tanta multitudine ministrorum, nullus dubitaret quis cujus rei ministerio fungeretur. Dedit autem regina regi munera centum viginti talenta auri, et gemmas pretiosas, et aromata quanta, et qualia non fuerant visa in Jerusalem. Dicit etiam Josephus, eam dedisse regi radicem balsami [Col. 1370C] Additio 1. Quam postea Cleopatra abstulit, pessima [Col. 1370D] regina Aegypti. , unde propagatae sunt in Engaddi vineae balsamitae. Cui etiam Salomon multa redonavit, nihilque fuit quod postulanti non praeberet. [Col. 1370C] Quae regina gratis suscipiens ad propria remeavit. Tradunt quidam eam rescripsisse Salomoni, quod praesentialiter ei dicere timuit, se vidisse scilicet quoddam lignum in domo Saltus, in quo suspendendus erat quidam, pro cujus morte regnum Judaeorum periret, et certis indiciis illud regi indicavit. Quod timens Salomon in profundissimis terrae visceribus occultavit illud. Pro cujus virtute aqua mota sanavit aegrotos, quod tamen in libris suis negant se habere Hebraei. Sed quomodo circa tempora Christi in probatica piscina superenataverit incertum est (Joan. V) , et creditur fuisse hoc lignum crucis Dominicae.
Procedente vero tempore ยซamavit rex Salomon mulieres alienigenasยป contra legem, et posuit maculam in gloria sua, et schisma in genere suo (III Reg. II) . ยซFueruntque ei uxores reginae, quasi septingentae.ยป Josephus tamen dicit septuaginta et concubinae trecentae, quae averterunt cor ejus, cum jam senex esset; et secutus est deos alienos, ne delicias suas contristaret. Et aedificavit in excelsis circa Jerusalem tria fana idolorum: unum Astarthae deae Sidoniorum, quae Juno dicitur; secundum, Chamos idolo Moabitarum; tertium, Moloch idolo [Col. 1371A] Ammonitarum, cujus fanum statuit in monte Oliveti, e regione templi: quod plurimum Deo displicuit. Unde et postea dictus est locus ille locus Offensionis. Venit ergo ad eum propheta missus a Deo Nathan, vel alius, dicens: ยซHaec dicit Dominus: Quia scidisti pactum meum, scindam regnum tuum, et dabo illud servo tuo, non tamen totum, sed tribum unam, praeter tribum Juda, dabo filio tuo, propter David servum meum, propter quem etiam hoc faciam haec in diebus tuis.ยป Porro cum vixisset Salomon in summa pace, circa finem vitae suscitavit ei Dominus adversarium Adad Idumaeum de semine regio, qui in tempestate illa, quando desaevit Joab in Idumaeos, puer fugit in Aegyptum: cui postea rex Aegypti dedit uxorem sororem uxoris [Col. 1371B] suae, quae peperit ei filium Genubath. Cumque audisset Adad, David et Joab mortuos esse, et Salomonem infamatum, vel infatuatum, egressus de Aegypto infestabat Israel. Suscitavitque ei Dominus alium adversarium Razon principem latronum in Damasco. Jeroboam quoque filius Nabath Ephrathaeus de Sareda, serviens Salomoni, levavit contra regem manum suam hoc modo. Salomon aedificavit Mello, muros a radice voraginis extollens, ut coaequaret eos civitati David: vidensque Salomon Jeroboam bonae indolis, et industrium, statuit eum praefectum operis, et deinde constituit eum super vigalia universae domus Joseph. Quadam die dum egrederetur Jeroboam de Jerusalem, invenit eum in via Ahias propheta Silonites, opertus pallio novo, [Col. 1371C] quod scidit in duodecim partes, et ait ad Jeroboam: ยซTolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus: Dabo tibi decem tribus, et eris rex super Israel; filio autem Salomonis dabo unam, ut remaneat lucerna David coram me in Jerusalem, quam elegi, ut esset nomen meum ibi.ยป Quo audito, Jeroboam intumescens suadebat populo, ut recederet a Salomone. Quam ob rem ยซSalomon voluit eum interficere. Tunc Jeroboam fugit in Aegyptum ad Sesac regem Aegypti, usque ad mortem Salomonis. Reliqua vero verborum Salomonis, et omnia quae fecit, scripta sunt in libro Verborum, vel in libro Dierum Salomonis.ยป Hunc librum quidam aestimant esse Paralipomenon, sed quia nec in eo scripta [Col. 1371D] sunt reliqua opera Salomonis, verius putandum est hunc librum non superesse [Col. 1372A] Additio 1. Nota quod de pluribus libris mentio fit in sacra Scriptura, qui non supersunt, sicut liber Bellorum Domini, de quo in Numeri similiter forte liber Verborum (Num. XXI) , de quo hic et saepius agit, non superest. Quidam tamen volunt signari Paralipomenon, qui dicitur Residuorum, quia quod minus in Veteris Testamenti libris dictum est, ibi suppletur. . ยซDormivitque Salomon cum patribus suis, et sepultus est in civitate David,ยป cum regnasset in Jerusalem super omnem Israel quadraginta annis. Quaeritur autem qua ratione dicatur Salomon, senex fuisse, cum modicum ultra quinquaginta annos vixisse legatur. Roboam enim mortuo patre quadraginta et unius anni erat, quem Salomon cum undecim annorum esset, genuisse perhibetur. Plenius ergo super hunc locum dicit Josephus ita. Mortuus est Salomon valde longaevus, qui regnavit annis octoginta. Vixit autem nonaginta quatuor annis, sed divina Scriptura eos tantum annos exprimit, quibus regnavit antequam praevaricaretur.
[Col. 1372A] Incidentia.
In diebus Salomonis fuit rex sextus Latinorum Silvius Alba, Silvii Aeneae filius.
Post mortem Salomonis successit ei Roboam, et [Col. 1372B] erat mater ejus Naama Ammanites (III Reg. XII) . Porro Jeroboam, audita morte Salomonis, reversus est de Aegypto, et venit in Sichem ad Roboam cum omni multitudine Israel, quae vocaverat eum. Cumque vellent Roboam constituere regem dixerunt ad eum: ยซImminue paululum de gravi jugo, quod imposuit nobis pater tuus, et serviemus tibi.ยป Nec est intelligendum de jugo tributi, sed vectigalium in expensas, quibus praeerat Achimaas sub Salomone. Qui respondit: ยซIte, et redite ad me in diem tertium.ยป Interim consuluit senes, Sadoc scilicet, et Banaiam, et Joiadam, et reliquos principes Salomonis. Qui dixerunt: ยซSi hodie audieris eos, leniter eis loquens, servient tibi in aeternum.ยป Post haec consuluit adolescentes, non aetate tantum, sed moribus. [Col. 1372C] Qui dixerunt: ยซImperiose loquere, et populo comminando et timentes servient tibi.ยป Et redeunte populo in tertium diem dixit ad eos: ยซDigitus meus minimus grossior est humero patris mei. Pater meus cecidit vos flagellis, ego caedam vos scorpionibus.ยป Quasi dicat: ego sum potentior patre, et majora faciam super vos. Est autem scorpio rubus aculeatus, vel flagellum virgarum nodosum, vel scutica habens in summitate glandes plumbeas. Et indignatus populus ait: ยซQuae nobis pars in David, vel quae haereditas in filio Isai.ยป Quasi diceret. Quaeque tribus portionem suam haereditariam habet a Domino, quae necessitas est, ut ex una eligatur qui regat alias. Quaeque tribus regat [Col. 1372D] haereditatem suam. Et recesserunt decem tribus ab eo. Ipse vero misit post eos Aduram, qui erat super tributa, et lapidaverunt eum. Tunc timens Roboam fugit in Jerusalem. Decem vero tribus constituerunt Jeroboam regem super se. Judas vero, et Benjamin secuti sunt Roboam, et fuerunt cum eis levitae, propter templum, quod erat in Jerusalem, et tunc separata est monarchia regni Hebraeorum in duo regna, nec amplius ad unitatem rediit. Et dictum est regnum decem tribuum regnum Israel pro multitudine sui, nomen Jacob patris sui sibi reservans. Dictum est et Ephraim, quia Jeroboam, qui de Ephraim primus eis imperavit, quasi tunc primo impleta esset benedictio super Ephraim. Alterum vero regnum dictum est regnum Juda, ob dignitatem [Col. 1373A] tribus regiae. De utroque regno prosequitur historia quasi modo interscalari, et incisive nunc de hoc loquitur, nunc de illo. Quod diligens lector de facili deprehendet.
Porro Roboam collegit exercitum centum octoginta millia electorum, ut pugnarent contra Israel (III Reg. XII) . Et misit ad eum Dominus Semeiam prophetam dicentem: Haec dicit Dominus: ยซNon pugnabitis contra fratres vestros: a me enim factum est verbum hoc.ยป Quod de schismate regnorum intelligendum est. Et quieverunt a praelio. Jeroboam autem dixit in corde suo: ยซSi ascenderit populus iste in Jerusalem ter in anno, convertetur cor ejus [Col. 1373B] ad Dominum suum Roboam, et interficient me. Tunc excogitato consilio fecit duos vitulos aureos:ยป quos Josephus vitulas vocat, ยซet constituit utrique fanum, alterum in Dan, et alterum in Bethel, et dixit ad populum: Ecce dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti.ยป Quasi diceret: Omnis locus habet Deum, non habetis necesse ut ascendatis ad hostium vestrorum civitatem, ut ibi quaeratis Deum. Feci vobis vitulos aequivocos Deo, ut in eis adoretis Dominum, et constituam ex vobis sacerdotes et ministros, ne filiis Levi egeatis. Cumque immineret Scenopegia, ยซconstituit eis diem solemnem in mense octavo, quintadecima die mensis.ยป Forte transtulit festum de mense septimo in octavum, vel lunatio Septembris descenderat in Octobrem. Tunc ascendit cum [Col. 1373C] populo in Bethel ad diem festum. Dominus misit prophetam de Juda in Bethel, qui in Paralipomenon nominatur Abdo, hic a quibusdam creditur fuisse Gad, qui rege stante super altare ad immolandum exclamavit:ยป Altare, altare, haec dicit Dominus. Nascetur filius domui David, nomine Josias, qui comburet super te ossa sacerdotum tuorum, eruta de tumulis suis. Et ait ad populum. Dabo vobis signum, quod locutus sit in me Dominus: Ecce altare scindetur, et effundetur oblatio quae est in eo (III Reg. XIII) . Tunc rex extendit manum suam, praecipiens eum apprehendi: et statim aruit manus ejus cum brachio. Altare quoque scissum est, et effusa sunt omnia quae erant in eo. Et timens rex [Col. 1373D] ait ad prophetam: ยซOra pro me, ut restituatur manus mea mihi.ยป Quo orante reversa est manus regis ad eum. Cumque dixisset ei rex: ยซVeni ut prandes mecum, et dabo tibi munera. Respondit: Non possum. Sic enim praecepit mihi Dominus: Non comedes panem, neque bibes aquam, neque reverteris per viam qua incedis.ยป Egressus itaque de Bethel, revertebatur in Jerusalem per aliam viam. Erat autem in Bethel propheta quidam senex, et jacens in lecto. Cui cum indicassent filii ejus quae viderant, et audierant, dixit eis: ยซSternite mihi asinum.ยป Et ascendens abiit post virum Dei, et ait ad eum: ยซRedi mecum ut comedas.ยป Qui respondit. Non possum, quia prohibuit me Dominus. At ille: Propheta sum sicut et tu, et dixit [Col. 1374A] mihi Dominus: ยซReduc eum tecum, ut comedat.ยป Et ita seduxit eum, et reduxit. Cumque sederent ad mensam, factus est sermo Domini ad prophetam, qui reduxerat eum, et ait in spiritu: ยซQuia non custodisti mandatum Domini non inferetur cadaver tuum in sepulcrum patrum tuorum.ยป Et nota quod per injustum juste locutus est Spiritus sanctus, ut ex eodem ore propheta poenam acciperet, unde et culpam acceperat. Cumque redisset vir Dei post prandium, occidit eum leo in via; asinus autem stabat juxta illum, et leo custodiebat cadaver, nec asinum tangens, nec illud. Quod cum accepisset senex ille propheta, retulit cadaver ejus, et posuit illud in sepulcro suo, dicens filiis suis: ยซCum mortuus fuero, ponite ossa mea juxta ossa ejus,ยป [Col. 1374B] ut parcatur ossibus meis pro eo, quando fiet verbum Domini de crematione ossium super altare. Jeroboam autem non est reversus a via sua pessima. Nam senex ille propheta persuadebat ei non fuisse verum prophetam, quem Dominus occiderat, et dexteram ipsius pro labore sacrificandi obstupuisse, et, cum requievisset, ad naturam propriam remeasse. Altare vero propter onus impositorum ruptum fuisse aiebat.
In diebus illis aegrotavit Abia filius Jeroboam, et ait rex uxori suae: Commuta habitum ne cognoscaris uxor mea, et vade in Silo ad Achiam prophetam, qui mihi quondam locutus est de regno [Col. 1375A] Additio 1. Achias vidit in spiritu populum [Col. 1375B] conculcantem jugum boum, et praedixit sacerdotes conculcandos a populo, et Salomoni praedixit quod evertendus esset a mulieribus, et sepultus est juxta ilicen Silo. , [Col. 1374C] ipse indicabit tibi quid eventurum sit puero huic (III Reg. XIV) .ยป Et ascendit mulier ad Achiam, qui videre non poterat prae senectute, sed praeinstructus a Domino ait: ยซIngredere, uxor Jeroboam. Quare te aliam simulas. Vade, et dic Jeroboam: Haec dicit Dominus: Exaltavi te de medio populi, tu autem projecisti me post tergum tuum, fecisti tibi deos alienos, et conflatiles, et ego percutiam de Jeroboam mingentem ad parietem, et clausum,ยป id est incarceratum, ยซet novissimum in Israel,ยป id est delebo de domo ejus etiam vilissima, quae pro sui vilitate negligenda putantur, ยซet dabo cadavera eorum canibus et feris. Tu autem, revertere, et in introitu tuo morietur puer, qui solus de domo Jeroboam [Col. 1374D] inferetur in sepulcro. Et rediit mulier in Thersa, et mortuus est puer, sepelierunt eum. Reliqua vero verborum Jeroboam scripta sunt in libro Verborum dierum Regum Israel. Et mortuus est Jeroboam cum regnasset viginti duobus annis. Porro Roboam regnavit in Juda,ยป qui continebat tribum Juda, ยซet Benjamin; quadraginta et unius anni erat cum regnare coepisset, et viginti sex annis regnavit in Jerusalem.ยป Sed et Judas populus ille peccavit coram Domino, et fecit sibi aras, statuas et lucus super excelsa montium. ยซSed effeminati fuerunt in terra Juda,ยป id est cultores Cybeles, evirati natura, vel actu, sicut legitur de hierophantis [Col. 1375B] Additio 2. A Hiera, quod est sacrum, et fanum, quod est templum, quasi sacrum templum. . Offensusque Dominus suscitavit contra Judam Sesac regem Aegypti anno quinto regni Roboam. [Col. 1375A] Qui ingrediens Jerusalem, pactis praecedentibus, eum ei resistere non posset, foedera non servavit. Fecit enim pactum cum eo de quorumdam murorum destructione, quod transgressus est. ยซDiripuit thesauros domus Domini, et domus regiae, scuta quoque aurea diripuit, quae fecerat rex Salomon [Col. 1375B] Additio 3. Aiunt Hebraei quinquaginta duobus annis avem non volasse super Jerusalem, et fere desperasse Judaeos. , pro quibus fecit Roboam rex scuta aerea.ยป Habuit autem Roboam uxores octodecim, concubinas vero triginta et nati sunt ei filii viginti et octo, filiae vero quadraginta. ยซReliqua Roboam scripta sunt in libro Verborum dierum Regum Juda.ยป Opera ejus prima, et novissima scripsit Semeias propheta. ยซEt mortuus est Roboam, et sepultus in civitate David, et regnavit pro eo filius ejus Abia.ยป
[Col. 1375B] Incidentia.
In diebus Roboam Latinorum septimus rex fuit Silvius Achis, sive Silvius Aegyptius. Refert Herodotus Sesac regem Aegypti multas gentes sibi subjugasse, et quasdam sine praelio cepisse. In subsannationem [Col. 1375C] earum, in statuis quae triumphanti praeferebantur, genitalia mulierum insculpsit, significans eas eviratas esse. Refert quoque Aethiopes et Phoenices ab Aegyptiis didicisse circumcisionem.
ยซIgitur in decimo octavo anno regni Jeroboam, regnavit Abias super Judam. Tribus annis regnavit in Jerusalem: nomen matris ejus Maacha, filia Thamar, filiae Abessalon. Et ambulavit in omnibus peccatis patris sui (III Reg. XV) .ยป Et factum est praelium inter Jeroboam et Abiam in loco, qui vocatur mons Amorrhaeorum, et habuit Abias contra spem victoriam inaestimabilem. ยซEt mortuus est Abias, et [Col. 1375D] sepelierunt eum in civitate David, et regnavit Asa filius ejus pro eo. In anno vigesimo Jeroboam regnavit Asa super Judam, et quadraginta et uno anno regnavit in Jerusalem. Nomen matris ejus, ยซid est aviae Maacha.ยป Et nota quod Roboam et Jeroboam dicuntur conregnasse decem et septem annis, et postea Abia conregnavit Jeroboam tribus annis, et sic impleti sunt viginti anni regni Jeroboam. Non ergo enim vigesimo anno Jeroboam coepit regnare Asa, ut dictum est, sed potius in vigesimo primo quod per synecdochen dictum est. Dicitur enim Abiam regnasse tribus annis, eo quod regnavit duobus annis, et in parte quadam tertii, et in reliqua parte ejusdem tertii anni coepit regnare filius ejus Asa, id est in vigesimo anno regni Jeroboam. [Col. 1376A] Hujusmodi contrarietates saepe occurrunt in sequentibus, quarum quaedam determinantur per synecdochen. Vel quia aequaliter conregnaverunt quandoque filii cum patribus, ut post dicemus. Quae vero determinari non possunt, vitio scriptorum ascribuntur
ยซIgitur Asa fecit rectum coram Domino, sicut David pater ejus, et abstulit effeminatos de terra, et sordes idolorum, et Maacha matrem suam amovit, ne esset princeps in sacris Priapi, et subvertit specum ejus, et simulacrum turpe combussit in torrente Cedron [Col. 1377B] Additio 1. Aiunt Hebraei Asa comminuisse idolum in pulverem, et clam sparsisse in torrentem Cedron, quod ut palam fieret, ex aqua ignis processit [Col. 1377C] a Domino. , excelsa tamen non abstulit. Porro [Col. 1376B] Nadab filius Jeroboam regnavit super Israel anno secundo Asa regis Juda (III Reg. XV) ,ยป hic patet quia Jeroboam in principio vigesimi secundi anni regni sui mortuus est: hic annus fuit secundus regni Asa. ยซEt regnavit super Israel duobus annis,ยป id est uno anno et aliqua parte alterius anni vocatur annus, per synecdochen, sicut dicit Evangelium Christum praedicasse tribus annis et dimidio, ubi pars dimidii anni vocatur dimidius annus. Saepe etiam fit econtra ut tota summa temporis nomine partis suae vocetur per synecdochen, ut ibi. ยซNoe cum quingentorum esset annorum genuit Sem (Gen. V) ,ยป cum tamen esset Noe quingentorum et duo annorum. Haec duplex synecdoche plurimum occurrit in sequentibus. Sed haec dicta sufficiant. [Col. 1376C] Nadab vero ambulavit in viis patris sui, quibus peccare fecit Israel. Qui, cum obsideret Jebbethon urbem Philisthinorum, insidiatus ei Baasa, interfecit eum, et regnavit pro eo anno tertio Asa regis Juda, et percussit omnem domum Jeroboam, juxta verbum Ahiae Silonitis, et regnavit in Thersa viginti quatuor annis, non tamen completis. ยซEt erat bellum inter Asa et Baasa cunctis diebus eorum.ยป Porro Asa decimo anno regni sui percussit Sariam regem Aethiopiae plaga grandi, qui irruerat in terram Juda. Et redeunti Asa a victoria occurrit Azarias propheta dicens victoriam sibi a Deo concessam, quia legitima ejus servabat. Tunc scripsit Asa in omnem provinciam, ut omnes legitima diligenter [Col. 1376D] servarent. Baasa vero rex Israel peccavit coram Domino ambulans in viis Jeroboam, et ultra [Col. 1377C] Additio 2. Nota quod iste Baasa non fuit de genere Jeroboam, quia in regibus Israel, non semper successit filius patri, sed raro. Regnum vero Juda nunquam excessit genus suum, quia semper filius successit patri. . Et venit ad eum Jehu propheta filius Hanani, dicens: ยซHaec dicit Dominus: Exaltavi te de pulvere, tu autem ambulasti in viis Jeroboam, et in multis peccare fecisti populum meum, et ideo demetam posteriora tua, et faciam domum tuam, sicut domum Jeroboam.ยป Pro his tamen non quievit Baasa, sed ascendit in Judam, et aedificavit Rama quadraginta stadiis a Jerusalem. Cumque Asa rex Juda videret se arctatum, tollens aurum et argentum de domo Domini, et de domo regia misit illud per servos suos ad Benadad regem Syriae in Damasco, dicens: ยซFoedus fuit inter patrem meum et patrem tuum, et inter me et te. Peto, ut irritum [Col. 1377A] facias foedus, quod habes cum Baasa, et recedat a me.ยป Et acquiescens Benadad misit exercitum in civitates Israel. Quod audiens Baasa intermisit aedificare Rama, et reversus est in Thersa. Rex autem Asa misit in omnem Judam, dicens: ยซNemo sit excusatus. Et tulerunt lapides et ligna de Rama, et munivit de eisdem rex Asa Gabaa et Maspha.ยป Et venit ad eum Jehu propheta, vel, ut quidam volunt, Anani pater Jehu, arguens eum quod, relicto Domino, spem posuerunt in rege Syriae; et misit eum rex in nervum, propter quod ยซin tempore senectutis suae doluit pedes. Et mortuus est, et sepultus in civitate David. Et regnavit Josaphat filius ejus pro eo.ยป Sub Asa fuit octavus rex Latinorum Silvius Capis. Verumtamen adhuc eo vivente, [Col. 1377B] descendit secundum quosdam Jehu propheta ad Baasa regem Israel arguendum, et occidit eum Baasa. Mortuus est ergo Baasa, et sepultus in Thersa. Occisus est autem, ut dicit Josephus, a Creone, commilitone suo. Et regnavit pro eo in Thersa filius ejus Hela anno vigesimo sexto Asa regis Juda. ยซEt regnavit super Israel duobus annis,ยป id est anno et parte anni. Qui, cum recumberet in domo Arsa praefecti sui, percussit eum temulentum Zambri servus suus dux mediae partis equitum. Percussit quoque omnem domum Baasa juxta verbum Jehu prophetae.
Anno vigesimo septimo Asa regis Juda, regnavit Zambri in Thersa septem diebus. Porro exercitus Israel obsidebat Jebbethon. Qui cum audisset Zambri occidisse regem, constituit sibi regem Amri, qui erat princeps militiae in castris, anno vigesimo septimo Asa. Ascendit ergo Amri, et [Col. 1377D] omnis Israel cum eo, et obsidebant Thersa (III Reg. XVI) .ยป Timens autem Zambri fugit in domum regiam, et succendit se cum ea. ยซTunc divisus est populus Israel. Media pars sequebatur Thebni, et media pars Amri.ยป Et duravit haec contentio tribus annis, et plus, Tamen Amri, quasi jam regnabat, et praevaluit Amri, et interfectus est Thebni anno trigesimo primo Asa regis Juda, et regnavit Amri super Israel plene, et duodecim annis regnavit. A prima electione sua in Thersa regnavit sex annis, et emit a Somer duobus talentis argenti montis partem, in quo erat civitas Mareon, et reparavit eam, et imposuit ei nomen Samareon, quasi a Somer, et Mareon, quae Graece dicitur Samaria, et in ea posuit sedem regni, quae prius [Col. 1378A] fuerat in Thersa. ยซEt fecit Amri malum coram Domino, super omnes qui fuerunt ante eum, et mortuus est, et sepultus in Samaria [Col. 1378A] Additio 1. Samaria est nomen civitatis, et regionis, ut hic apparet. .ยป Et regnabit Achab filius ejus pro eo anno trigesimo octavo Asa regis Juda. Hic forte patet vitium scriptorum. Regnavit enim Amri pater Achab duodecim annis, ut dictum est, et coepit regnare anno trigesimo primo regni Asa, qui regnavit quadraginta et uno anno, et ita Asa mortuus est adhuc Amri vivente. Verum est autem quod dicit Josephus, quod jam regnante Josaphat filio Asa coepit regnare Achab. Tamen determinationem, quae hic fieri solet in fine regum ponemus.
ยซEt regnavit Achab super Israel viginti et duobus annis (III Reg. XVI) .ยป Tamen Josephus dicit viginti annis duobus mensibus. ยซNec suffecit Achab, ut ambularet in viis Jeroboam, sed introduxit idola gentium in Israel, et duxit uxorem Jezabel filiam Ethbaal regis Sidoniorum, et aedificavit in Samaria fanum, et altare Baal et adoravit eum. In diebus ejus reaedificavit Hiel de Bethel Jericho.ยป Cumque poneret fundamenta ejus, emortuus est Abiram filius ejus primogenitus. Cumque portas muniret, mortuus est Segub novissimus filius ejus, juxta imprecationem Josue. ยซEt misit Dominus Eliam Thesbitem de habitatoribus Galaad ad Achab (III Reg. XVII) .ยป Qui ait ad regem: Vivit Dominus Deus Israel, in cujus conspectu sto, si erit annis his ros et pluvia, nisi juxta oris mei verba; aposiopesis est, vel ponitur si, pro non, et quaerebat Achab animam Eliae. Qui fugit ex praecepto Domini, et latuit in torrente Carith, qui est contra Jordanem. ยซCorvi autem deferebant ei panem, et carnes, mane et vespere, et bibebat de torrente. Post dies autem aliquot siccatus est torrens. Non enim pluerat super terram. Et ait Dominus ad Eliam. Vade in Sarephta Sidoniorum; praecepi enim ibi mulieri viduae, ut pascat te.ยป Et erat Sarephta urbs modica inter Tyrum et Sidonem. Sed et silva juxta urbem Sarephta videbatur. Cumque venisset Elias ad portam civitatis, [Col. 1378D] apparuit ei mulier vidua colligens ligna. Cumque quaesisset ab ea poculum aquae, addidit etiam ut afferret ei buccellam panis. Quae respondit se non habere nisi pugillum farinae in hydria, et paululum olei, quo conspergeret eam, et panem ex ea factum, comederet cum filio suo, sed post deficiente cibo tabescerent. Ad quam Elias ait: ยซNoli timere, fac mihi primum subcinericium panem; tibi et filio tuo facies postea. Haec enim dicit Dominus: Hydria farinae non deficiet, nec lecythus olei minuetur, donec pluat super terram. Fuitque Elias apud viduam tempore aliquo. Post haec mortuus est filius mulieris. Quae dixit ad Eliam Cur ingressus es ad me, vir Dei, ut rememorarentur iniquitates meae,ยป id est magis apparerent ex contrario aequitatis tuae, [Col. 1379A] ยซet ideo interficeretur filius meus.ยป Et posuit Elias puerum super lectum suum in coenaculo superiori, et expandit se super eum tribus vicibus, et clamavit ad Dominum, et revixit puer. Quem recipiens mulier ait: ยซNunc cognovi, quoniam vir Dei es tu.ยป Hunc puerum tradunt Hebraei fuisse Jonam prophetam.
Post tertium annum ariditatis et famis dixit Dominus ad Eliam. ยซVade, ostende te Achab, ut dem pluviam super terram (III Reg. XVIII) .ยป Erat autem fames vehemens in Samaria, cujus etiam meminit [Col. 1379B] Menander in Gestis Sidoniorum. ยซEt habebat Achab procuratorem domus suae Abdiam, qui cum interficeret Jezabel prophetas Domini, abscondit centum prophetas in duabus speluncis, quinquagenos et pavit eos pane et aqua:ยป Propter quod postea spiritu prophetiae donatus est. Ad quem dixit Achab: ยซDescendamus ad convalles, et quaeramus pabula equis et mulis.ยป Et diviserunt sibi regiones. Occurrit autem Elias Abdiae in via, dicens: ยซVade, dic domino tuo: Adest Elias. At ille: Quid peccavi? Quando nuntiabo Achab, adest Elias, spiritus Domini asportabit te in locum, quem ignoro, et non inveniens te Achab interficiet me. Servus autem tuus timet Dominum ab infantia sua. Et ait Elias: Vivit Dominus, quia hodie apparebo [Col. 1379C] Achab.ยป Et vocatus Achab per Abdiam, occurrit Eliae, et ait: ยซTune es ille? qui conturbas Israel. Qui respondit: Non ego turbavi, sed et tu, et domus patris tui, qui relinquentes Dominum secuti estis Baal. Verumtamen congrega ad me omnem Israel in monte Carmeli, et prophetas Baal quadringentos quinquaginta, et prophetas lucorum quadringentos qui comedunt de mensa Jezabel.ยป Et congregati sunt populus, et prophetae in monte Carmeli. Et ait Elias ad populum: ยซUsquequo claudicatis in duas partes. Si Dominus patrum vestrorum Deus est, sequimini illum; si autem Baal, sequimini eum.ยป Non respondente autem populo intulit Elias: ยซEgo sum hic solus propheta Domini, et prophetae Baal multi. Dentur nobis duo boves, illi eligant bovem [Col. 1379D] unum, cujus frusta ponent super ligna igne non supposito, et ego faciam similiter de altero bove. Ipsi invocabunt deos suos, et ego Deum meum, et qui exaudierit, dando ignem de sublimi, ipse sit Deus.ยป Et placuit populo propositio Eliae. Cumque sacerdotes Baal fecissent quod dixerat, ยซinvocabant Baal a mane usque ad meridiem, et transiliebant altare, quod fecerant, et incidebant se, juxta ritum suum lanceolis, ita ut sanguine perfunderentur.ยป Daemones enim plurimum delectantur oblatione sanguinis humani [Col. 1380C] Additio 1. Amare daemones sanguinem humanum dicit Isidorus, cap. 58: Ideo quoties necromantia fit, cruor aquae miscetur, ut colore sanguinis facilius provocetur. . ยซEt illudebat eis Elias dicens: Exaltate clamorem, forte Deus vester dormit, aut cum aliquo alio loquitur, aut in diversorio est. Et dixit Elias ad populum: Accedite. Et praesente [Col. 1380A] populo curavit altare Domini, quod destructum fuerat,ยป id est destruxit altare eorum, et mundavit locum, ut ibi faceret altare novum coram Domino. ยซEt tulit duodecim lapides juxta numerum tribuum Israel, et aedificavit ex eis altare in nomine Domini Israel. Et fecit aquaeductum in circuitu altaris per duo loca. Et ligna superposuit, et membra bovis, praecepitque afferri aquam,ยป forte de mari vicino, ยซet effudit super holocaustum et ligna. Et facta est terna effusio aquae, usque ad implectionem aquaeductus, ne forte putaretur arte magica de visceribus terrae suscitasse ignem. Et clamavit Elias ad Dominum in auribus populi: ยซDomine Deus patrum nostrorum, exaudi me hodie, ut discat populus iste, quia tu es Dominus Deus. Et descendens ignis de [Col. 1380B] sublimi, voravit holocaustum, et ligna, et lapides, pulverem, et aquam, quae erat in aquaeductu lambens, et adoravit populus, et ait: Dominus ipse est Deus.ยป Et mandante Elia apprehenderunt omnes prophetas Baal, et duxerunt ad torrentem Cison, ยซet interfecit eos ibi Elias. Et ait ad Achab: Ascende et comede ante descensum pluviae. Et comedente Achab, Elias ascendit verticem Carmeli, et pronus in terram capite inclinato inter genua orabat, et ait ad puerum suum: Vide contra mare, si ascendat nubes.ยป Erat enim aer serenissimus. Et ait puer: ยซNon est quidquam.ยป Et misit eum septies. Septima autem vice ascendebat nubecula de mari, excrescens, usque ad hominis quantitatem. Et ait Elias ad Achab: ยซDescende cito in Jezrahel, ne te occupet [Col. 1380C] pluvia.ยป Et ecce contenebrati sunt coeli, et nubes, et ventus, et pluvia facta est grandis. Festinavit autem Achab in Jezrahel, et facta est manus Domini super Eliam, et currebat ante Achab, donec intraret urbem. Cumque accepisset Jezabel, quae fecerat Elias prophetis suis, indignata misit nuntios ad Eliam dicens: ยซHaec faciant mihi dii, et haec addant [Col. 1380D] Additio 2. Sicut in salutationibus verbum, propter nimium affectum, non ponitur, ut quod vis intelligatur, ita in hujusmodi locutionibus demonstrativum pronomen ponitur, ut quodcunque etiam malum sibi accidere precetur, nisi hoc fiat. , nisi cras hac hora posuero animam tuam, sicut tu posuisti animam unius ex illis (III Reg. XIX) .
ยซEt timens Elias fugit in Bersabee, et dimisit ibi puerum suum,ยป Jonam, ut tradunt, ยซet solus intravit in desertum viam unius diei. Et sedens subter unam juniperum, oravit ut moreretur ibi,ยป dicens, se non esse meliorem, id est digniorem vita, patribus, ut, illis perditis, ipse vivere exoptaret, ยซet projiciens se obdormivit. Tunc angelus Domini tetigit eum, dicens: Surge, comede. Et ecce ad caput ejus [Col. 1381A] erat subcinericius panis et vas aquae; et comedit, et bibit, et rursum obdormivit. Et suscitavit eum angelus secundo dicens: Surge, comede, grandis enim tibi restat via (III Reg. XIX) .ยป Josephus tamen dicit angelum non excitasse eum, sed aliquem. ยซEt comedit Elias, et ambulavit in fortitudine cibi illius quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, usque ad montem Dei Horeb,ยป in quo apparuit Dominus Moysi in rubo. Et mansit ibi Elias in spelunca. Et ait Dominus ad eum: ยซQuid hic agis, Elia? Qui respondit: Zelatus sum adversus Israel pro te. Nam altaria tua destruxerunt, prophetas tuos occiderunt, et relictus sum ego solus, et quaerunt animam meam, et aufugi. Et ait Dominus ad eum: Egredere, et transibit Dominus coram te.ยป Tria tamen prius visibiliter [Col. 1381B] transierunt, in quibus non transivit Dominus. Primo ergo transivit ventus fortis conterens petras, sed non in vento Dominus. Secundo transivit commotio terrae, sed non in ea Dominus. Tertio transiit ignis, sed non in igne Dominus. Quarto transiit sibilus aurae tenuis; et cum eo Dominus. Et operuit Elias vultum suum pallio, et stetit in ostio speluncae. Et Dominus transiens dixit ad eum: ยซQuid hic agis, Elia?ยป Et respondit ei, sicut et supra. Et dixit Dominus ad eum: ยซRevertere per desertum, et vade in Damascum,ยป et in ultionem mei ยซinunges Hazael regem super Syriam, et Jehu filium Nansi regem super Israel, Elisaeum autem filium Saphat de Abela inunges prophetam pro te [Col. 1381D] Additio 1. Quod congruit oraculo. Nato enim Eliseo in Galgalis, imago de vitulis aureis mugit. Quo audito in Jerusalem, ait sacerdos: Propheta natus est in Israel, qui sculptilia eorum destruet, etiam fusilia. . Et isti tres interficient [Col. 1381C] idololatras de Israel, alios Hazael, alios Jehu, alios Eliseus, et relinquam mihi in Israel septem millia virorum, quorum genua non sunt curvata Baal, nec osculati sunt manus ejus.ยป Et nota quod Elias non aliter unxit Hazael, nisi quod praedixit per Eliseum eum regem futurum. Jehu vero, nec ipse, nec Eliseus inunxerunt, sed unus prophetarum missus ab Eliseo. Eliseum vero non unxit, nisi quod pallium suum posuit super eum. Non enim in lege ungebantur, nisi rex et sacerdos. Profectus ergo Elias invenit duodecim viros arantes, in duodecim jugis boum, quorum unus erat Eliseus, ยซet posuit Elias pallium suum super eum,ยป et continuo prophetavit Eliseus, ut ait Josephus. Et currens post Eliam ait: ยซOsculer, oro te, patrem meum, et matrem meam, et sequar [Col. 1381D] te. Et reversus mactavit par boum, et coxit illud in lignis aratri, et dedit escas contribulibus, et surgens secutus est Eliam, et ministrabat ei.ยป
ยซPorro Benadab rex Syriae obsidebat Samariam habens secum triginta duos reges, et misit ad Achab in Samariam, dicens: Si vis ut recedam a te, cras hac eadem hora mittam servos meos, et omne quod [Col. 1382A] placuerit eis tollent de domo tua; et de domibus servorum tuorum, etiam uxores et liberos (III Reg. XX) .ยป Et iniit Achab consilium cum senioribus. Qui dixerunt: Non acquiescas illi: Et respondit Achab nuntiis Benadad: ยซDicite domino meo: Omnia quae jussisti in nuntio, facere possum, hanc autem rem facere, non possum,ยป scilicet de uxoribus, et liberis. Et indignatus Benadab remisit ad eum, dicens: ยซHaec faciant mihi dii, et haec addant, si suffecerit pulvis Samariae pugillis omnis populi mei, qui sequitur me.ยป Samaria habebat interius terram pene muris aequalem, et est sensus. Tanta mecum est multitudo, ut, si singuli lapidem unum, vel stipitem, vel cespitem comportaverint tantum, exstruent aggerem, qui aequabitur muris Samariae, et [Col. 1382B] terrae intus positae, et ita ex quo pugnabunt vobiscum. Et respondit rex Israel: Dicite ei: ยซNon glorietur accinctus aeque, ut discinctus.ยป Et est sensus: Adhuc es accinctus armis, et res est in pendulo. Noli ergo gloriari quasi jam victor sis, et discinctus armis depositis. Quasi dicat: non potest gloriari sic praeliator, sicut victor; vel secundum aliam litteram: ยซNon glorietur aeque accinctus, atque discinctus.ยป Quasi dicat: Ante victoriam non potest gloriari accinctus multitudine, nec discinctus, id est carens multitudine, quia saepe pauci vincunt multos. Porro Benadab cum regibus suis bibebat in umbraculis, et ait servis suis: ยซCircumdate civitatem.ยป Cumque expugnarent eam timuit Achab nimis. Et ecce unus [Col. 1382C] propheta confortavit eum, Michaeas, ut quidam tradunt, et ait: ยซHaec dicit Dominus: Ego tradam omnem hanc multitudinem in manu tua hodie, ut scias quia ego sum Dominus. Et ait Achab: Per quem? Qui respondit: Per pedissequos principum provinciarum. Et ait Achab: Quis erit dux eorum? Qui respondit: Tu.ยป Et invenit Achab filios principum ducentos triginta duos et egressus est cum eis. Cumque nuntiatum esset Benadab, quod egressi essent de Samaria, misit in occursum eorum viros, dicens: Sive ad pacem, sive ad praelium venerint, apprehendite eos vivos. Filii vero principum percusserunt eos, unusquisque virum, qui contra se veniebat. Et fugit exercitus Syriorum, et egressus Israel percussit equos, et currus, et Syriam plaga magna. Tunc accessit [Col. 1382D] propheta ad Achab, dicens: Confortavit te Dominus; vide quid facies ei. Sequenti anno ascendet rex Syriae contra te. ยซQuasi dicat: Necesse est tibi ut habeas Dominum propitium. Tunc dixerunt servi Benadab ad eum: Dii montium sunt dii eorum, et pugnavimus cum eis in montibus, et ideo vicerunt nos. Pugnemus ergo in campestribus, ubi dii eorum nihil possunt, et obtinebimus eos. Tu autem fac verbum hoc: Amove ab exercitu reges, quia inertes sunt, et pone principes pro eis, et instaura numerum pugnatorum, quos ante habuisti.ยป
Igitur post annum venit Benabab cum exercitu in Aphec, quae est in campestribus (III Reg. XX) . [Col. 1383A] ยซPorro filii Israel castrametati sunt contra eos, quasi duo parvi greges caprarum. Syri autem repleverant terram, et dixit unus vir Dei ad Achab.ยป Quia dixerunt Syri: Deus montium Dominus est, et non vallium, tradam eos in manu tua. Et direxerunt acies ex adverso septem diebus. Septima autem die percussi sunt de Syris centum millia peditum, et reliqui fugerunt in Aphec, et cecidit murus super eos, qui remanserant. Benadab autem fugiens in civitatem latuit in cubiculo, quod erat intra cubiculum. Servi autem ejus timentes, ne superveniret Achab, et nemini parceret, et scientes reges Israel clementes, accinxerunt lumbos suos saccis, et ponentes funiculos in capitibus venerunt in occursum Achab dicentes: ยซServus tuus Benadab dicit: [Col. 1383B] Vivat, oro te, anima mea.ยป Quasi diceret: Quamcunque multam imposueris, suscipiam eam pro anima mea. Qui respondit: ยซSi adhuc vivit, frater meus est,ยป id est faciam cum eo foedus. ยซQui rapientes verbum ex ore ejus, quasi pro omine festinantes adduxerunt Benabad ad eum. Et levavit eum Achab secum in curru suo, et dixit ad eum Benabab: Civitates quas tulit pater meus a patre tuo, reddam tibi. Fac tibi plateas in Damasco,ยป id est forum rerum venalium; ยซsicut fecit pater meus in Samaria.ยป Cumqe foederati essent redierunt ad propria Tunc Michaeas dixit ad socium suum in spiritu: ยซPercute me. At ille noluit Cui ait: Quia non audisti vocem Domini, cum recedes a me, percutiet te leo.ยป Quod factum est. Inveniensque alterum [Col. 1383C] virum, dixit ad eum: ยซPercute meยป in capite. Qui vulneravit eum. Tunc propheta mutato vultu, aspersione pulveris et sanguinis, clamavit ad regem in via: Cum essemus in praelio, adduxit vir unus captivum suum ad me dicens: ยซCustodi istum; qui si lapsus fuerit, erit anima tua pro anima ejus,ยป id est eris servus mihi pro eo, ยซaut talentum argenti mihi appendes.ยป Cum autem verterem me huc atque illuc, subito non comparuit. Et ait rex: ยซJudicium tuum est,ยป quod ipse decrevisti, alterutrum necesse est facias ei. Tunc lota facie agnitus est propheta a rege, et ait: ยซHaec dicit Dominus; quia dimisisti virum blasphemum dignum morte, erit anima tua pro anima ejus,ยป [Col. 1383D] id est ipse te interficiet. Et iratus rex prophetae jussit eum clausum custodiri, et venit in Samariam.
Porro Nahoth Jezrahelites habebat vineam juxta palatium regis (III Reg. XXI) . Et dixit ad eum rex: ยซDa mihi vineam tuam, ut faciam in ea hortum olerum, daboque tibi pro ea vineam meliorem, vel pretium. Qui respondit: Propitius sit mihi Dominus, ne dem haereditatem patrum meorum tibi.ยป Quasi diceret: Non possum; haereditas relicta est mihi a patribus, ut relinquam eam posteris. Et contristatus rex projecit se in lectum, et nolebat comedere, et confortavit eum Jezabel dicens: ยซAequo [Col. 1384A] animo esto, ego dabo tibi vineam Naboth.ยป Et scripsit secreto litteras ex nomine Achab, et annulo ejus signatas, et ad judices Jezrael misit, ut conventum facerent, et jejunarent, tanquam Dei judicium facturi, et submitterent testes adversum Naboth, qui dicerent. ยซBenedixit Naboth Deum et regem,ยป id est maledixit, secundum Hebraeum idioma; ยซet judicantes reum majestatis lapidarent.ยป Et factum est ita, et lapidatus est Naboth extra civitatem Jezrahel. Cum ergo accepisset Achab de morte Naboth, descendebat in vineam, ut possideret eam. Et occurrit ei Elias Thesbites dicens: Haec dicit Dominus: ยซOccidisti, insuper et possedisti.ยป Hebraeus habet: ยซOccidisti, et post haec haereditabis.ยป โ ยซIn loco hoc in quo linxerunt canes Naboth [Col. 1384B] lambent quoque sanguinem tuum,ยป id est in eadem regione. Non enim intelligendum est in eodem loco singulariter. Qui respondit: ยซNum invenisti me inimicum tibi,ยป id est quare inimicaris mihi? Et ait Elias: ยซEo quod venundatus sis diabolo,ยป ut faceres malum coram Domino, propterea demetet Dominus posteriora tua, et dabit domum tuam, sicut domum Jeroboam et Baasa. Sed et de Jezabel dicit Dominus: Canes comedent Jezabel in agro Jezrahel.ยป Achab ergo timens valde, scidit vestem suam, et operuit se cilicio, et dormivit in sacco, et ambulavit demisso capite. Et ait Dominus ad Eliam: ยซQuia humiliatus est Achab coram me, non inducam malum hoc in diebus ejus, sed in diebus filii sui.ยป Forte dimissum est ei peccatum propter praesentem [Col. 1384C] justitiam. ยซTransierunt igitur tres anni sine bello inter Syriam et Israel (III Reg. XXII) ,ยป propter foedus quod inierant. Interim autem Josaphat rex Juda accepit uxorem filio suo Joram Athaliam filiam Achab, et Jezabel, et per affinitatem confoederati sunt rex Juda et rex Israel. Tunc descendit Josaphat ad regem Israel videndum, et eo praesente dixit Achab servis suis: ยซNostra est Ramoth quae est in Galaad, cur negligimus eam tollere de manu regis Syriae. Et ait ad Josaphat: Venies ne mecum ad praeliandum in Ramoth Galaad? Qui respondit: Sicut ego, ita et tu, populus meus, populus tuus. Sed quaeramus hodie, obsecro, sermonem Domini.ยป Et asciti sunt Baal prophetae [Col. 1384D] circiter quadringenti. Quibus rex ait: ยซIbo in Ramoth Galaad ad pugnandum, an quiescam? Qui dixerunt: Ascende, et Dominus dabit eam in manu regis. Et ait Josaphat: Num est hic propheta Domini? Cui Achab: Remansit unus Michaeas filius Jemla,ยป sed odi eum, quia non prophetat mihi bonum; putabat reliquos occisos a Jezabel. Tunc petente Josaphat vocatus est Michaeas, et hortabatur eum nuntius, ut bona regi diceret, sicut et alii. Qui respondit: ยซVivit Dominus, quia quodcunque dixerit mihi Dominus hoc loquar. Porro in pseudoprophetis erat Sedecias ferens cornua ferrea, et dicens ad Achab: ยซHaec dicit Dominus: His ventilabis Syriam, donec deleas eam,ยป id est hoc signum do tibi, quia ventilabis Syriam. Tunc quaesivit Achab [Col. 1385A] a Michaea idipsum quod quaesierat ab aliis. Qui respondit: ยซAscende et tradet eos Dominus in manu regis;ยป non tamen dixit quos, vel cujus regis. Cui Achab: Adjuro te ut non loquaris nisi quod verum est in nomine Domini. Tunc ait Michaeas: ยซVidi Israel dispersum, quasi oves sine pastore. Et ait mihi Dominus: Non habent isti dominum, revertantur.ยป Et intelligens Achab, quod praediceret ei se moriturum, dixit ad Josaphat: ยซVides quia non prophetat mihi bonum. Tunc addidit Michaeas: Vidi Dominum sedentem, et angelos assistentes ei, bonos a dextris, malos a sinistris, et ait: Quis decipiet Achab, ut ascendat, et cadat in Ramoth Galaad.ยป Hoc enim exigebant merita ejus. Et dixit unus a sinistris: ยซEgo ero spiritus mendax in ore [Col. 1385B] prophetarum ejus. Cui Dominus: Decipies, et praevalebis. Tunc Sedecias percussit Michaeam in maxillam et ait: Mene dimisit spiritus Domini, et locutus est tibi? Cui Michaeas: Visurus es quando absconderis in cubiculo, tanquam deprehensus in mendacio. Et vidit Sedecias regem haesitantem, et confortavit eum, dicens secreto: Hic si esset propheta, aruisset manus mea, sicut manus Jeroboam. Sed et locutus est contra Eliam, qui praedixit te moriturum, ubi mortuus est Naboth. Tunc rex praecepit incarcerari Michaeam, usque ad reditum suum.
Ascenderunt igitur cum exercitu duo reges in Ramoth Galaad, et Josaphat erat in stola regali [Col. 1385C] (III Reg. XXII) . Cui Achab differens erat in habitu militari, vel ne cognosceretur a Syris: rex autem Syriae praeceperat principibus belli, ut reliquos non curantes, solius Achab sanguinem quaererent. ยซEt propterea impetu facto pugnabant contra Josaphat. Qui cum exclamasset convocans servos, intellexerunt Syri non esse Achab, et cessaverunt ab eo. Unus autem dirigens sagittam in incertum percussit Achab inter pulmonem et stomachum, et fluebat sanguis in sinum,ยป id est in interiora currus, et per praecones revocatus est exercitus a bello. Mortuus est autem Achab, et delatus est in Samariam, et sepultus ibi juxta domum eburneam, quam aedificaverat.ยป Et dum lavarent mulierculae currum et habenas in piscina Samariae, linxerunt canes sanguinem [Col. 1386A] ejus, juxta verbum Eliae: ยซEt regnavit Ochozias filius ejus pro eo.ยป Porro Josaphat redeunti occurrit Jehu, filius Anani arguens eum, quod impio praebuisset auxilium. Josaphat vero regnavit in Jerusalem. ยซTriginta quinque annorum erat cum regnare coepisset, et viginti annis regnavit. Coepit autem regnare anno quarto Achab regis Israel.ยป Sed et hic oritur quaestio de collationibus, quas omnes post librum Regum separatim discutiemus. ยซEt ambulavit Josaphat in viis Asa patris sui.ยป Anno siquidem tertio regni sui praecepit principibus et sacerdotibus regni sui, ut peragrantes per singulas civitates docerent populum legem Moysi. Porro Ammonitae, Moabitae, et Arabes, irruerunt in Judam circa Engaddi. Et orante Josaphat [Col. 1386B] in templo, ut legitur in Paralipomenon, confortavit eum Jaziel filius Zachariae, propheta dicens: ยซO Juda et Jerusalem, nolite timere [Col. 1386C] Additio 1. Nota quod Judaea quandoque dicitur tota terra Judaeorum, ut ibi; ignoti Judaea Dei (Act. XVII) , et: ยซNotus in Judaea Deus (Psal. LXXV) .ยป Quandoque Judaea dicitur tantum tribus Judae et Benjamin, secundum quod dicit, quod Roboam regnavit super Judam, Jeroboam super Israel (III Reg. XIV) . Quandoque sola tribus Judae Judaea dicitur, ut ubi: ยซJudaea et Jerusalem noli timere.ยป , cras egrediemini, et Dominus erit vobiscum (II Paral. XX) .ยป Et egressus percussit hostes, et fugavit. Cumque diriperet Israel castra hostium tribus diebus, dixit locum illum convallem Benedictionis, et habuit deinceps cor rectum cum Domino. Sed et reliquias effeminatorum abstulit de terra, verumtamen excelsa non abstulit, et adhuc serviebat Edom regi Juda in tributo. Misit quoque Josaphat classes in Ophir propter aurum, quae confractae sunt in Asiongaber. Hanc confractionem praedixerat ei Eliezer propheta, filius Dodam, futuram, quia Josaphat fecerat foedus cum Ochozia. ยซEt mortuus [Col. 1386C] est Josaphat, et sepultus in civitate David, et regnavit pro eo Joram filius ejus.ยป
Incidentia.
Sub Josaphat nonus Latinorum rex fuit Silvius Carptemus; decimus Silvius Tiberius, a quo fluvius dictus est Tiberis, qui prius Albula dicebatur; undecimus Silvius Agrippa.
Porro Ochosias, filius Achab, regnare coepit in Samaria, anno decimo septimo Josaphat, et duobus annis regnavit, et ambulavit in viis patris et matris suae, et ยซpraevaricatus est Moab in Israel,ยป id est recessit a tributo ejus (IV Reg. I) . Ceciditque Ochozias per cancellum coenaculi, et aegrotavit, et misit [Col. 1386D] nuntios, qui consulerent Beelzebub Deum Accaron, de infirmitate sua. Josephus dicit: Misit ad Deum Accaron Muscam [Col. 1387B] Additio 1. Beelzebub Deus Accaron dicitur musca. , et misit Dominus Eliam in occursum nuntiorum. Qui ait eis: ยซNunquid non est Deus in Israel, ut eatis ad Deum Accaron? Quamobrem non consurget Ochosias, sed morietur.ยป Cumque rediissent nuntii ad regem, et dicerent se [Col. 1387A] rediisse pro hujusmodi prohibitione, quaesivit ab eis de habitu viri, qui apparuerat eis. Qui dixerunt ei: ยซVir pilosus est, et zona pellicea accinctus. Qui ait: Elias est. Misit rex quinquagenarium cum suis quinquaginta armatis, ut vocarent Eliam, vel invitum traherent. Et ait quinquagenarius Eliae sedenti in vertice montis: Homo Dei, rex praecepit ut descendas. Qui respondit: Si homo Dei sum, descendat ignis de coelo, et devoret te, et tuos, et sic factum est. Misit quoque rex alium quinquagenarium cum suis, qui similia locutus est, et similia passus. Destinavit quoque tertium quinquagenarium, qui creditur fuisse Abdias, qui curvans genua coram Elia ait: Obsecro, ut miserearis animae meae et servorum meorum. Et ait angelus ad Eliam: [Col. 1387B] Descende cum eo, ne timeas. Qui descendit ad regem, et ait: Quia misisti ad Beelzebub, quasi non esset Deus in Israel, morieris.ยป Et mortuus est Ochosias, et regnavit Joram frater ejus pro eo, anno secundo Joram filii Josaphat, et tunc aequivoci fuerunt rex Juda, et rex Israel, et affines.
ยซFactum est cum levare vellet Dominus Eliam per turbinem in coelum, venerunt Elias et Elisaeus in Galgala; et ait Elias ad Elisaeum: Mane hic, quia misit me Dominus in Bethel. Qui respondit: Vivit Dominus, et vivit anima tua, quia non derelinquam te (IV Reg. II) .ยป Sciebat enim in spiritu eum tollendum esse. Et occurrerunt eis [Col. 1387C] filii prophetarum, qui erant in Bethel, et dixerunt ad Elisaeum secreto: ยซNosti quia hodie tolletur Dominus tuus a te. Qui respondit: Novi, silete. Et ait Elias: Mane hic. Qui noluit.ยป Cumque venisset in Jericho, idipsum dixerunt Elisaeo filii prophetarum qui erant ibi, quod et praedicti. Et voluit Elias, ut maneret ibi, sed noluit. Cumque venirent ad Jordanem ambo, et quinquaginta de filiis prophetarum a longe specularentur, involvit Elias pallium suum, et percussit aquas, quae divisae sunt, et transierunt per siccum. Cumque transissent, dixit Elias ad eum: ยซPostula quod vis, et faciam tibi, antequam tollar a te. Qui respondit: Obsecro, ut fiat spiritus tuus duplex in me. Qui respondit: [Col. 1387D] Rem difficilem postulas, tamen si videris me, quando tollar a te, erit; alioquin, non erit.ยป Spiritum duplicem habuit Elias, id est ad duo, ad prophetiam et ad miracula. Et ad eadem duo, fuit spiritus in Elisaeo, et ita non petiit discipulus esse super magistrum. Quidam tamen distinguunt ita, ยซfiat spiritus tuus duplex in me,ยป id est duplicetur in me. Quod ita impletum fuisse tradunt. Nam Elisaeus vivens suscitavit mortuum, sed et mortuus suscitavit mortuum; quod non Elias. ยซCumque pergerent, ecce currus igneus, et equi ignei diviserunt utrumque, et ascendit Elias, et ferebatur per turbinem in coelum.ยป Legitur quod Sabacha pater Eliae, nondum nati, vidit in somnis viros candidatos se salutantes. Quod cum nuntiasset in Jerusalem, [Col. 1388A] responsum est ei: Puer hic judicabit Israel in gladio et igne. Elisaeus autem videbat, et clamabat: ยซPater mi, Pater mi, currus Israel, et auriga ejus!ยป id est sustentator populi et rector, et dejecit ei Elias pallum suum. Tunc ille scidit vestimenta sua, vel prae dolore, vel abjiciens vestem suam, ut deinceps uteretur veste Eliae. ยซEt rediens ad Jordanem percussit aquas pallio Eliae, et non sunt divisae, et ait: Ubi est Deus Eliae etiam nunc? percussitque iterum, et divisae sunt. Et transiit. Quod videntes filii prophetarum dixerunt: Requievit spiritus Eliae super Elisaeum. Et occurrentes adoraverunt eum.ยป Et eo licet renitente, miserunt quinquaginta viros ad quaerendum Eliam, si forte projecisset eum Dominus in aliquo montium, vel vallium. Cumque quaesissent per tres [Col. 1388B] dies, eo non invento redierunt.
ยซTunc dixerunt viri Jericho ad Elisaeum. Terra haec optima est, sed aqua fontis pessima terram facit sterilem (IV Reg. II) .ยป Qui assumens vas novum terreum misit in illud sal, et egressus ad fontem misit sal in illum. Et cum orasset ait: ยซHaec dicit Dominus: Sanavi aquas has, et non erit in eis mors ultra, neque sterilitas.ยป Forte morbosa erat bibentibus cum sterilitate. ยซEt sanatae sunt aquae, usque ad diem hanc.ยป Cumque ascenderet in Bethel, illudebant ei quadraginta duo pueri dicentes: ยซAscende calve. Et maledixit eis in nomine Domini,ยป id est per nomen Domini, vel invocato nomine Domini. ยซEgressique sunt duo ursi de [Col. 1388C] saltu, et devoraverunt eos.ยป Cumque transisset per montem Carmeli, rediit in Samariam, et habitabat in ea.
ยซPorro Joram filius Achab regnavit in Samaria anno decimo octavo Josaphat, et duodecim annis regnavit (IV Reg. III) ; tulitque idola gentium, quae pater suus introduxerat; verumtamen a cultu vitulorum Jeroboam non recessit. Quem cum redargueret Michaeas, occisus est ab eo praecipitio, ut dicit Epiphanius episcopus Salaminae Cypri. Et sepultus est in Morasthi, solus juxta supulturam Senachim. Alius fuit post Michaeas similiter Morasthites, sextus duodecim prophetarum. Porro rex [Col. 1388D] Moab solvebat regi Israel tributum agnos centum millia, et totidem arietes cum velleribus suis; sed mortuo Achab, recessit a tributo. Quamobrem Joram rex Israel ascendit contra eum in praelium, et habuit secum Josaphat regem Juda, sed et Josaphat duxit secum regem Edom. Cumque ivissent per desertum Idumaeae septem diebus non erat eis aqua. Et ait Josaphat: ยซEstne hic propheta Domini? Et respondit quidam: Est hic Elisaeus, qui fundebat aquam super manus Eliae. Et steterunt tres reges ante Elisaeum. Qui dixit ad regem Israel: Quid mihi et tibi est,ยป id est tu cum sis idololatra, quare venis ad prophetam Domini? Verumtamen propter Josaphat, respiciam te. Et ait: ยซAdducite mihi psaltem,ยป id est psallentem. Cumque caneret psaltes [Col. 1389A] per harmoniam excitatus est spiritus ejus, et factus est spiritus Domini super eum, et ait: ยซFacite in alveo torrentisยป hujus exsiccato ยซfossas et foveas,ยป ut abundantiam supervenientis aquae retinere possint. Dabit enim Dominus vobis aquam sine vento, et pluviam in abundantia. ยซInsuper tradet Dominus Moab in manus vestras, urbes electas percutietis, ligna fructifera succidetis, fontes obturabitis, agros egregios operietis lapidibus. Factum est mane in hora sacrificii irruerunt aquae per alveum torrentis.ยป Pluerat enim vehementer tribus diebus, ut ait Josephus, in supremis partibus Idumaeae. Porro Moabitae stabant in terminis terrae suae, ut prohiberent hostes ab ingressu. Qui cum mane vidissent ex adverso aquas turbidas torrentis sole repercussas, suspicati [Col. 1389B] sunt infectas sanguine, et dixerunt: ยซSurgamus ad praedam; mutuo caesi sunt hostes. Et dum irruerent praecipites, percussit eos Israel, et fugerunt. et depopulatus est Israel Moab, et fecit illa quatuor, quae praedixerat Elisaeus; et circumdederunt civitatem, ubi erat sedes regni, quae a fundibulariis ex magna parte percussa est. Et desperans rex Moab tulit secum septingentos electos, ut irrumperet per partem exercitus, ubi erat rex Edom, et aufugeret. Sed hostes repulerunt eum in urbem; et necessitate compulsus, filium qui regnaturus erat pro eo, coram hostibus supra murum obtulit holocaustum, ut Deus eum liberaret. Reges autem videntes hoc factum necessitatis, ex humana compassione recesserunt ab eo. Et rediit Josaphat in [Col. 1389C] Jerusalem, et occurrens ei Jehu propheta, filius Anani, culpabat eum, quod homini idololatrae solatia praebuisset.
Factum est autem quod quaedam mulier de uxoribus prophetarum, uxor scilicet Abdiae, ad Elisaeum clamabat dicens: ยซVir meus mortuus est, et oppressus erat aere alieno propter alimoniam prophetarum. Et ecce creditor venit, ut tollat duos filios meos ad serviendum sibi. Et respondit Elisaeus: Quid habes in domo tua? Et illa: Non habeo nisi parum olei, quo ungar. Qui ait. Pete mutuo vasa vacua non pauca, et clauso ostio cum filiis tuis mitte inde in omnia vasa.ยป Dumque infunderet mulier, [Col. 1389D] crescebat oleum, et impletis vasis stetit, id est crescere cessavit. Quod cum accepisset Elisaeus, ait ad eam: ยซVade, vende, et redde creditori, tu autem et filii tui vivite de reliquo.
Factum est ut transiret Elisaeus per Sunam civitatem, et erat ibi mulier magna, non tam corpore quam sapientia, quae intelligens virum Dei esse, tenuit eum, ut comederet panem (IV Reg. III) . Cumque frequenter diverteret ad eam Elisaeus, suasit mulier viro suo ut faceret ei coenaculum parvum, et poneret in eo lectulum, et mensam, et sellam, et candelabrum. Et rediens Elisaeus requievit ibi, et ait ad Giezi: ยซVoca Sunamitidem hanc, et loquere ad eam: Quid vis, ut faciat dominus meus tibi? [Col. 1390A] Loquetur pro te regi, vel principi militiae. Quae respondit: In medio populi mei habito,ยป quasi diceret. Vallata sum propinquis, et nullus inquietat me. Cumque quaereret Elisaeus quid vellet, dixit Giezi ad eum, filium non habet, et vir ejus senex est. Tunc ait Elisaeus ad eam: In tempore isto, et in hac eadem hora, si vita comes fuerit, habebis in utero filium. Hebraeus sic habet: In tempore isto cum tempus vitae,ยป subaudi, adhuc erit tibi, habebis, etc. Quae respondit: ยซNoli, vir Dei, mentiri ancillae tuae.ยป Concepit tamen mulier, et peperit, juxta verbum Elisaei. Cumque crevisset puer, egressus est ad patrem ad messores, et aegrotavit. Cumque clamasset bis: ยซCaput meum doleo,ยป remisit eum pater ad matrem suam, ยซet mortuus est. Et collocavit eum [Col. 1390B] mater super lectum viri Dei, et clausit ostium, et vocans virum suum ait: Curram ad virum Dei, et revertar. Qui respondit: Hodie non sunt Kalendae, nec Sabbatum, cur ibis?ยป Istis enim diebus prophetae et doctores solebant frequentari et audiri. Et tollens mulier unum de pueris secum, sedens in asino, venit ad virum Dei in montem Carmeli. Qui cum vidisset eam, ait ad Giezi: Ecce Sunamitis illa. Occurre, et dic ei: Rectene agitur circa te, et virum tuum et filium. Quae respondit: Recte? Et nota quod semper Elisaeus hospitam suam vocabat Sunamitidem. Non enim tantum habuit familiaritatem cum ea, ut proprium nomen ejus sciret, et projecit se mulier, et apprehendit pedes Elisaei. Et ait Elisaeus Giezi volenti eam amovere: ยซDimitte illam. Anima [Col. 1390C] ejus in amaritudine est, et Dominus celavit a me. Et ait mulier: Nunquid petivi filium a te.ยป Quasi dicat: Mihi non petenti dedisti filium in perniciem meam. ยซNunquid non dixi tibi: Ne illudas me?ยป Illusionem vocat dare filium a Domino et tam cito auferri. Et ait ille ad Giezi: ยซTolle baculum meum, et vade, et ne facias moram, vel aliquem salutando, vel respondendo salutanti, et pones baculum meum super faciem pueri.ยป Cumque abiisset, ait mulier ad Elisaeum: ยซVivit Dominus, non dimittam te. Et secutus est eam. Et reversus est Giezi in occursum ejus dicens: Non surrexit puer.ยป Et ingressus Elisaeus incubuit super puerum, et contrahens se coaptavit membra sua membris ejus. Et cum orasset [Col. 1390D] calefacta est caro pueri, et oscitavit puer, et aperuit oculos. Quem cum reddidisset matri viventem, reversus est in Galgala. Hunc locum saepe frequentabat Elisaeus, tum pro religione loci, tum quia ibi natus est, et in ortu ejus tale ibi contigit prodigium, ut imago una ex vitulis aureis mugiret acute. Quo audito in Jerusalem sacerdos divino nutu ait: ยซPropheta natus est in Israel, qui sculptilia eorum destruet et fusilia.
ยซPorro fames erat in terra, et filii prophetarum decem venerant ad Elisaeum. Qui dixit uni de pueris: Coque pulmentum filiis prophetarum. Qui egressus, ut colligeret herbas agrestes, invenit quasi vitem [Col. 1391A] silvestrem, et collegit ex ea colocynthidas nesciens quid esset, et concidit in ollam pulmenti (IV Reg. IV) . Hae sunt agrestes cucurbitae amarissimae, minores his quae in hortis nascuntur; vel, ut quidam dicunt, herba est, quasi vitis se diffundens in sepibus, fructu modico, purpureo et rotundo, cum maturus est. Cumque gustassent recumbentes de coctione hac clamaverunt: ยซMors in olla, vir Dei!ยป id est amaritudo quasi in morte, vel mortifera. Et allatam farinam misit in ollam, et dulcorata est esca. Vir autem quidam detulit viro Dei panes primitiarum, et viginti panes hordeaceos, et frumentum novum in pera, id est grana confricata. Non est intelligendum de panibus primitiarum, quae offerebantur in Pentecoste, neque de polenta, quae offertur in Pascha. Sed [Col. 1391B] quia fames erat in terra festinanter de tritico adhuc recente fecerat iste panes, quos fecit Elisaeus apponi populo. Quidam dicunt centum viris, quia minister dixit: ยซQuantum est hoc, ut apponam centum viris. Sed intelligendum, ut apponam, etiam centum viris, nedum populo. Vel forte duos tantum panes primitiarum apposuit centum viris, dicens: ยซHaec dicit Dominus. Comedent, et supererit:ยป Et factum est ita miraculose juxta verbum Domini.
ยซNaaman autem princeps erat militiae regis Syriae, vir dives, et assiduus, sed leprosus. Et latrunculi de Syria captivam duxerant puellam de Israel, quae erat in obsequio uxoris Naaman. Quae ait ad dominam [Col. 1391C] suam: Utinam fuisset dominus meus ad prophetam Samariae, qui curaret eum. Tulit Naaman argentum, et aurum multum, et decem mutatoria vestium (IV Reg. V) ,ยป id est decem paria, vel novas vestes, quae sic vocantur pro mutatione vestium veterum. ยซTulitque secum litteras regis Syriae ad regem Israel, in haec verba: Scito quia miserim ad te Naaman, ut cures eum a lepra. Et audiens rex Israel blasphemiam, scidit vestimenta sua, et ait: Nunquid ego Deus sum, ut curem hominem leprosum? Occasiones quaerit adversum me.ยป Et misit ad eum Elisaeus dicens: ยซCur scidisti vestimenta tua? Veniat ad me, et sciat prophetam esse in Israel.ยป Stetit itaque Naaman, et equitatus ejus ad ostium Elisaei. Qui misit ad eum dicens: ยซLavare [Col. 1391D] septies in Jordane et mundaberis.ยป Cumque abiret Naaman indignans, quod non tetigisset eum, invocans nomen Domini, dixerunt ei servi sui: ยซSi rem grandem dixisset tibi propheta, facere debueras, quanto magis quod modicum est? Descendit ergo, et lavit se in Jordane septies, et mundatus est.ยป Et rediens stetit coram Elisaeo, et ait: ยซScio quod non sit Deus alius in universa terra nisi in Israel. Et obtulit ei benedictionem.ยป Cumque renuenti vim faceret, ait Elisaeus: ยซVivit Dominus, quia non accipiam. Et ait Naaman: Obsecro ut tollam onus duorum burdonum de terra hac.ยป Est autem burdo ex equo et asina. Secundum quosdam tulit terram, ut sterneret eam in templis idolorum, ut stans super eam adoraret Deum terrae Israel, ne offenderet dominum [Col. 1392A] suum, si pariter non adoraret. Sed verius videtur quod fecerit altare Domino ex ea ad immolandum. Unde et subdit: ยซNon faciet servus tuus ultra holocaustum, ac victimam diis alienis, nisi Domino. Unum est quod mutare non possum, cum innititur rex super manum meam, et adorat in templo Remmon, oportet me simul adorare. Ora Dominum ut non imputet mihi hoc: ยซEt abiit Naaman electo terrae tempore, ยซid est cum elegisset terram ad portandum. Hebraeus sic habet: ยซAbiit ab eo aliquanto terrae spatio.ยป Eadem ambiguitas in Genesi legitur: ยซEratque vernum tempus, et ingrediebatur Ephrata (Gen. XLVIII) .ยป Hebraeus habet: ยซAdhuc spatium terrae erat, et ingrediebatur Ephrata.ยป Et sic Latinus interpres posuit electum tempus, vel [Col. 1392B] vernum pro spatio. Cucurrit autem Giezi post Naaman, ut aliquid acciperet ab eo, et ait: ยซDominus meus misit me ad te dicens: ยซVenerunt ad me duo adolescentes ex filiis prophetarum, da eis talentum argenti et vestes duplices. At ille dedit ei duo talenta, et vestes, et tradidit ei pueros qui deferrent ea, et abscondit ea in domo.ยป Cumque vespere staret coram Elisaeo ait: Unde venis, Giezi? Qui respondit: Non ivit servus tuus quoquam. At ille: Nonne cor meum tecum erat, cum reversus fuerat homo in occursum tuum. Accepisti argentum, ut emas possessiones. Sed lepra Naaman adhaerebit tibi, et semini tuo in sempiternum. Et egressus est ab eo leprosus.ยป Non legitur ad litteram Giezi filium [Col. 1392C] habuisse leprosum, nec posterum. Certum est autem de Giezitis, quod lepra Simoniae respersi sunt.
Factum est autem cum esset Elisaeus cum filiis prophetarum, incidentibus ligna ad Jordanem, cecidit ferrum securis unius in aquam (IV Reg. VI) . Cum ejularet ille, misit Elisaeus lignum in aquam, ubi ceciderat ferrum, et natavit ferrum, et tulit illud. ยซPorro rex Syriae pugnabat contra Israel,ยป et saepe ponebat servos suos in insidiis, quas cavebat rex Israel, Elisaeo sibi manifestante ascondita Syrorum. Et conturbatus rex Syriae, ait servis suis: Quis vestrum proditor est mei apud regem Israel. Et ait unus: Nequaquam, sed Elisaeus indicat regi Israel quaecunque loqueris in conclavi. Qui ait: ยซMittam, [Col. 1392D] et capiam eum.ยป Cumque accepisset eum esse in Dothaim, misit illuc robur exercitus. Qui venientes illuc in nocte circumdederunt civitatem. Mane puer Elisaei vidit exercitum, territusque clamavit: ยซHeu, domine, quid faciemus? Qui respondit: Noli timere, plures sunt nobiscum.ยป Et orante Elisaeo aperuit Dominus oculos pueri, et vidit montem plenum curribus igneis, id est agminibus angelorum. Cumque intrarent hostes ad eum, orante Elisaeo percussit eos Dominus caecitate, non omni quidem, sed acrisia [Col. 1393A] Additio 1. Acrisia est amentia visus, scilicet quando quaerimus quod in manu tenemus. , ne eum agnoscerent. Et dixit ad eos Elisaeus: ยซNon est haec via, nec est ista civitas,ยป id est non est hic mansio Elisaei: ยซSequimini me, et ostendam vobis virum, quem quaeritis: et duxit eos in Samariam.ยป Et orante Elisaeo ยซaperuit Dominus oculos [Col. 1393A] eorum, et viderunt se esse in medio Samariae,ยป et hostes circumstantes. ยซEt dixit rex Israel ad Elisaeum: Percutiam eos, pater mi? Qui respondit, Nequaquam:ยป Dominus enim adduxit eos, sed praebe eis hospitalitatem affluenter. Quo facto redierunt Syri ad propria, nec ultra in diebus Elisaei venerunt latrones Syriae in Israel.
ยซFactum est post haec, Benadad rex obsidebat Samariam, et facta est fames in Samaria, ita ut venderetur caput asini octoginta argenteis numismatis, et quarta pars cabi stercoris columbarum quinque argenteis (IV Reg. VI) .ยป Hac, [Col. 1393B] ut ait Josephus, condiebant cibos pro sale. Tradunt quidam nomine stercoris dici vesiculam columbae, in qua reperiebantur grana de foris allata. Cumque transiret rex Israel per murum, et consideraret custodias muri, clamavit quaedam mulier ad eum: ยซSalva me, domine rex.ยป Qui suspicatus quod quaereret aliquid ab eo, commotus respondit: ยซNon salvat te Dominus: unde te salvare possum? De area, an de torculari? Quae respondit. Nequaquam, domine, sed ego, et mulier ista condixeramus de filiis nostris comedendis, et comedimus filium meum; haec autem abscondit filium suum.ยป Et contristatus est rex vehementer, et scidit vestimenta sua, et aperuit cilicium, quo vestitus erat ad carnem, [Col. 1393C] et ait: ยซQuid amplius mali possumus exspectare a Domino. Haec faciat mihi Deus, et haec addat, si steterit caput Elisaei super ipsum hodie.ยป Hoc enim malum imputabat Elisaeo, quod concives non liberabat, cum posset. Cumque misisset spiculatorem, poenitentia ductus, sequebatur eum ut prohiberet. Elisaeus autem sedebat in domo sua, et senes cum eo, quos Josephus discipulos ejus dicit. Et ait Elisaeus: ยซNescitis quia filius homicidae,ยป qui scilicet occidit Naboth, ยซmisit ut praescidatur caput meum. Prohibete intrare nuntium, donec veniat rex,ยป qui prohibebit ei quod jusserat. Cumque supervenisset rex, ait Elisaeus: ยซCras hac hora erit in porta Samariae modius similae pro statere uno, et duo modii hordei similiter (IV Reg. VII) .ยป [Col. 1393D] Et irrisit eum unus eorum super quorum manus rex incumbebat, dicens hoc esse impossibile. Cui Elisaeus: ยซVidebis, et non comedes.ยป Porro quatuor leprosi erant ad introitum portae fame deficientes. Qui vespere venerunt ad castra Syriae, et neminem ibi repererunt. Terruerat enim Dominus Syros, et sonitus exercitus magni, mittens super eos, fugeruntque, animas suas tantum salvare cupientes, et intrantes leprosi comederunt, et tollentes de praeda juxta cor suum, nuntiaverunt portariis urbis Syros abiisse. Suspicatus autem rex Israel Syros simulasse fugam, et latere, misit duos in equis, qui explorarent omnia, usque ad Jordanem. Qui cum reversi nuntiassent Syros fugisse, egressus populus diripuit castra, et vendebatur simila, et hordeum [Col. 1394A] juxta verbum Elisaei. Dux autem qui irriserat eum, a rege constitutus ad portam, oppressus est a turba, et mortuus est.
ยซPost haec autem Elisaeus locutus est ad mulierem cujus filium suscitaverat: Vade cum domo tua peregrinari ubicunque poteris. Vocavit enim Dominus famem super terram septem annis,ยป id est angelum praepositum fami (I Reg. VIII) . Quasi dicat: Fames veniet: vel est locutio. De hac fame ambiguum est utrum praecesserit praedictam obsidionem, vel secuta sit. Igitur mulier intravit terra Philisthiim, et contribules occupaverunt bona ejus. Quae finita fame regressa est, et intravit, ut interpellaret [Col. 1394B] regem pro domo sua et agris. Et tunc rex loquebatur cum Giezi, quaerens ab eo magnalia Elisaei. Qui videns mulierem ait: ยซDomine, haec est mulier, et hic est filius ejus, quem suscitavit Elisaeus.ยป Quae cum narrasset regi seriem facti, restituit ei rex quaecunque amiserat a die qua reliquerat terram.
Porro Benadad, rex Syriae, audiens quod Deus amoverat eum ab obsidione, et non homo contristatus aegrotabat (IV Reg. VIII) . Elisaeus autem veniebat Damascum, et misit rex in occursum ejus Azahel cum muneribus, ut consuleret eum de infirmitate sua. Cui quaerenti respondit Elisaeus: Dic ei: Sanaberis. Nec dixit sanabitur, quia mortuus est rex. Sed ut diceret ei, sanaberis, postea traxit [Col. 1394C] Azahel in partem dicens: ยซOstendit mihi Dominus, quia morietur, et tu eris rex Syriae.ยป Tunc impletum est, quod dixerat Dominus Eliae. Aliter enim non inunxit Elias Azahel, nisi quia per Elisaeum praedixit eum futurum regem. Et flevit Elisaeus, videns in spiritu mala quae facturus erat Azahel filiis Israel, quae etiam indicavit illi. Et reversus Azahel ad regem dixit, ยซsanaberis.ยป โ ยซAltera die tulit stragulum, et infudit aquam, et expandit super faciem ejus.ยป Stragulum proprie est stratorium, quod lecto, vel sedili supersternitur. Et dicitur quod Azahel pannum perfusum aqua imposuit super eum ad refrigerandum. Hebraeus habet: ยซExpandit super faciem suam stragulum,ยป ut non [Col. 1394D] Azahel, sed ipse Benadad, hoc fecisse intelligatur, et tamen mortuus est rex, et regnavit Azahel pro eo. Quidam tamen hoc exponunt de obsequio mortui, dicentes quod Azahel mortuum lavit aqua, et expandit stragulum super faciem mortui. Josephus plane dicit, quod Azahel altera die infuso laqueo strangulavit illum. Ad hunc sensum quidam praedictam litteram referunt dicentes quod Azahel vestem madefactam posuit super faciem ejus, simulans refrigerationem, sed statim effudit aquam super os ejus, donec suffocaret eum.
Porro anno quinto Joram filii Achab, regis Israel, in quo conregnaverat ei Josaphat rex Juda, regnavit Joram filius Josaphat in Jerusalem octo annis [Col. 1395A] (IV Reg. VIII) . Qui ad consilium uxoris fecit malum coram Domino, secutus deos alienos. Tamen Dominus non disperdidit Judam propter David servum suum. Tunc recessit Edom ne esset sub Juda. Nam et regem suum tributarium occiderunt Idumaei, novum creantes, qui non teneretur tributa reddere. Cumque Joram sex fratres suos occidisset, compelleretque Jerosolymitas etiam idololatrare, tulit ad eum Elias quidam propheta epistolam correctoriam cum comminatione poenae. Impleta est autem comminatio in hunc modum: Arabes irruentes in Judam, vastaverunt provinciam, et domos regias, et uxorem regis abduxerunt, filiosque occiderunt, praeter Ochoziam: et ipse tandem chronicam incidit aegritudinem, interna corruptione viscera effundens, ut [Col. 1395B] quotidie quasi se pereuntem videret; et mortuus est, et sepultus est in civitate David. Non tamen, ut ait Josephus, in sepulcro patrum suorum, sed privatum tumulum, sine regalibus exsequiis, tradiderunt ei Et regnavit Ochozias, vel Azarias filius ejus pro eo. Hunc regem, et reliquos, usque ad Oziam, praetermittit Matthaeus (Matth. I) . Regnavit autem annos duodecim Joram filii Achab. Viginti duorum annorum erat Ochozias cum regnare coepisset, et uno anno regnavit in Jerusalem, et ambulavit in viis Achab avi sui. Abiitque cum Joram, filio Achab, avunculo, suo ad praeliandum contra Hazael regem Syriae in Ramoth Galaad, et vulneratus est Joram, et relicto exercitu in obsidione sub Jehu principe, descendit in Jezrahel, ut curaretur, et descendit cum [Col. 1395C] eo Azarias.
Elisaeus autem misit unum de filiis prophetarum cum lenticula olei, ad exercitum in Ramoth Galaad, ut ibi Jehu evocatum in partem, ungeret in regem super Israel (I Reg. IX) . Qui cum invenisset Jehu sedentem cum principibus ait: ยซVerbum mihi ad te est, o princeps. Et ait Jehu: Ad quem? Qui respondit: Ad te, o princeps.ยป Forte non cognoscens Jehu, hoc quasi praesagium in mente sua posuerat, ipsum esse Jehu, qui primus respondisset. Cumque induxisset eum in cubiculum, fudit oleum super caput ejus, et ait: ยซHaec dicit Dominus: [Col. 1395D] Unxi te in regem super Israel, et percuties omnem domum Achab in ultione sanguinis servorum meorum de manu Jezabel.ยป Quo facto citissime aufugit propheta. Cumque regressus esset Jehu ad servos domini sui, dixerunt: ยซQuid venit insanus iste ad te?ยป Quasi insanos enim reputabant filios prophetarum, vel quia fugerat citissime quasi insanus. Et ait Jehu: ยซRecte judicastis. Nam verba vesana locutus est, dicens: Haec dicit Dominus: Unxi te in regem super Israel. Festinaverunt itaque tollere vestes suas, et substernere ei in similitudinem tribunalis, et canentes tuba dixerunt: Regnabit Jehu. Conjuravit ergo Jehu contra Joram et ait: Nullus nuntiet hoc in Jezrael, sed omnes ascendamus simul.ยป Cumque ascenderent, speculator in Jezrahel [Col. 1396A] ait: ยซVideo globum venientem.ยป Et suspicatus Joram, vel captam esse urbem, vel pacem factam, misit nuntium in occursum eorum. Qui ait: ยซHaec dicit rex: Pacata sunt omnia? Et ait Jehu: Quid tibi et paci.ยป Quasi diceret: Quid ad te, sequere me. Vel forte huic Jehu quasi ipsi regi respondit, quasi diceret: Quid quaeris de pace, qui terram, et pacem turbas. Et adhaesit nuntius ei. Misit et Joram secundum nuntium, qui similiter non est reversus ad eum. Et ascendens Joram rex Israel, et rex Juda cum eo, egressi sunt in occursum Jehu, usque in agrum Naboth Jezrahelitae. Et ait Joram: ยซEst ne pax, Jehu? Qui respondit: Quae pax? adhuc vigent fornicationes matris tuae.ยป Quasi dicat: Quae pax potest esse inter nos, cum jugiter offendamus [Col. 1396B] Deum per idololatriam matris tuae. Et fugiens Joram ait ad nepotem suum: ยซInsidiae sunt hic, Ochozia.ยป Tunc percussit Jehu Joram inter scapulas, et egressa est sagitta per cor ejus, et corruit mortuus. Et ait Jehu ad ducem tertiae partis militum: Projice eum in agrum Naboth. Memento quoniam ego, et tu sequebamur Achab patrem hujus, quando comminatus est ei Dominus per Eliam, quod redderet in agro Naboth pro sanguine Naboth, et pro sanguine filiorum ejus.ยป Tamen supra de filiis Naboth nulla facta est mentio, sed quod ibi tacitum est, hic suppletur. Forte canes linxerunt sanguinem Joram juxta verbum Eliae. Linxerunt enim sanguinem Achab cum linxerunt sanguinem filii ejus: Ochoziam vero fugientem insecutus est Jehu, et vulneravit [Col. 1396C] eum in ascensu Gaber. Qui vulneratus fugit in Mageddo, et mortuus est ibi, et tulerunt eum in Jerusalem, et sepultus et in civitate David. Post haec intravit Jehu in Jezrahel. Porro Jezabel erat in arce turris, et depinxit oculos suos stibio, et ornavit caput suum, ut pulchrior venientibus appareret, et per fenestram ait ad Jehu: Nunquid pax esse potest Zambri, qui interfecit dominum suum? quasi diceret: Tu occidisti dominum tuum sicut Zambri, et eadem poena puniendus es. Tunc dixit Jehu duobus eunuchis, qui circumstabant eam: ยซPraecipitate eam.ยป Et praecipitaverunt eam de turre, et conculcaverunt eam ungulae equorum. Cumque Jehu sederet ad mensam, ait servis suis: Ite, et sepelite [Col. 1396D] maledictam illam, quia filia regis est. Cumque venissent ad eam, non invenerunt, nisi calvariam,ยป id est supremam cellulam cerebri, ยซet pedes, et summitates manuum. Quo audito ait Jehu: Sermo Domini est quem locutus est per Eliam (III Reg. XXI) .ยป
Erant autem Achab septuaginta filii in Samaria. Et scripsit Jehu ad nutritios eorum, et ad optimates civitatis dicens: Eligite quem vultis de filiis Achab, et constituite regem super vos, et pugnate pro domo Domini vestri (IV Reg. X) . Qui perterriti rescripserunt ei: ยซServi tui sumus, fac quod tibi placet.ยป Et scripsit eis secundo: ยซSi mei estis, [Col. 1397A] tollite capita filiorum Domini vestri, et venite ad me cras in Jezrahel.ยป Et sic factum est. Et attulerunt capita in cophinis ad Jehu. Qui mandavit ne introducerentur ad eum, sed juxta introitum portae ponerentur ad duos acervos, usque mane. Cumque mane intuerentur capita, dixit Jehu ad populum: Justi estis.ยป Quasi dicat: Comparatione istorum qui septuaginta occiderunt, justi estis, qui non nisi Joram et Jezabel mecum occidistis. Vel potius Samaritas qui eos occiderant, commendavit. Quasi diceret: Juste fecistis implendo verbum Domini: quod videtur velle littera sequens, addit enim: ยซSi ego interfeci Dominum meum, quis percussit eum et istos? Dominus fecit quod locutus est in manu Eliae. Tunc percussit Jehu omnes reliquos de domo [Col. 1397B] Achab in Jezrahel, et optimates ejus, et notos et sacerdotes, et ibat in Samariam.ยป In via vero obviavit quadraginta duobus fratribus Ochoziae regis Juda, qui descendebant ad salutandos Joram et Ochoziam; nescientes quod occisi essent, et occidit eos Jehu. Tunc egressus est in occursum Jehu Jonadab, filius Rechab, et benedixit ei pro ultione Domini quam fecerat. Quem impositum currui suo, duxit Jehu in Samariam, et percussit omnes, qui reliqui fuerant de Achab, usque ad unum. Congregavit ergo Jehu populum Samariae, et ait in dolo. ยซAmpliare volo cultum Baal, vocate omnes prophetas ejus et sacerdotes. Quicunque defuerit, non vivet. Sacrificium enim grande est mihi Baal, et venerunt omnes servi Baal, nec unus defuit, et [Col. 1397C] repleta est domus Baal. Et ait Jehu his qui erant super vestes: Date vestes omnibus servis Baal. Et dederunt. Cumque perscrutatus esset Jehu diligenter, ne quis deesset, vel alius interesset, dixit militibus suis. Ingredimini et percutite eos, nullus evadat. Et percusserunt eos, statuamque Baal comminuerunt, et destruxerunt templum ejus, et fecerunt pro eo latrinas, id est subterraneos cuniculos ad mundandas vias urbis. Et delevit Jehu Baal de Israel. Verumtamen a viis Jeroboam non recessit, et ait ei Dominus: ยซQuia fecisti quae in corde meo erant contra domum Achab, filii tui, usque ad quartam generationem sedebunt super thronum Israel.ยป Et mortuus est Jehu et sepultus in Samaria, cum [Col. 1397D] regnasset viginti octo annis, et regnavit pro eo filius ejus Joam, vel Joaham, vel Joachaz.
Porro Athalia videns filium suum mortuum, et volens regnare interfecit omne semen regium in Jerusalem (IV Reg. XI) . Erat autem Josaba, soror Ochoziae ex patre et uxor Joiadae summi sacerdotis, quae furata est Joas filium Ochoziae lactentem, ne interficeretur, et abscondit eum septem annis in domo Domini, id est in domunculis hebdomadariorum. Anno autem septimo Joiada collegit centuriones, et principes levitarum, et milites, et ostendit eis secreto filium regis, et conjuraverunt omnes pro puero contra Athaliam, et quod puerum in Sabbato constituerent regem. Et fecerunt in hunc modum: [Col. 1398A] Viginti quatuor erant summi sacerdotes, quorum unus in hebdomada vicis suae habebat secum in ministerium viginti quatuor minores sacerdotes, et totidem cantores, et totidem janitores. Diluculo vero Sabbati pontifex, qui ministraverat, cum turma sua egrediebatur ad propria; pontifex vero, qui ministraturus erat ingrediebatur cum turma sua. Tunc autem Joiada pro ampliando exercitu retinuit egressuros, et recepit ingressuros, faciens ex eis duas turmas. Adjunxit quoque tertiam turmam de centurionibus, et levitis quos convocaverat, et intrans domum saltus et domum armorum, quam quondam fecerat David, dedit singulis arma, et praecepit egressuris, ut circumstarent regem in atrio interiori, et custodirent. Ingressuris vero dixit, [Col. 1398B] ut ascenderent ad domum regiam, ne servi reginae egredientes ex ea, unctionem regis impedirent. Sed hanc turmam divisit in tres partes, praecipiens ut una observaret excubias regis, id est porticus domus regiae; alia pars observaret portam Seir, per quam ascendebatur de civitate in domum regiam, tertia pars observaret domum Messa, quae dicitur porta Scutariorum, id est custodum regis, per quam de domo regia ascendebatur in templum. Tertiam vero partem, quam collegerat de centurionibus et levitis posuit ad custodiam atriorum templi ex omni parte. Tunc ipse cum reliquis sacerdotibus, et levitis et senioribus produxit filium regis, et unxit eum in regem, et imposuit super eum diadema, et testimonium, id est legem Dei dedit ei tenendam in [Col. 1398C] manibus, ut cum ipso habitu regni, disciplina legis Dei servanda, committeretur. Athalia vero accurrens, scidit vestimenta sua, clamans: ยซConjuratio! conjuratio!ยป Et eduxerunt eam centuriones extra septa templi per portam equorum, et interfecta est ibi, deduxeruntque regem per portam scutariorum, in palatium, et sedit super thronum regium. Et laetatus est populus terrae, quia abstulerat Dominus opprobrium, ne regnaret mulier super eos, et destruxerunt templum Baal, arasque, et imagines quas fecerant Joram et Athalia. Matham quoque sacerdotem Baal occiderunt coram altari. ยซSeptem annorum erat Joas, cum regnare coepissetยป anno septimo Jehu regis Israel, et quadraginta annis [Col. 1398D] regnavit in Jerusalem, et fecit rectum coram Domino cunctis diebus Joiadae sacerdotis.
Erant autem in domo Domini ruinae, non solum pro vetustate et negligentia, sed etiam quas fecerat Athalia, et de sanctificatis paraverat domum Baal. Praecepit itaque Joas sacerdotibus, ut instaurarent sartatecta domus recipientes oblationes praetereuntium, et quae offerebantur pro pretio animae, id est quae dabant ituri ad praelium numerati (IV Reg. XII) . Oblatio enim pro delicto, et pro peccato sacerdotum erat; quae cum suscepissent sacerdotes, usque ad vicesimum octavum annum regis Joas, et non tamen instauraverunt sartatecta templi. Et iratus rex prohibuit sacerdotes ultra accipere pecuniam. [Col. 1399A] Josephus tamen dicit, quod per omnem regionem sumerent sacerdotes pro capite dimidium sicli. Quod videns Joiada populo non placere, cessavit, et ob hoc non fuerunt instauratae ruinae. Tunc Joiada fecit gazophylacium munitum aperto desuper foramine, et posuit illud ad dexteram ingredientium domum non longe ab altari. ยซCumque appareret plurima pecunia in gazophylacio, scriba regis et pontifex effundebant eam, et dabant his qui praeerant caementariis domus Domini. Et non fiebat cum eis ratio, sed in fide tractabant (II Paral. XXIV) .ยป Nec fiebat ex pecunia illa vas aliquod in domo Domini, nisi de eo quod erat residuum sartatectis, ut legitur in Paralipomenon. Et mortuus est Joiada sacerdos, qui solus legitur post Moysen [Col. 1399B] centum triginta annis vixisse, et sepultus est in civitate David, eo quod generi David reparavit imperium. Eo mortuo Joas a legitimis Dei declinavit, cujus exemplo etiam optimates vitiati sunt. Quem cum argueret Zacharias, filius Joiadae [Col. 1399C] Additio 1. Non moveat te, quod legitur in Evangelio ยซad sanguinem Zachariae filii Barachiae (Matth. XXIII) .ยป Forte Joiada binomius fuit. Vel ideo, quia Barachias interpretatur benedictus Domini: quod iste fuit. , fecit eum lapidibus obrui inter templum et altare (Matth. XXIII) . Ex tunc ut dicit Epiphanius non accepit populus in templo responsum manifeste, sicut prius, nec ex dabir [Col. 1399C] Additio 2. Dabir enim dicitur lapis positus in rationali. Unde ex dabir, id est ex rationali, perpendebant utrum Deum haberent propitium, vel offensum. Vel dabir interpretatur sermo, et est sensus: Neque per sermonem, neque per signa loquebatur [Col. 1399D] illis. , nec ex ephod; rex autem non multo post poenas exsolvit. Azael enim rex Syriae, cum expugnasset Geth, ascendit in Jerusalem (IV Reg. XIII) . Joas vero misit ei thesauros domus Domini, et domus regiae, non de absconditis tumulorum [Col. 1399D] Additio 3. Omnes filii Zachariae cum eo lapidati sunt, praeter unum posthumum, qui postea dictus est Zacharias. , et recessit ab eo. Cumque incurrisset Joas languorem pessimum, eo quod divinos honores sibi volebat [Col. 1399C] impendi, ut dicunt Hebraei, ยซduo servi ejus percusserunt eum, et mortuus est, et sepultus in civitate David, non tamen in monumentis regalibus, et regnavit pro eo filius ejus Amasias.ยป
[Col. 1399D] Incidentia.
Sub Joas duodecimus rex Latinorum Silvius Aremulus, qui praesidium Albanorum inter montes, ubi nunc Roma est, posuit. Hujus filius fuit Julius proavus Julii Proculi, qui cum Romulo Romam comminigrans, fundavit Juliam gentem.
Anno vicesimo tertio Joas regis Judae, regnavit Joacham filius Jehu super Israel septem et decem annis, et ambulavit in viis Jeroboam. Et iratus Dominus contra Israel dedit eos in manus Hazael, et in [Col. 1400A] manus Benadad filii ejus, et non sunt derelicti Joacham de populo, nisi quinquaginta equites, et decem currus et decem millia peditum (IV Reg. XIII) . Et clamavit Joacham ad Dominum, et misertus Dominus dedit ei pacem in diebus ejus. Et mortuus est, et sepultus in Samaria. Et regnavit Joas filius ejus pro eo, anno tricesimo septimo Joas Regis Juda, et sedecim annis regnavit super Israel. Et ambulavit in viis Jeroboam, non tamen adeo quantum patres ejus. Elisaeus autem aegrotabat, et descendit ad eum Joas rex Israel, et flens dicebat: ยซPater mi, currus Israel, et auriga ejus. Et ait Elisaeus: Affer arcum, et sagittas, et pone manum tuam super arcum.ยป Quo facto superposuit Elisaeus manus suas manibus regis, et ait: ยซAperi fenestram orientalem, [Col. 1400B] et jace sagittam; et jecit. Et ait Elisaeus: Sagitta Domini est contra Syriam; et percuties partem Syriae, quae est in Aphec, donec consumas eam.ยป Et sublato arcu cum sagittis dixit Elisaeus ad regem. ยซPercute terram jaculo. Cumque percussisset eam tribus vicibus, et stetisset, iratus vir Dei ait. Si percussisses usque septies, toties percussisses Syriam; nunc autem tribus vicibus percuties eam. Et mortuus est Elisaeus, et sepelierunt eum juxta Abdiam. Porro latrunculi Moabitae venerant in terram eo anno. Quidam autem sepelientes hominem viderunt latrunculos, et timentes projecerunt cadaver in sepulcro Elisaei. Quod cum tetigisset ossa Elisaei, revixit homo.ยป Josephus tamen dicit latrones projecisse in Elisaei [Col. 1400C] sepulcrum mortuum, quem ipsi videbantur interfecisse. ยซMortuus est autem Hazael rex Syriae, et regnavit pro eo filius ejus Benadad.ยป Cum quo dimicavit Joas rex Israel tribus egressionibus, et vicit eum, et tulit de manu ejus civitates quas tulerat Hazael de Israel juxta verbum Elisaei.
ยซAnno secundo Joas regis Israel [Col. 1400C] Additio 1. Ex tunc aeque vocabantur eodem nomine rex Juda et rex Israel. , regnavit Amasias, filius Joas, in Jerusalem. Viginti quinque annorum erat cum regnare coepisset, et viginti novem annis regnavit. Nomen matris ejus Joiada de Jerusalem. Et fecit rectum coram Domino, juxta [Col. 1400D] ea quae fecit Joas pater ejus, nisi tantum hoc quod excelsa non abstulit,ยป subaudiendum est, uterque eorum (IV Reg. XIV) . Nec enim Joas excelsa abstulit, sicut videtur littera sonare. Et interfecit servos, qui interfecerant patrem suum, non tamen filios eorum, propter legem Moysi, quae dicit: Non morientur patres pro filiis, neque filii pro patribus [Col. 1401C] Additio 1. Quod homo nescit quantitatem peccati alicujus, ideo quantum ad examen humanum sufficit, ut quis pro suo moriatur delicto, secundum justitiam Dei: forte nec etiam mors filii, quandoque pro delicto patris. (Deut. XXIV) . Collegit autem exercitum, ut Amalecitas, et Idumaeos expugnaret, et conduxit a rege Israel centum millia armatorum, centum argenti talentis. Et cum esset in procinctu suasit ei propheta, ut dimitteret Israelitas, quia idola ferebant, et Deus daret ei victoriam. Et acquievit, licet graviter ferret, eo quod Israelitis mercedes praebuerat. ยซEt percussit Edom in valle Salinarum decem [Col. 1401A] millia, et apprehendit Petramยป nobilem Arabiae civitatem. Et vocavit eam Jectehel, quod sonat auxilium Dei. Josephus tamen dicit, vivos quos ceperat, eum adduxisse ad excelsam Petram Arabiae, et illos ex ea praecipitavit. Idipsum quoque dicit Paralipomenon (II Paral. XXV) : nam fere in omnibus consonant Josephus et Paralipomenon. Tamen deos quos tulerat de Amalec postea adoravit, quia audivit eos dantes responsa, ideo perisse Amalec, quia negligentes fuerant in cultu eorum. Pro quo tali poena percussus est. Elatus enim in superbia scripsit ad Joas regem Israel: Servi mihi, sicut patres tui servierunt David et Salomoni. Alioquin: ยซVeni, et videamus nos.ยป Quasi diceret: Pugnemus. Et rescripsit ei Joas in aenigmate: ยซCarduus [Col. 1401B] Libani misit ad cedrum, dicens: Da filiam tuam filio meo in uxorem. Et indignantes bestiae saltus conculcaverunt carduum. Elevat te cor tuum pro victoria. Cur provocas malum, ut cadas tu, et Judas tecum.ยป Et non acquiescente Amasia, congressi sunt juxta Bethsames, et fugit Judas coram Israel, et ligatus est Amasias, et comminabatur ei in mortem rex Israel nisi redderet ei Jerusalem. Qua tradita interrupit Joas murum Jerusalem a porta Ephraim, quae dicitur porta Vallis, usque ad portam Anguli, quadringentis cubitis. ยซEt tulit aurum, et argentum, et vasa, quae inventa sunt in domo Domini, et in thesauris regis, et obsides, et rediit in Samariam. Et facta est contra Amasiam conjuratio in Jerusalem. At ille fugit in Lachis, et [Col. 1401C] miserunt post eum in Lachis, et interfecerunt eum ibi, et retulerunt illum in Jerusalem, et sepultus est in civitate David. Tulitque universus populus filium ejus Oziam, vel Azariam ante annos natum sedecim et constituerunt cum regem.ยป
Incidentia.
Sub Amasia tertius decimus rex Latinorum fuit Silvius Aventinus, et in eo monte, qui nunc pars Urbis est, mortuus et sepultus, aeternum loco vocabulum [Col. 1401D] dedit.
ยซPorro mortuus est Joas rex Israel, et sepultus in Samaria, et regnavit Jeroboam filius ejus pro eo anno quinto decimo Amasiae regis Juda. Et regnavit in Israel quadraginta et uno annis, et ambulavit in viis Jeroboam filii Nabath, qui peccare fecit Israel. Ipse restituit terminos Israel ab introitu Emath, quae est Antiochia, usque ad mare solitudinis, quod est mare Mortuum, juxta verbum Domini, quod locutus est per servum suum Jonam prophetam, qui erat de Geth, quae est in Opher,ยป vel Ophir, ad differentiam Geth, quae est in Palaestina, et est nomen regionis (IV Reg. XIV) . Quare [Col. 1402A] non est legendum Ophel. Ophel enim est nomen turris nebulosae, quae non longe erat a templo. Hanc vastationem Syriae per Jeroboam factam, non legimus in Jona, sed propter comminationem eversionis, quam praedicavit et scripsit, dicit Josephus eum praedixisse quod post brevissimum tempus Asiae perderent principatum. Quod quidem per Jeroboam inchoatum est, sed post ea consummatum est, quando monarchia Assyriorum translata est ad Medos. Hac felicitate Jeroboam elatus, fecit malum coram Domino. Et missus est Amos Thecuites propheta de pastoribus, ubi pascebat gregem in Samariam, ut praediceret eversionem domus Jeroboam, et calamitatem populi, dicens: ยซHaec dicit Dominus: Consurgam super domum [Col. 1402B] Jeroboam in gladio (Amos VII) .ยป Et rursum. ยซVenit filius super populum meum Israel (ibid.) .ยป Quod cum significasset Amasia, sacerdos Bethel, Jeroboam regi Israel, ex mandato regis prohibuit Amos ne ultra prophetaret in regno decem tribuum. Cum autem Amos nollet cessare, dicens se non esse prophetam, sed pastorem missum a Domino (Amos VIII) , frequenter afflixit eum Amasias plagis. Tandem filius suus Ozias frequenter eum increpans, vectem per tempora transfixit, et semivivus relatus in terram suam, ibi mortuus est et sepultus. Et mortuus est Jeroboam, et regnavit pro eo filius ejus Zacharias.
ยซAnno vicesimo septimo Jeroboam regis Israel [Col. 1402C] regnavit Ozias in Jerusalem duobus, et quinquaginta annis (IV Reg. XV) .ยป Hieronymus tamen super Osee dicit eum cepisse regnare anno duodecimo Jeroboam. Et fecit quod placitum erat coram Domino, verumtamen excelsa non abstulit. Qui cum hostes debellasset, et Ammonitas fecisset tributarios sibi, reaedificavit muros in Jerusalem, quos destruxerat Joas rex Israel, eratque praecipue terrae cultor, et curam habebat circa plantationes, et semina fructuum diversorum. Cumque ditatus esset in substantia mortali, contra Deum immortalem agere nisus est. Nam in festivitate propitiationis indutus stola pontificali intravit in templum, ut incensum poneret, pontifice Azaria [Col. 1402D] cum 80 sacerdotibus eum prohibente. Et factus est terraemotus, et claritas solis valde effulsit, et incidit in faciem regis, et percussus est lepra in facie. Ante civitatem vero scissa est media pars montis ad occidentem, et devoluta est ita ut et vias clauderet, et regios hortos opprimeret. ยซEt habitavit seorsum urbem privatam degens vitam. Joathan vero filius ejus gubernabat palatium, et judicabat populum terrae. Et mortuus est Ozias, et sepultus in civitate David.ยป Josephus tamen dicit eum de regibus solum habere sepulcrum in hortis. ยซEt regnavit pro eo filius ejus Joathan,ยป sub Ozia rege Juda, et sub Jeroboam rege Israel coepit prophetare Isaias, de quo plenius postea dicitur, et Osee de tribu Issachar ortus in Bethemoth. Sed hic, ut [Col. 1403A] ait Hieronymus, praenuntians dedit signum: ยซVeniet Dominus in terra, sicut quercus, quae est in Silo,ยป etc., quod non legitur in Scriptura ejus secundum editionem nostram. Forte quod Hieronymus dixit signum, hoc Epiphanius dixit prodigium, dicens de Osee: ยซEt dedit prodigium, dicens: Veniet in terra Dominus, sicut quercus, quae est in Silo cum ex semetipsa in duodecim fuerit partita, et factae fuerunt ex ea totidem quercus.ยป Prophetavit autem contra decem tribus, pauca de duabus loquens. Et pronuntiavit historialiter Judaeos in ultimo tempore ad Christum redituros. Tertium quoque diem Dominicae resurrectionis praedixit. Hic in terra sua sepultus placida quiete dormivit. Sub eisdem quoque prophetavit Joel de tribu Ruben [Col. 1403B] natus in agro Bethoron, qui descripsit terram duarum tribuum eruco, brucho, locusta et rubigine vastandam (Joel I) . Praedixit quoque effusionem sancti Spiritus futuram super servos Dei, et ancillas, quod factum est in die Pentecostes. Hic in Bethoron in pace mortuus est et sepultus. Sub eisdem regibus prophetavit Abdias, ut quidam tradunt (Abd. I) ; sed secundum Hebraeos verius est, quod ante eos prophetaverit: nam mortuus est ante Elisaeum. Relicta enim uxor ejus per consilium Elisaei, liberata est a creditoribus, oleo superabundante. Fuit autem de terra Sichem de agro Bethamar. Quinquagenarius enim ille fuit, cui pepercit Elias, qui relicto obsequio regis, Eliae discipulus factus [Col. 1403C] est. Cujus sepulcrum, usque hodie cum mausoleo Elisaei, et Joannis Baptistae in Sebaste veneratione habetur. Sub Jeroboam rege Israel prophetavit Jonas filius viduae Sareptanae, qui post reditum a Ninive, tempore famis, assumpta matre, gentium incola factus est. Nam et erubescebat esse in terra sua, dicens: Sic auferetur opprobrium meum, eo quod prophetans contra Ninivem mendax repertus sum (Jon. IV) . Qui, transacta fame, rediit in terram Juda, et defuncta est mater ejus, et sepelivit eam juxta balneum Delborae [Col. 1403D] Additio 1. Genus palmae est Delbora, vel quercus. . Hic praedixit signum eversionis Jerusalem, quod cum viderent lapidem luctuose clamantem, prope sit finis, et cum viderint in Jerusalem gentes universas, tunc tota illa civitas irrecuperabiliter everteretur Mortuus est et [Col. 1403D] sepultus in spelunca unius judicis Israel, cujus sepulcrum monstratur in una urbium Geth in viculo quodam juxta Sephoron. Sub Ozia rege Juda terminata est monarchia Assyriorum. Nam Sardanapalius ultimus monarcha victus ab Arbace Medo, semetipsum concremavit, et tunc Arbaces monarchiam ad Medos transtulit, spe, nondum re: hoc enim fecit Darius, occiso Balthazar. Fuerunt tamen reges Assyrii, si non monarchae, tamen potentes, usque ad subversionem Ninive, quam prophetavit Nahum.
Incidentia.
Eo tempore Latinorum quartus decimus rex Silvius [Col. 1404A] Proca, post quem decimus quintus rex Latinorum Silvius Amulius.
ยซAnno tricesimo octavo Oziae regis Judae regnavit Zacharias, filius Jeroboam, super Israel sex mensibus. Qui fecit malum coram Domino, sicut patres ejus, et percussit eum palam Sellum, filius Jabes, et regnavit pro eo (IV Reg. XV) .ยป Et translatum est regnum Israel de domo Jehu in generatione quarta, juxta verbum Domini, et ยซregnavit Sellum uno mense in Samaria. Nam Manahen, filius Gaddi de Thersa, percussit eum in Samaria, et regnavit pro eo. Qui percussit Thapsam, et terminos ejus, eo quod concives sui noluerant aperire ei. Anno tricesimo nono Oziae regis Juda regnavit [Col. 1404B] Manahen super Israel decem annis, et ambulavit in viis Jeroboam. In diebus ejus ascendit Phul rex Assyriorum in Thapsam, et dedit ei Manahen mille talenta argenti, ut recederet ab eo, et etiam esset ei in auxilium. Sumpsit autem Manahen quinquaginta siclos argenti a potentatibus, et divitibus terrae per singulos.ยป Inter haec munera tradunt Hebraei, Manahen misisse vitulos aureos, qui erant in Dan et Bethel, sed non est verum. Sacerdotes enim dolo sustulerunt aureos vitulos, et absconderunt eos, et fecerunt aereos deauratos similes illis, quos misit Manahen regi Assyriorum. Qua fraude postea percepta, reges Assyriorum plurimum exarserunt contra Israel. ยซEt mortuus est Manahen, et regnavit pro eo filius ejus Phaceia anno quinquagesimo [Col. 1404C] Oziae regis Judae, et duobus annis regnavit in Israel. Nam Phacce, filius Romeliae, chiliarchus ejus, interfecit eum in Samaria in convivio cum quinquaginta viris, et regnavit pro eo anno quinquagesimo secundo Oziae regis Juda, et regnavit viginti annis in Israel.ยป
ยซIn diebus Phacee regis, Teglathphalasar rex Assur ascendit in Israel (IV Reg. XV) .ยป Et est ambiguum an iste fuerit Phul, vel alius, et vastavit omnem regionem trans Jordanem, et captivas duxit duas tribus et dimidiam, vastansque Galilaeam, de tribu Zabulon et Nephthalim [Col. 1404D] Additio 1. De hac captivitate dictum est: ยซPrimo tempore alleviata est terra (Isai. IX) .ยป , multos transtulit secum in Assyrios, qui possent dimidiae tribui comparari. [Col. 1404D] Unde saepe legitur quod tres tribus Israel captivaverit, et hoc fuit initium captivitatis decem tribuum. ยซPorro Osee filius Hela interfecit Phacee regem Israel, et regnavit pro eo.ยป
ยซAnno secundo Phacee regis Israel regnavit Joathan filius Oziae in Jerusalem viginti quinque annorum erat cum regnare coepisset, et sedecim annis regnavit. Nomen matris ejus Jerusa, filia Sadoc. Et fecit bonum coram Domino, verumtamen excelsa non abstulit. Ipse aedificavit portam domus Domini sublimissimam (IV Reg. XV) ,ยป quam quidam putant turrim gregis. Haec est quae in Actibus apostolorum [Col. 1405A] Speciosa dicitur (Act. III) , ab Hebraeis vocatur porta Joathan. Haec sola remansit in eversione facta per Chaldaeos. Hic devicit Ammonitas, et imposuit eis annuum tributum, talenta argenti centum et tritici decem millia coros, et totidem hordei. In diebus hujus, Rasin rex Syriae, et Phacee rex Israel, coeperunt infestare regnum Juda. Sub Joathan exortus est prophetare Nahum de Ecelsaei, de tribu Simeon, contra Ninivem praedicens: Haec dicit Dominus ad Ninivem: Exterminabo te, et nequaquam progredientes de te imperabunt mundo (Nahum II) . Hieronymus dicit super Nahum, Herodotum dixisse, subversam Ninivem a rege Medorum tempore Josiae. De eversione quoque finali Ninive praedixit Nahum, quae facta est in hunc modum: Palus, quae [Col. 1405B] circumdabat eam, superinundavit eam, facto pariter terrae motu, et igne de sublimi emisso, de qua inundatione videtur in libro scripsisse ibi: ยซInundans non faciet innocentem Dominus in tempestate, et turbine viae ejus (Nahum I) .ยป Tamen secundum aliam litteram legitur ibi: ยซMundans non faciet innocentem.ยป Tamen librum suum scripsit post captivitatem decem tribuum sub Ezechia [Col. 1405C] Additio 1. Quasi diceret: Quamvis fieret mentio libri sui sub Joathan, prius prophetavit quam scriberet. , dum vastaretur terra Juda ab Assyriis, in quo plenius prophetavit de destructione Assyriorum in consolationem gentis suae. Qui tandem mortuus est in terra sua in pace, et sepultus. Sub Joathan vidit Isaias Dominum sedentem [Col. 1405C] Additio 2. Unde dicitur: Vidi Dominum sedentem super solium excelsum (Isai. VI) . , et seraphim mundavit labia ejus. Sub eodem exorsus est prophetare secundus Michaeas. ยซEt mortuus [Col. 1405C] est Joathan rex Juda, et sepultus est in civitate David, et regnavit pro eo filius ejus Achaz.ยป
Incidentia.
Sub Joathan olympias prima constituta est ab Eliensibus, Remus et Romulus generantur ex Marte et Ilia.
ยซAnno decimo septimo Phacee regis Israel regnavit Achaz in Jerusalem. Viginti annorum erat cum regnare coepisset, et sedecim annis regnavit, et ambulavit [Col. 1405D] in via regum Israel. Nam et unum de filiis suis consecravit idolo (IV Reg. XVI) ยป trajiciens eum per ignem tophet [Col. 1406C] Additio 1. Tophet dicitur a tophus, quod est lapis spongiosus, per cujus concavitates ignis egrediebatur, per quem trajiciebant parvulos suos, quos [Col. 1406D] mundabant, sicut nos per aquam baptismi: qui ignis fuit in valle filii Ennon, qui etiam dicitur Gehenna, a ge, quod est terra, et Ennon. in valle Beennon, juxta Acheldemach. Fuit autem quidam filius Ennon cujus vallis illa erat, et ideo dicta est Beennon, id est filii Ennon. ยซTunc ascendit Rasin rex Syriae, et Phacee rex Israel in Jerusalem, et obsederunt eam primo,ยป ut ait Josephus. Et congressus eum eis Achaz victus est, et occisus est filius ejus Zacharias, et multa millia cum eo, et captus est princeps militiae ejus Dichaz [ al. Ditham]. Cumque rediret victor rex Israel in Samariam cum magna multitudine captivorum occurrit ei quidam propheta Odida, vel Obedo, dicens eos non vicisse viribus propriis, sed propter iram Dei contra Achaz, arguens eos, quod [Col. 1406A] contribules suos contraherent captivos, quos nisi remitterent paratus esset eis repentinus interitus. Tunc ad consilium Barachiae, qui magnus erat in Israel, rex Israel exhibuit captivis magnam hospitalitatem, et liberos remisit ad propria. Porro secundo obsederunt Jerusalem rex Syriae et rex Israel. Cumque timeret Achaz nimis, confortavit eum Isaias, dicens: ยซNe timeas ab his duabus caudis titionum fumigantium (Isai. VII) .ยป Sed non credidit ei Achaz, nec voluit quaerere signum a Domino, et misit nuntios ad regem Assyriorum Theglathphalasar, dicens: ยซServus tuus sum ego: et ascende, et salvum me fac de manu regis Syriae, et regis Israel.ยป Et intravit rex Assyriorum Syriam, et vastavit eam, et non rediit Rasin in Damascum. Rex autem Assyriorum [Col. 1406B] cepit Damascum, et interfecit Rasin, et Damascenos transtulit in Cyrenen, quae est versus Aethiopiam. Est enim alia Cyrene in Africa. Et occurrit ei Achaz rex Juda cum muneribus in Damascum. Cumque vidisset altare Damasci misit ad Uriam sacerdotem in Jerusalem exemplar ejus, ut exstrueret ei consimile. Quo facto cum rediisset Achaz, altare aeneum transtulit a facie templi ad aquilonem, et super altare novum obtulit holocausta et pacifica. De altari vero aeneo, ut tradunt quidam, fecit illud horologium famosum, de quo postea dicetur. Et praecepit sacerdotibus, ut deinceps super altare novum offerrent; et deposuit Achaz luteres, et mare aeneum super pavimentum, ut eis nullus uteretur. Musach [Col. 1406D] Additio 2. Invenitur etiam dici Musach, illud in quo reponebantur sacrificia solemnium dierum, ut Sabbati corbonam, ubi votiva reponebantur; gazophylacium vero, in quo sacrificia aliorum dierum: et sic potes notare dupliciter horum trium acceptionem. [Col. 1406C] quoque Sabbati, et ingressum regis reclusit in templo Domini, ut cum templo ea profanaret, ut sic placeret regi Assyriorum. Est autem musach gazophylacium regum, sicut corbonam sacerdotum. Ingressum quoque regis quidam dicunt locum, in quo rex adorabat, vel portam per quam ascendebat ad adorandum; quae omnia obturavit Achaz, sicut et clauserat templum, ne intrarent sacerdotes. Sub eo vidit Isaias onus Babylonis, alia decem vidit sub Ezechia. ยซEt mortuus est Achaz, et sepultus in civitate David, et regnavit filius ejus pro eo Ezechias.ยป
[Col. 1406D] Incidentia.
Sub Achaz Roma condita est in monte Palatino, II Kalendas Maii, a gemellis Remo et Romulo. Anno ad urbe condita tertio, Remus occisus est rastro pastorali a Fabio duce Romuli; consularibus ludis Sabinae virgines et mulieres raptae sunt, et pulcherrima [Col. 1407A] virginum Thalamoni sorte data est duci Romuli. Unde quia bene cesserat ei, locus nuptiarum exinde dictus est thalamus.
ยซAnno duodecimo Achaz regis Juda regnavit Osee super Israel novem annis. Fecitque malum eoram Domino, sed non sicut patres ejus (IV Reg. VII) .ยป Traditur enim dedisse licentiam Israelitis, ut ascenderent in Jerusalem ter in anno. ยซContra hunc ascendit Salmanasar rex Assyriorum, et factus est ei Osee tributarius. Cumque deprehendisset rex Assyriorum quod Osee rebellare niteretur, per Susac regem Aegypti, cui munera miserat, obsedit eum, et vinctum misit in carcerem Ninive, et obsedit Samariam tribus annis, et cepit eam anno nono Osee, [Col. 1407B] et sexto Ezechiae, et transtulit Israel in Assyrios,ยป scilicet septem tribus quae remanserant, ยซet posuit eos juxta fluvium Gozan ultra montes Medorum et Persarum.ยป In prima captivitate trium tribuum creditur captivatus fuisse Tobias, et mansit in Ninive, vel forte cum rege Osee ductus est in Ninive, cujus historia consummata est sub Manasse filio Ezechiae. Sed nos tractabimus eam post finem libri Regum. Porro rex Assyriorum de diversis regionibus adduxit colonos in Samariam paucos primo, sed post ea Assaradon populavit terram, et habitaverunt in urbibus ejus [Col. 1407D] Additio 1. Adhuc decem tribus ultra montes Caspios captivae tenentur. Si quae ergo de reditu filiorum Israel ita dicuntur, sub Cyro vel sub Artaxerxe, de duobus tribubus intelligendum. . Cumque essent de quinque longinquis regionibus, quinque idola portaverunt in Samariam, quaeque regio suum. Et omnes prius vocati [Col. 1407C] sunt Chutaei, a quibusdam potioribus inter eos, qui venerant de regione Persida, quae dicta est Chuta, a quodam flumine. Graeci vero dixerunt eos Samaritas, qui et in Evangelio Samaritani dicuntur. Hebraei vocaverunt eos Jacobitas, quia supplantaverant Israelitas finibus suis. Qui cum venissent in terram Israel, immisit Dominus in eos leones, et interficiebant eos, et nuntiatum est regi Assyriorum, quod perirent coloni ejus, quia ignorabant legitima Dei Israel, et misit eis unum de sacerdotibus Israel, et legem Moysi inscriptam litteris antiquioribus. Et habitabat sacerdos in Bethel, et susceperunt circumcisionem, et legitima Dei Israel, nihilominus tamen deos suos in excelsis colebant. Unde quandoque Hebraeas dicunt sibi propinquos, cum bene erat Hebraeis; [Col. 1407D] cum vero male, dicebant nihil sibi esse cum Israel. Migraverunt autem decem tribus de Juda, post annos nongentos et quadraginta septem ab exitu de Aegypto. A divisione vero regni fluxerant anni ducenti quadraginta et menses septem, et dies septem secundum Josephum. Multi autem ex Israelitis confugerunt in regnum Juda, et multi absconderunt se in abditis, et latuerunt in gentibus circumstantibus. Qui post regressum regis Assyriorum redierunt ad propria, et habitaverunt cum Samaritis.
ยซAnno tertio Osee regis Israel regnavit Ezechias Jerusalem. Viginti quinque annorum erat cum regnare coepisset, et viginti novem annis regnavit. Nomen matris ejus Abi de Jerusalem, filia Zachariae,ยป posthumi Zachariae lapidati (IV Reg. XVIII) . Qui convocatis sacerdotibus et levitis aperuit templum primo anno, et primo mense regni sui, et vasa Dei reparavit, et restituit sacrificia intermissa. Ipse de consilio sacerdotum fecit phase secundo mense non in tempore suo, quia non potuit populus primo mense convenire in Jerusalem, nec sacerdotes purificati erant. Tamen tanta multitudo fuit, quod multi impurificati comederunt Pascha, et tanta copia victimarum, quod in multis levitae suppleverunt officium [Col. 1408B] sacerdotum. Et post Pascha solemnizaverunt aliis septem diebus. ยซHic dissipavit excelsa, et contrivit statuas, et lucos succidit, et confregit serpentem aeneum, quem fecit Moyses, cui usque ad illud tempus filii Israel adolebant incensum,ยป et pulverem ejus sparsit in torrentem Cedron, ยซet vocavit nomen ejus Noestam,ยป quod interpretatur, os eorum. Quasi dicat: Dicebatur deus, sed non erat. Scripsit quoque filiis Israel, ut redirent ad cultum Dei, quorum quidam nuntios ejus neglexerunt, quidam quosdam interfecerunt. Unde etiam postea, ut praedictum est, meruerunt captivari. Recessit quoque a rege Assyriorum ne serviret ei. ยซIpse percussit Philisthaeos, usque ad Gazam, et omnes terminos eorum, a turre custodum usque ad civitatem [Col. 1408C] munitam,ยป id est praesidia et civitates. Anno decimo quarto regni Ezechiae ascendit Sennacherib, rex Assyriorum, in terram Juda, et cepit civitates eorum, et misit ad eum Ezechias in locis, dicens: ยซRecede a me, et quod imposueris mihi feram. Et induxit ei rex Assyriorum trecenta talenta argenti, et triginta auri, et juravit quod non noceret ei. Cumque non invenisset Ezechias hanc summam in thesauris domus Domini et suis, recepit laminas auri, quas ipse affixerat in valvis templi. Cumque misisset regi Assyriorum praedictam pecuniam, irritum fecit Sennacherib jusjurandum, et misit ad obsidendum Jerusalem, Tharthan et Rapsacen, et castrametati sunt juxta aquaeductum piscinae [Col. 1408D] superioris, quae est in via agri Fullonis, et abstulerunt civibus aquam exterioris piscinae. Cumque vocassent regem ad colloquium, noluit exire, sed misit ad eos Eliacim pontificem, et Sobnam scribam, et Joachin a commentariis, et loquebatur ad eos Rapsaces Hebraice, erat enim Samarites, ut quidam volunt. Fuerunt qui dicerent eum filium Isaiae, qui transierat ad Assyrios, et susceperat ritum gentium, et factus erat chiliarchus, et ait: ยซHaec dicit rex magnus Assyriorum ad te. O Ezechia, in quo confidis, ut audeas rebellare? Si confidis in rege Aegyptio, inniteris baculo arundineo. Si spem ponis in Deo tuo, nunquid dii gentium, et Deus Israel liberaverunt eos de manu mea? Si spem ponis in populo tuo: dabo tibi duo millia [Col. 1409A] equorum, nec poteris apud te invenire ascensores.ยป Et rogabant nuntii Rapsacem, ut loqueretur eis Syriace, et non Judaice, audiente populo, qui erat super murum. Tunc exclamavit Rapsaces etiam ad populum: ยซHaec dicit rex magnus Assyriorum: Facite mecum quod vobis utile est, ne comedatis stercora vestra, et bibatis urinam vestram. Egredimini ad me, et utimini bonis vestris, donec veniam ad vos et transferam vos in terram, quae est similis vestrae.ยป Cumque retulissent nuntii comminationes istas ad Ezechiam, scidit rex vestimenta sua, et opertus est sacco, et ingressus est domum Domini, et misit praedictos nuntios, et senes de sacerdotibus opertos saccis ad Isaiam dicentes: ยซHaec dicit Ezechias: Dies haec, dies tribulationis nostrae est et [Col. 1409B] increpationis divinae. Ora pro reliquiis Israel, si forte Deus audiat blasphemiam Rapsacis, et vindicet (IV Reg. XIX) .ยป Et respondit Isaias: ยซHaec dicit Dominus Ezechiae, noli timere. Ecce ego immittam regi Assyriorum spiritum, et audiet nuntium et revertetur in terram suam, et dejiciam eum gladio in terra sua.ยป Et recessit Rapsaces a Jerusalem, et invenit regem Assyriorum expugnantem Lobnam. Transivit autem rex ad pugnandam Aegyptum, ut triumphans rediret ad evertendam Jerusalem. Cumque obsedisset Pelusium, audivit Tharacam regem Aethiopiae, cum multo exercitu venire in auxilium Aegyptiorum, et conturbatus rex dixit Tharacam esse sacerdotem Vulcani, et ideo non dimicaret cum eo. Et rediit in Judaeam, et obsedit [Col. 1409C] Jerusalem. Herodotus tamen aliam causam tradit reditus sui. Orante namque rege Aegyptiorum ad Deum, multitudo soricum in una nocte comedit chordas arcuum in castris ejus, et facti sunt Assyrii inermes, et dicit Rapsacem cum exercitu remansisse circa Jerusalem, et Sennacherib rediisse ad eum de Aegypto. Verumtamen ante reditum Sennacherib de Aegypto in Judaeam, haec facta sunt, quae sequuntur.
Cum egrederetur Sennacherib Judaeam, ut transiret in Aegyptum, misit Ezechiae litteras terribiles, et comminationis plenas, dicens quod Deus Israel [Col. 1409D] non posset eum liberare de manu sua. Tunc ascendit Ezechias in domum Domini, et expandens litteras coram Domino, oravit, dicens: ยซDomine Deus Israel, audi verba Sennacherib, quibus exprobravit te nobis, salva nos, obsecro, de manu ipsius. Tunc misit Isaias ad Ezechiam, significans ei verba haec Domini ad Sennacherib in hunc modum: ยซSpernet te, Sennacherib, virgo filia Sion, movebit caput post tergum tuum cum fugeris; exprobrasti sancto Israel, viribus tuis ascripsisti quod vastasti Judaeam. Sed ex diebus antiquis ego plasmavi illud, et nunc adduxi,ยป id est ego qui ab aeterno disposueram, ยซquod sic flagellarem peccantes, nunc implevi, ego auctor fui, tu minister, ponam itaque circulum in naribus tuis sicut fit bubalo, [Col. 1410A] et camum in labiis tuis sicut fit equo, et reducam te in terram tuam.ยป Tunc addidit Isaias verba sua ad Ezechiam, dicens: ยซTibi autem, Ezechia, hoc erit signum liberationis tuae. Tertio anno recedet a te Sennacherib, non rediturus. Ego autem praedico tibi quid facies hoc anno, et quid secundo, ut, cum videris impleta, scias verum esse quod praedixi de tertio. Comede hoc anno quod repereris,ยป vel secundum Isaiam, ยซquae sponte nascuntur (Isa. XXXVII) ,ยป vel secundum LXX ยซquae prius severas.ยป Imminente messione irruerant Assyrii et vastaverant segetes, vineas, et oliveta, sed quaedam inter ungulas equorum calcantium evaserant. Unde dicunt LXX: ยซComede quae prius severas,ยป etiam de conculcatis quidam sponte germinaverunt. [Col. 1410B] De quibus dixit Isaias: ยซComede quae sponte nascuntur.ยป Et jam cum praescissent adventum Sennacherib, congregaverant sibi undecunque victualia, et reposuerant in Jerusalem, de quibus dicit hic liber Regum: ยซComede quod repereris. Porro secundo anno comede quae sponte nascuntur, vel, secundum Isaiam ยซpomis vescere (ibid.) ,ยป quod idem est. Secundo enim anno dum moraretur Sennacherib in Aegypto, quia defuerant eis praedicta victualia, multiplicavit eis Dominus abundanter, quae sponte gignit humus. ยซPorro in tertio anno,ยป fugato hoste, ยซsecuri seminate, metite et comedite. Et tunc de Jerusalem egredientur reliquiae, et quod salvatum est de monte Sion, et quod reliquum est de domo Juda mittet [Col. 1410C] radicem deorsum, faciet fructum sursum.ยป Per simile arboris loquitur, quae quanto profundius fudit radicem tanto copiosius et altius facit fructum. Et est sensus: Multitudo populi, quae fugit de Judaea ante faciem hostium et recepit se in Jerusalem, ut servaretur, fugato hoste, redibit in terram suam, et populabit eam. Hoc audito Ezechias gavisus est, et de consilio Isaiae et sapientium obturavit capita fontium extra urbem, et exitus aquarum in Judaea, ne redeuntes Assyrii invenirent aquarum abundantiam. Tunc obturavit Ezechias superiorem fontem aquarum Gehon, et avertit eas subter ad occidentem urbis David, ut influerent piscinam inferiorem. Fecit etiam ante fontem Siloe, [Col. 1410D] quasi stagnum in quo colligerentur aquae, et reservarentur civibus in usum obsidionis. Et secundum Epiphanium ad preces Isaiae copiosius solito egressae sunt aquae de fonte Siloe. Hoc autem stagnum vocatur in Evangelio Natatoria Siloe (Joan. IX) .
Factum est autem post annum rediit Sennacherib ab Aegypto, et cum Judaeam vastasset, tandem obsedit Jerusalem. Sed in eadem nocte angelus Domini percussit in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia (IV Reg. XIX) . Et timens Sennacherib fugit, cum decem viris, ut aiunt Hebraei, ยซet rediit in Niniven. Cumque adoraret in templo Nesroch deum suum, Adramelech et Sarasar [Col. 1411A] filii ejus, percusserunt eum in gladio, et fugerunt in Ararath partem Armeniae campestrem, et uberem ad radicem montis Tauri, per quem fluit Arraxes,ยป et regnavit filius ejus pro eo Assaradon: indignati erant majores filii in patrem, quod filium minorem natu praefecerat eis in regem, eo quod magis diligeret matrem illius, quam ipsorum. In hoc autem ostensus est Sennacherib nequior populo, quod parricidio filiorum est reservatus [Col. 1411A] Additio 1. Aiunt Hebraei, caput et barbam rasa [Col. 1411B] ab angelo in ignominiam, et impletum illud Isaiae: ยซIn die illa radet novacula conducta in rege Assyriorum caput et barbam.ยป . Porro Jerosolymitae videntes stragem hostium, egressi sunt, et spoliaverunt castra. Spolia vero mortuorum tollentes excusserunt ex eis pulverem tantum; nam ignis divinus latenter eorum cadavera incineraverat.
Ezechias autem post inopinabilem et incredibilem triumphum, licet, secundum Josephum, cum populo hostias Deo immolasset, non tamen digne gratias agit. Nam et animo elatus est, et canticum non cantavit, sicut in hujusmodi facere consueverant patres, et propterea ยซaegrotavit usque ad mortem, et venit ad eum Isaias, et ait. Haec dicit Dominus: Dispone domui tuae, quia morieris tu, et non vives (IV Reg. XX) . Contristatus Ezechias, eo quod filium non haberet, non quod domum relinqueret [Col. 1411C] desolatam, sed ne forte frustraretur in eo promissio facta David de Christo, conversus ad parietem flevit amare, forte ut secretius oraret, et ne adstantes lacrymas ejus viderent, vel forte ad parietem porticus templi erat, juxta quam cubabat, et quia in porticum ascendere non poterat ad orandum, saltem ad faciem ejus oravit, dicens: ยซObsecro, Domine, memento quod ambulaverim coram te in veritate.ยป Quasi dicat: Et si nunc peccavi, parce, ne pereant apud te quae feci coram te. Porro antequam egrederetur Isaias mediam partem atrii, dixit ad eum Dominus: ยซRedi, et dic Ezechiae: Haec dicit Dominus Deus David patris tui. Audivi orationem tuam, et vidi lacrymam tuam. Ecce sanavi [Col. 1411D] te, die tertio ascendes in templum. Diebus tuis addam quindecim annos; de manu regis Assyriorum, cujus reditum times, liberabo te, et urbem hanc, propter te, et propter David servum meum.ยป Hic apparet quia Manasses nondum natus erat, qui post mortem patris, cum regnare coepisset, duodecim annorum erat. Et ait Ezechias: ยซQuod erit signum, quod Dominus sanabit me? Cui Isaias: Vis ut ascendat umbra decem lineis in horologio, an ut revertatur totidem gradibus?ยป Erat enim hora diei decima, et umbra gnomonis descendebat per decem lineas. Dedit ergo regi optionem signi, utrum vellet, quod sol staret per spatium decem horarum immobilis, vel rediret ad orientem, et iterum inchoaret diem; quodlibet autem istorum, si [Col. 1412A] fieret, adderentur duodecim horis diei decem horae. Huic sensui consonat Hebraeus dicens: ยซVis ut stet umbra decem lineis, an ut revertatur?ยป In Isaia quoque de reditu solis ad ortum tantum agitur, et non de ascensu umbrae (Isa. XXXVIII) . Verumtamen super librum Regum sic exponitur. Vis ut ascendat umbra decem lineis procedente sole super terram per boreales plagas versus Orientem, sicut quotidie per noctem sub terra procedere solet, et sic completis decem horis, statim redeat ad locum, ubi nunc est, et perficiet diem istum? Et elegit rex, ut rediret sol ad Orientem. Si enim staret, alicui causae naturali posset ascribi, vel forte quia jam alio tempore factum fuerat, sicut sub Josue, signum inauditum elegit. Et statim sol [Col. 1412B] stans in oriente, reversus est iterum per decem lineas, per quas jam descenderat [Col. 1412C] Additio 1. In Sacra pagina usus habet, ut progressus ab occidente ad orientem dicatur ascensus, [Col. 1412D] quod gressus in contrarium descensus. Ascensus autem iste solis dupliciter potest intelligi: vel quod gradatim, et solito motu puncto decimae lineae, in quo jam erat ad orientem reverteretur, et a puncto unde post ortum processerat in momento rediret ad punctum decimae horae, in quo nunc fuit; vel quod in momento ad primum punctum orientis rediret; inde gradatim ad punctum decimae horae reverteretur. . Tunc fecit Isaias afferri massam ficuum, et cataplasmaverunt ยซsuper vulnus ejus.ยป Hebraeus magis proprie dicit ยซsuper ulcus ejus.ยป Quidam suspicantur fuisse apostema, cujus sanies in cutis superficiem provocatur siccioribus ficis contusis. Porro Aquila, Symmachus et Theodotion regium morbum fuisse dicunt, cui quaeque dulcia, vel sumpta, vel apposita contraria putantur. Et ita Dei potentia monstrata est, cum per res noxias sanitas restituta est. Et convaluit Ezechias, et tertia die ascendens in templum, ait: ยซEgo dixi, Domine,ยป id est dum aegrotarem, penes me cogitavi: ยซIn dimidio dierum meorum vadam ad portas inferi (Isa. XXXVIII) ,ยป id [Col. 1412C] est nondum suscepta sobole quam exspectabam, descendam ad inferos; et dum hoc cogitarem, ยซquaesiviยป a te, orando, ยซresiduum annorum meorum,ยป ut prius velles me patrem fieri quam anima mea priver. Huic cantico Ezechiae praemittunt LXX titulum talem: ยซOratio Ezechiae regis Judae,ยป sed melius est in Isaia: ยซScriptura Ezechiae regis Judae.ยป Nam in hoc cantico narravit tantum quod cogitaverat, vel oraverat, dum aegrotasset, et non oravit in eo, nisi duobus verbulis tantum, ut ibi: ยซDomine, responde pro me,ยป et in fine ยซDomine, salvum me fac.ยป
ยซIn illo tempore misit Merodach, filius Baladan, rex Babylonis, litteras et munera ad Ezechiam,ยป petens, ut socius ejus esset et amicus (IV Reg. XX) . Nam eo tempore rex Medorum et rex Babyloniorum recesserant a monarchia Assyriorum sub Assarodach, [Col. 1413A] ne essent sub eo; praecipua tamen causa legationis hujus creditur haec fuisse. Chaldaei vigebant in astronomia, nec poterant invenire, secundum artem suam, quare dies fere in duplum protensa fuerat, et tandem audierant hoc pro rege Hierosolymorum factum esse, et miserunt ad eum, ut sciscitarentur rei veritatem. Praeterea Chaldaei adorabant solem, et miserunt regi munera, ut honorarent hominem, quem honoraverat Deus eorum. Et laetatus est Ezechias in adventu eorum, et iterum elatus est in animo suo; nec fuit in domo sua, nec in omni potestate sua, quod non ostenderet eis, etiam domum aromatum;ยป quam quidam tradunt, fuisse cellam aromatum in templo Domini, in quam inducere gentiles nefas erat; secundum Epiphanium [Col. 1413B] vero, domus erat longissima, quam fecit Salomon, juxta descriptionem patris sui, contra orientem Sion, et fecit occulti aditus compositionem longe a civitate, qua deprehendi ab universo populo nequiverat, pluribus quoque sacerdotibus ignota erat, illicque rex posuit aurum, et aromata, quae adducta erant de Aethiopia. In ea post sepulcra regum, erant sepulcra pontificum, et postremo sepulcra prophetarum, hoc secretum David et Salomonis, Ezechias gentibus denudavit, et ossa paterna contaminavit ex praesentia profanorum. Et ab ipso die sterilis factus est. Porro cum abiissent legati, venit Isaias ad regem, et ait: ยซQuid dixerunt viri isti, et unde venerunt ad te.ยป Qui cum [Col. 1413C] indicasset ei, quod quaesierant, dixit Isaias: ยซHaec dicit Dominus: Ecce dies venient, et auferentur in Babylonem omnia quae in domo tua sunt, et quae absconderant patres tui. Sed et de filiis tuis erunt eunuchi in palatio regis Babylonis.ยป Hoc impletum esse fabulantur Hebraei in Daniele, et sociis ejus, qui cum Joacim filio Josiae capti sunt. Sed verius creditur eos eunuchos fuisse, non corpore, sed mente. Et respondit Ezechias: ยซBonus est sermo Domini. Sit pax et veritas in diebus meis. Et dormivit Ezechias cum patribus suis.ยป Et celebravit exsequias ejus universus Juda, et sepelierunt eum super sepulcra filiorum David, id est eminentius sepulcrum caeteris fecerunt ei causa pietatis, quia coluit Deum. Ipse enim sic commendatur in libro [Col. 1413D] Regum: ยซNon fuit similis ei, neque ante eum, neque post eum de cunctis regibus Juda (IV Reg.) .ยป In hoc excipitur David, quia nondum erat sub eo regnum Juda. Si quaeritur de Josia, dicimus quod Josias melior fuit eo; sed iste praeponitur ei in hoc, quod magnificatus est praeclaris bellorum titulis, et quod tria inaudita fecit Dominus pro eo, regressum solis, additionem annorum, stragem hostium per angelum.
Incidentia.
In diebus Ezechiae Syracusa et Cathina in Sicilia conditae sunt. Romulus milites ex populo sumpsit quasi ex mille unum. Cures, qui sub Statio rege Sabinorum, Romulo favebant, quirites appellavit, centum elegit senes, quos appellavit patres. Romulus [Col. 1414A] apud paludem Capreae nusquam comparuit, et, suadente Lucio, Quirini nomine consecratus est. Post Romulum senes praedicti, singuli per quinos dies, rem publicam rexerunt per annum fere et dimidium. Quod regnum appellatum est inter tempus. Tunc secundus a Romulo regnavit Numa Pompilius, qui praedictos senes senatores appellavit. Hic primus congiarium militibus dedit, id est imperialem largitionem in sui promotione; Januarium et Februarium anno addidit, fundamenta Capitolii fecit. Sibylla Erythrea claruit.
ยซPost Ezechiam regnavit Manasses filius ejus pro eo; duodecim annorum erat cum regnare coepisset. et quinquaginta quinque annis regnavit in Jerusalem, [Col. 1414B] et fecit malum coram Domino. Aedificavit enim excelsa, quae dissipaverant patres ejus, et erexit aras Baal, et lucos, et exstruxit altaria militiae coeli in duobus atriis templi, et posuit idolum luci in templo Domini, et traduxit quemdam filium suum per ignem Tophet; ariolos, augures, pythones, et aruspices multiplicavit, et errare fecit Judam in viis gentium (IV Reg. XXI) .ยป Cumque arguerent eum prophetae missi a Domino, nemini eorum parcebat, sed plateas Jerusalem prophetarum sanguine purpuravit. Insuper aliorum sanguinem innoxium fudit multum nimis, donec impleret Jerusalem, usque ad os. Isaiam quoque avum maternum, secundum Hebraeos, vel affinem suum, ejectum extra Jerusalem circa piscinam Siloe serra lignea per medium secari [Col. 1414C] fecit. Qui dum in principio sectionis angustiaretur, petiit sibi dari aquam, ut biberet, et cum nollent ei dare, Dominus de sublimi misit aquam in os suum, et exspiravit, nec tamen carnifices destiterunt a sectione. Et ob hanc aquae missionem confirmatum est nomen Siloe, quod interpretatur missus, nec sepelierunt eum in sepulcro prophetarum, sed sub quercu Rogel juxta transitum aquarum, quem fecerat Ezechias in memoriam miraculi, quod fecerat Dominus in aquis illis ad preces Isaiae. Tradit enim Epiphanius quod, dum Sennacherib rediret ab Aegypto, praemisit exercitum ab obsidendam Jerusalem, qui castrametatus est circa piscinam Siloe, ut aquis ejus uterentur. Eratque piscina quasi [Col. 1414D] communis; nam et cives ad eam descendere poterant, et hostes. Orans autem Isaias obtinuit a Domino ut, cum egrediebantur cives, erant ibi aquae sicut prius. Cum vero accedebant hostes siccabantur aquae prorsus, ita ut mirarentur Assyrii, unde essent aquae in urbe. Porro in jugem memoriam hujus facti, adhuc aquae Siloe non jugiter, sed incertis horis ebulliunt. Cumque in propria persona accessisset Sennacherib, facta est strages supradicta in exercitu ipsius. In tantae rei memoriam populus gloriose prophetam sepelivit in loco praedicto, ut etiam orationibus ejus, post mortem, indesinenter hujus aquae beneficio potirentur. Aliqui libri habent in hoc loco orationem Manasse, quae ponitur in fine secundi Paralipomenom, ideo non habet necesse [Col. 1415A] hic poni, cum etiam plura exemplaria eam in hoc loco non contineant.
Immisit ergo Dominus adversus Manassen regem Babyloniorum, qui depopulatus est Judam; et Manassen dolo captum traxit in Babylonem, et pluribus afflixit tormentis (II Psal. XXXIII) . Et intelligens Manasses hanc esse manum Domini, egit poenitentiam, et intente oravit ad Dominum, et misertus Dominus reduxit eum in regnum suum. Qui cum venisset Jerosolymam delevit idola, lucos, et aras, quae fecerat, ita ut in memoriam priorum nihil superesset. Et restituit cultum Domini, sicut prius, et populum idipsum docuit; et sic a priori conversatione mutatus est, ut non sine grandi admiratione [Col. 1415B] vitam ageret beatam. Muros quoque civitatis, et turres, et antemuralia multa munitione firmavit. ยซEt mortuus est Manasses, et sepultus est in horto domus suae in horto Azam, et regnavit Amon filius suus pro eo (IV Reg. XXI) .ยป
Incidentia.
In diebus Manasse Sybilla Erophila claruit in Samo; unde et Samia dicta est. Partheni Tarentum condiderunt. Galarphus de Chio insula primus ferri glutinum intra se excogitavit. Tertius Romanorum rex Tullius Hostilius. Hic primus regum romanorum purpura, et fascibus usus est. Qui post longam pacem bellare paravit Albanos, Vegetes, Fidenates vicit, adjecto monte Coelio ampliavit [Col. 1415C] urbem. Tandem cum domo sua fulmine conflagratur.
ยซPorro viginti duorum annorum erat Amon cum regnare coepisset, et duobus tantum annis regnavit in Jerusalem (IV Reg. XXI) .ยป Tamen LXX dicunt duodecim. ยซQui fecit malum coram Domino, sicut pater suus in juventute sua fecerat, et tetenderant ei insidias servi sui, et interfecerunt eum in domo sua. Populus autem percussit eos, qui interfecerunt regem, et sepelierunt eum cum patre suo, et statuerunt sibi regem Josiam filium ejus pro eo. Octo annorum erat Josias cum regnare coepisset, et triginta unum annos regnavit in Jerusalem, et ambulavit per omnes vias David patris sui. Non declinavit [Col. 1415D] ad dextram, neque ad sinistram (IV Reg. XXII) . Qui in quarto regni sui anno, erat ei duodecim aetatis, ut dicit Josephus, pietatem, et justitiam mirabilem in se jam demonstrabat. Nam populum jam revocabat ab idololatria; et opera prava velut senior emendabat. Porro anno regni sui octavo omnem civitatem et provinciam a cultu idolorum purgavit, ut nullum vestigium idololatriae superesset. Scrutabantur etiam domos, ne quid latenter remaneret suspectum, et in unaquaque causa justitiam coluit tanquam animae suae medicinam. Misitque in totam provinciam ut deferrent ad reparationem templi munera pro sua voluntate unusquisque [Col. 1416A] Additio 1. Hieronymus in Paralipomenon dicit, arcam eductam de templo in diebus Achaz pro idolis positis in eo, et fuit in domo Sellum patrui Jeremiae, patris Ananeel, viri Oldae, qui habitabat in secunda muri mansione, usque ad Josiam. , et praeposuit huic operi Helciam sacerdotem magnum et Amasiam, qui erat supra civitatem, et Sapham scribam: [Col. 1416A] et facta est reparatio templi fideliter et indilate.
Anno decimo tertio regni Josiae exorsus est prophetare Jeremias, filius Helciae, de sacerdotibus Anathot, in terra Benjamin, tertio ab urbe milliario. Et prophetavit, usque ad eversionem urbis quinquaginta annis, et uno anno, praeter illud tempus, quo in Aegypto prophetavit in Tannis. Et cum puer esset, dixit ei Dominus: ยซProphetam in gentibus [Col. 1416B] dedi te. Qui cum dixisset: A, a, a, Domine, nescio loqui, quia puer ego sum, misit Dominus manum suam, et tetigit os ejus, et ait: Ecce dedi verba mea in ore tuo (Jer. I) .ยป Ex tunc licet esset adolescens coepit prophetare et praedicare, mane consurgens, et frequens stans in porta domus Domini, et in atriis templi, et ostendit ei Dominus signa eversionis Jerusalem, quam praedicabat. Primo significavit ei auctorem illius eversionis Deum. Ostendit enim ei quasi furem vigilantem cum virga, ut damnificaret dormientes. Sic enim Dominus jam vigilabat ad percutiendum populum suum. Secundo vero signo ostendit ei Dominus quo ministro ad hoc uteretur per ollam succensam a facie aquilonis, et ait: ยซAb [Col. 1416C] aquilone pandetur omne malum super omnes habitatores hujus terrae (ibid.) ,ยป id est a Chaldaeis, qui juxta situm Jerusalem ab aquilone venerunt. Has duas visiones vidit sub Josia. De tertia incertum est. Verius enim putatur quod sub aliis regibus vidit eam, sicut caetera quae sequuntur. In tertia enim visione ostendit ei Dominus causam eversionis, nec fuit haec visio imaginaria sed corporalis. ยซPraecepit enim Dominus, ut tolleret lumbare suum, et absconderet illud super Euphratem. Et post multos dies ex mandato Domini revertens, invenit illud putrefactum, et nulli usui aptum, et ait ei Dominus: Sicut adhaeret lumbare ad lumbos viri, sic agglutinavi mihi domum Israel, et domum Juda; sed quia recesserunt a me, fornicando post deos alienos, [Col. 1416D] quasi putrefient trans Euphratem captivati (Jer. XIII) .ยป Reliqua Jeremiae locis suis tractabimus.
Porro octavo decimo anno regni Josiae, praecepit Josias Helciae, ut residuum pecuniae, quae oblata fuerat ad templi reparationem constaretur, et fierent inde vasa ad ministerium Domini. Cumque Helcias omnia diligenter scrutaretur, invenit librum Moysi in templo. Forte aperuit arcam, et invenit Deuteronomium, quem Moyses reponi fecerat in ea, et misit eum regi per manum Saphan. Qui cum legisset coram rege, scidit rex vestimenta sua (IV Reg. XXII) .ยป Audivit enim maledictiones scriptas in transgressores legis, et crebras comminationes Dei. Quod si sequerentur idola, ejiceret eos de terra, [Col. 1417A] quam dederat eis, sicut ejecerat Amorrhaeos a facie eorum. Et mirabatur quod adhuc esset in terra, et verebatur imminere captivitatem. ยซTunc praecepit Helciae, et viris prudentibus, ut consulerent Dominum super se, et super populum suum. Qui descenderunt ad Holdam prophetissam, uxorem Sellum, quae habitabat in Jerusalem in secunda,ยป id est secundo ambitu muri, quem fecerat Ezechias, de quo dixit Sophonias: ยซEt ululatus a secunda parte (Sophon. I) ,ยป scilicet quia pars secundo muro circumdata prius capta est. Forte non invenerunt Jeremiam, vel potius nullius adhuc momenti erat. Et respondit Holda: ยซHaec dicit Dominus: Ecce adducam mala, quae scripta sunt in libro legis super locum hunc, et habitatores ejus, qui irritaverunt me [Col. 1417B] in cunctis operibus manuum suarum. Succendetur indignatio mea, et non exstinguetur. Regi autem, qui misit vos dicetis: Haec dicit Dominus: Pro eo quod audisti verba voluminis, et perterritum est cor tuum, et humiliatus es, differentur haec mala, nec fient in diebus tuis, et colligam te ad patres tuos in pace.ยป Quod non est intelligendum de pace ipsius regis: ipse enim occisus est a Pharaone; sed de pace populi, id est priusquam inferret populo quae comminatus fuerat. His auditis, mittens rex in omnem provinciam congregavit omnem populum in Jerusalem (IV Reg. XXIII) , et stans super gradus, legit, cunctis audientibus, omnia verba libri, et percussit foedus coram Domino, et compulit omnes sacramenta praestare, ut leges Mosaicas per omnia [Col. 1417C] custodirent. Et delevit aruspices, et maleficos omnes, et omnia vestigia idololatriae redegit in pulverem. Etiam vestigia quaedam serpentis aenei, quem comminuerat, sive contriverat Ezechias. Ob hoc in prologo Sophoniae legitur Josias contrivisse eum, et contaminavit excelsa, et valle Topheth et ignem Moloch. Forte ossa mortuorum ubique sparsit, vel quaelibet alia immunda, ut potius abominabilis, quam venerabilis locus appareret. Equos quoque solis, et currus, quos depinxerunt reges Judae in introitu templi, juxta exedram Nathanmelech eunuchi penitus destruxit. Fecerant ibi Judaei idolum solis, quasi puerum imberbem, quia nullum patitur senium, sed quotidie renovatur. Fecerant et ei [Col. 1417D] equos, et currum, putantes quod in hunc modum Eliam transtulisset. Et ascendens rex in Bethel super altare, quod fecerat Jeroboam, combussit ossa sacerdotum, et falsorum prophetarum, eruta de sepulcris excelsorum, juxta verbum Abdon prophetae, cujus titulum cum legisset in sepulcro, praecepit ne moverentur ossa ejus, nec etiam illius cum quo sepultus erat. Idipsum fecit in excelsis Samariae, et in urbibus Manasse, et Ephrain, et Simeon, usque in Nepthalim, ossa de tumulis excelsorum eruta, super altaria comburens, et tam ossa quam altaria in pulverem redigens. Hoc praedictum erat de Josia ante annos trecentos sexaginta et unum. Et reversus in Jerusalem fecit Phase convocans ad illud etiam filios Israel, qui captivitatem Assyriorum aliquo [Col. 1418A] modo effugerant, vel etiam de captivitate aliquo casu redierant. Et traditur de his habuisse ad undecim millia Nathinnaeorum. ยซNon est factum Phase tale a diebus judicum.ยป In Paralipomenon legitur ยซa diebus Samuelis (II Paral. XXXV) ,ยป quod posset dici vitio scriptorum factum, et scriptum esse Samuel pro Salomonis, nisi idipsum in Josepho legeretur. Potest ergo intelligi quod Samuel fecerit Phase, etsi in historia non legatur. Quod autem judices fecerunt Phase, certum est, quoniam Moyses et Josue judices fuerunt, et factum est hoc Phase in Jerusalem decimo octavo anno regni Josiae.
ยซIn diebus ejus ascendit Pharao Nechao rex [Col. 1418B] Aegypti contra regem Assyriorum (IV Reg. XXIII) .ยป Audierat enim eum jam debilitatum, quia Medi, et Babylonii a monarchia ejus recesserant, et aestimabat quod de facile posset obtinere Syriam. Primo aggressus erat regem ad Remon, qui regnabat tunc in Carchamis. Descendit ergo Josias in occursum ejus, prohibens ne transitum faceret per Judaeam, et misit Pharao ad Josiam dicens: ยซQuid mihi et tibi, rex Juda? non adversum te venio, ad Euphratem propero. Mittit me Deus ad Medos; sine me, ne Deus qui mecum est, interficiat te. Et non acquievit Josias, sed cum rege ad Remon componebat acies, ut dimicarent adversus Pharaonem. Et forte dum transisset a curru in currum, qui sequebatur eum more regio, occisus est a sagittariis in campo [Col. 1418C] Mageddon, et planxit eum inconsolabiliter ad Remon rex cum exercitu suo. Unde et illud dictum est: Erit planctus, sicut planctus ad Remon. Traditur autem quod juxta arborem, et fontem occisus fuerit, quae statim aruerunt, et relatus est in Jerusalem, et sepultus est in mausoleo patrum suorum. Et planxit eum universus Juda in Jerusalem, et maxime Jeremias, qui super exsequias ejus scripsit Threnos lamentabiles: Quomodo sedet sola civitas,ยป etc., quibus utebantur cantores, et cantatrices super exsequias Josiae. Et longis temporibus in Judaea super Josiam eos replicabant. Quibus postea superaddidit idem Jeremias alias lamentationes super excidio civitatis.
[Col. 1418D] Incidentia.
In diebus Josiae quartus Romanorum rex Ancus Marcius, Numae nepos ex filia, Adventinum montem et Janiculum urbi addidit. Supra mare sedecimo ab Urbe milliario civitatem Ostiam condidit, oraculo Dodonaeo primum Graecia usa est. Quintus Romanorum rex Tarquinius Priscus, qui circum Romae aedificavit, muros, et cloacas, et Capitolium exstruxit, ludos Romanos instituit Arion a delphino in theatrum deportatus est.
Reliquit autem Josias tres filios, Eliacim, qui et Jechonias, primogenitum, viginti quinque annorum, medium autem Joachaz, qui et Sellum dictus est, viginti trium annorum; et tertium Mathaniam, [Col. 1419A] circiter octo annos (IV Reg. XXIII) . Tulit populus terrae medium filium Joachaz, et constituit eum regem pro patre suo; qui tribus mensibus tantum regnavit in Jerusalem. Nam, ut dicit Paralipomenon, veniens Pharao Nechao rex Aegypti in Jerusalem, amovit eum, et imposuit mulctam terrae centum talenta argenti, et unum auri, et constituit regem pro eo fratrem ejus primogenitum Eliacim sibi tributarium (II Paral. XXXVI) . Et mutato nomine vocavit eum Joakin, ut mutatio nominis esset signum subjectionis, et duxit secum Joachaz in dolo, sub spe honorandi eum in Aegypto. Nam cum venisset in Reblata vinxit eum, et ligatum misit eum in carcerem in Aegypto. ยซPorro Joakim viginti quinque annorum erat, cum regnare coepisset, et [Col. 1419B] undecim annis regnavit in Jerusalem, et fecit malum coram Domino juxta omnia quae fecerant patres ejus.ยป Cumque argueret eum Urias propheta, comminatus est ei valde, et fugit Urias in Aegyptum. Et misit post eum Joakim, et reduxit eum, et morte turpissima interfecit eum. Anno quarto regni Joakim coepit regnare in Babylone Nabuchodonosor, qui victo rege Aegypti, tulit omnia, quae ejus fuerant, a rivo Aegypti usque ad flumen Euphratem, et transiens Euphratem, omnem Syriam usque ad Pelusium cepit, praeter Judaeam (IV Reg. XXIV) . Porro anno quarto Joakim, locutus est Jeremias ad omnem populum Juda, et ad cives Jerusalem dicens: ยซA tertio decimo anno Josiae locutus sum vobis verba Domini, et hodie est vicesimus tertius annus, [Col. 1419C] et non audistis me. Propterea haec dicit Dominus: Adducam servum meum Nabuchodonosor super terram hanc, et super omnes nationes, quae in circumitu ejus sunt, et servient regi Babylonis septuaginta annis. Cumque impleti fuerint anni septuaginta visitabo super regem Babylonis, et super terram Chaldaeorum iniquitates eorum, et ponam illam in solitudines sempiternas (Jer. XXV) .ยป Et mirabantur quod tam audacter loqueretur. Nam et in principio regni Joakim cum staret in atriis templi, et dixisset: ยซHaec dicit Dominus: Dabo domum hanc sicut Silo, et urbem hanc dabo in maledictionem, apprehenderunt eum sacerdotes et prophetae, et omnis populus dicentes: Morte moriatur. Et [Col. 1419D] ascenderunt de domo regis principes Juda, et sederunt in porta domus Domini, et accusabant Jeremiam sacerdotes et prophetae. Qui respondit: Misit me Dominus, ut prophetarem adversum locum istum. Ecce in manibus vestris sum, facite, quod rectum est in oculis vestris (Jer. XXVI) .ยป Et liberaverunt eum principes a manibus populi, et maxime Aicham, filius Sapham, dicens quod Michaeas in diebus Ezechiae similia praedicasset, et multi prophetae in diebus regum, nec aliquid a regibus perpessi sunt, sed honorati. Clauserunt tamen principes Jeremiam, ne publice praedicaret. Dixitque tunc Dominus ad Jeremiam: ยซTolle volumen, et scribes omnia verba quae locutus sum tibi adversus Judam, et alias gentes a diebus Josiae usque [Col. 1420A] ad diem hanc, et convocavit Jeremias Baruch filium Neriae, et scripsit Baruch ex ore Jeremiae omnes sermones Domini, et dixit ad eum Jeremias: Clausus sum nec valeo ingredi domum Domini. Ingredere ergo tu, et lege, quae scripsisti in die jejunii, audiente populo, et universis, qui veniunt de civitatibus suis. Et fecit Baruch, sicut praeceperat ei Jeremias, saepe legens in domo Domini. Factum est autem in anno quinto Joakim, in mense nono praedicaverunt jejunium omni populo in Jerusalem, et universis qui fluxerant de Juda. Et legit Baruch sermones Jeremiae in introitu portae novae domus Domini. Quod cum audisset filius Gamariae Michaeas, descendit ad principes et seniores domus regis, qui sedebant in gazophylacio scribae. Qui cum nuntiasset [Col. 1420B] eis, quae audierat, advocaverunt ad se Baruch. Qui cum legisset omnia verba coram eis, obstupuerunt, et dixerunt ei: Abscondere tu, et Jeremias, et nemo sciat ubi sitis. Et ingressi sunt ad regem, qui sedebat in domo hiemali mense nono et posita erat arula coram eo plena prunis. Cumque legisset Judi filius Nathaniae, tres pagellas vel quatuor, scidit rex volumen scabello scribae, et projecit in ignem donec consumeretur. Quibusdam tamen contradicentibus, praecepit rex servis suis, ut comprehenderent Baruch et Jeremiam; Dominus autem abscondit eos. Et dixit iterum Dominus ad Jeremiam: Scribe rursum in volumine omnes sermones, quos combussit Joakim, et superaddes plures, et praecipue ea quae dicit Dominus contra Joakim. Non erit [Col. 1420C] ex eo, qui sedeat super solium David, et cadaver ejus projicietur ad aestum per diem, et ad gelu per noctem (Jer. XXXVI) . Non plangent eum, vel frater, vel soror,ยป id est non plangent eum frater et soror, dicentes: ยซVae; non concrepabunt ei: Vae, domine, et Vae, inclyte. Sepultura asini sepelietur, putrefactus, et projectus extra portas Jerusalem (Jer. XXII) .ยป
Factum est autem in anno septimo Joakim, ipse est quartus annus Nabuchodonosor, ascendit Nabuchodonosor in Judaeam, et depopulabatur eam (IV Reg. XXIV) . Rechabitae autem, qui habitabant in tabernaculis seorsum ab omnibus, timentes ascenderunt in Jerusalem, ut salvarent animas suas. ยซEt dixit [Col. 1420D] Dominus ad Jeremiam: Vade et introduces omnes Rechabitas in unam exedram thesaurorum juxta domum Domini. Et introduxit eos in gazophylacium filiorum Hanon, et posuit coram eis scyphos, et calices plenos vini dicens: Bibite vinum. Qui responderunt: Non bibemus, quia Jonadab, filius Rechab, pater noster, praecepit nobis dicens: Non bibetis vinum, vos, et uxores vestrae, et filii vestri, usque in sempiternum; domum non aedificabitis, sementem non seretis, vineas non plantabitis, in tabernaculis habitabitis cunctis diebus, ut vivatis multis diebus super terram, in qua peregrinamini. Tunc ait Dominus ad Jeremiam: Dic habitatoribus Jerusalem: Haec dicit Dominus: Nunquid non accipietis disciplinam, ut obediatis mihi, sicut Rechabitae [Col. 1421A] patri suo? Propterea inducam super vos mala, quae locutus sum; de stirpe vero Rechab non deficiet vir, stans in conspectu meo (Jer. XXXV) .ยป Porro cum venisset Nabuchodonosor in Jerusalem, cepit Joakim, et ligavit eum, et trahebat secum in Babylonem, et nobiles cum eo. In itinere vero imposuit ei Nabuchodonosor tributum, et remisit eum in Jerusalem, sed obsides traxit secum pueros de semine regio, Danielemque, et tres pueros, et servivit ei Joakim tribus annis. Sed cum audisset quod rex Aegypti iterum pugnare vellet contra Nabuchodonosor, negavit ei tributum quod promiserat. Et ascendens rex Babylonis in Jerusalem, sub jure foederis intravit eam. Sed cum intrasset, fidem non servavit, sed juvenes fortissimos quosque occidit [Col. 1421B] una cum rege Joakim, quem et ante muros in sepulcrum projici jussit. Et quia non servaverunt ei fidem hostes, ideo forte liber Regum vocat eos latrunculos, dicens: Et immisit Dominus in Joakim latrunculos Chaldaeorum, et Syriae, et Moab, et Ammon, ut disperderent eum juxta verbum Domini (IV Reg. XXIV) . Nam stigmata sunt inventa in corpore occisi contra legem, id est nomen idoli, quod colebat Codonazer. Et constituit Nabuchodonosor filium ejus regem Joakim, aequivocum scilicet patri, dictum Jechoniam. ยซOcto decem annorum erat Joakim cum regnare coepisset, et tribus tantum mensibus regnavit, et decem diebus.ยป Nam cum recessisset Nabuchodonosor, timuit ne Joakim memor [Col. 1421C] necis paternae adhaereret Aegyptiis, et pugnaret adversus eum, et ideo rediit, et obsedit Jerusalem. Sed ad vocem Jeremiae ยซegressus est Joakim ad eum cum matre, et omni domo sua, et principibus ejus. Et suscepit eos rex Babylonis anno octavo regni sui, et tulit universa vasa aurea de domo Domini, et thesauros domus regiae, et transtulit in Babylonem cum rege, et matre ejus.ยป De domo circiter duo millia, de principibus et viris robustis septem millia artifices, et inclusores mille, in summa quasi decem millia, inter quos erat Mardochaeus, et Ezechiel adhuc juvenis de genere sacerdotum. Videtur tamen Josephus velle, quod jam duos libros scripserat de futuro urbis excidio, quos reliquit in Judaea. Isti quia sponte se tradiderunt, [Col. 1421D] proprie dicti sunt transmigratio Judae. Alii vero, qui postea per violentiam tracti sunt, proprie dicuntur captivitas Judae. Ab hac transmigratione Judae, scilicet ab octavo anno regni Nabuchodonosor, quidam inchoant numerare septuaginta annos captivitatis.
ยซEt constituit Nabuchodonosor regem in Jerusalem patruum Joakim Mathaniam (IV Reg. XXIV) ,ยป ut serviret ei sub tributo, interposita religione jurisjurandi, et mutato nomine ยซvocavit eum Sedeciam. Tricesimum primum aetatis annum agebat Sedecias cum regnare coepisset, et undecim annis regnavit in Jerusalem, et fecit malum coram Domino, sicut Joakim frater ejus.ยป Erat enim superbus, cogitans [Col. 1422A] ut adhaereret regi Aegyptiorum, et non servaret jusjurandum regi Babylonis. Decipiebant autem eum pseudoprophetae dicentes in proximo Babylonios vincendos ab Aegyptiis. Cumque diceret ei Jeremias, ut spem poneret in Domino, et non in homine, dixit ad eum Dominus: ยซDescende in domum figuli, et ibi audies verba mea. Et descendit. Et ipse figulus faciebat opus super rotam, et dissipatum est vas in manibus ejus, et conversus fecit de eodem luto alterum vas sicut placuit in oculis ejus. Et dixit Dominus ad Jeremiam: Dic domui Juda: Haec dicit Dominus: Nunquid sicut facit figulus potero facere vobis, ut destruam. et disperdam vos, et poenitens aedificem, et plantem?ยป (Jer. XVIII) Factum est autem in anno quarto regni Sedeciae, miserunt [Col. 1422B] ad eum nuntios rex Edom, rex Moab, rex Tyri, rex Amon, rex Sidonis, petentes, ut pariter foederati, unanimiter tributa negarent regi Babylonis. Et dixit Dominus ad Jeremiam: ยซFac tibi catenas ligneas, id est retortas sex, et pones unam in collo tuo, et alias quinque dabis in manus nuntiorum quinque regum coram Sedecia, dicens: Haec dicit Dominus quinque regibus, et regi Juda: Ego feci terram, et dedi eam ei qui placuit in oculis meis, et nunc dedi omnes terras istas in manu Nabuchodonosor servi mei. Gens autem et regnum, quae non servierit ei, in gladio, fame, et peste visitabo super eos. Nolite audire verba prophetarum dicentium vobis: Non servietis regi Babylonis, ne pereatis cum eis. [Col. 1422C] Et cum complevisset Jeremias mandatum Domini coram Sedecia, Hananias propheta de Gabaon, tulit catenam de collo Jeremiae, et confregit eam, dicens: Haec dicit Dominus: Sic confringam jugum regis Babylonis de collo istarum gentium post duos annos dierum, et referri faciam omnia vasa Domini, et reducam omnem transmigrationem Judae ad locum istum (Jer. XXVII) .ยป Et ait Jeremias: ยซAmen, sic faciat Dominus (Jer. XXVIII) ;ยป quasi dicat: Idipsum vellem ego, si fieri posset. ยซVerumtamen audi, Hanania. Non misit te Dominus, et fecisti considere populum istum in mendacio. Propterea hoc anno morieris post duos menses dierum. Et mortuus est Hananias in anno illo mense septimo (ibid.) .ยป Nam hoc praedixerat Jeremias in mense [Col. 1422D] quinto. Territus autem Sedecias ad mortem Hananiae, misit nuntios in Babylonem cum tributo. Et misit Jeremias epistolam in manibus nuntiorum secreto, ad omnem transmigrationem Judae, dicens: ยซHaec dicit Dominus: Aedificate domus, et plantate hortos, ducite, et tradite nuptui, et quaerite pacem civitatis, ad quam transmigrare vos feci, et orate pro ea Deum quia in pace illius erit pax vestra. Non vos seducant prophetae, qui in medio vestri sunt, qui promittunt vos in brevi redituros, quia cum coeperint impleri in Babylone septuaginta anni, reducam vos ad locum vestrum. Haec autem dicit Dominus ad Achab, filium Coliae, et ad Sedeciam, filium Maasiae, qui prophetant vobis mendacium: Tradam eos in manus regis Babylonis, et percutiet [Col. 1423A] eos in oculis vestris, assumetur ex eis maledictio dicentium: Ponat te Dominus sicut Sedeciam, et sicut Achab, quos frixit rex Babylonis in igne, pro eo quod fecerunt stultitiam in Israel, et moechati sunt in uxores amicorum suorum, et locuti sunt verbum in nomine meo, quod non mandavi eis (Jer. XXIX) .ยป Hos duos tradunt Hebraei fuisse illos duos senes, quos postea dijudicavit Daniel. Nec obest, quod dicitur rex Babylonis frixisse, cum Daniel dicat eos lapidatos (Dan. XIII) . Convictos enim tradiderunt regi ad poenam, quae nomine ignis significata est. Cumque redissent nuntii de Babylone, attulerunt litteras ex parte pseudoprophetarum ad sacerdotes in Jerusalem in haec verba: ยซPosuit vos Dominus in domo sua super omnem virum arreptitium [Col. 1423B] et prophetantem, ut mittatis eum in nervum, et in carcerem, et nunc quare non increpatis Jeremiam, qui dixit vobis: Aedificate domus, quia non redibitis. Et legit Sophonias epistolam coram Sedecia in auribus Jeremiae. Et ait Jeremias: Haec dicit Dominus: Super eos quos transmigrare feci, visitabo verbum bonum, ut reducam eos, super vos autem, qui non estis egressi cum eis, immittam gladium, et famem, et pestem, et ponam vos quasi ficus malas, quae comedi non possunt (Jer. XXIX) .ยป Ostendit enim Dominus mihi signum, et ecce duo calathi pleni ficis positi sunt ante templum. Et dicit Dominus ad me: Quid tu vides, Jeremia? Et dixi: Ficus, ficus bonas, bonas valde, et ficus malas, [Col. 1423C] malas valde. Et ait Dominus: Sicut ficus hae bonae, sic cognoscam transmigrationem, quam emisi de loco isto, et reducam eos in terram hanc. Et sicut ficus pessimae, sic dabo Sedeciam, et reliquos qui remanserunt in hac urbe in vexationem, et opprobrium omnibus regnis terrae (Jer. XXIV) .ยป
ยซEt dixit iterum Dominus ad Jeremiam: Vade et accipe lagunculam figuli testeam, et duces tecum de senioribus sacerdotum, et de senioribus populi ad vallem filiorum Ennom, quae est juxta introitum portae fictilis, et conteres lagunculam in oculis eorum, et dices: Haec dicit Dominus: Sic conteram locum istum, et civitatem hanc, nec vocabitur locus iste amplius Thophet, et vallis filiorum [Col. 1423D] Ennom, sed vallis Occisionis. Implebo enim eum cadaveribus, eo quod non sit alius locus ad sepeliendum (Jer. XIX) .ยป Et venit Jeremias de Thophet, et stetit in atrio domus Domini, et dixit ad omnem populum: Haec dicit Dominus: Ecce inducam super hanc civitatem universa mala quae locutus sum adversus eam. ยซEt indignatus Phassur sacerdos percussit Jeremiam, et misit eum in nervum in porta Benjamin superiori in domo Domini. Cumque illuxisset in crastinum eduxit Phassur Jeremiam de nervo, et dixit ad eum Jeremias: Non Phassur vocavit Dominus nomen tuum, sed Pavorem undique (Jer. XX) .ยป Interpretatur enim Phassur, vel phaseor, oris nigredo, quasi dicat: Non habebis oris nigredinem, id est potestatem imperandi iniqua, [Col. 1424A] sed pavens undique captivus duceris in Babylonem, et oravit Jeremias ad Dominum: ยซDomine Deus exercituum, qui vides renes et cor, videam ultionem ex eis; tibi enim revelavi causam meam.ยป
Porro in anno quinto Sedeciae, ipse est annus quintus transmigrationis Joakim, exorsus est Ezechiel prophetare in Babylone ad captivos, postquam acceperant epistolam Jeremiae (Ezech. I) . Prophetiam cujus, sicut et Danielis, postea prosequemur post excidium urbis, et obitum Jeremiae. Porro in principio anni noni Sedeciae Nabuchodonosor obsedit Jerosolymam, quia negaverat ei Sedecias tributum. Et misit Sedecias ad Jeremiam Phassur, et Sophoniam sacerdotes dicens: ยซInterroga pro nobis [Col. 1424B] Dominum si forte faciat nobiscum misericordiam, et respondit Jeremias: Haec dicit Dominus: Dabo Sedeciam regem Juda, et servos ejus, et populum ejus in manu Nabuchodonosor regis Babylonis, et percutiet eos in ore gladii, et non flectetur, nec parcet, neque miserebitur (Jer. XXI) .ยป Et libere ambulabat Jeremias in medio populi eadem clamans. Porro rex Aegypti egressus est de Aegypto cum exercitu, quasi soluturus obsidionem Jerusalem, et recessit rex Babylonis a Jerusalem, in occursum ejus, et fugavit eum in ore gladii, et de Syria coegit exire. Cumque discessisset Nabuchodonosor a Jerusalem, illuserunt falsi prophetae Jeremiae et decipiebant Sedeciam dicentes: ยซNon revertentur Babylonii, [Col. 1424C] sed redibit transmigratio nostra ad nos, cum omnibus vasis Domini (Jer. XXXVII) . Jeremias autem contraria his, et vera prophetabat dicens: ยซTradetur Sedecias in manu regis Babylonis, et loquetur os ejus cum ore ipsius, et oculi ejus oculos ejus videbunt, et in Babylonem ducet Sedeciam.ยป Impii vero dicebant Jeremiam a mente excessisse. Porro Jeremias stravit asinum, ut egrederetur ad Anathoth vicum suum, qui viginti stadiis distat a Jerusalem. ยซCumque pervenisset ad portam Benjamin, custos portae Jerias apprehendit eum, dicens: Ad Chaldaeos profugis.ยป Et adduxit eum ad principes. ยซQui caesum miserunt in carcerem, qui erat in domo Jonathae scribae. Et sedit ibi Jeremias diebus multis, et venit ad eum Hananeel, filius Sellum, [Col. 1424D] patrui sui ad vestibulum carceris, et ait: ยซEme agrum meum, qui est in Anathoth; tibi enim competit haereditas, tanquam propinquiori (Jer. XXXII) .ยป Et intellexit Jeremias, quod verbum Domini esset, et emit agrum appendens septem stateres, et decem argenteos, et adhibuit testes, et scripsit librum possessionis signatum, et stipulationes, et rata et signa forinsecus, et rescriptum libri fecit apertum et in oculis Hananeel, et testium dedit libros Baruch dicens: ยซSume librum emptionis hunc signatum, et hunc librum qui apertus est, et pone eos in vase fictili, ut permanere possint in diebus multis. Haec enim dicit Dominus: Adhuc possidebuntur, et agri, et vineae in terra ista, de qua vos dicitis, quia deserta erit. Ecce ego congregabo vos [Col. 1425A] de universis terris, ad quas ejeci eos ad locum istum et habitabunt confidenter, et feriam cum eis pactum sempiternum.ยป
ยซPorro anno nono Sedeciae, mense decimo, decima die, luna vicesima secunda, rediit Nabuzardan princeps exercitus Babylonis, et principes Nabuchodonosor cum eo, et circumdederunt Jerusalem, et exstruxerunt in circuitu ejus munitiones, et clausa est civitas decem et octo mensibus (IV Reg. XXV) .ยป Perterritus itaque Sedecias tulit Jeremiam de carcere, et interrogavit eum in domo sua secreto, dicens: ยซPutasne est sermo a Domino, quia redierunt Chaldaei? Qui respondit: In manu regis Babylonis traderis. Sed obsecro, domine mi rex, ne remittas [Col. 1425B] me in carcerem Jonathae, ne moriar ibi. Et praecepit rex ut traderetur in vestibulum carceris, et ut daretur ei torta panis quotidie, excepto pulmento, donec consumerentur omnes panes de civitate. Et clamabat Jeremias in vestibulo carceris: Qui remanserint in civitate, fame aut gladio peribunt; qui confugerint ad hostes, quodammodo mortem declinabunt. Et convenerunt principes, et seniores civitatis ad regem, dicentes: Rogamus te, ut moriatur homo iste; de industria enim dissolvit manus virorum bellantium (Jer. XXXVII) .ยป Plane mentitur cum dicit: Sedecias vinctus ducetur in Babylonem. Ezechiel enim in Babylone prophetavit, dicens: Sedecias non videbit Babylonem. ยซEt dixit rex ad eos: Ecce ipse in manibus vestris est, nec [Col. 1425C] enim fas est regem vobis quidquam negare. Tulerunt ergo Jeremiam, et deposuerunt eum cum funibus in lacum Melchiae, in quo non erat aqua, sed lutum,ยป ut morte propria suffocatus periret: et erat propheta in luto, usque ad guttur, quod erat ei amarius omni morte. ยซTunc Abdemelech Aethiops, vir eunuchus de domo regis, secreto dixit ad regem: Peccare te fecerunt viri isti graviter. Qui respondit: Tolle tecum triginta viros, et leva prophetam de lacu antequam moriatur. Qui, assumptis viris tulit pannos veteres de domo regis, qui computruerant, et summisit eos in lacum per funiculos, et dixit ad Jeremiam: Pone pannos veteres sub cubitu manuum tuarum, et super funes. Quo facto, eduxerunt [Col. 1425D] eum de lacu, et vocavit eum ter secreto ad ostium tertium, quod erat in domo Domini, et ait: Interrogo te, ne abscondas a me aliquid. Qui respondit: Si consilium dedero tibi non me audies. Si autem nuntiavero tibi interficies me. Et juravit ei rex, dicens: Vivit Dominus, non occidam te, nec tradam te in manus virorum, qui quaerunt animam tuam, et ait Jeremias: Si exieris ad principes Babylonis, salvus eris tu, et domus tua, et civitas haec non succendetur. Si non exieris, civitas succendetur, et tu eum domo tua non effugies manus eorum. Et ait rex: Facerem quod dicis, sed timeo contribules, qui transierunt ad Chaldaeos, ne forte accusent me, et tradar in manu eorum, et illudant mihi. Et ait Jeremias: Non traderis. Tunc rex inquit: [Col. 1426A] Nullus sciat verba haec. Si quaesierint a te, quid locutus est tibi rex? dices: Prostravi me coram rege, ne reduceret me in carcerem (Jer. XXXVIII) .ยป
Porro defecerant victualia in civitate, adeo ut mulieres comederent parvulos suos ad mensuram palmi, sicut legitur in Threnis Jeremiae (Jer. XXXIX; IV Reg. XXV) . ยซCapta est autem civitas undecimo anno regni Sedeciae, quarto mense, nona die mensis [Col. 1426C] Additio 1. Quarto mense Junii capta est civitas, sed miserunt nuntios ad regem in Reblatha, quid vellet fieri de urbe, et proinde servi morati sunt, in sexta mense destructa est. ,ยป secundum Josephum, et librum Regum; secundum Hieronymum vero quinto die aperta est civitas circa mediam noctem, et sederunt principes Babylonii in porta media. Fugit autem Sedecias cum omni domo sua nocte, et principes amici ejus cum eo per viam horti regis. Et ingressi sunt ad viam [Col. 1426B] deserti. Quod cum nuntiatum esset a quibusdam tradititiis principibus Babylonis, persecuti sunt eum a diluculo, et comprehenderunt eum in campo solitudinis Jerichontinae. Plures autem principum dispersi sunt, et recesserunt ab eo. Ipsum vero cum reliquis vinctum traxerunt ad regem Babylonis in Reblatha. Qui locutus est cum eo judicium, dicens eum ingratum fuisse percepti ab eo imperii, et contra munificum hostiliter egisse, et dejurasse in Deum, et addidit: Magnus Deus habens tuam nequitiam odio, te tradidit mihi. ยซEt occidit filios ejus coram eo, et Saraiam summum sacerdotem cujus filium Josedec reservavit. Occiditque eunuchum, qui erat super viros bellatores, et Sophor principem exercitus, qui probabat tirones, et quinque [Col. 1426C] viros de his, qui steterant coram rege, et tres de senioribus templi, et sex viros probatos de vulgo vel sexaginta secundum Jeremiam (Jer. LII) .ยป Oculos vero Sedeciae effodit, et catenis vinxit eum, ut adduceret in Babylonem et cum eo Josedec. Et redierunt, qui duxerunt eos in Reblatha, ad exercitum Jerusalem.
Igitur in undecimo anno Sedeciae, mense quinto, decimo die mensis, ipse est annus decimus nonus [Col. 1426D] Nabuchodonosor regis Babylonis, Nabuzardan incendit domum Domini, et domum regis, et omnes domos Jerusalem, et totum murum Jerusalem per circuitum destruxit, et tulit omnia vasa domus Domini, et columnas duas, et mare aeneum, et ligavit populum, ut adduceret eum in Babylonem (IV Reg. XXV; Jer. XL) . Et isti proprie dicuntur captivitas Judae. Et tulit Jeremiam de vestibulo carceris, de quo mandatum acceperat Nabuzardan in hunc modum: ยซTolle illum, et pone super eum oculos tuos, et ut voluerit facias eiยป Tunc praefecit terrae Godoliam filium Aicham, ut praeesset pauperibus qui relicti erant, et agricolis, et vinitoribus, ut redderent singulis annis vectigalia regi Babylonis. Sedit autem Nabuzardan in Rama, et trahebantur ante [Col. 1427A] eum catenati. Et tollens de medio eorum Jeremiam, dixit ad eum: ยซVeni mecum in Babylonem, et honorabo te. Quod si displicet tibi, reside. Omnis terra in conspectu tuo est, habita apud Godoliam, et quocunque volueris vade (Jer. XL) .ยป Et tradidit ei Nabuzardan cibaria, et munuscula, et dimisit eum. Similiter et Rechabitas liberos abire dimisit. Sedit itaque Jeremias, et Baruch notarius ejus in medio populi, qui relictus fuerat. Nabuzardan vero abiit in Babylonem, trahens secum captivitatem. Hic fuit exitus regni Hebraeorum. Et regnatum est, secundum Josephum, in eo annis quingentis et quatuordecim et mensibus sex, diebus decem. Secundum librum vero Regum, non plene quingentis, et fuerunt in eo reges a David viginti et unus. Ab aedificatione [Col. 1427B] vero templi fluxerant anni quadringenti septuaginta et menses sex, et dies decem. Ab egressu autem populi ab Aegypto anni mille, et sexaginta duo, et menses sex et dies decem. Fuerunt autem in templo per successionem quindecim summi sacerdotes, a primo Sadoc, quem instituit Salomon, usque ad patrem Josedec, quem interfecit rex Babylonis.
Porro Nabuchodonosor cum intrasset Babylonem cum triumpho, victimas solemnes immolavit diis suis, et solemnizavit cum omni populo decem diebus. Cumque recumberent exhilarati, praecepit rex ut adduceretur Sedecias in medium, et aliqui de cantoribus templi cum eo, qui psallerent coram [Col. 1427C] convivantibus in musicis instrumentis, et canerent hymnos de canticis Sion. Bibebant autem convivae in vasis domus Domini, quorum quaedam Nabuchodonosor consecravit idolis, quaedam vero sibi reservavit. Cumque darent psallentibus potum, clanculo praecepit rex ut Sedeciae daretur potus laxativus. Et coram omnibus ignominiose laxatus est, et irrisum reduxerunt in carcerem. Qui nimio afflictus dolore, post paucos dies, mortuus est. Et audiens Nabuchodonosor causam mortis ejus, extrahens eum de carcere, cum honore regio sepelivit.
Incidentia.
In diebus Sedeciae factum est exterminium regni Judaeorum, et exordium habuit quinta aetas, [Col. 1427D] cujus anno secundo facta est solis defectio, quam Thales Milesius praedixerat in diebus captivitatis. Romanorum sextus rex Servius, nobilis captivae filius, tres montes Urbi addidit, Quirinalem, Viminalem, Aquilinum. Fossas circa muros duxit, census Romanorum civium primum instituit. Tandem occisus est a Tarquinio Superbo, Prisci Tarquinii filio. Eo tempore apud Graecos septem sapientes sunt appellati. In hoc loco dignum duximus interponere contrarietates de collatione annorum regum Juda et regum Israel, et determinationes earum, quae nobis occurrerunt, ut tandem earum historiam expeditius prosequamur
In libro Regum emergunt contrarietates de collatione [Col. 1428A] annorum regum Juda, et regum Israel, quae quandoque determinari possunt. Ubi vero non invenitur determinatio, vitio scriptorum credimus hoc accidisse, qui in propriis nominibus, et numeris saepe falluntur. Roboam, et Jeroboam primi conregnaverunt annis septemdecim, alter in Judaea, alter in Israel. Post Roboam coepit regnare Abia filius ejus in Jerusalem. In decimo octavo anno Jeroboam qui viginti et duobus annis regnavit in Israel, conregnavit Abia, Jeroboam tribus annis quod synecdochice dictum est, hoc est duobus annis, et aliqua parte tertii, qui erat vicesimus Jeroboam. Et in reliqua parte anni ejusdem coepit regnare Asa filius Abia, et quadraginta et uno anno regnavit in Jerusalem. Anno secundo Asa regnavit [Col. 1428B] in Israel Nadab filius Jeroboam duobus annis, id est uno anno, et aliqua parte anni secundi, qui adhuc erat tertius Asa, et occidit eum Baasa. Et coepit regnare in Israel pro eo anno tertio Asa, et regnavit triginta et quatuor annis, non tamen plenis, quia tunc regnasset usque ad vicesimum septimum annum Asa, sed non regnavit nisi usque ad vigesimum sextum. Hela itaque, filius Baasa, coepit regnare in Israel anno vicesimo sexto Asa, duobus annis regnavit, id est uno anno, et aliqua parte secundi anni, qui erat vicesimus septimus Asa, et in eodem anno Zamri interfecit Hela, et regnavit pro eo septem diebus. Quo mortuo divisus est populus. Pars quaedam sequebatur Thebni, altera sequebatur Amri, et praevaluit Amri, et regnavit duodecim annis in [Col. 1428C] Israel. Hic notandum est, quod contentio de regno inter Amri et Thebni duravit per tres annos, et ultra, quia statim dicit Scriptura, quod Amri coepit regnare trigesimo uno anno regni Asa. Si enim mortuo Zamri, statim coepisset regnare Amri, cum electus fuit, ergo regnare coepisset vicesimo septimo anno, vel octavo regni Asa. Verumtamen postea dicit Scriptura, eum coepisse regnare in hoc anno suae electionis, cum dicit filium ejus Achab coepisse regnare vicesimo octavo anno regni Asa. Si enim duodecim annis regnavit Amri, et inchoavit regnare vicesimo primo Asa, et Asa non nisi quadraginta et uno anno regnavit, palam est quod Amri supervixit Asa per unum annum. Quomodo [Col. 1428D] ergo Achab succedens patri inchoavit regnare trigesimo octavo anno regni Asa? quod sic solvi potest: Quando Scriptura dicit Amri coepisse regnare trigesimo primo anno Asa, intelligendum est, quia tunc solus, et super totum Israel mortuo Thebni coepit regnare. Quando autem dicit regnasse eum viginti duobus, alias duodecim annis, a vicesimo octavo anno Asa numerat, quando Israel eum elegit in regem. Quod tempus extenditur, usque ad vicesimum octavum annum regni Asa, quando Achab regnare coepit. Huic sententiae sequens Scriptura consonat, quae narrat Josaphat filium Asa regnare coepisse quarto anno regni Achab, qui fuit ultimus Asa, quadragesimus scilicet primus. Porro Josaphat regnavit in Jerusalem viginti quinque annis, cujus [Col. 1429A] anno decimo septimo Ochozias filius Achab, coepit regnare in Israel, et duobus annis regnavit. Huic, quia filium non habuit, frater ejus Joram successit in regnum, et coepit regnare Joram in Israel anno secundo Joram filii Josaphat. Sed quaeritur, si in anno decimo septimo Josaphat, qui viginti quinque annis regnavit, Ochozias coepit regnare, et duobus tantum annis regnavit, quomodo Joram frater ejus anno secundo Joram filii Josaphat, et non potius octavo decimo vel nono decimo anno Josaphat regnare coepit. Praeterea in sequentibus statim subjungit Scriptura, quod octavo decimo vel nono decimo anno Josaphat Joram filius Achab regnaverit. Haec contrarietas sic solvi potest: Duo anni quibus regnare dicitur Ochozias illi sunt quibus solus et [Col. 1429B] incolumis, antequam per cancellos domus suae corruisset, regnavit. Reliqui vero octo vel novem anni, quibus eo languente frater ejus Joram administrationem regni agebat, non sibi, sed fratri deputantur. Unde in octavo decimo anno regni Josaphat, regnasse scribitur Joram, quia tunc regni administrationem pro fratre, qui languebat, suscepit. Scriptura vero quae dicit, quod Joram filius Achab, anno secundo Joram, filii Josaphat, regnaverit, tempus, quo solus, defuncto jam fratre, regnare coepit, attendit. Ex diversorum sane scriptis prophetarum collectus est tractatus libri Regum. Unde est quod alius aliud, et alius aliud, secundum rationum diversitatem initium inchoationis regni regum, tam Juda quam Israel assignavit. Joram autem filius Achab viginti [Col. 1429C] duobus annis super Israel regnavit. Illa ergo Scriptura, quae postea dicit quod anno quinto Joram filii Achab, regis Israel, regnavit Joram, filius Josaphat, regis Juda, tempus attendit quando pro fratre, adhuc vivente, regnum administrare coepit. Porro Joram, filius Josaphat, triginta duorum annorum erat cum regnare coepisset, et octo annis regnavit in Jerusalem. Anno duodecimo Joram filii Achab regnavit Ochosias, filius Joram regis Juda. Viginti duorum annorum erat cum regnare coepisset, et uno anno regnavit in Jerusalem. Quidam mendosi codices habent Joram, filium Josaphat, viginti duorum annorum fuisse tantum cum regnare coepisset, quod stare non potest. Si enim viginti duorum [Col. 1429D] annorum tantum esset cum regnare coepisset, et o to annis tantum regnavit, ergo tricenarius erat cum mortuus est, sed filius ejus ei succedens jam viginti duorum annorum erat, ergo quando eum genuit Joram, octo annorum erat, quod est impossibile. Tamen Hebraei tradunt Joram, filium Josaphat viginti annis regnasse, et quadraginta duobus vixisse, quod videtur consonare illi litterae, quae dicit eum viginti duorum annorum fuisse, cum regnare coepisset. Sed tamen dicunt solos octo annos, quibus innocenter vixit, antequam suos fratres occidisset, computatos illi in regnum a Scriptura. Mortuo Ochozia, mater ejus Athalia sex annis regnavit in Jerusalem. Eisdem sex annis conregnavit ei Jehu, qui viginti octo annis regnavit in Israel. [Col. 1430A] Anno septimo Jehu coepit regnare in Jerusalem Joas, et quadraginta annis regnavit. Regnaverunt ergo pariter Joas in Juda, et Jehu in Israel viginti duobus annis. Quibus finitis mortuus est Jehu, et successit ei in regnum Joachas filius ejus, inchoans regnare anno vicesimo tertio Joas regis Juda, et septemdecim annis regnavit in Israel. Sed quaeritur, si anno vicesimo tertio Joas, Joachas coepit regnare, et annis septemdecim regnavit, cum Joas quadraginta tantum annis regnavit, palam est quod usque ad tricesimum nonum vel potius quadragesimum annum ejus regnaverit Joachas; quomodo ergo statim in sequenti dicit Scriptura, quia Joas filius Joachas anno trigesimo septimo Joas regis Juda regnare coepit? Forte triennio, vivente [Col. 1430B] patre, simul cum patre regnavit. Forte scriptorum negligentia, qui in numeris saepe errant, hanc difficultatem peperit. Anno secundo Joas regis Israel regnavit Amasias in Israel viginti et novem annis. Annus secundus Joas, quo Amasias regnare coepit numeratur, ex quo solus, defuncto patre, regnavit [Col. 1432B] Additio 1. Hoc addit ideo quia dictum est in solutione quia Joas tribus annis patri conregnavit in Israel. . Vixit autem Amasias rex Juda, postquam mortuus est Joas rex Israel, viginti quinque annis. Et hic oritur quaestio: Supra dictum est quod Amasias anno secundo Joas regis Israel regnare inchoans viginti novem annis regnavit. Joas autem sexdecim annis regnavit. Quindecim itaque annis simul regnaverunt. Mortuo itaque Joas, soli quatuordecim anni superfuerunt Amasiae, vel ad plus quindecim. Forte erravit scriptor ponens viginti quinque pro [Col. 1430C] quatuordecim; vel forte Amasias, vivens desiit regnare, et decem, vel undecim annis vixit diutius quam regnavit. Porro anno quinto decimo Amasiae regnavit in Israel Jeroboam quadraginta et uno anno. Simul itaque regnaverunt Amasias in Juda, Joroboam in Israel, ad plus quindecim annis. Quid est igitur quod sequens Scriptura dicit: Quia vicesimo septimo anno Jeroboam regnavit Ozias filius Amasiae in Jerusalem? Forte quindecim annis Juda sine rege fuit, quia, ut diximus, Amasias vivens regnum dimisit, et Ozias adhuc parvulus regnare non poterat. Mortuo vero patre cum decem esset annorum, et Jeroboam in Israel vicesimum septimum annum regni sui inchoasset, regnare coepit in [Col. 1430D] Jerusalem et quinquaginta duobus annis regnavit. Porro anno tricesimo octavo Oziae regis Judae regnavit Zacharias, filius Jeroboam, in Israel sex mensibus. Et hic oritur quaestio: Supradictum est quia anno vicesimo septimo Jeroboam, qui regnavit in Israel quadraginta et uno anno, Ozias regnare coepit, et quinquaginta duobus annis regnavit. Quatuordecim itaque annis pariter regnaverunt Ozias et Jeroboam, cui Jeroboam, post quadraginta et unum annum defuncto, si statim Zacharias filius ejus in regnum successisset, non in tricesimo septimo, sed in decimo quinto anno regni Oziae regnare coepit. Aut igitur regnum Israel viginti tribus annis sine rege fuit, vel potius per istos viginti tres annos Zacharias filius Jeroboam regnavit, qui tamen [Col. 1431A] illi, quia pessime vixit, in regnum non sunt computati. Soli autem sex menses, quos correctius vixit, in tricesimo octavo anno Oziae illi sunt computati. In tricesimo autem nono anno Oziae Sellum occiso Zacharias regnavit in Israel uno mense. Eodem anno Manahen occidit Sellum, et regnavit in Israel decem annis. Anno quinquagesimo Oziae Phacela filius Manahen regnavit in Israel duobus annis. Anno quinquagesimo secundo Oziae Phacee filius Romeliae Phaceam interfecit, et regnavit in Israel viginti annis. Anno secundo Phacee regnavit Joathan in Jerusalem, et sedecim ibi annis regnavit. Quindecim ergo annis ad minus simul regnaverunt Joathan in Juda, et Phacee in Israel. Et annus qui fuit ultimus Joathan fuit Phacee decimus, et ita [Col. 1431B] Phacee regnavit post Joathan tribus annis, in quibus conregnavit ei Achaz filius Joathan. Quod ergo legitur, quod Osee interfecit Phacee, et regnavit pro eo vicesimo anno Joathan fiili Oziae, ex illo tempore regnum Joathan Scriptura numerat, quo [Col. 1432A] patri leproso conregnavit. Ubi autem legitur quod anno secundo Phacee regnavit, et quod sedecim annis regnaverit, ab illo tempore numerat, quo solus mortuo patre regnavit. Porro duodecimo anno Achaz Osee regnavit decem annis in Israel. Si ergo Phacee et Achaz tribus tantum annis conregnaverunt, ut dictum est, tunc quarto anno Achaz occisus est Phacee. Etsi Osee, occisor ejus, non regnavit pro eo, usque ad duodecimum annum Achaz, tunc regnum Israel fuit octo annis sine rege. Itaque praedictae contrarietates, et aliae, si quas praetermisimus, determinari possunt, vel per synecdochen, vel quia quidam cum patribus regnaverunt, antequam soli regnarent; vel quia regna quandoque sine rege fuerunt. Explicit historia librorum Regum, in [Col. 1432B] quibus comprehenduntur etiam libri Paralipomenon.
[Col. 1431B] Historia Tobiae exordium habuit in captivitate decem tribuum, quam fecit Salmanasar. Quo vero tempore terminum habuerit, non satis elucet. Videtur enim, secundum litteram historiae, Tobias [Col. 1431C] vixisse post excidium Jerusalem et incendium templi. Ait enim in cantico suo: ยซJerusalem, civitas Dei, castigavit te Dominus, benedic Deum in saecula saeculorum, ut reaedificet tabernaculum suum in te, et revocet ad te omnes captivos (Tob. XIII) .ยป In diebus autem mortis suae, cum praediceret filiis de reditu captivorum, ait: ยซTerra deserta replebitur, et domus Dei, quae in ea incensa est, iterum reaedificabitur (Tob. XIV) .ยป Si vero attendamus terminum vitae Tobiae, filii Tobiae (fuit enim terminus historiae, qui fuit ei terminus vitae) non inveniemus historiam descendisse ad plus ultra tempora Josiae. Ponamus enim filium cum patre captivatum sexto anno Ezechiae, et anniculum esse, nonaginta novem annis tantum vixit, circa vicesimum annum Josiae mortuus est. Hanc historiam transtulit Hieronymus [Col. 1431D] de sermone Chaldaeorum in Latinum ad petitionem Chromatii et Heliodori episcoporum. Hanc historiam Judaei inter apocrypha ponunt [Col. 1432B] Additio 1. Recole supra in principio Josue, dictum quod apocryphum dicitur, vel cujus auctor incertus, vel cujus materia incerta. De materia autem [Col. 1432C] hujus patet et constat. Agiographum sacra Scriptura interpretatur, et sic quaelibet Scriptura sacra potest dici. . Hieronymus tamen in Prologo suo dicit inter agiographa, quod si esset, tamen esset in tertio ordine canonis Veteris Testamenti; sed, quia de nullo ordine est, dicemus quia Hieronymus diffusius accepit agiographa, ut includeret etiam apocrypha, et quia vicina est lingua Chaldaeorum Hebraico sermoni, utriusque linguae peritum loquacem habens Hieronymus, quidquid ille Hebraeis verbis expressit, [Col. 1432B] Latino sermone exposuit, sub brevi et quasi unius diei labore.
Porro Tobias ex tribu Nephtalim fuit (Tob. I) . Cumque caeteri ad vitulos aureos, quos fecerat Jeroboam (III Reg. XII) , irent, ipse ascendebat in Jerusalem, ut adoraret Deum Israel, primitiva et decimas fideliter offerebat, ita ut in tertio anno proselytis et advenis omnem ministraret decimationem, et in omnibus legem Dei puer observabat. Factus autem vir accepit sibi uxorem Annam de tribu sua, et suscepit ex ea filium, quem nomine suo vocavit Tobiam. Captus quidem cum uxore et filio, habitavit in Ninive, et custodivit animam suam [Col. 1432D] ne contaminaretur in cibis gentilium, sed et contribules suos non custodientes se graviter arguebat et dedit illi Dominus gratiam in oculis Salmanasar. Qui dedit ei potestatem, quocunque vellet ire ad captivos, et circa eos facere quaecunque voluisset. Cumque ambularet per regionem cum concaptivis, monita dans salutis, devenit in Rages civitatem Medorum invenitque in ea quemdam contribulem suum, Gabelum egentem, et reliquit ei sub chirographo decem talenta argenti, quae habebat ex his in quibus fuerat a rege honoratus. Mortuo autem [Col. 1433A] Salmanasar, cum filius ejus Sennacherib filios Israel haberet exosos, Tobias consolabatur eos, et egenis ministrabat. Cumque reversus esset Sennacherib a Judaea, multitudine exercitus nocte ab angelo percussa, fugiens manum Domini, iratus multos Hebraeorum fecit occidi, quorum corpora Tobias sepeliebat. Quod cum nuntiatum esset regi, tulit omnem substantiam ejus, et eum jussit occidi. Tobias vero fugiens cum uxore et filio, latuit, quia multi diligebant eum. Post quadraginta quinque dies cum esset occisus rex a filiis suis rediit Tobias in domum suam, et restituta sunt ei ablata. Porro in quodam die festo, cum paratum esset prandium apud Tobiam, dixit filio suo: ยซVade, et adduc aliquos de tribu nostra timentes Deum, ut comedant [Col. 1433B] nobiscum (Tob. II) .ยป Qui reversus nuntiavit unum de Hebraeis jugulatum jacere in platea, et exsiliens Tobias jejunus, tulit occulte corpus in domum suam, et comedit panem in luctu et tremore, et cum sol occubuisset, sepelivit illud; et arguebant eum proximi sui dicentes: ยซHujus rei causa interfici jussus es, et iterum sepelis mortuos. Sed Tobias, magis timens Deum quam regem, sepulturae occisorum sollicitus instabat. Contigit autem ut, quadam die, fatigatus a sepultura domum rediens jactaret se juxta parietem, et obdormivit, et ex nido hirundinum calida stercora super oculos ejus inciderent, et factus est caecus.ยป Haec autem permisit Deus fieri ad ejus probationem, et ad exemplum [Col. 1433C] patientiae in posterum. Nam et in omnibus benedixit Deum, sicut beatus Job, et proximos suos insultantes ei increpabat dicens: ยซNolite ita loqui, filii enim sanctorum sumus, et vitam illam exspectamus quam Deus daturus est fidelibus suis. Anna uxor ejus ibat ad textrinum opus quotidie, et de labore manuum suarum, quod consequi poterat deferebat. Factum est autem ut haedum accipiens, detulisset domi, cujus balatum vir audiens, ait: ยซVidete ne furtivus sit.ยป Ad haec irata uxor respondit: ยซManifeste vana facta est spes tua, et eleemosynae tuae perierunt.ยป โ ยซEt ingemuit Tobias cum lacrymis dicens: Et nunc, Domine, secundum voluntatem tuam fac mecum, et praecipe in pace recipi spiritum meum. Expedit enim mihi [Col. 1433D] mori, magis quam vivere.ยป Eadem die contigit, ut Sara, filia Raguel, in civitate Medorum, audiret improperium ab una ancillarum suarum, quam increpabat, dicente sibi: Interfectrix virorum tuorum, nunquid occidere me vis, sicut occidisti septem viros? (Tob. III.) Fuit enim tradita septem viris, et daemonium nomine Asmodeus occidebat eos, mox ut ingressi sunt ad eam. Ascendit ergo Sara in superius cubiculum domus suae, et tribus diebus et noctibus non manducans, nec bibens in oratione persistens aiebat: ยซPeto, Domine Deus patrum nostrorum, ut de vinculo improperii hujus absolvas me, aut certe de super terram eripias me.ยป In illo tempore exauditae sunt preces amborum in [Col. 1434A] conspectu Domini. Et missus est angelus Raphael, ut curaret eos.
ยซIgitur cum Tobias putaret se exauditum, ut moreretur, dicebat ad filium suum: Audi, fili mi, verba mea, et ea quasi fundamenta in corde tuo constitue. Cum moriar sepelies me, et honorem habebis matri tuae, dum vixerit. Mortuam circa me sepelies eam; semper in mente habeto Dominum, fili mi, et serva mandata ejus, de substantia tua fac eleemosynas, quia eleemosyna ab omni peccato liberat, et magnam praestat fiduciam coram Deo omnibus facientibus eam. Attende, fili mi, ab omni fornicatione, et a superbia a qua sumpsit initium omnis perditio. Consilium a sapiente perquire, a peccatoribus declina. Merces mercenarii non maneat apud [Col. 1434B] te. Noli timere, fili mi, quia pauperem vitam egimus, sed multa bona habebimus, si timuerimus Deum. Praeterea scito, quia dedi Gabelo decem talenta argenti in Rages, cujus chirographum penes me habeo. Perquire ergo tibi fidelem virum, qui tecum eat, salva mercede sua, ut restituas Gabelo chirographum suum, et ipse restituet tibi depositum (Tob. IV) .ยป โ ยซTunc egressus Tobias, invenit juvenem succinctum, et quasi ad iter paratum, ignorans quod angelus Dei esset (Tob. V) .ยป Cumque accepisset ab eo quod omnem Medorum regionem novisset, et Rages civitatem, et Gabelum habitantem in ea, introduxit eum ad patrem suum, et salutavit eum juvenis, dicens: ยซGaudium sit tibi semper. [Col. 1434C] Qui respondit: Quale gaudium erit mihi, qui lumen coeli non video? Cui juvenis: Forti animo esto; in proximo est ut a Deo cureris. Et ait Tobias: Poteris perducere filium meum ad Gabelum?ยป Qui respondit: ยซEgo ducam eum, et reducam ad te.ยป Cumque quaereret Tobias ab eo tribum ejus, et domum, et nomen, respondit: ยซEx filiis Israel ego sum, Azarias, Ananiae magni filius;ยป quod totum secundum interpretationem nominum verum erat. Erat enim de angelis videntibus Deum, et erat Azarias, id est adjutor, et filius Ananiae, id est gloriae Dei. Tunc paratis omnibus, quae erant opus in via, ambulaverunt ambo simul, ยซet canis secutus est eos (Tob. VI) .ยป Mater autem flevit, dicens ad virum: ยซBaculum senectutis nostrae tulisti: [Col. 1434D] nunquam esset pecunia illa, pro qua misisti eum; sufficiebat nobis paupertas nostra, ut divitias computaremus, quia videbamus filium nostrum. Et ait Tobias: Noli flere, filius noster revertetur ad nos salvus; credo enim, quod angelus Dei bonus comitetur eum (Tob. V) .ยป
Porro illi duo prima mansione manserunt circa fluvium Tigrim (Tob. VI) . ยซEt exivit Tobias, ut lavaret pedes suos, et piscis immanis egrediebatur, ut devoraret eum, et timens Tobias clamavit dicens: Domine, invadit me. Et ait angelus: Apprehende branchiam ejus, et trahe eum ad te, et extraxit eum in sicco, et palpitabat ante pedes ejus.ยป Super hunc locum dicit Beda quod, dum Christus [Col. 1435A] in cruce lavaret pedes suos, qui ambulabant super terram, advenit diabolus, quaerens si quid peccati inveniret in eo. Unde: ยซPater, transfer calicem hunc a me (Marc. XIV) .ยป Tunc dixit angelus ad Tobiam: ยซExentera piscem hunc, et cor ejus, et fel, et jecur repone tibi, valent enim ad medicamenta.ยป Tunc Tobias partem piscis assavit, et comederunt, partem vero salsam secum tulit. Cumque simul pergerent, ait Tobias: ยซAzaria frater, quod remedium habent quae de pisce servari dixisti? Qui respondit: Particula cordis super prunas posita fumo suo extricat omne genus daemonum a viro vel muliere.ยป Nec super hoc mirari debemus, cum fumus cujusdam arboris adustae eamdem vim habere perhibeatur. Cumque quaesivisset Tobias ubi manerent nocte [Col. 1435B] illa, respondit angelus: ยซEst hic Raguel propinquus tuus habens filiam unicam, quae debetur tibi cum omni substantia ejus. Et ait Tobias: Audio quia tradita est viris septem, et occisi sunt a daemone. Et respondit angelus: Noli timere; super petulantes, et Deum non timentes, potestatem daemonium habet. Tu autem cum acceperis eam, tribus diebus continebis ab ea, et de nocte vacabitis ambo orationibus. Prima nocte incenso jecore piscis precibus vestris fugabitur daemonium. Secunda nocte in copulatione sanctorum patriarcharum admitteris, id est orabitis Deum, ut in participium sanctitatis et pudicitiae patriarcharum admittat vos. Tertia nocte benedictionem consequeris, ut filii procreentur [Col. 1435C] ex vobis sani et incolumes.ยป Hanc benedictionem praestabat, vel sacerdos, vel aliquis major inter eos, vicem sacerdotis gerens. ยซQuarta nocte accipies eam cum timore Dei, amore filiorum magis quam libidine ductus, ut in semine Abrahae benedictionem in filiis consequaris.ยป โ ยซTandem ingressi sunt ad Raguelem (Tob. VII) .ยป Cumque diceret Raguel uxori suae, quam simillimum esse juvenem hunc Tobiae consobrino suo, dixit ad eum angelus: ยซHic est filius illius.ยป Et laetatus est Raguel, et instauravit convivium. Tunc ait Tobias: ยซNon manducabo, neque bibam, nisi prius petitionem meam confirmes, et promittas mihi dare Saram filiam tuam. Quo audito expavit Raguel, et haesitanti de responso, dixit ei angelus: Noli timere [Col. 1435D] dare eam sibi conjugem. Huic enim debetur, et propterea alius non potuit habere eam. Tunc ait Raguel: Scio quoniam a Deo venisti, et quod exaudivit Dominus preces, et lacrymas meas, ut conjungeretur haec filia mea cognationi suae secundum legem Moysi. Et apprehendens pater dexteram filiae, tradidit eam dexterae Tobiae dicens: Deus patrum nostrorum sit vobiscum, et conjungat vos, et impleat benedictionem suam in vobis. Et fecerunt conscriptionem conjugii, et comederunt benedicentes Deum.ยป Post coenam vero introduxerunt juvenem in cubiculum virginis (Tob. VIII) , et protulit Tobias de cassilide suo, partem jecoris, et posuit super prunas. Tunc Raphael apprehendit daemonium, et religavit illud in desertum superioris Aegypti. [Col. 1436A] Tunc Tobias ait ad virginem: ยซSara, deprecemur Deum hodie, et cras, et secundo,ยป id est tertio die. ยซHis enim tribus noctibus jungimur Deo, quarta nocte in nostro erimus conjugio; filii enim sanctorum sumus; non possumus ita conjungi, sicut et gentes quae ignorant Deum.ยป Et oraverunt ambo dicentes simul: ยซMiserere nobis, Domine Deus patrum nostrorum, miserere nobis, et consenescamus ambo pariter sani.ยป Porro circa pullorum cantum fecit Raguel parari sepulcrum, ut sepeliret eum, prius quam illucesceret, et misit unam de ancillis ad videndum si jam obisset. Quae reversa, nuntiavit eos incolumes esse, et secum pariter dormientes. Et laudaverunt omnes Deum, et repleverunt servi foveam quam fecerant prius [Col. 1436B] quam lucesceret, et paraverunt solemne convivium omnibus vicinis, et amicis suis. Et adjuravit Raguel Tobiam, ut duas hebdomadas maneret apud eum, et dedit ei mediam partem omnium quae possidebat, faciens scripturam, ut reliqua pars quae supererat, post obitum suum deveniret ad Tobiam. Tunc ait Tobias ad angelum, quem hominem aestimabat (Tob. IX) : ยซAzaria frater, tu nosti quam gravis sit mora nostra parentibus meis, obsecro ut eas ad Gabelum, et reddes ei chirographum suum, et recipies ab eo pecuniam, et monebis eum venire ad nuptias.ยป Tunc assumens Raphael quatuor de servis Raguelis et duos camelos, venit ad Gabelum, et accepta pecunia, duxit eum secum ad nuptias. Et ingressus Gabelus invenit eos discumbentes, et [Col. 1436C] benedixit eis. Cumque omnes dixissent, Amen, cum timore Domini nuptiarum convivium exercebant.
Porro cum Tobias moram faceret in nuptiis, sollicitus erat pro eo pater ejus, quod ad diem terminatam non redierat, mater vero lacrymis irremediabilibus flebat dicens: ยซHeu me! fili mi, ut quid te misimus peregrinari, lumen oculorum nostrorum, et baculum senectutis nostrae? (Tob. X.) Vir autem ejus consolabatur eam. Porro Raguel dicebat ad generum suum: Mane hic, et ego mittam nuntium salutis tuae ad patrem tuum.ยป Cumque ille non acquiesceret, tradidit ei Saram, et dimidium substantiae suae, in pueris, in puellis, in pecudibus, in camelis, in vaccis, in pecunia multa. Parentes [Col. 1436D] vero monuerunt filiam suam honorare socerum suum, diligere maritum, regere familiam, gubernare domum, seipsam irreprehensibilem exhibere.ยป Cumque reverterentur venerunt ad Charam, quae est in medio itinere. Et ait angelus ad Tobiam: Praecedamus nos duo, et sequentur nos lento gradu uxor tua et familia cum animalibus; et tolle tecum de felle piscis, et linies ex eo oculos patris tui, et recipiet visum. Porro Anna sedebat secus viam quotidie in supercilio montis, unde respicere poterat de longinquo. Et cognoscens a longe filium suum venientem, cucurrit ad virum suum dicens: Ecce filius tuus venit. Canis quoque, qui simul fuerat in via praecucurrit, et quasi nuntius blandimento caudae gaudebat. Tunc exsurgens [Col. 1437A] caecus, data manu puero, processit obviam filio suo, et osculantes filium prae gaudio fleverunt. Cumque adorassent Deum consederunt. Tunc Tobias de felle piscis linivit oculos patris, et sustinuit quasi per dimidiam horam et coepit egredi albugo de oculis ejus, quasi membranum ovi. Quod apprehendens Tobias, traxit ab oculis ejus, statimque visum recepit, et glorificabant omnes Deum. Et ait Tobias: Benedico te, Deus Israel, quoniam castigasti me, et sanasti me; et ecce video Tobiam filium meum. Ingressa est et post septem dies Sara uxor ejus cum omni substantia sua, et pecunia, quam receperat a Gabelo; et convenerunt contribules, et vicini ad Tobiam, et congratulabantur ei per septem dies epulantes cum gaudio (Tob. XI) .ยป
[Col. 1437B] Cumque narrasset Tobias patri suo, per ordinem, bona, quae fecerat ei angelus in via, tulerunt angelum in partem, rogantes, ut dignaretur dimidiam partem omnium quae attulerant acceptam habere. Tunc dixit eis angelus occulte: ยซBenedicite Deum coeli, et coram omnibus confitemini ei, quia fecit vobiscum misericordiam suam. Etenim sacramentum regis abscondere bonum est, opera autem Dei revelare et confiteri honorificum est. Non abscondam a vobis sermonem occultum. Bona est oratio cum jejunio, et eleemosyna. Cumque orabas, et derelinquebas prandium, et abscondebas mortuos per diem, et nocte sepeliebas, ego obtuli orationem tuam Domino, et quia acceptus eras ei, necesse erat, ut tentatio probaret te, et misit me Dominus, ut [Col. 1437C] curarem te, et Saram uxorem filii tui a daemonio liberarem. Ego enim sum Raphael angelus, unus ex septem,ยป id est universis, ยซqui astamus ante Dominum. Qui cum audissent, trementes ceciderunt in facies suas. Et ait angelus: Pax vobis; nolite timere. Cum essem vobiscum, videbar ex necessitate vobiscum manducare, et bibere, sed ego cibo invisibili et potu utor, qui ab hominibus videri non potest. Tempus est ut revertar ad eum, qui misit me. Et haec dicens ab aspectu eorum ablatus est. Tunc prostrati per tres horas in facies suas benedixerunt Deum, et exsurgentes, narraverunt omnia mirabilia ejus (Tob. XII) . Aperiensque Tobias senior os suum benedixit Dominum, et dixit: [Col. 1437D] Magnus es, Domine, in aeternum, quoniam flagellas et salvas; deducis ad inferos et reducis. Non est qui effugiat manum tuam (Tob. XIII) .ยป Et hortatus est in hoc cantico Jerusalem, et captivum populum Dei, ut exemplo sui converterentur ad Dominum, et facerent justitiam coram eo, et crederent quod cum eis faceret misericordiam. Et prophetavit de Jerusalem dicens: ยซOmnes fines terrae adorabunt te, nationes ex longinquo ad te venient, et munera deferentes adorabunt Dominum in te:ยป Quod mystice de tempore gratiae dictum esse, ex his quae sequuntur apparet. ยซPortae Jerusalem ex sapphiro et smaragdo aedificabuntur, et per vicos ejus alleluia cantabitur.ยป Erat autem Tobias quinquaginta annorum, quando lumen amisit, sexagenarius vero illud recepit, [Col. 1438A] et postea vixit annis quadraginta duobus, et vidit filios nepotum suorum, complevit annos centum et duos (Tob. XIV) . Glossa tamen de mysterio videtur velle, eum postquam illuminatus est, quadraginta duobus annis supervixisse referens quasi mystice quadraginta ad labores abstinentiae, duos vero ad dilectionem Dei et proximi. Cumque videret obitum sibi imminere, vocavit filium suum ad se, et septem filios ejus, dixitque eis: ยซPrope erit interitus in Ninive. Video quia iniquitas ejus finem dabit ei. Non enim excidet verbum Dei; et fratres nostri qui dispersi sunt a terra Israel, revertentur ad eam, et replebitur, et domus Dei, quae in ea incensa est, iterum reaedificabitur.ยป Hoc tamen magis videtur prophetali certitudine per verba praeteriti temporis [Col. 1438B] praedixisse, quam rem gestam narrasse. Adhuc enim stabat Jerusalem, et templum in ea. Cumque monuisset eos de dilectione Dei, et timore, et eleemosynis faciendis, et ut ipsi eadem mandarent filiis suis, addidit: ยซVos autem nolite manere hic; sed quacunque die sepelieritis matrem vestram circa me in uno sepulcro, ex eo dirigite gressus vestros, ut eatis hinc. Et mortuus est Tobias, et postmodum uxor ejus. Et abscessit Tobias ex Ninive cum uxore sua, et filiis, et nepotibus, et reversus est ad soceros suos. Et invenit eos in bona senectute, et curam eorum gessit, et clausit oculos eorum,ยป Raguelis scilicet et Annae. Et notandum quod in sacra Scriptura quinque dicuntur Annae: Mater Samuelis, uxor Tobiae, uxor Raguelis, [Col. 1438C] mater beatae Mariae virginis, et Anna prophetissa. Mortuus est et Tobias minor completis annis nonaginta novem; et sepelierunt eum omnis cognatio ejus, et omnis generatio ejus. In sancta enim conversatione permansit, ita ut acceptus esset tam Deo quam hominibus.
Explicit historia Tobiae. Nunc ad historiam captivitatis Jerusalem revertemur, et post historiam Judith et Esther locis suis explicabimus.
Factum est autem cum praefecisset rex Babylonis Godoliam reliquiis terrae, venerunt ad eum omnes qui evaserant manus hostium, et inter finitimas [Col. 1438D] gentes latuerant, vel quibuscunque latibulis salvaverant animas suas: multi quoque de decem tribubus, quibus gravis erat cohabitatio Samaritanorum (Jer. XL) . Fuerunt etiam inter eos quidam de principibus terrae Johanan filius Caree, Sareias, et Jeconias. Et dixit Godolias ad eos: ยซNolite timere, habitate in terra, et servite regi Babylonis, et bene erit vobis. Ego habito in Masphat, ut respondeam praecepto Chaldaeorum, qui mittentur ad nos, ut in nullo vos gravemini.ยป Cumque hoc juramento firmasset, dimisit eos ad provinciae loca, quae quisque sibi delegisset. Porro de genere regio erat quidam Ismahel vir malignus. Qui dum obsideretur Jerusalem ad regem evasit Ammonitarum, et ibi morabatur. Et ait Johanan filius Caree ad Godoliam secreto: [Col. 1439A] ยซScio quia Ismahel insidiatur animae tuae, invidens tibi dimidium terrae. Vel rex Ammonitarum mittet eum percutere animam tuam, ut occupet terram desolatam. Ibo ergo, et percutiam Ismahel nullo sciente, ne interficiat te, et dissipentur, et pereant reliquiae Juda. Et ait Godolias: Non facias verbum hoc, ut occidas virum innocentem. Non enim verisimile est, ut in tali desolatione hujusmodi malitiam exerceat. Et factum est in mense septimo ejusdem anni, venit Ismahel, et decem viri cum eo ad Godoliam in Masphath, et splendide suscepit eos (Jer. XLI) Cumque post prandium versus esset Godolias in soporem, et convivae, percussit eos Ismahel, et egressus per noctem Judaeos qui erant in civitate, et quosdam milites qui erant a Babyloniis derelicti, [Col. 1439B] trucidavit, et projecit cadavera eorum in lacum, quem fecit rex Asa propter Baasa regem Israel. Altera vero die cum muneribus veniebant de provincia octoginta viri ad Godoliam; et egressus est Ismahel in occursum eorum dicens: ยซIntrate ad Godoliam.ยป Quibus ingressis, occidit eos Ismahel, praeter decem, qui dixerunt ei: ยซParce nobis, quia thesauros habemus in agro, frumenti, vini et hordei, olei et mellis, et dabimus eos tibi; et recesserunt ab eo.ยป Tunc Ismahel duxit captivas reliquias populi, qui erat in Masphath, filias quoque regis, quas commendaverat Nabuzardan Godoliae. Quod cum audisset Johanan filius Caree, assumptis viris insecutus est Ismahel, et invenit eum ad aquas, quae sunt in Gabaon, et fugit Ismahel a facie ejus [Col. 1439C] cum octo viris, et eduxit Johanan captivos, et praedam, quam duxerat Ismahel.
ยซEt convenerunt omnes reliquiae Juda ad Jeremiam a parvo usque ad magnum (Jer. XLII) .ยป Disponebant enim fugere in Aegyptum, timentes ne occiderentur a Chaldaeis pro morte Godoliae. Et dixerunt ad prophetam: ยซOra pro nobis Deum, ut indicet nobis verbum quod faciemus, et quidquid dixerit nobis per os tuum, faciemus.ยป Post dies septem factum est verbum Domini ad Jeremiam, et convocans universum populum ait: ยซHaec dicit Dominus: Si manseritis in terra hac, plantabo vos, [Col. 1439D] et non evellam. Jam enim placatus sum super malum quod feci vobis; nolite timere a facie regis Babylonis, quia ego vobiscum sum. Sin autem descenderitis in Aegyptum, ut ibi habitetis, gladius Nabuchodonosor, quem formidatis, ibi comprehendet vos, et peribitis gladio, fame, et peste.ยป Et non audierunt Jeremiam, sed dixerunt: ยซMentiris, non misit te Dominus. Sed Baruch incitat te adversus nos, ut tradat nos in manus Chaldaeorum (Jer. XLIII) .ยป Et descenderunt omnes cum mulieribus, et parvulis, et omni substantia sua in Aegyptum, et duxerunt secum Jeremiam et Baruch. Et desolata est terra et sabbatizavit multis annis sicut praedixerat Jeremias [Col. 1441B] Additio 1. Tripliciter destructa est, id est tribus [Col. 1442A] vicibus, Jerusalem: Primo per transmigrationem Joachin, et eorum qui secum transmigraverant; secundo, per captivitatem Sedeciae et templi destructionem; tertio, per desolationem, quando solitaria relicta est, reliquiis in Aegyptum descendentibus. Quarta fuit vastatio terrae, quae tria praemissa praecedebat. . Non enim transtulit in eam rex Babylonis colonos, sicut fecerat rex Assyriorum [Col. 1440A] in terram Israel, et habitaverunt reliquiae Juda in Aegypto in Magdalo, et in Taphnis, et in Memphis, et in terra Phatures, et est nomen regis, a quo illa pars Aegypti sic denominata est. ยซEt factus est sermo Domini ad Jeremiam in Taphnis dicens: Sume lapides grandes, et absconde eos in crypta, quae est sub muro latericio in porta domus Pharaonis, et dices ad Judaeos: Haec dicit Dominus: Ecce ego assumam servum meum Nabuchodonosor, et ponam thronum ejus super lapides istos, et percutiet terram Aegypti, et peribitis vos cum Aegyptiis.ยป Porro mulieres Hebraeorum sacrificabant diis alienis, et reginae coeli, lunae scilicet, vel Junoni, vel Berecyntiae offerebant placentas et libamina. Cumque argueret eas Jeremias, dixerunt: [Col. 1440B] ยซNunquid sine viris nostris haec fecimus?ยป (Jer. XLIV.) Cumque ad viros durius loqueretur, dixerunt: ยซQuando fecimus haec in urbibus Juda saturati sumus panibus, et bene erat nobis. Ex quo autem cessavimus indigemus omnibus, et gladio, et fame consumpti sumus.ยป Et respondit Jeremias: ยซHaec dicit Dominus: Ego juravi in nomine meo magno, quia omnes viri Juda, qui sunt in terra Aegypti gladio et fame peribunt, donec penitus consumantur.ยป Et insurrexit populus adversus Jeremiam, et lapidaverunt eum lapidibus, quos absconderat sub muro latericio. Aegyptii vero honoraverunt prophetam sepelientes eum juxta tumulum regum, memores beneficiorum quae praestiterat Aegypto. Oratione enim sua fugaverat aspides et [Col. 1440C] bestias aquarum, quas Graeci crocodilos vocant, quibus prius Aegyptus infestabatur. Tradunt etiam quidam quod adhuc de pulvere ejusdem loci aspidum percussura sanatur, et fugantur crocodili. De eodem ait Epiphanius: Audivimus a viris senioribus, qui ex seniorum Antigoni, et Ptolomaei stirpe descenderant, quod Alexander Macedo veniens ad sepulcrum prophetae, et cognoscens loci mysterium, transtulit ipsum in Alexandriam, et sepelivit gloriose, et ex tunc a terra illa prohibiti sunt crocodili et aspides penitus. Nam et idem Alexander prius introduxerat illuc serpentes quosdam, qui vice marsorum aspides fugabant, sed non poterant eas penitus exstirpare, quos quia ab Argis Peloponii advexerat, argones nominavit. Hic est Jeremias, [Col. 1440D] qui regibus Aegypti signum dedit, quod eorum idola everti oporteret, cum virgo pareret. Unde et sacerdotes eorum in secreto templi loco, imaginem virginis et pueri statuentes, adorabant. Dum vero Ptolomaeus rex interrogaret eos, qua haec facerent ratione, dixerunt paternae traditionis esse mysterium, quod a sancto propheta acceperant majores, et credebant in rebus ita fore venturum. Hic est Jeremias, qui templum evertendum praenoscens, arcam testamenti cum his quae in ea erant, tulit, et precibus suis ea absorberi fecit in petra; petram vero digito designans, nomen Dei tetragrammaton impressit. Et factum est sigillum in similitudinem scripturae quae ferro cavatur; et ipsum Domini nomen [Col. 1441A] nubis operimento ita celatum est, ut ex tunc nec locum quis recognoscere queat, nec ipsum nomen legere, usque in hunc diem et usque in finem. Et pristinae figurae instat illic saepe nubes, ut ignis fit nocturno tempore, eo quod gloria Dei ab ejus lege non desinat. Est autem petra illa in eremi terra inter duos montes, in quibus jacent Moyses et Aaron. Dixitque Jeremias praesentibus: Dominus ex Sion recessit ad coelos, inde rursus in virtute venturus, et erit signum praesentiae ejus, quando universae gentes adoraverint lignum. Dixitque quod hanc arcam nemo praeter Aaron producere poterit, et tabulas, quae in eis sunt nullus aperiet sacerdotum, nullusque prophetarum, nisi electus Dei Moyses; et in prima resurrectione in futuro, quando [Col. 1441B] mortui resurgent, prima resurget haec arca, et exibit de petra, et ponetur in monte Sion, et omnes sancti congregabuntur ad eam, regressum Domini sustinentes, et adversarium qui eos quaesiturus est interimere, fugientes.
[Col. 1441B] Quae sequuntur ex diversis sunt resumpta. Factum est post mortem Jeremiae, anno quinto eversionis Jerusalem, ipse est vicesimus tertius regni Nabuchodonosor, descendit Nabuchodonosor in Syriam inferiorem, et obtinuit eam. Moabitas quoque et Ammonitas subjugavit sibi. Et tandem intravit in Aegyptum, eamque subvertit, et regem, qui tunc erat in ea occidit, aliumque in ea constituens, [Col. 1442B] denuo Judaeos captivos duxit in Babylonem. Et ab hac ultima captivitate reliquiarum Judae, quidam numerant septuaginta annos, usque ad secundum annum Darii filii Histaspis. Hanc etiam captivitatem reliquiarum praedixerat Ezechiel in Chaldaea (cap. XXIV) ; de quo modo prosequentes, altius ordiemur.
Ezechiel propheta de terra Cysare filius Buzi de genere sacerdotum (Ezech. I) . Hic in Babylonem [Col. 1441C] ductus est cum Joachin, et matre ejus, cum Daniele et tribus pueris. Hic habitabat juxta fluvium Chobar. Factum est autem in tricesimo anno, non solum aetatis ipsius, sed a quadragesimo octavo anno Josiae, quando inventum est Deuteronomium in templo, in quinto anno transmigrationis, in quarto mense, in quinta die mensis, exorsus est prophetare Ezechiel ad concaptivos propter causas hujusmodi: Legerant in epistola Jeremiae per septuaginta annos duraturam captivitatem, et flebant pro exsilii prolongatione. Praeterea murmurabant adversum Dominum, quod fraudulenter eos ejecisset. Dixerat enim, per os Jeremiae, remanentes in Jerusalem perituros; eis vero qui se traderent servo suo Nabuchodonosor [Col. 1441D] bona pollicebatur. Nunc autem in contrarium res elapsa erat. Florebant enim qui remanserant, et ipsi jugo servitutis premebantur. Erant quoque inter eos, qui dicerent quod, dum servierant militiae coeli, omnibus bonis abundabant; ex quo vero cessaverant, perierant gladio, fame et peste (Jer. XLIV) . Ad haec prophetaverat Ezechiel eversionem urbis, et templi incendium imminere, et eos qui remanserant in urbe fame perituros, et extra urbem gladio. Eos autem qui vivi traherentur gravem passuros servitutem; ipsos autem in pace, et quasi libera servitute mansuros (Ezech. XI) . Ut autem [Col. 1442B] auctoritatem praeberet ei Deus, ostendit ei quasdam visiones, similitudinem scilicet hominis, leonis, et vituli et aquilae (Ezech. I) , non solum ad praefigurandum [Col. 1442C] evangelistas, sed ut ostenderet Deum Israel Dominum esse totius creaturae, per haec digniora omnem intelligens creaturam. Homo enim praeest caeteris animantibus, aquila rex est avium, leo ferarum, bos jumentorum. Sub animalibus vero vidit rotam in medio rotae, ut ostenderet circumvolutionem omnium elementorum in Domini esse potestate; et super haec vidit firmamentum coloris sapphirini, et super firmamentum erat similitudo throni, et super thronum similitudo quasi aspectus hominis. Et ait Dominus ad eum: ยซFili hominis, mitto te ad filios Israel, quia domus exasperans est, si forte audiant, et quiescant, et sciant, quia propheta fuit in medio eorum. Et ecce [Col. 1442D] manus missa ad eum, in qua erat liber scriptus intus, et foris, et scriptae erant in eo lamentationes, et carmen, et vae (Ezech. II) .ยป Et ait Dominus: ยซComede volumen istud, quia dedi verba mea in ore tuo (Ezech. III) .ยป Et ivit propheta ad transmigrationem, juxta fluvium Chobar, ad acervum novarum frugum, et sedens in medio eorum posuit coram eis laterem, et descripsit in eo civitatem Jerusalem, et obsidionem adversus eam, et munitiones, et aggerem et castra et arietes in gyro; et anteposuit sartaginem ferream oculis suis, ne videret eos, et ait: ยซSic obfirmavit Dominus faciem suam ad [Col. 1443A] Jerusalem, ne videat eam, et obsidebit eam. Signum est domui Israel (Ezech. IV) .ยป Et quia in Jerusalem erant multi de decem tribubus, qui ad eos confugerant, etiam de eis locutus est Dominus ad eum: ยซFili hominis, sume tibi frumentum, et hordeum, et fabam, et lentem, et milium, et viciam, et facies tibi panem de eis subcinericium in pondere viginti staterum, et operies illum in oculis eorum, ad coquendum, stercore humano.ยป Cumque haec abhorreret propheta, concessit ei fimum boum, pro stercore humano. ยซEt dices ad eos: Sic comedent filii Israel panem suum pollutum inter gentes, ad quas ejiciam eos.ยป Dixitque iterum Dominus ad eum: ยซSume tibi gladium radentem pilos,ยป id est novaculam, ยซet duces illum per caput tuum, et barbam, et tertiam [Col. 1443B] partem pilorum combures igni in medio eorum, et tertiam partem concides gladio in circumitu, et tertiam partem disperges in ventum. Haec enim dicit Dominus ad Jerusalem: Tertia pars tui fame morietur, et peste in medio tui, et tertia pars tui gladio cadet in circuitu tuo, tertiam vero partem in omnem ventum dispergam (Ezech. V.) .ยป
Factum est autem in anno sexto, in sexto mense, in quinta die mensis, levavit spiritus prophetam inter coelum et terram, et adduxit eum in Jerusalem in visione Dei (Ezech. VIII) . Et vidit ab aquilone in introitu portae idolum Baal, et ingressus vidit universa idola domus Israel depicta in circuitu per totum, et septuaginta viri de senioribus stabant, et Jeconias [Col. 1443C] sacerdos cum eis, et unusquisque habebat thuribulum in manu sua, et vapor nebulae de thure consurgebat. Et ingressus per ostium portae ad aquilonem vidit mulieres plangentes Thammuz mortuum, id est Adonidem, et laudantes redivivum, et vidit inter vestibulum et altare viginti quinque viros habentes dorsa ad templum, et adorantes ad ortum solis [Col. 1444A] Additio 1. Quod erat contra morem eorum, cum introitus esset ad orientem, versus ad Sancta sanctorum, ipsi versus occidentem orabant. Nos autem versus Jerusalem oramus, vel versus orientem. . Et dixit Dominus ad eum: ยซVidisti, fili hominis, quae faciunt. Nunquid leve est hoc? Ecce faciam eis in furore, nec parcet eis oculus meus. Et ecce sex viri veniebant, habentes vasa interitus in manibus suis, et erat vir in medio eorum vestitus lineis, et atramentarium scriptoris ad renes ejus (Ezech. IX) . Et dixit Dominus ad eum: [Col. 1443D] ยซTransi per mediam civitatem, et signa Tau super frontes virorum gementium et dolentium de abominationibus quas ibi faciunt. Et dixit Dominus sex viris: Transite per civitatem, sequentes eum, et percutite omnem super quem non videri is Tau. Nemini parcet oculus vester, et a sanctuario meo incipite.ยป Cumque pertransirent, clamavit propheta: ยซHeu, heu, heu, Domine Deus! Ergone disperdes omnes reliquias Israel?ยป Et dixit Dominus ad eum qui indutus erat lineis: ยซImple manum tuam prunis, et effundes super civitatem (Ezech. X) , et hoc faciens combussit eam. Spiritus autem Domini levavit Ezechielem, et reduxit eum in Chaldaeam (Ezech. XI) . Et locutus est ad transmigrationem quaecunque ostenderat ei Dominus.
Post haec Ezechiel in conspectu eorum per diem coepit transportare vasa domus suae, quasi transmigrans ad alium locum (Ezech. XII) . Vespere autem perfodit parietem, et per ruinam parietis asportaverunt eum in humeris servi ejus, velata facie, nihil videntem. Et dixerunt ad eum domus Israel: ยซQuid tu facis? Qui respondit: Super regem, qui est in Jerusalem onus istud est. Parietem perfodient, ut educant eum, in caligine noctis egredietur, capietur [Col. 1444B] in sagena [Col. 1444D] Additio 1. Quia sicut piscis per sagenam, sic Sedecias fuit captus in campo solitudinis Jerichontinae. , adducetur in Babylonem, et eam non videbit, ibique morietur. Postea locutus est ad domum Israel in aenigmate, dicens: ยซHaec dicit Dominus: Aquila grandis magnarum alarum longo membrorum ductu, plena plumis et varietate,ยป hoc est Nabuchodonosor, ยซvenit ad Libanum,ยป id est ad templum, ยซet tulit medullam cedri,ยป id est vasa Domini, ยซet summitatem frondium transportavit,ยป id est Joachin, ยซet tulit de semine terrae,ยป id est Mathaniam, ยซet posuit illud in terra, et crevit in vineam,ยป id est fecit eum regem, et accepit ab eo jusjurandum. ยซEt facta est aquila altera grandis,ยป id est Pharao. ยซEt ecce vinea ista extendit palmites suos ad illam, ut irrigaret eam. Nunquid prosperabitur, qui fecit haec? Et qui dissolvit pactum, [Col. 1444C] nunquid effugiet? Vivo ego, dicit Dominus, in medio Babylonis morietur (Ezech. XVII) .ยป โ ยซEt factum est verbum Domini ad Ezechielem in anno nono, in mense decimo, decima die mensis, dicens: Fili hominis, scribe tibi nomen diei hujus in qua confirmatus est rex Babylonis adversus Jerusalem hodie. Ecce ego tollam hodie a te desiderabile oculorum tuorum, et ingemisces tacens, non plorabis, non planges, luctum mortui faciens, non velabis ora amictu, nec cibos lugentium comedes, sed calceamenta erunt in pedibus tuis tanquam ad eundum. (Ezech. XXIV) . Et mortua est uxor sua vespere, et non planxit, sed erat quasi iturus, et dixerunt ad eum, quid portenderet hoc. Qui respondit: [Col. 1444D] ยซHaec dicit Dominus: Ecce ego polluam sanctuarium meum desiderabile oculorum vestrorum, et prae nimia anxietate non plangetis,ยป quia quisque de nece sua sollicitus erit. Postea consolationem gentis suae praedixit propheta, calamitates circumstantium nationum, quae vel juverant hostes contra Jerusalem, vel insultaverant captivis, id est filiorum Ammon, et Moab, Edom, Philisthiim, Tyri, et Sidonis, Aegypti, et Aethiopiae (Ezech. XXV XXXII) .
Et factum est in duodecimo anno transmigrationis [Col. 1445A] undecimo mense, quinta die mensis, venit ad Ezechielem quidam, qui fugerat de Jerusalem dicens: ยซVastata est civitas (Ezech. XXXIII) .ยป In praecedenti tamen vespere Ezechiel praedixerat, de nuntio futuro. Et audiens omnis transmigratio excidium urbis, et incendium templi, levaverunt vocem suam, et dixerunt: ยซPeriit spes nostra, abscisi sumus.ยป Et exclamavit Ezechiel: Haec dicit Dominus: ยซCum sanctificatus fuero in vobis tollam vos de gentibus, et adducam vos in terram vestram; et effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris. (Ezech. XXXVI) .ยป
ยซEt facta est super prophetam manus Domini, et [Col. 1445B] eduxit eum in Spiritu, in campum qui plenus erat ossibus siccis vehementer [Col. 1446A] Additio 1. Quidam Judaei dicunt, quod campus iste fuerit in deserto, ubi tot Judaeorum post adorationem vituli interierunt, in quo deserto quadraginta annis postea erraverunt, ubi omnes prostrati sunt insepulti. . Et ait ad eum: Fili hominis, putasne vivent ossa ista? et dixi: Domine, tu scis. Et dixit: Dic ad ea: Ossa arida, haec dicit Dominus: Ecce dabo super vos nervos, et succrescere faciam carnes, et superextendam vobis cutem, dabo vobis spiritum, et vivetis. Et adhuc eo loquente factus est sonus et commotio, et accesserunt ossa ad ossa, unumquodque ad juncturam suam, et ecce super ea nervi, et carnes et cutis, sed spiritum non habebant (Ezech. XXXVII) . Et dixit Dominus ad prophetam: Clama ad spiritum, et dices: ยซHaec dicit Dominus: A quatuor ventis veni, spiritus, et insuffla super interfectos istos, et reviviscantยป [Col. 1445C] Et sic factum est. ยซEt viventes steterunt super pedes suos, exercitus grandis nimis valde. Et dixit Dominus: Ossa haec universa domus Israel est.ยป Et restituit spiritus prophetam in medio transmigrationis, et locutus est ad eos, quae monstraverat ei Dominus in signum duorum, scilicet revocationis eorum a captivitate, et resurrectionis corporum in fine. Tulit Ezechiel lignum unum, et scripsit super illud, lignum Judae, et sociorum ejus, et super alterum lignum scripsit, lignum Ephraim [Col. 1446A] Additio 2. Decem tribus dicebantur esse regnum Ephraim propter Jeroboam, qui regnavit primus super illas, et fuit de tribu Ephraim. , et sociorum ejus, et conjunxit ea, et tenuit ea in una manu simul, et dixerunt ei: ยซQuid tibi vis in his? Qui respondit: Haec dicit Dominus: Ecce ego congregabo regnum Juda, et regnum Ephraim, et faciam eos in gentem unam, et regnum unum, et servus [Col. 1445D] meus David princeps erit eorum in perpetuum.ยป โ ยซEt locutus est Dominus ad Ezechielem: Fili hominis, vaticinare adversus Gog et terram Magog, dicens: Haec dicit Dominus: Ecce ego super te, Gog, princeps Mosoch et Thubal, seducam te, ascendere te faciam de lateribus aquilonis, et adducam te super montes Israel, et cades ibi tu, et omnia agmina tua, et dicam volucribus coeli et bestiis terrae: Properate, et currite undique ad victimam, quam immolo vobis super montes Israel, ut comedatis carnem fortium, et sanguinem principum terrae bibatis. Et ossibus corrosis dabo sepulcrum nominatum, et mittam ignem in terram Magog, et in his, qui habitant in insulis confidenter (Ezech. XXXVIII, XXXIX) .ยป Hoc fabulantur [Col. 1446A] Additio 3. Non quod sit fabula de Gog. et Magog, imo historia, sed quia sic ab Hebraeis appellatur. Hebraei futurum post regnum mille annorum, et quod tantus erit [Col. 1446A] exercitus Gog. quod Hebraei per septem annos usum lignorum habebunt, non de silvis, sed de armis, et colligentur ossa septem annis, et sepelientur in valle, quae ob hoc dicetur Polyandrum [Col. 1446B] Additio 4. A polys, quod est multum, et andros, quod est vir, vel a polys, quod est pluralitas, et andros, quod est vir; inde polyandrum, quasi virorum multorum sepultura. , quasi multorum virorum sepultura.
ยซIn vicesimo quinto anno transmigrationis,ยป ipse est annus tricesimus tertius regni Nabuchodonosor, ยซprimo mense, decima die mensis, quarto decimo anno, postquam percussa est civitas, in hac ipsa die facta est manus Domini super Ezechielem (Ezech. XL) .ยป Et adduxit eum in spiritu in terram Israel, super montem excelsum, et ostendit ei descriptionem [Col. 1446C] civitatis, et templi, super quam ad litteram nostri siluerunt auctores. Porro Ezechiel, in Chaldaea inter concaptivos judicavit transgressores legis, et praecipue quosdam de tribu Dan et Gad, quod in Dominum committerent impia, legis persequendo custodes. Et fecit, ut dicit Epiphanius, contra eos prodigium magnum, quia filii eorum, et universa pecora a serpentibus perierunt; et praedixit quod tribus illae non reverterentur ad propria, sed in Mediae regionibus remanerent; propter quod exacerbati in eum, distraxerunt eum equis per crepidines saxorum, et excerebraverunt eum, et sepelierunt eum in agro Maulim in sepulcro Sem, et Artaxad, in spelunca duplici. In cujus similitudinem Abraham in Hebron sepulcrum Sarae composuit (Gen. XXIII) . [Col. 1446D] Duplex autem dicitur, eo quod camerata sit, et aversa a superficie terrae summitas ejus a parte una, verum ex parte alia in petra suspensa sit super terram. Iste propheta populo dedit signum in fluvio Chobar, ut quando deficeret sustinerent desolationem terrae suae, tunc sperarent regressum ad Jerusalem, quando inundaret. Ad eum quandoque convenerat plurima multitudo, concaptivorum ad fluvium Chobar; et Chaldaei rebellionem veriti, irruerunt super eos. Ipse vero precibus suis sistens aquas fluminis super aquas ambulans cum omni multitudine, ad alteram ripam se recepit, et quotquot hostium praesumpserant eos sequi, submersi sunt, et per orationem subito largam piscium copiam populo praestitit ad vescendum. Saepe quoque multis deficientibus vitam restituit.
Prophetavit etiam in Chaldaea Daniel, qui secundum Josephum et Epiphanium, de semine regio Judae fuit; secundum LXX vero de tribu Levi, qui in titulo fabulae Belis [Col. 1448A] Additio 1. Scriptum de Bele Hebraei fabulam dicunt, non quin de veritate constet, sed ipsi Danielem haec scripsisse negant. ita ponunt: Homo quidam erat sacerdos, nomine Daniel, filius Abdo, conviva regis Babylonis; natus fuit in Beteroth superiore. Et fuit adeo castus, quod a contribulibus suis spado putaretur. Librum ejus transtulit Hieronymus ad petitionem Paulae et Eustochii cum magna difficultate. Scriptus enim erat Hebraicis litteris [Col. 1448A] Additio 2. Sicut videmus Gallicum scriptum [Col. 1448B] Latinis litteris, nec tamen omni cognoscenti litteras hoc patet. , sed Chaldaico sermone, nec legebatur ab Ecclesia secundum LXX, quia multum a veritate discordabat eorum editio, sed secundum Theodotionem, qui apud Hebraeos, nec Suzannae habet historiam, nec hymnum [Col. 1447B] trium puerorum, nec Belis draconisque fabulam. De quo altius ordiemur, hoc praemittens, quod alii prophetarum longe ante captivitatem duarum tribuum de ea prophetarunt, ut Isaias et Osee; alii ea imminente, et dum fieret, ut Jeremias et Ezechiel; alii infra eam, ut Daniel et Habacuc; alii post eam, ut Aggaeus et Zacharias. Factum est autem, cum Nabuchodonosor duxisset in Babylonem nobiliores pueros Judaeorum et quosdam de semine regio, pulchriores inter eos et doctiores, qui stare possent in palatio regis, ut ait Josephus, castravit, quod etiam aliis gentibus quas vastaverat fecisse dignoscitur (Dan. I) . Et tradidit eos praeposito eunuchorum, et fecit eos erudiri provincialibus litteris, pariter et Chaldaeis. Est autem Chaldaea lingua eadem, quae et [Col. 1447C] Syra, propinqua Hebraeae, et jussit eis ministrari cibos de mensa sua. Fuerunt autem inter eos quatuor optimi de filiis Juda, Daniel, Ananias, Misael, et Azarias, et mutavit eis rex nomina, et dicti sunt, Baltasar, Sidrach, Misach, et Abdenago. Baltasar autem erat nomen regii generis, quod imposuit Danieli, ut dicit Epiphanius, eo quod jam cogitaret de ejus adoptione. Istis quatuor praepositus eunuchorum specialem posuit procuratorem Malasar. Hi proposuerunt non contaminari cibis gentilium. Sed cum cogeret eos Malasar edere de cibis, ne viderentur coram rege caeteris exiliores, dixerunt ad eum: ยซTenta nos, obsecro, diebus decem, et da nobis legumina, et aquam, et post haec contemplare [Col. 1447D] vultus nostros, et reliquorum qui vescuntur cibo regio, et sicut videris, sic facias nobiscum.ยป Porro Malasar tollebat cibaria et vinum eorum, et dabat eis legumina. Propter hoc animae eorum erant limpidae, non hebetes propter multitudinem ciborum, nec confusae pro varietate, et corpora eorum laboribus aptiora; et subito facti sunt eruditi, quia dedit eis Dominus scientiam, et disciplinam, et praecipue [Col. 1448A] Danieli intelligentiam visionum et somniorum. Et exactis tribus annis statuti sunt in conspectu Nabuchodonosor [Col. 1448B] Additio 3. Nota quia multitudo ciborum hebetat, varietas confundit ingenium. , et de omnibus, quae sciscitatus est rex ab eis, invenit in eis decuplum super cunctos ariolos et magos, qui erant in regno ejus. Et fuit Daniel in honore in Chaldaea, etiam usque ad Darium et Cyrum [Col. 1448B] Additio 4. Qui regnabant super Medos et Persas, qui et dejecerunt regnum Babylonis. . Hic terminatur prima Danielis pericopa [Col. 1448B] Additio 5. Prima distinctio, quae non dicitur visio, Hieronymus enim per decem distinctiones divisit, non dico libros. . Sequuntur autem novem vel decem, quae visiones Danielis dicuntur, eo quod in eis, vel ipse aliquid viderit, vel visum ab alio explanavit,
Porro in anno secundo regni sui vidit Nabuchodonosor somnium, et conterritus est spiritus ejus, et effugit ab eo somnium (Dan. II) . Nec est intelligendus secundus annus regni ab origine, sed a consummatione. Consummatum autem ejus regnum [Col. 1448C] dicitur, postquam subjugatis sibi nationibus reliquias Israel duxit ab Aegypto. Convocavit ergo rex conjectores Chaldaeorum, et dixit ad eos: Vidi somnium, sed ignoro, quid viderim [Col. 1449D] Additio 1. Hucusque scriptus est liber hic Hebraice, deinde Chaldaice, usque ad visionem, quam vidit in somniis sub Balthasar. . Qui responderunt Syriace: Dicat rex somnium servis suis, et interpretationem ejus indicabimus. Et ait rex. Nisi somnium et ejus conjecturam indicaveritis mihi, peribitis, et domus vestrae publicabuntur. Et dixerunt. ยซNon est homo super terram, qui sermonem tuum possit implere exceptis diis, quorum conversatio non est cum hominibus.ยป Tunc praecepit rex in ira magna, ut interficerentur omnes sapientes Babylonis. Et quaerebatur Daniel, et socii ejus, ut perirent. Quod cum accepisset Daniel, ingressus, rogavit regem, [Col. 1448D] ut daret ei tempus ad solutionem, per unam noctem tantum, dicit Josephus. Et ingressus Daniel ad domum cum sociis suis oravit Deum, et per visionem noctis revelatum est ei mysterium, et benedicens Deum ingressus est ad regem. Et ait ad eum rex: ยซPoterisne mihi somnium indicare, et interpretationem ejus?ยป Qui respondit: Non potest hoc homo, sed est Deus in coelo revelans [Col. 1449A] mysteria, qui indicavit tibi quae ventura sunt in novissimis temporibus. Visiones capitis tui, id est cordis tui, ยซhae sunt.ยป In corde enim est sapientia secundum Evangelium, non in capite secundum philosophum. ยซTu cogitabas in stratu tuo quis post te mundi teneret principatum, et ostendit tibi Deus regnaturos. Videbas coram te statuam grandem et terribilem, cujus caput et collum erat ex auro, collum et brachium de argento, venter et femora ex aere, tibiae autem ferreae, pedum quaedam pars ferrea, quaedam fictilis. Et abscissus est lapis de monte sine manibus, et percussit statuam in pedibus, et contrivit eam, et redacta est in favillam, quae rapitur vento, et non est inventus locus ejus. Lapis autem factus est mons magnus, et implevit [Col. 1449B] universam terram. Nunc audi, rex, interpretationem ejus. Tu es caput aureum, cum his qui succedent tibi. Et post hoc consurget regnum aliud minus te,ยป quod intelligendum est de regno Medorum et Persarum tanquam per duo brachia, per quae dejectum est regnum Babylonis. ยซEt regnum tertium aliud aeneum, quod imperabit universae terrae,ยป quod intelligendum est de regno Graecorum, quod vocalius, id est nominatius fuit caeteris, vel propter eloquentiam Graecorum, vel propter famam Alexandri. ยซEt quartum regnum erit quasi ferreum, quia sicut ferrum domat omnia metalla, sic illud conteret omnia haec;ยป quod intelligendum est de imperio Romanorum. ยซPorro quia vidisti partem pedum testeam, partem ferream, sicut ferrum non [Col. 1449C] potest misceri testae, sic erunt in eo civiles discordiae, et pars solidabitur, pars altera conteretur. Tunc suscitabit Deus regnum coeli, quod comminuet universa regna haec, et stabit in aeternum.ยป Super hoc dicit Josephus: ยซSignificavit et Daniel regi de lapide, quod mihi non placuit indicare. Hoc autem referunt Hebraei ad regnum suum, quod exspectant.ยป Tunc rex cecidit in faciem suam, et adoravit Danielem, dicens: ยซVere Deus vester Deus deorum est.ยป Et dedit Danieli principatum super omnes provincias Babylonis, et super cunctos sapientes. Obtinuit autem Daniel a rege, ut tres socii ejus principatum haberent super provincias, ipse vero praeesset in Babylone, et staret in foribus [Col. 1449D] regi.
Sequitur secunda visio Danielis, quae ob hoc tantum visio dicitur, quod vidit in ea rex in fornace quartum similem Filio Dei (Dan. III) . Porro Nabuchodonosor fecit statuam auream altitudine cubitorum sexaginta, latitudine sex, et statuit eam in campo Dura, fluminis scilicet cujusdam, juxta quem gigantes aedificaverunt turrim. Septuaginta dicunt in campo Peribolom, quod interpretatur conclusum. Nam erecta statua circumsepivit rex campum, et convocavit rex omnes principes regionum ad dedicationem [Col. 1450A] statuae, et praeco clamabat valenter: ยซIn hora qua audieritis sonitum musicorum, adorate statuam [Col. 1450D] Additio 1. Inde est quod, cum fiunt ordines, ante orationem Epistolae, qua dicitur: ยซDeus qui tribus pueris,ยป etc., non dicitur flectamus genua. . Qui non adoraverit, eadem hora mittetur in fornacem ignis ardentis.ยป Et adoraverunt omnes praeter socios Danielis, et accusati sunt ad regem, et succensa est fornax septuplum, et missi sunt vincti cum vestibus in medium fornacis, viros autem illos qui miserant eos, interfecit flamma ignis. Quae sequuntur, usque, ยซTunc obstupuit rex,ยป dixit se Hieronymus non legisse in Hebraeo, sed quia in toto orbe dispersa erant [Col. 1450D] Additio 2. Ea scilicet quae sequuntur, canticum et quaedam alia dispersa quidem, quia translatio Theodotionis, quae ubique legebatur, ea continebat, [Col. 1451A] ideo timuit Hieronymus ea non apponere, tamen virgulabat ea per obelum. , veru ante posito ea subjecit, ne apud imperitos partem voluminis videretur detruncasse. Porro fornax succensa erat malleolis, id est sarmentis, et pice, et stupa, et naphta, quod secundum Sallustium historiographum, [Col. 1450B] quoddam genus fomitis est apud Persas, secundum alios autem ossa sunt olivarum arefacta cum amurca [Col. 1451A] Additio 3. Ossa olivarum, fructus earum aridi, et amurca intincti faece olei. , secundum Plinium in terra Babylonis fluit ad modum bituminis. ยซEt erupit flamma, et incendit quos reperit juxta fornacem de Chaldaeis, et effusa est super fornacem cubitis quadraginta novem:ยป quod geometrica regula comprehensum est. ยซAngelus autem descendit cum eis in fornacem, et excussit flammam, et induxit quasi ventum roris flantem,ยป id est refrigerantem eos. Tunc Ananias oravit dicens: ยซJustus es, Domine, peccavimus enim, et tradidisti nos in manus hostium. Sed in animo contrito et spiritu humilitatis suscipiamur a te, et, sicut in holocaustum pinguium, sic fiat sacrificium nostrum hodie in conspectu tuo, [Col. 1450C] ut placeat tibi [Col. 1451A] Additio 4. Hinc collige quod saepe quis orat in forma Ecclesiae. Isti enim non commiserant peccatum, pro quo traditi fuissent hostibus. .ยป Tunc illi tres quasi uno ore benedicebant Deum dicentes: ยซBenedictus es, Domine Deus patrum nostrorum,ยป etc. et hortabantur omnem creaturam ad benedicendum Deum, procedentes a superioribus ad inferiores. Ex hoc autem quod praedictum est ยซin animo contrito et spiritu humilitatis,ยป et quod in canticis legitur: ยซBenedicite, spiritus et animae justorum Domino,ยป erraverunt quidam dicentes esse in homine, praeter Spiritum sanctum duo distincta [Col. 1451A] Additio 5. Philosophi in hoc errabant quod spiritum dicebant esse quoddam, quo mediante, conjungatur anima corpori. , id est spiritum et animam [Col. 1451A] Additio 6. Theologi autem dicunt duas esse vires animae, superiorem, quam rationabilitatem, inferiorem, quam sensualitatem dicunt, et sic forte in sententia non differunt philosophi et theologi. . Hucusque in Hebraeo non habetur. Tunc obstupuit rex, et surgens propere ait: ยซNonne tres tantum misimus in ignem, et ecce video viros quatuor ambulantes in medio ignis, et [Col. 1450D] species quarti similis est Filio Dei?ยป quod de angelo intelligi potest. Tunc vocavit eos rex, et egressi sunt. Et mirabantur omnes quod capillus eorum non esset adustus, nec etiam saraballa immutata. Et ait rex: ยซNon est Deus alius, qui ita possit salvare.ยป Et posuit edictum, ut qui blasphemiam loqueretur in Deum eorum periret, et domus ejus vastaretur; et restituit eis principatum provinciarum.
[Col. 1451B] Sequitur tertia visio Danielis quam non scripsit Daniel, sed est epistola regis, quam non scripsit universo regno suo, postquam de bestia restitutus est in hominem et in regnum (Dan. IV) . In qua praedicavit mirabilia, quae fecerat apud eum Deus excelsus, forma autem epistolae haec est, quam interseruit Daniel operi suo: ยซEgo Nabuchodonosor florens, et elatus in superbiam, somnium vidi, quod perterruit me, et, convocatis cunctis sapientibus Babylonis, solutionem ejus non indicaverunt mihi, donec ingressus est collega Daniel cui nomen Balthasar [Col. 1452D] Additio 1. Ipse enim rex fecerat eum sibi secundum, et quasi collegam suum. , qui habet spiritum deorum sanctorum, et dixi ei: Videbam super stratum meum, et ecce arbor in medio terrae, cujus proceritas, usque ad coelum, [Col. 1451C] et aspectus ejus, usque ad terminos terrae, et esca universorum in ea; et sub ea habitabant animalia, et bestiae, et in ramis ejus volucres, et ex ea vescebatur omnis caro. Et ecce vigil [Col. 1452D] Additio 2. Vigiles solemus appellare castrorum custodes, vigilantes de nocte, quibus similis erat ille. , et sanctus de coelo descendit, et ait: Succidite arborem, et ramos, et fructus ejus, et fugiant ex ea bestiae et volucres. Verumtamen germen ejus in terra sinite, et cum feris pars ejus in herbis terrae. Cor ejus ab humano commutetur, et cor ferae detur ei, et septem tempora commutentur super eam. In sententia vigilum decretum est, et petitio sanctorum est, donec cognoscant viventes, quoniam dominatur Excelsus in regno hominum, et cui voluerit dabit illud (Dan. IV) . Tunc Daniel tacitus cogitabat, quasi hora una conturbatus, quia [Col. 1451D] mala portendebantur regi, et ait: ยซTu es rex, arbor illa, qui invaluisti, et potestas tua in terminis terrae, et audisti per vigilem sententiam Altissimi super te. Ab hominibus ejicient te, et cum feris erit habitatio tua. Fenum ut bos comedes septem tempora,ยป id est anni mutabuntur super te, ยซdonec scias quod dominetur Excelsus super regnum hominum, et relinquetur tibi germen radicis, quia regnum tuum restituetur tibi. Quamobrem audi consilium meum. Peccata tua eleemosynis redime; forsan ignoscet tibi Deus (Dan. IV) .ยป Factum est autem post annum, deambulabat rex in aula, et loquebatur in spiritu elationis, dicens: Nonne haec est Babylon, quam aedificavi in robore regni, et in gloria decoris mei? Adhuc erat sermo in ore ejus, [Col. 1452A] vox de coelo ruit: Tibi dicitur Nabuchodonosor: Regnum transibit a te, et cum feris habitabis septem temporibus, donec scies quod dominetur Excelsus in regno hominum.ยป Eadem hora ex hominibus abjectus est, et fenum, ut bos comedit, donec capilli ejus canescentes in similitudinem aquilarum crescerent, et ungues ejus, quasi ungues avium. ยซIgitur post dies diffinitos a Domino ego Nabuchodonosor levavi oculos ad coelum, et sensus meus redditus est mihi, et benedixi Altissimo cui potestas sempiterna, et non est qui dicat ei: Quare sic fecisti? Et requisierunt me optimates mei, et in regno meo restitutus sum, et magnificentia amplior reddita est mihi.ยป Ex his apparet, et Epiphanius attestatur, quod non corporis mutationem, sed mentis alienationem [Col. 1452B] passus est, et ablatus est usus linguae ad loquendum, et herba data est naturae cibus humanae. Et videbatur ei quod bos esset in interioribus, et in posterioribus leo, secundum mysterium tyrannorum, qui in prima aetate voluptatibus dediti, et cervicosi jugo Belial subduntur; in fine vero interficiunt, diripiunt, et conculcant. Multi quoque egrediebantur, et videbant eum, solus Daniel non egrediebatur, quia toto tempore alienationis ejus orationi pro eo vacabat, et ad preces ejus anni septem, quos totidem dixit tempora, in septem menses versi sunt. In quibus quadraginta diebus insaniam patiebatur, et per alios quadraginta reversus ad cor hominis flebat, et supplicabat Deo, adeo quod ex nimiis fletibus, ut caro oculi ejus facti erant; et iterum per alios quadraginta [Col. 1452C] dies vertebatur in insaniam, donec septem menses complerentur. Post quos revocatus est, non tamen regnavit, sed statuti sunt pro eo septem judices, et usque ad finem duodecim annorum poenitentiam egit, panem et carnes non comedens, et vinum non bibens. Leguminibus utebatur, et herbis, secundum consilium Danielis. Et cum iterum regnasset, voluit Danielem facere cohaeredem filiorum suorum. Et ait Daniel: ยซAbsit a me, ut patrum relinquens haereditatem, incircumcisorum donis inhaeream [Col. 1452D] Additio 3. Etsi Daniel ordinem historiae hic mutavit, magister tamen utens recto ordine enumerat reges Babylonis, ut ostendat sub quo viderit quartam visionem, scilicet sub Balthasar quinto a Nabuchodonosor. .ยป Hic dicit Josephus quod libros Hebraicos ipse in Graecum transtulit eloquium. Et hic mutat Daniel ordinem historiae. Nos autem ordinem prosequamur.
Et mortuus est Nabuchodonosor magnus, et regnavit filius ejus Nabuchodonosor pro eo, qui de manubiis hostium templum Belis magnifice decoravit, [Col. 1453A] civitatem reparans, ita ut nequaquam obsidentes valerent fluvium avertere, et paternis regalibus majora superaddidit, et in diebus quindecim consummavit, juxta quae lapides posuit grandes instar montis, et superplantavit arbores, et hortum, qui suspensilis dicebatur, eo quod uxor ejus, qui in finibus Mediae nutrita fuerat, regionem suam a longe videre desideraret. Hujus meminit Megastenes in libro Judiciorum, et asserit eum fortitudine, et actuum magnitudine Herculem transcendisse. Sed et Diocles in libro Coloniorum dicit quod iste Nabuchodonosor obsedit Tyrum tribus annis, et decem mensibus [Col. 1453C] Additio 1. Tyrus insula tunc temporis fuit, et volebat eam continuare terrae, sed postea Alexander hoc consummavit. . Eo mortuo, regnavit pro eo Amilitana pagus. Hic est Evilmerodach, qui trigesimo septimo anno transmigrationis, mense duodecimo, vigesima [Col. 1453B] septima die mensis sublevavit caput Joachim, regis Juda de carcere, et posuit thronum ejus super thronum regum, qui erant cum eo in Babylone et comedebat coram rege cunctis diebus vitae suae, et hanc fecit cum eo misericordiam, quia pater ejus non servaverat ei fidem. Tradunt tamen quidam quod Evilmerodach frater minoris Nabuchodonosor, in diebus electionis paternae, multa egit impie in terra, et, patre restituto, accusatus apud eum, missus est in carcerem, ubi Joachim erat, usque ad mortem fratris sui. Cumque regnare coepisset, elevavit Joachim, quem socium habuerat in carcere, timensque ne resurgeret pater suus, qui de bestia redierat in hominem, consuluit Joachim. Ad cujus consilium cadaver patris sui effossum, divisit in trecentas [Col. 1453C] partes, et dedit eas trecentis vulturibus. Et ait ad eum Joachim: ยซNon resurget pater tuus, nisi redeant vultures in unum.ยป Hic habuit tres filios Egessarium, qui et Recusat dictus est, et Labosardochum, et Nabar, qui Baltassar recognominatus est, ad quem post regna fratrum, regnum devolutum est.
Sequitur quarta visio Danielis, non secundum ordinem libri ejus, sed secundum historiam, in qua vidit secundum imagines quatuor bestiarum, quatuor [Col. 1453D] regna, quae vidit Nabuchodonosor in statua quadriformi; sed additum est de Antichristo, et die judicii. Porro anno primo Baltassar vidit Daniel somnium, cujus summam scribens ait: ยซVidebam, et ecce quatuor venti pugnabant in medio mari (Dan. VII) .ยป Hae sunt angelicae potestates, quae laborant pro regnis mundi quibus praesunt. ยซEt quatuor bestiae ascendebant de mari, prima quasi leaena, et habebat alas aquilae. Et evulsae sunt alae ejus, et sublata est de terra, et super pedes quasi homo stetit, et cor ejus datum est ei.ยป Hoc est regnum Assyriorum, quod comparatur leaenae propter violentiam et libidinis impatientiam, quia leaena semper in coitum gestit. Alas aquilae habuit propter longaevitatem. Nam in secunda aetate inchoans [Col. 1454A] sub Sarug proavo Abrahae et descendit usque ad quintam sub Baltassar. Quod autem alae evulsae sunt, et stetit ut homo, et cor ei datum est, ad dejectionem Nabuchodonosor respicit, et restitutionem. ยซSecunda bestia similis urso in parte, et tres ordines dentium erant in ore ejus, et in dentibus ejus principes tres, et dicebat ei: Surge, comede carnes plurimas, hoc est regnum Persarum, quod comparatur urso propter patientiam laboris et victus parcitatem. Nam pro pulmento sale utebantur, et cardamomo, sed similis fuit urso in parte, non ex toto, quia in populum Dei nihil crudeliter egit, unde in Zacharia dicuntur equi albi [Col. 1455C] Additio 1. Ubi quatuor colorum equos legitur vidisse, albos, nigros, rufos, varios. (Zach. VI) . Tres ordines dentium habuit, id est tria regna in principio sui, Medorum, Persarum et Chaldaeorum, [Col. 1454B] vel tres principes habuit super centum viginti satrapas. Quod dicebant ei, ยซcomede carnes plurimas,ยป hoc refertur ad Assuerum, cui dixit Aman, ut occideret Judaeos (Esth. III) . ยซTertia bestia quasi pardus, et habebat alas avis, et quatuor capita erant in ea, et potestas data est ei;ยป hoc est regnum Graecorum, quod comparatur pardo, qui saltu ruit in mortem propter impetum Alexandri. Et varii colores, diversa sub eo regna significant. Alas habuit, quia nihil velocius victoria Alexandri; quatuor capita ejus quatuor sunt Alexandri successores [Col. 1455C] Additio 2. Alexander invidens alicui post se [Col. 1455D] honorem, quem habuerat, contingere, duodecim qui sibi succederent constituit, quorum quatuor tantum regnaverunt. . Nec hanc potestatem habuit a se Alexander, sed fuit virga furoris Domini in filios pestilentes. ยซQuarta bestia terribilis, et fortis, dentes ferreos habens, comedens, et reliqua pedibus conculcans,ยป [Col. 1454C] hoc est regnum Romanorum, quod nulli bestiae comparavit Daniel, ut quidquid ferocius in bestiis cogitamus, intelligamus in Romanis. Hebraeus tamen dicit ยซsimilem fuisse apro,ยป secundum illud Psalmistae: ยซVastavit eam aper de silva, et singularis ferus depastus est eam (Psal. LXXVI) .ยป Hoc regnum caetera conculcavit. Quod sequitur ยซet habebat cornua decem,ยป respicit ad finem mundi, quia tunc regnum Romanorum dividetur in decem regna; quod significatum est per decem soles in vaticinio Sibyllae. ยซEt ecce cornu aliud parvum ortum est de medio eorum.ยป Hic est Antichristus de tribu Dan ignobilis, in obscuro loco Babyloniae nasciturus. Ex seminibus quidem parentum concipietur, [Col. 1454D] sed post conceptum spiritus malignus descendet in uterum matris, cujus virtute deinceps puer aletur, nascetur, adolescet; unde filius perditionis dicitur. ยซEt tria de cornibus primis evulsa sunt a facie ejus,ยป id est tres reges de decem prius interficiet, regem scilicet Africae, Aegypti, et Aethiopiae. Tunc alii septem victori colla submittent. ยซEt ecce quasi oculi hominis erant in eo,ยป id est alta et mirabilis scientia, quia magice miracula faciet, et inveniet thesauros absconditos. ยซEt erit ei os loquens ingentia,ยป quia Deum se dicet, et circumcidet se, dicet se Messiam esse, confluent ad eum Judaei, reaedificabit templum, et solium suum ponet in eo, convertet ad se homines terrore, muneribus, miraculis. Eliam, et Enoch interficiet. ยซAspiciebam [Col. 1455A] haec,ยป id est potestatem hujus, donec throni positi sunt, de quibus in Evangelio: ยซSedebitis super thronos (Luc. XXII) , et Antiquus dierum sedit,ยป id est Deus aeternus judex, qui apud Joannem solus in throno sedet (Apoc. VII) .ยป โ ยซVestimentum ejus quasi nix candidum, et capilli ejus, quasi lana munda,ยป gloriam majestatis ejus significant. ยซThronus ejus flammae ignis. Rotae ejus ignis accensus:ยป hoc est quod alibi dicitur in Psalmo: ยซIgnis ante ipsum praecedet (Psal. XCVI) .ยป โ ยซFluvius igneus, et rapidus egrediebatur, a facie ejus;ยป quod celeritatem judicii notat, quam dicit Apostolus (I Cor. XV) , ยซin momento, in ictu oculiยป futuram. ยซMillia millium ministrabant ei, et decies centena millia assitebant ei,ยป inculcatio [Col. 1455B] est; nam decies centena millia, idem est quod millia millium hoc ad exercitus angelorum refertur. ยซJudicium sedit, et libri aperti sunt,ยป id est judicibus sedentibus, conscientiae singulorum patebunt. ยซEt vidi quod interfecta esset bestia quarta, aliarumque ablata esset potestas,ยป quia tunc cessabit omnis praelatio, ยซcum tradet Christus regnum Deo Patri (ibid.) .ยป โ ยซEt ecce cum nubibus coeli, quasi Filius hominis veniebat,ยป quia Christus bajulis nubibus ascendet in aera, secundum illud: ยซIta veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. I) ,ยป et usque ad Antiquum dierum perveniet, quia Christus per omnia aequalis est Patri, ยซet dedit ei potestatem et honorem, et regnum sempiternum.ยป Cumque vidisset haec Daniel [Col. 1455C] accessit ad unum de assistentibus, et quaerebat veritatem. Qui exposuit ei singula, haec addens de Antichristo: ยซSanctos Altissimi conteret, et tradentur in manu ejus usque ad tempus, et tempora, et dimidium temporis,ยป id est usque ad annum, et duos annos, et dimidium anni. Hebraeus enim nomine temporis significat annum, et per numerum pluralem duos annos. Hebraeus enim habet dualem numerum, sicut et Graecus. Breve erit tempus hoc, sed nisi abbreviati essent illi, non salva fieret omnis caro.
Sequitur quinta visio Danielis Hebraice scripta in eo, praecedentes vero Chaldaice. ยซAnno tertio Baltassar ego Daniel eram in Aelam regione, in Susis,ยป quae est metropolis Aelamitarum (Dan. VIII) ; quae in Judith vocatur Ecbatanis (Judith I) . In qua, ut Josephus dicit, fecit Daniel mausoleum regum. ยซEt vidi in visione me esse super portam Ulai.ยป Et est Ulai nomen portae, vel lacus ante portam. ยซEt ecce aries unus stabat ante paludem habens cornua excelsa, et unum excelsius altero, atque succrescens;ยป hic est Cyrus potentior Dario [Col. 1456A] ยซEt ventilabat cornibus contra occidentem, aquilonem et meridiem; et omnes bestiae non poterant resistere ei.ยป Hoc ad ipsum regnum refertur, non ad personam. ยซEt ecce hircus veniebat ab occidente, et non tangebat terram.ยป Hic est Alexander quasi volans, per invia quaeque gradiens, ut hircus, ut ab hircis oculorum, quos diversi coloris habuit. ยซEt venit ad arietem, quem videram, et efferatus est in eum, et percussit arietem, et comminuit duo cornua ejus,ยป quia Darium, Arsami filium, percussit, et Medos et Persas sibi subjecit; ยซet orta sunt ei quatuor cornua,ยป id est quatuor successores, de quibus suo loco dicemus. ยซDe uno ex eis egressum est cornu modicum, et factum est grande.ยป Hic est Antiochus Epiphanes descendens a Seleuco. [Col. 1456B] Qui dum esset obses Romae, evasit in regnum, et magnificatus est ยซcontra meridiem,ยป id est contra Aegyptios, ยซet contra orientem,ยป id est eos qui in Perside res novas moliebantur, ยซet contra fortitudinem coeli,ยป id est filios Israel. ยซEt dejecit de stellis, et conculcavit eas, et usque ad principem fortitudinis,ยป id est Deum magnificatus est, ยซet ab eo tulit juge sacrificium, et dejecit locum sanctificationis ejus,ยป quia in templo statuam Jovis posuit. ยซEt audivi unum de sanctis loquentem ad alterum, et dicentem: Usquequo juge sacrificium, et sanctuarium, et fortitudo conculcabitur? Qui respondit: Usque ad vesperam, et mane, dies duo millia trecenti et mundabitur sanctuarium,ยป quia primo ingressu Antiochi in Jerusalem, usque ad mundationem [Col. 1456C] templi factam a Juda Machabaeo per successiones diei et noctis fluxerunt sex anni, menses tres, et dies viginti.ยป Cumque quaereret Daniel intelligentiam somnii, Gabriel venit ad eum, et indicavit ei. Et per hujusmodi visiones sanctorum, ut ait Josephus, deprehenditur error Epicureorum, qui hunc mundum sine rectore et sine Dei providentia casu ferri confirmant, quia si mundus sine praesule esset, olim deperisset, sicut navis desolata rectore, nec secundum prophetias omnia provenirent.
Sequitur sexta visio Danielis, quae quarta est in Daniele, sed Hieronymus sextam eam vocat in prologo Habacuc, et haec Chaldaice scripta est. Factum [Col. 1456D] est ut Cyrus et Darius obsiderent Baltassar in Babylone.ยป Baltassar vero fecit grande convivium optimatibus suis mille, et fecit ut afferrentur vasa, quae asportaverat Nabuchodonosor avus suus de templo Domini, et bibebant in eis rex, et optimates, et uxores, et concubinae ejus, et laudabant deos suos (Dan. V) .ยป Secundum Josephum, solemnitas erat in Babylone instituta ob tuitionem urbis. Fabulantur Hebraei quod Baltassar intellexerat septuaginta annos captivitatis, quos praedixerat Jeremias fluxisse, et tamen Hebraei non erant liberati a jurisdictione sua; unde exsultabat, et diis suis gratias agebat [Col. 1457D] Additio 1. Vel ideo, quia putabat hostes recessisse, cum illi ad dividendum fluvium abissent, ut juxta civitatem vadabilem facerent. Vel quia confoederati ei Darius et Cyrus, illis fecit convivium: sed illi inter epulas occiderunt eum . Sane illa annorum septuagena nondum fluxerat, sed septima decas jam decurrebat. In eadem hora apparuit contra eum manus scribens in pariete. [Col. 1457A] Cumque rex vidisset, et manum et scripturam, incertum est utrum astantes vidissent manum, scripturam quidem viderunt. Postquam manus evanuit, conturbatus est rex, et genua ejus ad se invicem collidebantur, et exclamavit fortiter ut introducerentur magi Chaldaeorum. Et ait ad eos: ยซQui legerit scripturam hanc, et interpretationem ejus dixerit, purpura vestietur, torquem auream habebit in collo, et tertius erit in regno meo, id est unus erit trium principum, qui praesunt satrapis.ยป Illi autem non potuerunt scripturam legere. Et ingressa est regina, non uxor, secundum Porphyrium, sed avia, secundum Josephum, vel mater secundum Origenem. Et ait ad regem: ยซEst vir in regno tuo, qui spiritum deorum habet, quem pater tuus,ยป id [Col. 1457B] est avus, ยซprincipem magorum constituit. Hic vocetur, et omnia dicet tibi.ยป Cumque intrasset Daniel promisit ei rex munera, quae et supra. Qui respondit: ยซMunera tua sint tibi, vel alteri da. Scriptura autem legam tibi, rex, et exponam. Nosti quod Deus excelsus dederat regnum patri tuo, et non cognovit. Propterea fenum, ut bos, comedit, donec cognosceret. Tu quoque cum scires haec omnia, adversus Deum coeli elevatus es; et vasa ejus profanasti tradens ea manibus immundis, et bibens in eis, deos laudasti; qui nec vivunt, nec sentiunt, Deum vero qui statum tuum in manu sua habet, non glorificasti, propterea ista coram te exaltata sunt: MANE, THECEL, PHARES, quod sonat numerus, appensio, divisio. Et est sensus: ยซNumeravit Deus regnum [Col. 1457C] tuum,ยป id est complevit illud, et est dictum per simile pecuniae, quae numerata tollitur, et absconditur, ยซappensus es in statera, et inventus es minus habens,ยป id est justo Dei judicio minus vives, quam putabas, ยซdivisum est regnum tuum, et datum est Medis et Persis,ยป vel fractum est regnum tuum: nam Phares fragmentum significat. Et tradidit rex munera Danieli, quae promiserat [Col. 1458A] Additio 2. Nec tamen fuit Daniel Simoniacus, quia sponte oblata suscepit. . Eadem nocte capta est Babylon. Nam Cyrus diviserat Euphratem longe a civitate per plures rivos, ut alveum, qui influebat in civitatem, vadabilem faceret, et per ipsum ingressi sunt hostes in civitatem sub muro, et interfectus est Baltassar, et successit ei Darius in regnum, annos natus septuaginta duo ubi [Col. 1457D] alii libri habent sexaginta duo, alii quadraginta et duo. Nam Cyrus ei tanquam majori honorem in omnibus deferebat. Quod autem eadem nocte visionis capta sit civitas, apparet in Isaia qui loquens ad Baltassar ait: ยซPone mensam, et contemplare in specula comedentes, et bibentes, surgite principes, arripite clypeos (Isa. XXI) . Quidam tradunt quod mater Baltassar, pro qua factus est hortus suspensibilis, filia fuit Darii, et quia Baltassar filium non habebat, Darius festinabat occupare regnum.
Sequitur septima visio Danielis (Dan. VI) . Porro Darius sumens Danielem duxit eum secum in Mediam. Et fecerat eum unum de tribus satrapis, qui praeerant centum vicenis, sed in Daniele spiritus Dei amplior erat. Et cogitabat rex constituere eum super omne regnum. Unde principes invidebant ei, et quaerebant occasionem accusandi eum ex latere regis, id est pro eo quod erat ex latere regis. Fabulantur Hebraei, quia quaerebant occasionem in sermone, tactu, nutu, vel internuntio ad reginam, vel ad aliquam concubinarum regis, nullamque causam reperire potuerunt, eo quod fidelis esset, et [Col. 1458B] super thesauros erat, dicit Josephus, quia adeo justus erat, ut munera oblata respueret. Et dixerunt principes: ยซNon inveniemus occasionem adversus eum; nisi in lege Dei sui,ยป et subripuerunt regi dicentes: ยซConsilium inierunt cuncti principes regni tui, et satrapae, et judices, quod quicunque petierit aliquid a quocunque deo, vel homine, usque ad dies triginta, nisi a te rex, mittatur in lacum leonum. Nunc itaque confirma sententiam, et scribe decretum.ยป Et acquievit rex. Porro Daniel ingressus est domum suam, et fenestris apertis in coenaculo suo contra Jerusalem, tribus temporibus in die flectens genua, orabat. Tribus horis orabant Judaei in die, scilicet hora tertia, sexta, et nona, sicut legitur de Apostolo, quod tribus vicibus orabat in [Col. 1458C] die; de Petro et Joanne, quod ascendebant ad horam orationis nonam (Act. III) . In tertia orabant, quia tunc eis datus est decalogus in Sina (Exod. XX) . In eadem orat Ecclesia, quia tunc est datus Spiritus sanctus super apostolos (Act. III) . In sexta orabant, quia tunc erectus est serpens aeneus in deserto (Num. XXI) . In eadem orat Ecclesia, quia tunc est Christus suspensus in ligno (Luc. XXIII) . In nona orabant, quia tunc dedit petra aquam in Cades (Num. XX) . In eadem orat Ecclesia, quia tunc de Christo lanceato exivit sanguis et aqua (Joan. XIX) . Cumque invenissent viri illi Danielem orantem, accusaverunt eum ad regem de transgressione decreti. Et contristatus rex, posuit cor, ut liberaret [Col. 1458D] eum laborans, usque ad occasum solis. Quod intelligentes viri dixerunt: ยซScito, quia lex hujus regni est, ut decretum regis non liceat immutari. Tunc miserunt Danielem in lacum leonum, et obsignavit rex annulo suo, et annulis optimatum lapidem, qui pro januis positus erat: Et incoenatus rex, totam noctem duxit insomnem, et diluculo rediit rex ad lacum, et flens exclamavit: ยซDaniel, serve Dei, valuitne Deus tuus liberare te a leonibus? ยซQui respondit: ยซDeus meus misit mihi angelum suum, et conclusit ora leonum, quia non est inventa in me iniquitas.ยป Forte quia vidit angelum, vocatur haec pericopa visio. Et eductus est Daniel de lacu leonum in nullo laesus. Et dixerunt qui accusabant eum, non Dei providentia hoc [Col. 1459A] factum, sed quia saturati erant leones. Tunc rex jussit leonibus multas carnes apponi, eisque satiatis, accusatores Danielis misit in lacum cum uxoribus et filiis, et non pervenerunt usque ad pavimentum, donec arriperent eos leones, et omnia ossa eorum comminuerent. Tunc scripsit Darius universo regno suo dicens: ยซPaveant omnes Deum Danielis; ipse est enim Deus vivens, et aeternus in saecula.ยป Et aegrotavit Daniel per dies plurimos. Cumque surrexisset, faciebat opera regis, forte mausoleum in Ecbatanis, quod hactenus manet, ut dicit Josephus, ita mirabile, ut ea die qua conspicitur putetur esse constructum. Ibi sepeliuntur Medorum reges et Persarum pariter, et Parthorum; et cui cura illius committitur sacerdos est Medorum.
Sequitur octava visio Danielis (Dan. IX) . ยซIn anno primo Darii filii Assueri,ยป qui et Astyages dictus est, ยซqui subjugavit sibi regnum Chaldaeorum, ego Daniel intellexi in librisยป Jeremiae, ยซut complerentur,ยป id est ad completionem appropinquarent, ยซdesolationis Jerusalem anni septuaginta, et oravi Dominum in jejuniis, et sacco et cinere, dicens: Justus es, Domine, peccavimus, iniquitatem fecimus, et adduxisti eam super nos. Avertatur, obsecro, ira tua a civitate tua Jerusalem, et a monte sancto tuo. Ostende faciem tuam super sanctuarium tuum, quod desertum est. Exaudi, Domine, placare, Domine, attende; et fac, ne moreris. Adhuc me loquente, ecce vir Gabriel tetigit me in tempore sacrificii vespertini, [Col. 1459C] et ait: Ab exordio precum tuarum egressa est liberationis sententia a Deo. Ego autem veni, ut indicarem tibi eam, et etiam quaedam alia, quia vir desideriorum es tu. Tu ergo animadverte visionem, et sermonem intellige.ยป Tunc aperuit ei liberationem spiritualem futuram per Christum, forsan imminentem, pro qua orabat; differt, quia post dicet de ea exauditum, ibi. ยซNoli metuere (Dan. X) .ยป Addidit etiam de destructione per Romanos: ยซSeptuaginta hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, et super urbem tuam sanctam, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia sempiterna, et impleatur visio, et prophetiae, et ungatur Sanctus [Col. 1459D] sanctorum. Scito ergo et animadverte: Ab exitu sermonis, ut iterum aedificetur Jerusalem; usque ad Christum ducem, hebdomades septem et hebdomades sexaginta duae erunt.ยป His verbis Christi incarnationem designat angelus, qui legem, prophetias implevit, peccata tulit, et justitiam adduxit, et unctus est oleo laetitiae prae consortibus suis (Psal. XLIV) . Et proposuit hebdomadas, non dierum, sed annorum, ut septem anni sint hebdomada una. Abbreviatas vero dixit, ut intelligamus annos lunares, qui breviores sunt solaribus undecim diebus. Septuaginta ergo hebdomades annorum solarium faciunt annos quadringentos septuaginta quinque, lunarium vero annorum, faciunt annos quadringentos nonaginta. Est ergo sensus, quod ab exitu sermonis, ut reaedificetur [Col. 1460A] Jerusalem, usque ad ducem Christum fluxerunt anni lunares quadringenti nonaginta. Coepit ergo Beda numerare a vigesimo anno regni Artaxerxis, in quo Nehemias, pincerna ejus, impetravit ab eo ut restituerentur muri Jerusalem, et restituit eos in multa angustia. Ab illa, inquam, licentia a rege accepta usque ad Christi passionem, fluxerunt anni lunares quadringenti nonaginta: et hanc summam annorum computat secundum annos regum, qui descenderunt, usque ad decimum octavum annum imperii Tiberii Caesaris. Et statim modicum interseruit Daniel, ยซet reaedificabitur platea et muri in angustia temporumยป propter timorem. De septuaginta vero hebdomadibus annorum separavit Daniel ultimam dicens: ยซConfirmabit autem pactum multis [Col. 1460B] hebdomada una.ยป Quod intelligendum est de tribus annis, et dimidio, quibus praedicavit Christus, et quod patribus promiserat confirmavit. Nam jam tres anni et dimidius hujus hebdomadis novissimae praeterierant, quando baptizatus est Dominus, ยซet in dimidioยป ejusdem ยซhebdomadisยป residuo circa finem, ยซdeficiet hostia et sacrificium,ยป id est veniente veritate cessabunt umbrae, ยซet in templo erit abominatio desolationis,ยป id est abominanda et desolanda erunt sacrificia post mortem Christi, ยซet usque ad finemยป mundi ยซdurabit haec desolatio.ยป Supra vero in littera posuit Daniel tempus mortis Christi, dicens: ยซEt post hebdomades sexaginta duas,ยป subaudi, et septem, et novissimam, quam in duas partes divisimus, ยซoccidetur Christus, et non [Col. 1460C] erit ejus populus, qui eum negaturus est [Col. 1462A] Additio 1. โ In Hebraeo non habetur, ยซpopulus qui eum negaturus est,ยป quorum etiam littera sane non potest legi. ยซOccidetur Christus, et non erit ejus hoc,ยป scilicet occidi, sed ex natura nostra. , ยซdixerunt enim: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) .ยป Et alibi: ยซHunc nescimus unde sit (Joan. VII) .ยป
Quod vero sequitur: ยซEt civitatem et sanctuarium dissipabit populus,ยป ad septuaginta hebdomades non pertinet. Sed prophetato tempore adventus Christi et mortis, prophetavit quid venturum erat populo, qui noluit eum recipere, dicens: ยซEt dissipabit civitatem et sanctuarium,ยป populus scilicet Romanus, ยซcum duce suo venturo, et finis ejus erit vastitas, et post finem belli statutaยป a Deo in aeternum ยซdesolatio.ยป Et nota quod ex duobus quae hic leguntur, scilicet ยซungetur Sanctus sanctorum,ยป et [Col. 1460D] ยซdeficiet hostia,ยป sumitur illud quod solet dici Judaeis: Cum venerit Sanctus sanctorum, cessavit unctio vestra. Africanus huic enumerationi Bedae consonat in principio, sed in fine differt [Col. 1462A] Additio 2. โ Cum haec forma verborum in Daniele [Col. 1462B] non reperiatur. . Non enim extendit septuaginta hebdomades, nisi usque ad decimum quintum annum Tiberii, in quo baptizatus est Christus. Tertullianus vero inchoat numerare hebdomadas illas a primo anno Darii, in quo egressus est sermo a Domino ad Danielem per angelum, ut iterum reaedificarentur muri Jerusalem. Et extendit eas usque ad captivitatem factam per Romanos. Et tunc pertinet ad septuaginta hebdomades; quod dictum est, quia ยซcivitatem, et sanctuarium dissipavit populus cum duce venturo.ยป Hebraei sic exponunt: ยซSeptuaginta hebdomades abbreviatae sunt [Col. 1461A] super populum tuum.ยป Quasi dicat: O Daniel, scito ab hac die, qua nunc tibi loquor. Erat autem annus primus Darii, qui occidit Baltassar, et regnum Chaldaeorum in Persas Medosque transtulit, usque ad septuagesimum annum hebdomadarum, id est usque ad annos quadringentos nonaginta. Haec populo tuo per partes accident: primum propitiabitur tibi Deus sicut precaris, et delebitur peccatum, et finem accipiet praevaricatio. Nunc enim, urbe et templo destructis, in luctu est populus, sed in brevi restaurabitur, et non solum in his septuaginta hebdomadibus haec fient, sed nascetur Christus justitia sempiterna, et signabitur visio, et prophetes, ut propheta non inveniatur in Israel, et ungatur Sanctus sanctorum, de quo dicitur in Psalmo: ยซPropterea [Col. 1461B] unxit te Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV) , qui dicit: ยซSancti estote, quoniam et ego sanctus sum (Levit. XX) .ยป Scito ergo quoniam ab hac die quam nunc tibi loquor et Dei sermonem promitto, quod revertatur populus, et Jerusalem instauretur. Usque ad Christum et desolationem templi, hebdomades numerentur sexaginta duae, et aliae septem in quibus, juxta ordinem suum, duae res fient, de quibus ante dixi, quod revertatur populus, et reaedificetur platea a Nehemia et Esdra. In fine ergo hebdomadarum complebitur Dei sententia in angustia temporum, quando rursus destruetur templum, et capietur civitas. Nam ยซpost sexaginta duas hebdomadas occidetur Christus, et non erit ejus populus, qui negaturus est eum [Col. 1462B] Additio 3. โ Unde: ยซEt illudentes ei dicebant: Ave, rex Judaeorum (Matth. XXVII) .ยป ;ยป sive, ut [Col. 1461C] quidam Hebraei dicunt, non erit ejus imperium, quod putabat se recepturum. Et quid dico de Christo occidendo et negaturo populo, penitus deserendo, cum et civitatem et sanctuarium dissipaturus sit populus Romanus cum duce venturo, id est Vespasiano. Quo mortuo, transactis septem hebdomadibus, id est annis quadraginta novem, Aelius Adrianus, a quo postea de ruinis Jerusalem urbs Aelia condita est, rebellantes Judaeos, Rufo magistro exercitus pugnante, superavit, et tunc defecit hostia et sacrificium, et usque ad consummationem mundi continuabitur desolatio. Non vos moveat, inquiunt Hebraei, si prius numerantur septem hebdomades, et postea sexaginta duae et rursus in duas partes dividatur [Col. 1461D] una. Est enim hoc idioma Hebraei sermonis, et antiquae latinitatis, ut ante numerum minorem supputent, post majorem; verbi gratia, nos juxta proprietatem linguae nostrae dicimus: Vixit Abraham centum septuaginta quinque annis; ille econtrario, vixit Abraham quinque septuaginta centum annis. Non igitur ut legitur, ita adimpletur, sed ut totum pariter supputatur, ita finem accepit. Nec ignorandum quosdam illorum dixisse, quod una hebdomada de qua dicitur: ยซConfirmabit pactum multis hebdomada una,ยป dividatur in Vespasianum et Adrianum, ut, juxta historiam Josephi, Vespasianus et Titus tribus annis et sex mensibus pacem cum Judaeis fecerunt, tres autem annis, et sex menses sub Adriano, computentur, quando Jerusalem omnino [Col. 1462A] subversa est, et Judaei catervatim caesi, ita ut Judaeae quoque finibus propellerentur. Haec aiunt Hebraei, non magnopere curantes, a primo anno Darii regis Persarum, usque ad extremam eversionem Jerusalem, quae sub Adriano accidit, computari olympiades centum septuaginta duas, hoc est annos sexcentos nonaginta sex, qui faciunt hebdomadas Hebraicas nonaginta novem et annos tres, quando Corbas dux Hebraeorum est oppressus, et Jerusalem usque ad solum diruta est.
Sequitur nona visio Danielis, quam cum sequenti quidam dicunt esse unam (Dan. X) . Sed Hieronymus, secundum Hebraicam veritatem, tradit esse duas, et utraque scripta est in Daniele Hebraice. Porro utramque vidit Daniel: unam quidem vidit, sed alteram audivit, anno tertio regni Cyri regis Persarum, et in eadem die ejusdem anni in hunc modum: ยซPrimo anno Darii, Daniel intelligens imminere septuagesimum annum captivitatis liberandae, oravit Dominum, ut Darius et Cyrus liberarent populum suum. Et data est sententia a Deo de licentia [Col. 1462C] redeundi danda; et hanc egressam a Domino, supra nuntiavit Danieli Gabriel. Et ex tunc Darius disponebat de libertate et licentia danda Hebraeis, sed praeventus morte non implevit. Cyrus autem primo anno regni sui dedit eis eamdem libertatem, quam habebant indigenae, et licentiam redeundi. Ipsi vero quia fere omnes nati erant in Chaldaea, et possessiones ibi habebant, eligebant remanere in terra nativitatis suae. Pauci vero, qui ascendere disponebant in Judaeam, pigri erant et morosi, etiam usque ad tertium annum Cyri. Quod attendens Daniel, vehementius affligebatur dolore quam prius, et orabat Dominum, ut qui prius dederat regibus animum liberandi, daret et populo animum redeundi. Factum [Col. 1462D] est ergo tertio anno regni Cyri, primo mense, prima die mensis, lugebat Daniel trium hebdomadarum diebus, panem desiderabilem non comedit, carnes, et vinum non gustavit, nec usus est unguento pro balneis, more Persarum. Die autem vigesima quarta, dum esset juxta fluvium qui est Tigris, vidit. Et ecce vir vestitus lineis, accinctus zona aurea, cujus facies quasi fulgor, oculi ut lampades, torax corporis quasi chrysolithus, quae deorsum erant brachia, scilicet, femora, tibiae, et pedes quasi aes candens, et sermo ejus quasi vox multitudinis loquentis. Porro viri, qui erant cum eo territi fugerunt, et solus vidit visionem, et corruit in faciem suam. Sed vir ille accessit, et erigens eum, et confortans ait: ยซNoli metuere, Daniel, quia ex die primo mensis, quo posuisti [Col. 1463A] cor tuum, ut te affligeres coram Deo, exaudita sunt verba tua, et egressa est sententia a Deo de reditu populi, et eadem die volui ad te venire, ut nuntiarem tibi: sed princeps regni Persarum restitit mihi viginti diebus, et uno. Cumque tunc egrederer, apparuit princeps Graecorum, veniens, ut adversaretur principi Persarum, et mihi, et aliquantulam feci moram. Sed nunc venio, ut certificem te de reditu populi, et in his nemo est mihi adjutor, nisi Michael princeps vester.ยป Hos duos principes Graecorum et Persarum, dicit Hieronymus, esse angelos malos, qui appositi sunt regnis illis ad exercitium. Laborabat itaque angelus Persarum, ne Hebraei liberarentur a dominio Persarum, tum quia delectabatur afflictionibus eorum, tum ut Persae diutius [Col. 1463B] affligentes eos, gravius peccarent. Laborabat etiam angelus Graecorum, ut Persae et captivitas Hebraeorum cum eis, transirent in dominium Graecorum. Gregorius autem vult eos fuisse angelos bonos, qui satagebant ne tam cito liberarentur Judaei, ut, si quid adhuc erat purgandum in eis, purgaretur, et decoquerentur usque ad unguem. Praeterea addidit vir ille: ยซNunc revertar, ut praelier adversus principem Persarum; verumtamen prius annuntiabo tibi, quod expressum est in Scriptura veritatis,ยป de quibusdam aliis, quorum geris sollicitudinem. Porro a primo anno Darii, orabat Daniel pro eo, ut staret et roboraretur regnum ejus, et sollicitus erat de successoribus regni Persarum, volens eos scire. De quorum manifestatione sequitur decima visio, in qua [Col. 1463C] primum inducitur Daniel loquens sic:
ยซEgo autem a primo anno Darii meditabar in conspectu Dei, ut confortaretur et roboraretur ipse Darius (Dan. II) .ยป Et statim fit metaplasmus, qui frequens est in prophetis, et introducitur vir ille praedictus, loquens ad Danielem sic: ยซEt tunc veritatem annuntiabo tibi,ยป quia ecce adhuc post Darium et Cyrum, qui nunc sunt tres reges stabunt in Perside, Cambyses scilicet, Smerdes Magus, Darius filius Hystaspis, et quartus, scilicet Xerxes, filius Darii super omnes erit, et concitabit omnes adversum regnum Graeciae. De isto legitur, quia succendit Athenas, et bellum navale egit apud Salaminam [Col. 1463D] quando Sophocles, et Euripides clari habebantur, et Themistocles in Persiam fugiens hausto sanguine tauri periit. Tunc vir, qui loquebatur Danieli, praetermisit omnes reges, usque ad Alexandrum Magnum, et ait: ยซSurget vero rex fortis, et faciet quod placuerit ei, et cum steterit, conteretur regnum ejus, et dividetur in quatuor ventos coeli.ยป In Aegypto enim, quae est ad meridiem primus regnavit Ptolemaeus, Lagi filius. In Macedonia Philippus, qui et Aridaeus, frater Alexandri, quae est ad occidentem Syriae et Babyloniae, et superioribus locis qui sunt ad orientem, praefuit Seleucus. Nicanor imperavit Asiae, et Ponto, et caeteris in eadem plaga provinciis. Antigonus vero ad septentrionem. Et hoc secundum orbis totius plagas dicimus. Qui [Col. 1464A] autem in Judaea est ad aquilonem Syriam, ad meridiem Aegyptum habet. De regno Aegypti et Syriae tantum prosequitur Daniel, quia sub his afflictus est populus Dei vicissim. Porro post Alexandrum regnavit in Aegypto Ptolemaeus, Lagi filius, a quo sequentes reges Aegypti Ptolemaei dicti sunt. Post Ptolemaeus Philadelphus, post Ptolemaeus Evergetes, post Ptolemaeus Philopater, post Ptolemaeus Epiphanes. In Syria post Alexandrum regnavit Seleucus, post Antiochus Soler, a quo successores Antiochi dicti sunt, post Antiochus Theos, post, Antiochus Gallinicus, post Antiochus Magnus, post Antiochus Epiphanes. De his prosequitur vir loquens ad Danielem, incipiens a rege Aegypti sic: ยซEt confortabitur rex austri.ยป Hic est Ptolemaeus, Lagi [Col. 1464B] filius, adeo fortis ut Pyrrhum regem Epirotarum expulsum restitueret in regnum, et, devicto Demetrio, filio Antigoni, Seleuco regni sui partem, quam Antigonus abstulerat restituit, Cyprum, Phaenicem, et regiones multas et insulas sibi subjugavit. Cui successit Ptolemaeus Philadelphus, qui primus ab Aethiopia adduxit quadringentos elephantes, turres ligneas eis superponens, in quibus posuit armatos ad dimicandum, sub quo LXX interpretes claruerunt. Hic pugnavit contra Antiochum Theos regem Syriae, sed postea foederati sunt. Nam Antiochus duxit uxorem Berenicem, filiam Philadelphi, repudiata priori uxore Laodice: quae cum redisset in gratiam viri, occidit veneno virum, et filium quem susceperat de Berenice, Gallinicum vero filium [Col. 1464C] suum fecit regem Syriae. Evergetes vero, qui successit Philadelpho in ultionem Berenice sororis vastavit Syriam. Sed audito quod principes Aegypti conspiraverant adversus eum, rediit in Aegyptum, trahens secum de Syria praedam multam nimis, et simulacrorum duo millia sexcenta talenta. Porro Gallinicus duos filios reliquit, Seleucum et Antiochum Magnum; sed Antiochus, occiso fratre suo, regnavit, et congressus cum rege Aegypti Philopatre victus est, per desertum fugiens, et pene captus. Philopatri vero successit in Aegypto Epiphanes cum esset quatuor annorum, et coepit Antiochus Magnus infestare eum. Sed principes Aegypti dimicabant pro puero. Sub Epiphane, Onias sacerdos, assumptis [Col. 1464D] plurimis Judaeorum, fugit in Aegyptum, et accepit a rege regionem quae Eliopoleos vocabatur, et in ea exstruxit templum simile templo Judaeorum, asserens se implere vaticinium Isaiae scribentis: ยซErit altare Domini in Aegypto, et titulus ejus in terminis ejus (Isa. XIX) .ยป Hoc templum permansit annis ducentis quinquaginta usque ad Vespasianum, qui civitatem ipsam, quae dicebatur Oniae, et templum funditus evertit. Porro Antiochus Magnus reliquit duos filios Seleucum et Antiochum Epiphanem; sed Epiphanes, per fraudem ejecto fratre, vel occiso, regnavit in Syria.
Hucusque de ordine historiae inter Porphyrium, et nostros nulla est contentio: quae sequuntur exponit Porphyrius de Antiocho tantum. Exposuit [Col. 1465A] enim Danielem, ut infamaret eum. Nos autem mistim exposuimus de Antiocho et Antichristo, quaedam tamen specialiter de Antiocho, et quaedam de Antichristo, ut illud de Antiocho: ยซEt comedentes panem cum eo, et caetera, usque illuc, et venient super eum trieres, et Romani.ยป Antiochus enim Epiphanes dedit sororem suam uxorem Epiphanio regi Aegypti in dolum, qui suscepit ex ea duos filios. Tunc Antiochus ingressus est Aegyptum, tanquam visurus sororem et nepotes, sed inter epulas fecit occidi virum sororis, et voluit obtinere Aegyptum, sed Aegyptii viriliter resistentes dejecerunt eum. Post biennium reversus obsedit Alexandriam, et ecce legati Romanorum missi sunt ad Aegyptios liberandos, quibus foederati erant. Cumque [Col. 1465B] applicuissent, egressus est eis obviam Antiochus, et dum starent in littore, dixit ei Marcus Publius Lenas: ยซSenatus populusque Romanus praecipiunt tibi recedere ab amicis suis.ยป Cumque ille peteret inducias respondendi, Marcus circa illum fecit circulum in sabulo cum virga, et ait: ยซSenatus populusque Romanus praecipiunt tibi, ne egrediaris de hoc circulo, donec respondeas. Ad quem Antiochus: ยซSi sic visum est senatui et populo Romano, recedendum est. ยซEt recessit ab Aegypto.ยป Similiter et quod sequitur de Antiocho tantum intelligendum est: ยซEt erit in concupiscentiis feminarum.ยป Nam Antichristus castus erit ob simulationem religionis. Quod vero sequitur: ยซDeum in Moazim in loco suo venerabitur,ยป utrique [Col. 1465C] congruit. Moazim enim praesidium sonat, et Antiochus in Jerusalem praesidium posuit, et idolum Jovis, Antichristus vero diabolum Deum, et praesidem suum venerabitur. Porro Antichristo tantum congruit id quod sequitur: ยซEt figet tabernaculum suum Apadno inter maria.ยป Apadno interpretatur solium suum. Et est sensus: Figet tabernaculum solii sui in Jerusalem, quae sita est inter mare Mortuum, et Tyrrhenum. Et ยซsuper montem inclytum et sanctum,ยป id est in monte Oliveti, ยซet ponet tabernaculum suum, et veniet usque ad summitatem ejus,ยป id est ad locum unde Dominus ascendit, ยซet nemo auxiliabitur ei,ยป quia audietur vox in aere dicens: Morere; et statim fulminabitur.
[Col. 1465D] Postea prosequitur visio de Antichristi tempore, et conversione Judaeorum, et resurrectione mortuorum, dicens: ยซEt veniet tempus quale non fuit ex quo gentes coeperunt esse. Et stabit Michael pro filiis populi tui, et salvabitur ex eis omnis, qui scriptus erit in libro Dei. Et multitudo omnium, qui dormiunt in pulvere terrae evigilabunt, alii in vitam aeternam, alii in opprobrium, ut videant semper (Dan. XII) .ยป Non quidem bonos, quia tolletur impius, ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI) , sed ut videant opprobrium suum semper. ยซTu autem, Daniel, signa librum,ยป id est scribe mysteria, sed non expone. ยซPertransibunt plurimi, et multiplex erit scientia.ยป Quasi diceret: Relinque posteris materiam exercitii. Et desiderabat Daniel scire quanto [Col. 1466A] tempore duraret persecutio Antichristi. Et vidit principem Persarum stantem in ripa fluminis, et principem Graecorum stantem in altera, et virum indutum lineis stantem in medio super aquas, et dixit ad eum: ยซUsquequo finis horum mirabilium?ยป Et elevans ille utramque manum, juravit per Viventem in aeternum: ยซQuia in tempus et tempora, et dimidium temporis.ยป Et ait Daniel: ยซDomine, quid erit post haec? Et respondens ille iteravit idem tempus, sed per alia verba, dicens: ยซCum ablatum fuerit juge sacrificium, et posita fuerit abominatio in desolationem,ยป hoc est, cum ablato cultu Dei et desolato, Antichristus abominabiliter exhibebit se adorandum, ยซet erunt dies mille ducenti nonaginta,ยป id est tres anni et semis. [Col. 1466B] Postea intulit, quid erit post haec. Respondet dicens: ยซBeatus, qui exspectat, et pervenit ad dies mille trecentos triginta quinque.ยป Si diebus mille ducenti nonaginta addantur dies quadraginta quinque, fient dies mille trecenti triginta quinque. Ita post mortem Antichristi dabuntur lapsis quadraginta quinque dies ad poenitentiam. Et est sensus: Beatus erit, qui post dies persecutionis perveniet ad dies superadditos poenitentiae. Tu autem, Daniel, interim vades ad praefinitum tempus vitae tuae, et requiesces et in fine dierum stabis in sorte tua, id est resurges in ordine tuo.
Sequitur historia Susannae, quam Hebraeus non habet in libro Danielis. Et vocat eam fabulam, non [Col. 1466C] quod inficietur rem gestam, sed quod in ea falsum legitur de sacerdotibus lapidatis, quos Jeremias adustos testatur. Et quia fabulamur eam scriptam a Daniele, cum a quodam Graeco scripta fuerit: quod probatur ex eo quod quaedam allusio verborum facta sit ibi nominibus arborum, videlicet apotoy, cymi, cyse, apotoy, primi, prise. Tales enim allusiones verborum, et arborum nomina, non inveniuntur in Hebraeo. In translatione quidem nostra una ex eis allusionibus qualiscunque legitur, ut cum dixisset sacerdos sub schino, respondit Daniel verbum, quasi alludens nomini, scindet te medium. Expressius fieret, si diceretur ita, sub ilice, et adderetur: Illico angelus Domini scindet te. Eadem [Col. 1466D] allusio potest fieri verbi ad nomen temporis, ut si diceretur: Factum est hoc feria secunda, et responderetur: Feriat te Deus. Hanc eamdem historiam vocat Origenes fabulam in decimo Stromatum, id est Instructionum, forte secundum editionem, quam sub obelo [Col. 1468A] Additio 1. Quid sit obelus et asteriscus require supra cap. XV, in Genesi, De diversis translationibus. Cum enim quatuor fuissent translationes, LXX, Aquilae, Theodotionis, Symmachi, Origenes translationes illas corrigens quatuor columnas fecit, in prima posuit translationem LXX, in secunda Aquilae, in tertia Theodotionis, in quarta Symmachi, et convenientiam trium notavit asterisco, discordantis a tribus translationibus notavit obelo. et asterisco composuit, stromata vocavit, quia per eam plenius nos instruxit. Apparet autem hoc factum esse adhuc recenti captivitate, quia Daniel adhuc juvenis erat. Porro Susanna, uxor Joachim, pulchra erat nimis (Dan. XIII) . Et exarserunt in eam duo seniores judices illius anni, de quibus dicit Dominus: ยซIniquitas egressa est in Babylone a senioribus judicibus.ยป Tradunt Hebraei quia mulieres in hoc decipiebantur, quia dicebant se esse de stirpe David, et Christum de semine [Col. 1467A] suo nasciturum. ยซHi statuerunt in commune tempus, quo Susannam possent invenire solam,ยป et latuerunt post meridiem in pomario Helciae. Et ingressa est Susanna volens lavari, id est ungi pro consuetudine terrae, et misit puellas ad afferendum oleum et smegmata. Est autem proprie smegma hordeum cum palea, unde faciunt mulieres decoctionem forte ad nitorem faciei. Tunc currentes senes ad eam dixerunt: ยซCommiscere nobiscum, alioquin feremus contra te testimonium adulterii.ยป Et elegit Susanna incidere in manus eorum, potius quam peccare in Deum. Et exclamavit: et accurrentes famuli, erubuerunt, cum audissent senes loqui. Altera die statuta est Susanna in medio populi, et ponentes senes manus suas super caput [Col. 1467B] ejus, contestati sunt se vidisse juvenem et ipsam pariter commisceri, et condemnaverunt eam ad mortem. ยซEt clamavit Susanna voce magna ad Deum: Domine, tu scis, quia ignorans morior. Cumque traheretur suscitavit Deus spiritum pueri, cui nomen Daniel.ยป Non est credendum his qui dicunt Danielem mortuum fuisse, et suscitatum tunc, et deinceps fuisse prophetam, sed tunc manifestavit Dominus Spiritum sanctum fuisse in eo, qui prius, quasi latens, quiescebat. Et ait Daniel ad populum: ยซRevertimini ad judicium, quia falsum locuti sunt adversus eam.ยป Cumque revertissent, separavit Daniel senes ab invicem, et advocans unum dixit: ยซSub qua arbore vidisti eos colloquentes, qui ait: Sub schino,ยป quam Latini dicunt [Col. 1467C] ilicem, vel lentiscum. Et advocatus alter dixit: ยซSub prino.ยป Et acclamavit populus in eos propter dissonantiam, et interfecerunt eos, id est regi tradiderunt interficiendos. ยซEt factus est Daniel magnus in populo in die illa, et deinceps. Et rex Astyages appositus est ad patres suos, et suscepit Cyrus regnum ejus,ยป id est regnum Persarum [Col. 1468A] Additio 2. Transitus est, quem hic facit historia, valens forte ad praecedentia de Susanna, vel magis ad sequentia de idolo Belis. Tempore enim mortis Astyagis, et successione Darii filii ejus [Col. 1468B] adoptivi, et Cyri nepotis, id est filii filiae ejus Astyages, factum est illud de Bele et illud de Susanna, cum adhuc regnum Babylonis floreret. . Forte hic determinatur tempus, quo liberata est Susanna, quando scilicet Cyrus factus est rex Persarum, et Darius rex Medorum. Vel potius determinet tempus sequentis historiae, quae hic inchoat, et adhuc stabat regnum Babylonis, et erat in Babylone rex, de quo statim sequitur:
ยซErat autem Daniel conviva regis, et honoratus [Col. 1467D] super omnes amicos ejus (Dan. XIV) .ยป Cujus nomen, quia tacet historia, potest intelligi fuisse pater Baltassar, vel ipse Baltassar, sub quo factum est a Daniel, quod legitur in fabula Belis, et draconis, quam fabulam appellat Hebraeus, eo quod falsum legitur in eo, et impossibile de translatione Habacuc. Et refert Hieronymus, quod cum dixisset ei Hebraeus talem translationem corporalem nusquam factam esse, respondit quidam sciolus, qui erat cum eis, Ezechielem translatum de Chaldaea in Judaeam. Et irrisit eum Hebraeus dicens: In littera expressum est, quod Ezechiel translatus est in spiritu. Unde Apostolus noster caute locutus est dicens: ยซSive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit (II Cor. XII) . ยซEt addidit Hebraeus nil in [Col. 1468A] hac fabula propheticum narrari, sed opus tantum ex industria factum
ยซErat autem in Babylone idolum, nomine Bel, et impendebantur ei diebus singulis de simila duodecim artabae, et oves quadraginta, et vini amphorae sex (Dan. XIV) .ยป Est autem artaba apud Chaldaeos eadem mensura, quae et ephi apud Hebraeos, mensura scilicet trium modiorum. ยซEt rex Babylonis adorabat illud per singulos dies, et dicebat Danieli: Quare non adoras Bel? Qui respondit: Non colo facturam, sed creatorem omnium Deum viventem. Et ait rex: Nonne videtur tibi Bel Deus vivens, qui tanta quotidie comedit et bibit? Qui respondit: [Col. 1468C] Intus luteus est, et foris aeneus, nunquam comedit.ยป Et vocavit rex sacerdotes, et ait: ยซNisi dixeritis mihi quis comedit impensas has, moriemini. Si autem ostenderetis mihi, quomodo Bel comedat hoc, Daniel morietur. Erant autem sacerdotes sexaginta, exceptis uxoribus et parvulis. Et venit rex cum Daniele in templum. Et dixerunt sacerdotes: Nos egrediemur foras, et tu rex, pone vinum, et escas, et claude ostium, et signa annulo tuo, et nisi inveneris mane omnia comesta a Bel, moriamur. Et posuit rex cibos ante Bel. Et Daniel cribravit cinerem per totum pavimentum coram rege, et clausum est ostium, et signatum annulo regis. Sacerdotes autem ingressi sunt illa nocte, juxta consuetudinem [Col. 1468D] suam, cum uxoribus, et liberis, et consumpserunt omnia.ยป Fecerant autem sibi cuniculos sub terra, et absconditum introitum sub mensa. Diluculo venit rex ad templum, et Daniel cum eo, et invenerunt signa salva. Cumque aperuissent ostium, intuitus rex mensam vacuam, exclamavit: ยซMagnus est Bel, et tenuit Daniel regem ne ingrederetur, et ait: ยซAnimadverte vestigia pedum super pavimentum. Et iratus rex apprehendit sacerdotes, et ostenderunt ei ostiola, per quae ingrediebantur et egrediebantur. Et occidit eos rex, et dedit Bel in manum Danielis, qui subvertit eum et templum.ยป Erat autem in eodem loco draco magnus latens in fovea, et adorabant eum Babylonii. Sacerdotes ejus habebant hydraulia, id est vasa facta de coriis vitulorum, et [Col. 1469A] percutiebant ea virgis coraulmis, ut facerent sonitum terribilem, quasi tonitruum, ad quem excitatus draco, quandoque emittebat fumum, quandoque ignem, quandoque visibiliter apparebat. Et dixit rex Danieli: ยซNon potes dicere quia iste non sit Deus vivens. Et ait Daniel: Da mihi potestatem, et interficiam eum, absque ferro et fuste. Et dedit ei. Tulit ergo Daniel picem et adipem, et pilos, et coxit pariter, fecitque massas, et dedit in os draconis, et suffocatus crepuit. Et indignati Babylonii dixerunt: Judaeus factus est rex [Col. 1469C] Additio 1. Ac si dicerent: Haereticus, vel publicanus factus est. . Et dixerunt ad regem: Trade nobis Danielem, alioquin interficiemus te et domum tuam, et compulsus tradidit eis. Qui miserunt eum in lacum leonum, et erat ibi septem diebus. In lacu erant leones septem, et dabantur eis [Col. 1469B] quotidie duo corpora damnatorum, et duae oves, et tunc non sunt data eis, ut devorarent Danielem. Erat autem Habacuc propheta in Judaea, qui ferebat pulmentum messoribus. Et ait angelus ad eum: Fer prandium in Babylonem Danieli, qui est in lacu leonum. Qui respondit: Babylonem non vidi, et locum nescio. Et tulit eum angelus capillo capitis sui, et posuit eum super lacum, et clamavit Habacuc: Daniel serve Dei, tolle prandium, quod misit tibi Deus. Et gratias agens Daniel comedit. Porro angelus restituit Habacuc in loco suo. Venit ergo rex die septimo, ut lugeret Danielem, et videns eum sedentem in medio leonum, exclamavit: Magnus es, Domine Deus Danielis, et extraxit eum de lacu leonum. [Col. 1469C] Porro illos, qui perditionis ejus causa fuerant, intromisit, et devorati sunt in momento coram eo.ยป
Porro Habacuc fuit de tribu Simeon. Hic praevidit captivitatem Jerusalem futuram, et advenientibus Chaldaeis fugit in Sostratenam, et erat incola in terra Israel. Descendentibus vero reliquiis Judae in Aegyptum [Col. 1470B] Additio 1. Id est duarum tribuum. Jam enim captivatae erant decem tribus, et coloni in earum terras adducti, inter quos latuit Habacuc, quousque recessissent Chaldaei; postea rediit in terram Judae; et, discedentibus aliis, in propria terra, quasi peregrinus [Col. 1470C] remansit. , quasi peregrinabatur in terra sua; et scripsit. Et in principio operis causatur adversus Deum, cur impius vastasset populum Dei, et sanctuarium ejus cum ipse clamaret, et non exaudiretur (Habac. I) . Sed in consolationem aperuit ei Dominus calamitates circumstantium nationum futuras [Col. 1469D] per Nabuchodonosor, longe majores, et tandem ipsum Nabuchodonosor periturum, et ita a murmure conversus est ad preces. Et ostendit illi Dominus adventum Christi dicens: ยซSi moram fecerit, exspecta eum, quia veniens veniet, et non tardabit (Habac. II) .ยป Et imprecatus est Habacuc Nabuchodonosor inter plurima dicens: ยซVae qui potum dat amico suo mittens fel, et inebriat eum, ut aspiciat nuditatem ejus;ยป quod fecit Nabuchodonosor Sedeciae. Ultimo scripsit canticum: ยซDomine, audivi,ยป etc. (Habac. III.) Hic dum ferret pulmentum messoribus, dixit domesticis suis: Ibo ad terram longinquam, cito redibo. Si tardavero [Col. 1470A] per dies, ferte cibum messoribus. Et cum fuisset in Babylone subito supervenit messoribus. Intellexit autem, quod celeriter esset populus a Babylone reversurus. Unde patet longe post liberatam Susannam esse factum. Signum autem reditus dedit his qui in Judaea erant, quod visuri essent lumen in ruinis templi, ultimamque templi desolationem praedixit, quod gens occidentalis hanc esset actura. Tunc inquit: ยซVelamen Sancti sanctorum scindetur, et duarum columnarum epistylia auferentur, et quo sint nullus agnoscet. Ipsa vero in eremo adducentur, et eos in ultimo, qui persecutionem sustinent a serpente, illuminabit Dominus sicut a principio. Et mortuus est Habacuc, et sepultus in agro proprio solus.ยป Porro de Daniele quantum supervixerit [Col. 1470B] post reditum populi in Judaeam nescimus. ยซDefunctus autem, et sepultus est in spelunca regali solus cum gloria. Hic est Daniel, qui dedit signum in montibus super Babyloniam dicens: Quando pars montium arborea fumigabit, veniet finis Babyloniae; quando vero velut ignis ardebit, finis erit universae terrae; quando ad partem noti aquae decurrerint, revertetur populus ad terram suam. Quod si fluxerit sanguine erunt homicidia Belial in universa terra [Col. 1470C] Additio 2. Haec verba sumpta sunt de libro Epiphanii episcopi Cypri, cui in spiritu revelata sunt quaedam secreta prophetarum. Plurima enim prophetiae absconduntur, ut a quodam dicitur: ยซSecretum meum mihi (Isa. XXIV) .ยป Et liber ille Epiphanii Secretum prophetarum dicitur. .ยป
[Col. 1469] Quae sequuntur ex diversis historiis sunt excerpta. Post mortem Darii Medi, Cyrus monarchiam tenuit Orientis, cujus sedem posuit apud Persas; licet regnum Medorum majus esset et honorabilius, eo quod Persae eum sublimaverant in regem. Iste fuit nepos Darii ex sorore, nepos vero Astyagis ex filia. Porro Astyages unicam habuit filiam, et vidit somnium, quod de genitalibus filiae oriebatur [Col. 1470D] vitis, quae totam occupabat Asiam, et accepit a conjectoribus se habiturum nepotem ex filia, qui dominus esset Asiae, et ipsum dejiceret a regno. Quod timens dedit filiam suam uxorem militi plebeio, ne filius ex ea nasceretur nobilis et potens. Praeterea filiam praegnantem ascivit, et natum ex ea filium, cuidam participi arcanorum tradidit occidendum. Qui credens regnum transiturum ad filiam suam, filium ejus veritus est occidere, et uni de pastoribus regis tradidit parvulum exponendum in nemore. Qui cum exposuisset eum, et id indicasset uxori, quae in diebus illis pepererat, supplicavit ei mulier, ut parvulum deferret ei alendum, et proprium [Col. 1471A] filium pro eo exponeret. Cumque redisset pastor ad puerum, invenit Canem [Col. 1471] Canis hic est proprium nomen personae, ut vera historia habet, quae fuit uxor pastoris. praebentem ei ubera, et a feris et avibus defendentem. Cumque tulisset eum ad uxorem allusit ei tanquam diu notae, vocavitque puerum Sparticum, id est catulum. Spartos enim Persica canem sonat. Qui cum esset grandiusculus, a pueris ludentibus factus est rex eorum, et contumaces et inobedientes sibi graviter affligebat. Quod graviter ferentes patres eorum, verbum detulerunt ad regem de filio pastoris. Quem cum advocasset rex, et argueret eum quod pueros plagasset, ille intrepidus se ut regem fecisse respondit. Et admiratus rex, et quaedam signa generis sui in eo esse deprehendens, ascito pastore secretius veritatem rei agnovit. Verumtamen timor ejus [Col. 1471B] de nepote mitigatus est, aestimans quod verbum conjectorum de regno impletum esset in regno puerorum, et eidem cui prius commiserat occidendum, commisit alendum, non indicans tamen esse nisi pastoris filium. Filium quidem illius secretarii sui clanculo dedit patri ad comedendum, quia non obedierat ori ejus, et post id ipsum indicavit ei. Factum est autem ut Astyages traderet exercitum illi secretario, ad hostes expugnandos, ipse vero recedit in Media. Porro ille non immemor maleficii regis persuasit exercitui, ut Spartacum regem Persidis sibi eligerent, et cognominavit eum Cyrum, quod interpretatur haeres. Quasi dicat: Licet reluctetur Astyages, hic est haeres. Quo facto, timens Astyages Darium consobrinum adoptavit sibi in filium, et [Col. 1471C] collecto exercitu congressus est adversus Cyrum, et fugerunt Persae. Uxores autem eorum, et matres egressae ad eos, et detectis posterioribus suis aiebant: ยซVultisne introire in uteros matrum, et renasci.ยป Hoc pudore excitati Persae, acriter redierunt in hostes, et victus est Astyages. Cyrus autem magis exhibuit se illi nepotem quam victorem: nam regnum Hircanorum concessit ei. Dario vero, tanquam fratri matris suae, tradidit regnum Medorum, tamen sub certa spe revertendi ad ipsum.
Itaque cum universum regnum devolutum esset ad eum, in hujus regni anno primo suscitavit Dominus spiritum ejus, ut impleretur verbum Jeremiae [Col. 1471D] (I Esdr. I, II; II Paral. XXXVI; Jer. XXIX; Isa. XLV) . Et dedit libertatem omnibus Judaeis, qui erant in universo regno suo, et licentiam redeundi in Judaeam, et aedificandi domum Domini. Excitatus autem fuit ex verbis Isaiae, qui ante ducentos et decem annos scripserat de ipso Dominum dicentem: Christo meo Cyro, cujus apprehendi dexteram, subjiciam ei gentes, et regna. Ipse reaedificabit domum meam in Jerusalem (Isa. XLV) . Ut ergo hanc munificam scripturam impleret, et scripturam libertatis et licentiae traduxit in universum regnum suum, dicens: ยซOmnia regna terrae dedit mihi Dominus Deus coeli, credo hunc esse quem gens Israel [Col. 1472A] adorabat.ยป In hac epistola hortatus est etiam Judaeos ut ascenderent in Judaeam, et qui nollent ascendere, juvarent ascendentes in pecunia, vestibus et jumentis. Porro clarissimi Judaeorum habitabant in Babylonia, id est in terra Babylonis eversae. Babylon enim proprie nomen est civitatis, Babylonia vero nomen regionis, licet unum pro altero saepe legatur. Inter eos Zacharias natus in Chaldaea jam prophetabat. Hic benedixit Salathiel in filio, vocans eum Zorobabel, quod interpretatur magister Babylonis. Quasi dicat: Hic erit magister captivitatis Babylonicae. Ad hujus prophetae exhortationem primi surrexerunt viri Juda, ut ascenderent in Jerusalem, postea vero viri Benjamin et Levitae. Propterea, ut dicit Josephus, a Juda cognominati [Col. 1472B] sunt Judaei. Hujus enim nominis plures fuerunt causae; super turrim Babel legitur, quod a Dedam, qui cognominatus est Judas, dicti sunt Judaei; alibi quod a Juda filio Jacob; alibi quod a Juda Machabaeo. Porro ascensuri in Jerusalem, vel in Judaeam alios hortabantur, sed paucos invenerunt, qui assentirent eis, et propterea tam in exhortationem quam in apparatu, tres annos compleverunt. Igitur in tertio anno Cyri regressi sunt sub Zorobabel duce, et Jesu magno sacerdote, adhortantibus eos Zacharia propheta, et Aggaeo juvene, sed nondum propheta. Erant autem circiter quinquaginta millia. Fuerunt enim de Judaeis quadraginta duo milia, et quadringenti et sexaginta. Reliqui vero erant servi, et ancillae et homines generis promiscui. [Col. 1472C] Et remisit cum eis Cyrus partem vasorum Domini quinque millia, et quadraginta, inter quae ponit Josephus refrigeratoria, quorum usum non legi. Ascenderunt etiam quidam cum eis, dicentes se esse de genere sacerdotum propter emolumentum. Cumque quaererent scripturam genealogiae suae, et non invenirent, recepti sunt in Israel, sed ejecti sunt a sacerdotio, reversi sunt in Jerusalem, et in civitates Judae.
Hic est autem annus septuagesimus relaxandae captivitatis, quam praedixit Jeremias (Cap. XXIII) . Nam, et Hieronymus primum annum dicit Cyri fuisse septimum septimae decadis. Itaque tertius [Col. 1472D] annus Cyri, fuit septuagesimus, cui consonat Josephus, dicens: Primo anno imperii Cyri septuagesimus concurrebat, id est imminebat. De eodem legitur in Paralipomenon (II Paral. XXXVI) : Si quis evaserat gladium, ductus in Babylonem, servivit regi et filiis ejus, donec imperaret rex Persarum, et compleretur sermo Jeremiae, et celebraret terra Sabbata sua, usque dum complerentur desolationis septuaginta anni. De eodem meminit Daniel: ยซAnno primo Darii, intellexi numerum annorum, ut complerentur desolationis Jerusalem septuaginta anni (Dan. IX) .ยป Idipsum plane praedixerat Jeremias, in epistola quam direxit ad transmigrationem. ยซCum [Col. 1473A] coeperint, inquit, impleri septuaginta anni, visitabo, et reducam vos ad locum istum (Jer. XXIX) .ยป Alibi tamen videtur velle Jeremias, quod ante eversionem Babylonis completi essent, ubi ait: ยซServient gentes istae regi Babylonis septuaginta annis. Cumque completi fuerint anni septuaginta, visitabo super regem Babylonis, et super gentem istam iniquitatem eorum, dicit Dominus, et ponam terram in solitudines sempiternas (Jer. XXV) .ยป Et hac autem auctoritate fabulantur Judaei, ut supra diximus, exsultasse Baltassar, et convivium fecisse. Hic autem loquitur Jeremias de septuaginta annis, non captivitatis, sed iniquitatis Nabuchodonosor, ex quo coepit opprimere finitimas nationes. Huic opinioni attestatur Africanus agens de Nehemia, et [Col. 1473B] vicesimo anno regis Artaxerxis dicens: Eo tempore regni Persarum centum quindecim anni fuerunt evoluti, captivitatis autem Jerusalem centum septuaginta quinque. Eusebius tamen in libro Chronicorum, videtur obloqui praedictis, secundum annum Darii filii Hystaspis dicens fuisse septuaginta, secundum auctoritatem Zachariae, qui secundo anno Darii scribens audivit virum, stantem inter myrteta, dicentem: ยซDomine exercituum, usquequo non misereberis Jerusalem, et urbium Judae, quibus iratus es (Zach. I) .ยป Iste jam septuagesimus est annus. Et post pauca: ยซCum jejunaretis per hos septuaginta annos, nunquid jejunium jejunastis mihi (Zach. VII) .ยป Huic quoque consonat Clemens [Col. 1473D] Additio 1. Qui fuit magister in Alexandria, et post eum Origenes, et fecit ille Clemens Stromata, id est instructiones quasdam. in primo Stromate, dicens: Et perseveravit captivitas [Col. 1473C] annis septuaginta usque ad secundum annum Darii filii Hystaspis [Col. 1473D] Additio 1. Qui fuit magister in Alexandria, et post eum Origenes, et fecit ille Clemens Stromata, id est instructiones quasdam. . Videturque Eusebius distinguere inter septuaginta annos captivitatis, et septuaginta annos desolationis templi, dicens: Secundum nonnullos, usque ad annum vigesimum Cyri colligitur omne tempus captivitatis anni septuaginta, a tertio anno Joachim filii Josiae. Porro secundum alios ab anno tredecimo Josiae, usque ad primum annum Cyri colliguntur anni captivitatis septuaginta, desolationis vero templi sub Dario rege complentur anni septuaginta [Col. 1473D] Additio 2. Quotus post Cyrum fuerit Darius [Col. 1474A] require, ita quot etiam annis Cyrus, quot Cambyses, quot Smerdes regnavit, notare poteris. . Horum opinioni consonat glossa Hieronymi super Ezechielem, ubi agitur de dormitione super latus dextrum dicens, quod primo anno Cyri, fluxerant anni desolationis templi [Col. 1473D] triginta. Porro prior opinio de anno septuagesimo magis certa est, et plurium auctoritatibus sancita. Sola Zachariae auctoritas nos movet. Iste jam septuagesimus est annus, quod forte determinari potest, ut jam accipiatur de praeterito, quasi dicat: Septuagesimus annus iste, notus scilicet et famosus jamdiu est. Forte dictus est in Zacharia septuagesimus annus, non captivitatis, sed quintae aetatis, quae, secundum Hebraeos, inchoavit anno trigesimo ante Cyri monarchiam.
ยซPorro in anno regressionis in Judaeam congregatus est populus quasi vir unus in Jerusalem. Et aedificantes altare, collocaverunt illud super bases suas, et obtulerunt super illud holocausta Domino mane, et vespere. Feceruntque solemnitatem Tabernaculorum (I Esdr. III) .ยป Unde vero habuerunt ignem nescimus, nisi forte ex calculis veteris altaris excusserint illum. ยซAnno autem secundo mense secundo jecerunt fundamenta templi.ยป Quod audientes Samaritae venerunt ad eos, et dixerunt: ยซAedificemus vobiscum, quia ita ut vos quaerimus Deum vestrum (I Esdr. IV) .ยป Et responderunt duces Israel: [Col. 1474B] ยซCommune est nobis et vobis adorare Dominum, sed non ei domum aedificare. Hoc enim tantum nobis rex Cyrus praecepit.ยป Cumque apparuissent fundamenta super terram, elevavit populus vocem in jubilationem. Porro quidam seniores, qui viderant templum prius, ejulabant voce magna; nec poterat quis cognoscere clamorem laetantium, et planctum ejulantium. Porro Samaritae indignati impediebant manus eorum [Col. 1474C] Additio 1. Quia cum praeceptum fuisset eis a Cyro, ut curam ac diligentiam circa aedificationem [Col. 1474D] templi impenderent, a Samaritis corrupti, negligentes erant in aedificatione templi. . Cumque se impedire non possent, dederunt munera principibus regis Persarum, qui erant positi super terram. Qui pecuniis corrupti vendiderunt eis, ut impedirent negligentiam aedificationis, Cyro tamen ignorante. Et adeo impedierunt eos, quod in triginta annis, quibus Cyrus regnavit, non erexerunt muros templi, [Col. 1474C] nisi usque ad appodiationem. Porro Cyrus cum percussisset Cresum juxta fluvium Alim, gentem Lydorum bellicosissimam astute redegit in concordiam. Tradidit enim eis solemnitates et ludos, praecipiens eis, ut lusibus, comessationibus et amplexibus vacarent, quasi benevolentiam in eos ostendens. Et in hunc modum eos eviravit, et quos bello non poterat, per libidinem repugnavit. Postea vero transgressus Araxem a regina Massagetarum Thomiri victus, et occisus est. Quae caput ejus praecisum in utrem plenum sanguine humano projiciens, insultando dixit: Satiare sanguine quem sitisti.
[Col. 1474D] Incidentia.
In diebus Cyri septimus rex Romanorum Tarquinius Superbus, qui causa Tarquinii Junioris filii, sui, qui Lucretiam corruperat, a regno expulsus est. Hic genera tormentorum excogitavit, vincula, taureas fustes, latumias, carceres, compedes, catenas, exsilia, metalla.
Mortuo Cyro, post triginta annos sui regni, successit ei filius ejus Cambyses, qui apud Esdram Artaxerxes, vel Assuerus dicitur (I Esdr. IV) . In historia vero Judith propter malitiam suam vocatur [Col. 1475A] Nabuchodonosor [Col. 1476A] Additio 1. Cambyses, adhuc vivente patre, duodecim annis tenuit regnum Assyriorum Nini; unde, eo mortuo, monarchiam septem annis tenuit. . Tunc principes terrae, qui impediebant Hebraeos, scilicet Reudethleem, quem Josephus dicit scriptorem omnium accidentium. Et alii qui judicabant Syriam, et Phoenicem, et omnes regiones ultra Euphraten, scripserunt Cambysi regi, quod Judaei reaedificabant Jerusalem urbem pessimam, et semper regibus Persarum rebellem, et templum ad similitudinem castri, quae ob rebellionem pridem destructa fuerat, quibus reaedificatis, statim negarent regi tributa, et annonas, nec etiam pateret regi transitus in Syriam. Haec autem dicebant se commemorare ei, quia non [Col. 1476A] immemores salis, id est omnis condimenti, quod in palatio ejus comederant, quasi propter beneficia eis collata consulentes, ut interdiceret Hebraeis reaedificationem. Quibus acquiescens Cambyses potenter interdixit eam per epistolas. Tunc intermissum est opus Dei in Jerusalem, usque ad secundum annum Darii. Porro sub Cambyse factum est quod in historia Judith legitur.
Hanc historiam transtulit Hieronymus ad petitionem Paulae et Eustochii de Chaldaeo in Latinum. Hic liber apud Hebraeos inter historias computatur, et inter agiographa, quod dicit Hieronymus in prologo, qui sic inchoat: ยซViginti et duas litteras,ยป etc. Si ergo in prologo super Judith, alicubi legitur inter apocrypha, vitium est scriptoris, quod in ipso titulo deprehendi potest, quem synodus Nicaena in numero sanctarum Scripturarum recepit. Transtulit autem eum propter varias, et corruptas editiones magis sensum ex sensu, quam verbum ex verbo sequens. Mortuo itaque Cyro, quidam Arphaxad Medus in Ecbatanis surrexit, et raparavit eam, et munivit eam inexpugnabiliter, quasdam [Col. 1475C] partes Mediae sibi concilians, ut tandem toti Mediae imperaret (Judith I) . Nabuchodonosor vero rex Assyriorum, qui regnavit in Ninive, anno duodecimo regni sui obtinuit Arphaxad in campo Ragau, qui est inter Euphraten et Tigrim. Hic est Cambyses, cui adhuc pater vivens Ninivem et regnum Assyriorum concessit, et Nabuchodonosor cognominavit. Hic mortuo patre duodecimum illius regni annum agebat. Nam in regno monarchiae, non nisi octo annis regnavit. Qui postquam factus est monarchus, exaltatum est cor ejus [Col. 1479D] Additio 1. Nam superior eo nullus fuit, voluit enim solus adorari pro Deo. Nec cum aegrotaret volebat in lectica deferri, nisi a cervicibus regum, quasi omnes superaret. . Et misit ad omnes, qui habitabant in Cilicia, et Damasco, et Libano, et Carmelo, Galilaea et Samaria, et usque in Jerusalem exigens ab eis tributa longe graviora quam patres sui. Qui omnes uno animo contradixerunt. Tunc [Col. 1475D] iratus rex juravit per thronum suum, quod defenderet se de omnibus. Igitur anno decimo tertio regni sui praecepit Holoferni principi militiae, ut egrederetur ad regiones illas, et nulli hominum, vel munitionum parceret oculus ejus. Qui egressus est cum exercitu, et operuerunt faciem terrae sicut locustae Qui cum vastasset Ciliciam, et Mesopotamiam [Col. 1476B] et Madianitas, miserunt ad eum principes provinciarum dicentes: ยซDesinat indignatio tua circa nos. Veni nobis pacificus, et utere servitio nostro, sicut placuerit tibi (Judith III) .ยป Et descendit de montibus cum virtute magna, et obtinuit omnes civitates, et destruxit eas, et omnes deos terrae exterminavit, sic enim praeceperat Nabuchodonosor, ut ipse solus Deus diceretur ab his nationibus, quae potuissent Holofernis potentia subjugari.
Et audientes filii Israel, timuerunt valde, ne similia faceret in Jerusalem, et in sanctuario Dei, et miserunt in terminos terrae, per quos poterat iter esse in Jerusalem, et munierunt angusta viarum, et humiliaverunt se coram Domino, ad exhortationem [Col. 1476C] Eliachim sacerdotis, filii Jesu, filii Josedech, vel forte alterius, quem ipse Jesus circummittebat ad exhortationem filiorum Israel in montibus (Judith IV) . Et operuerunt sacerdotes altare Domini cilicio, et ipsi in cinere, et cilicio offerebant holocausta, et clamabant ad Dominum. ยซNuntiatumque est Holoferni quod filii Israel parassent se ad resistendum, et montium itinera conclusissent (Judith V) ,ยป et vocavit duces Ammon et Moab dicens: ยซQuis est populus iste, qui montana obsidet, aut quae est virtus eorum?ยป Tunc Achior dux filiorum Ammon respondit, replicans ei quomodo primo venisset populus iste de Chaldaea, per Mesopotamiam, in terram Chanaan. Cumque descendissent in Aegyptum, reduxerat eos Deus eorum in [Col. 1476D] terram promissam, cum placatus erat eis, nemo poterat eis resistere; cum vero irritabant eum, flagellabat eos, quia Deus eorum erat odiens iniquitatem. Nuper autem reduxerat eos in Jerusalem de servitute Nabuchodonosor, cui tradiderat eos propter peccata sua, et nunc obtinent montana haec. Et addidit Achior: ยซPerscrutare si Deus eorum offensus [Col. 1477A] est eis, et poteris eos expugnare, alioquin non praevalebis eis.ยป Et iratus Holofernes dixit: ยซUt ostendam tibi, quia non est Deus nisi Nabuchodonosor ex hac hora populo illorum sociaberis, ut cum illis pariter pereas (Judith IV) [Col. 1479D] Additio 2. Tetranomius erat Cambyses, Artaxerxes, Assuerus, Nabuchodonosor. .ยป Tunc praecepit Holofernes servis suis, ut ducerent eum in Bethuliam, ante quam castrametatus fuerat. Cumque traherent eum, fundibularii egressi sunt adversus eos. Et timentes ligaverunt Achior ad arborem, et recesserunt. Fundibularii vero solventes eum, statuerunt eum in medio seniorum, et populi. Miserant quidem de Jerusalem in Bethuliam duos sacerdotes et principem Oziam de tribu Simeon. Cumque exposuisset eis Achior, quare transmissus esset ab Holoferne ad eos, recepit eum Ozias in [Col. 1477B] domum suam. Factum est autem ut Holofernes inveniret ductum aquarum, quae influebant civitatem per aviculas [Col. 1480A] Additio 3. Mirum videbatur, quod aviculae in arido loco rostro terrae infixo bibere videbantur, et inde percepit Holofernes aquam subesse. , quae ebibebant aquam de alveo, et per latentes rimulas aquaeductus, et interrupto aquaeductu abstulit eis aquas (Judith VII) . Erant autem non longe a muris fonticuli, quibus cives furtim utebantur ad refocillandum potius quam ad bibendum. Et dixerunt Ammonitae ad Holofernem: ยซSi vis eos obtinere sine bello et sanguine, appone fontibus custodes.ยป Et apposuit, et defecit aqua de cisternis per viginti dies. Et clamavit populus ad eos, qui venerant de Jerusalem: ยซJudicet Dominus inter nos, et vos. Melius erat nobis servire Holoferni, quam siti perire.ยป Et dixerunt sacerdotes: ยซSustineamus adhuc per quinque dies, si forte [Col. 1477C] faciet Deus nobiscum misericordiam.ยป
Erat autem in civitate Judith, vidua tribus annis, mulier pulchra nimis, sed casta, de tribu Ruben, quae accitos sacerdotes reprehendit, eo quod tentassent Dominum, et terminum dierum imposuissent misericordiae ejus (Judith VIII) . Et ait ad eos: ยซOpus Dei factura sum, quod non indicabo vobis. State hac nocte ad portas civitatis, et Ozias vobiscum, ut egrediar per manum vestram.ยป Cumque illi abiissent, oravit ad Dominum, dicens: ยซDomine Deus patris mei Simeon (Judith IX) , qui dedisti illi gladium in alienigenas, dirige manum ancillae tuae (Genes. XLIX) .ยป Nec commendavit factum Simeonis quod detestatus est Jacob, sed ultionem factam a [Col. 1477D] Domino per manus impii. Cumque orasset lavit se, et unxit myro optimo, et induit se vestibus jucunditatis suae, et vocavit abram suam, id est ancillam; vel proprium nomen est ancillae (Judith X) . ยซEt imposuit scapulae ejus ascoperam vini, et vas olei, et polentam, et lapaces, id est cibum oleribus confectum, et panes et caseum, et profecta est.ยป Et admirati sunt sacerdotes pulchritudinem ejus, et oraverunt pro ea. Cumque descenderet montem, tenuerunt eam exploratores, et duxerunt eam ad tabernacula Holofernis, qui statim captus est in oculis suis. Sedebat autem Holofernes in canopoeo purpura, et auro et gemmis contexto, hoc est sericum reticulum muscarum, dictum sic a Canopo oppido Aegypti in quo inventum est. Alii [Col. 1478A] dicunt conopoeum, quoniam instar coni a lato ascendit in acutum. Et dixerunt Assyrii: ยซQuis contemnet populum Hebraeorum, qui tam pulchras mulieres habet, ut pro his merito pugnemus contra eos?ยป Cumque adorasset Judith, dixit ad eam Holofernes: ยซCur placuit tibi, ut ad nos venires?ยป (Judith XI.) Quae respondit: ยซCertum est quod in perditionem ibit populus noster; graviter enim offendit Deum suum. Vasa enim Domini impendit pro victualibus alienigenis. Insuper ordinant, ut bibant sanguinem pecorum suorum, quem lex Dei omnino prohibet gustari. Nam et fame et siti jam inter mortuos computantur. Et misit me Dominus haec ipsa annuntiare tibi, qui dicet mihi, quando reddet eis peccatum suum, et tunc veniens introducam te, [Col. 1478B] usque in Jerusalem, et habebis omnem populum, sicut oves quibus non est pastor. Et ait Holofernes: Si fecerit mihi haec Deus tuus, erit et Deus meus,ยป id est in numero deorum meorum habebo eum, ยซet tu magna eris in domo Nabuchodonosor.ยป
Et fecit eam introduci, ubi erant positi thesauri ejus (Judith XII) . Cumque disponeret quod daretur ei de convivio suo, ait Judith: ยซEx his quae mecum detuli, manducabo, ne veniat super me ira Dei. Cui Holofernes: Cum defuerint ista, quid faciemus tibi? Quae respondit: Vivit anima tua, quoniam non expendet omnia haec ancilla tua, donec faciat Deus in manu mea haec quae cogitavi.ยป Petiitque sibi dari copiam egrediendi foras nocte ad adorandum Deum suum, et ita per triduum noctibus exibat, et [Col. 1478C] baptizabat se in aquis [Col. 1480A] Additio 4. Simile verbum habes in Luca, cap. XI, ubi legitur Pharisaeus quidam invitasse Dominum ad prandium. Pharisaeus ante coepit intra se reputans dicere, quare non baptizatus esset ante prandium. , et orabat Deum Israel. Quarto die fecit Holofernes coenam servis suis, et dixit ad Vagao eunuchum: ยซPersuade Hebraeae illi, ut sponte consentiat mihi. Foedum est enim apud Assyrios, ut mulier illudens viro, immunis transeat ab eo. Et ait ad eam Vagao: Non vereatur bona mulier intrare ad dominum meum. Quae respondit: Quidquid illi placuerit, hoc mihi erit optimum, omnibus diebus vitae meae. Et cum ornasset se, stetit ante faciem Holofernis. Qui jucundus factus est, bibitque vinum quantum nunquam biberat in vita sua.ยป โ ยซEt cum sero esset, festinaverunt servi ad hospitia sua, et erat Judith sola in cubiculo. Porro Holofernes jacebat in lecto nimia ebrietate sopitus [Col. 1478D] (Judith XIII) . Dixitque Judith puellae suae, ut staret foras ad ostium, et observaret, et oravit cum lacrymis, dicens: ยซConfirma me, Domine Deus Israel, et respice in hac hora ad opera manuum mearum.ยป Et solvit pugionem de columna quae erat ad caput lecti [Col. 1480A] Additio 5. Cultellum magnum, quo ibat accinctus, sed intrans lectulum appenderat ad columnam. , et percutiens bis cervicem abscidit caput ejus, et tradidit illum abrae suae, et tollens conopoeum egressa est. Cumque venisset ad portam civitatis, clamavit: ยซAperite, quia nobiscum est Deus, qui fecit virtutem in Israel. Et occurrerunt ei omnes a minimo, usque ad maximum cum luminaribus, et proferens caput Holofernis et conopoeum, ait: ยซConfitemini Domino, qui dedit nobis victoriam in manu mea, et reduxit me immaculatam.ยป Et vocatus est Achior, et viso capite Holofernis, prae [Col. 1479A] pavore cecidit in terram, sed resumpto spiritu adoravit Judith. Quae dixit ad populum: ยซSuspendite hoc caput super muros, et diluculo facite impetum in hostes, qui turbati pro nece domini sui, vertentur in fugam (Judith XIV) .ยป Tunc Achior circumcidit carnem praeputii sui, et appositus est ad populum Israel. Misitque Ozias nuntios per civitates Judae, ut egrederentur post eos. Porro egressi sunt Hebraei mane, et dixerunt Assyrii: ยซEgressi sunt mures de cavernis suis.ยป Cumque intrasset Vagao, ut excitaret Holofernem, vidit cadaver sine capite. Et ingressus tabernaculum Judith, non invenit eam. Et exclamavit ad populum: ยซUna mulier Hebraea fecit confusionem in domo Nabuchodonosor. Ecce caput Holofernis non est cum eo.ยป
[Col. 1479B] Et turbati sunt valde fugae praesidium quaerentes (Judith XV) . Et insecuti sunt eos filii Israel, et percusserunt eos, usque ad extremitates finium suorum. Per dies autem triginta vix collecta sunt spolia Assyriorum, et universa, quae peculiaria Holofernis erant, dederunt Judith. Joachim autam summus pontifex venit de Jerusalem cum universis presbyteris ad videndum eam, et benedixerunt ei Tunc cantavit Judith canticum Domino, dicens: ยซIncipite Domino in tympanis,ยป etc. (Judith XVI.) Super hoc canticum invenis quod dicit Hieronymus super psalmum Domine Dominus noster (Psal. VIII) . Quia cum in Hebraeo legitur nomen Domine geminatum, sicut hic Adonai Domine Deus. Primum est Tetagrammaton [Col. 1480A] Additio 6. Tetagrammaton, id est quatuor litterarum, ![[Hebrew Text]](../assets/FIGURES/1981480A.bmp)
[Hebrew Text] iod, [Hebrew Text] he, [Hebrew Text] vau, [Hebrew Text] he. Sed his litteris non repraesentantur elementa illa, quae de his debent repraesentari; sicut nos per T, quandoque repraesentamus [Col. 1480B] sonum. , secundum vero nomen Domini [Col. 1479C] commune. In fine cantici prophetavit de die judicii, dicens: ยซDominus omnipotens in die judicii visitabit suos, et vindicabit impios, ut urantur in sempiternis.ยป Post haec ascendit Judith in Jerusalem cum populo, et obtulerunt Domino vota et repromissiones suas. ยซPorro Judith universa vasa bellicosa Holofernis, et conopoeum obtulit in anathema oblivionis, et solemnizavit omnis populus.ยป Et diem hanc in numero sanctorum dierum receperunt, vocantes Cambysem secundum Nabuchodonosor. Et rediit Judith filia Merari, Rubenitae in Bethuliam. Ex matre fuit de tribu Simeon, et fuit in viduitate omnibus diebus vitae suae. Et completis centum quinque annis, mortua est, et sepulta cum viro suo Manasse, et dimisit abram suam liberam, et planxit [Col. 1479D] eam omnis populus septem diebus. Porro Cambyses ingressus est Aegyptum, et vastavit eam, et abominatus religionem ejus, et caeremonias, templa deposuit, et aedificavit Babylonem in Aegypto. Cumque reverteretur ab Aegypto aegrotabat, et ferebatur cervicibus regum. Et mortuus est in Damasco.
[Col. 1479D] Ex historiis Josephi et aliis. Post Cambysem unus de septem magis, qui judicabant regnum Persarum, Smerdes nomine, obtinuit regnum Persarum; ducens Panthaei, filiam Cambyse, in uxorem, simulat se non velle sibi regnare, sed conservare regnum Mergi fratri Cambyse, quia puer erat. Hunc tamen Mergum Cambyses prius occiderat in penetralibus templi, solo isto Smerde conscio hujus sacrilegii et parricidii. Cumque post septem menses regni sui moreretur Smerdes, substituit sibi fratrem, juvenem elegantem forma et viribus, dicens hunc esse Mergum Cyri filium, et Cambysis fratrem. Haec autem occultatio regum de facili fieri potuit in Perside, quia ad regem [Col. 1480C] nullus fere intrabat praeter domesticos ejus. Unus autem de septem magis coepit illum habere suspectum, suspicans non esse Mergum. Hic magus inter concubinas regis filiam habebat; qui secretius loquens cum ea, monuit eam, ut de nocte attentius palparet caput regis, et deprehenderet utrum auriculas haberet. Hunc enim fratrem Smerdis, quondam sibi offensum, Cambyses mutilaverat auribus. Cumque puella deprehendisset eum aures non habere, indicavit hoc patri. Qui cum reliquis magis hoc indicasset, conjuraverunt in eum, et occiderunt eum, et non repugnaverunt nisi per annum isti duo fratres. Porro septem magi cum tractarent inter se quis eorum duceret filiam regis, et regnaret pro eo, complacuit eis ut tali vaticinio [Col. 1480D] unus ex eis eligeretur: diluculo venirent super equos soli in atrio palatii ante fores templi, et cujus equus prior hinnitum daret, secundum oraculum deorum rex constitueretur. Erat unus eorum Darius filius Hystaspis, qui secretius loquens cum custode equorum suorum, mandavit ei, ut in loco ad quem in crastino convenire debebant, equo suo de nocte supponeret equam. Quo facto, cum in crastino septem magi ad eumdem locum devenissent, statim ad equae memoriam, equus Darii hinnitum dedit, et sine cunctatione in regem sublimatus est, et regnavit annis triginta novem regni Persarum. Huic familiaris erat Zorobabel. Cum enim [Col. 1481A] interdixisset Cambyses reaedificationem templi, ascendit ad eum Zorobabel, et per hujus Darii interventum tentavit animum regis mutare, sed non potuit, et tunc persuasit Dario secretius, ut voveret votum Deo Israel; quod si eum regem faceret, restauraret ejus templum, et universa vasa Domini, quae adhuc erant penes regem Persarum, remitteret in Jerusalem.
Cum audisset itaque Zorobabel hunc regnare, fiducialiter aggressus est reaedificare templum, Aggaeo et Zacharia exhortantibus populum (I Esdr. V) . Qui praedicabant Deum eis offensum, eo quod habitarent in domibus laqueatis, et domus Domini [Col. 1481B] esset desolata. Hoc autem signum irae Dei esse dicebant, quod seminabant multum, et inferebant parum. Principes vero regis Persarum, qui erant trans flumen, interdicebant reaedificationem. Cumque respondissent seniores Juda, quod Deus suus hoc eis praeceperat, cui nefas est contradicere, placuit utrisque ut res ad Darium referretur. Et ascendit Zorobabel cum nuntiis principum ad regem, et honoratus est ab eo, supra quam speraret. Nam in cubiculo regis dormiebat cum aliis duobus cubiculariis. Porro Darius rex coenam exhibuit satrapis Persarum, et praefectis Indiae et Aethiopiae, et magistratibus centum viginti septem provinciarum (III Esdr. III) . Eadem nocte expergefactus noctem ducebat insomnem, et proposuit quaestionem tribus custodibus [Col. 1481C] corporis sui, quod de tribus fortius videretur, rege scilicet, vino et muliere, promittens ei munera et honorem qui sapientius responderet. In crastinum coram satrapis et magistratibus accesserunt illi tres. Et ait primus regem esse fortiorem cunctis. Cum enim homo praesit caeteris animantibus, rex praeest homini, et ad nutum ejus omnia fiunt. Secundus autem praetulit vini fortitudinem, quia cum homo non praesit caeteris, nisi animi fortitudine, vinum superat ipsam animi fortitudinem. Zorobabel vero mulierem fortiorem utroque asseruit (III Esdr IV) . Nam et regibus, et eis qui vites plantant, mulieres, et vitam conferunt et alimoniam, et ad robur usque perducunt, et pro mulieribus [Col. 1481D] homines animas ponere non timent. Retulit quoque se vidisse concubinam cujusdam regis, alapas regi imponentem; cumque illa risisset, regem arridentem, et ea molesta, regem molestatum. Super haec omnia vero veritatem dixit esse fortiorem, quae immutabilis est et sempiterna. Veritas enim Dei omnia creaverat, et ab ejus providentia orbis regebatur, et nil ei resistere poterat. Cumque omnes indicassent fortiorem omnibus esse veritatem, dixit rex ad Zorobabel, ut peteret ab eo quod vellet. Et postulavit Zorobabel fieri templi reaedificationem et vasa Domini remitti in Jerusalem. Et gavisus est rex. Nam idipsum meminit se vovisse. Et scripsit principibus suis per epistolam trans flumen, ut nullatenus impedirent Judaeos, sed de sumptibus regis [Col. 1482A] juvarent eos, dantes eis per singulos dies hostias, similam, vinum, et sal, ut offerant ea Deo coeli, et orent pro vita regis, et filiorum ejus (I Esdr. VI) . Et addidit: ยซQui hanc mutaverit jussionem, tollatur lignum de domo ejus, et configatur in eo, domus autem ejus publicetur. Ego Darius statui decretum, quod studiose impleri volo (ibid.) .ยป Remisit quoque Darius vasa Domini per manum Zorobabel (III Esdr. VI) . Qui reditum faciens per Chaldaeam, contribulibus suis regis mandata patefecit, et ascenderunt cum eo multi Jerosolymam [Col. 1482C] Additio 1. De eodem etiam Hieronymus in quadam epistola dicit: Quod cum maximum et pulcherrimum congregasset exercitum, una vice ascendit cum paucis in tumulum, ut omnes conspiceret, et coepit flere. Et cum quaereretur cur fieret, cum potius esset illi gaudendum super tanto exercitu, respondit: Ideo fleo, quia nullus istorum durabit [Col. 1482D] vivens post centum annos, sed erunt omnes pulvis et cinis. . Igitur anno secundo Darii, mense octavo, instabant operi, et compleverunt illud anno septimo Darii, qui erat quadragesimus sextus regni Persarum, secundum quod dictum est in Evangelio: ยซQuadraginta et [Col. 1482B] sex annis aedificatum est templum hoc (Joan. II) [Col. 1482D] Additio 2. Hoc dixerunt Judaei quando Dominus dixit: Solvite templum hoc, et iterum excitabo illud. , id est a prima licentia quam dedit Cyrus redeundi, et reaedificandi templum usque ad septimum annum Darii, quo consummatum est tot anni fluxerunt. Et mortuus est Aggaeus, et sepultus juxta sacerdotum monumenta.
Convenerunt autem filii Israel ad dedicationem templi [Col. 1482D] Additio 3. Tres leguntur templi dedicationes, una facta a Salomone, post consummationem templi ab eo facti. Et haec est facta in Septembri, sicut habes in libro Regum, anno undecimo regni Salomonis (III Reg. VI) ; secunda legitur hic facta in vere sub Dario, Zorobabel auctore. De tertia legitur quod facta fuerit per Judam Machabaeum, qui, devicto Antiocho Epiphane, dedicavit templum, adeo immundatum et desolatum ab eo, ut etiam frutices in eo pullulasse dicantur. Et dicitur fuisse [Col. 1483A] encaeniatum vicesima die Decembris (I Mach. IV) . Haec dedicatio stetit in posterum, de qua dicitur in Evangelio: ยซFacta sunt encaenia in Jerosolymis, et hiems erat (Joan. X) . , et dedicaverunt illud mense duo decimo qui apud Latinos Martius dicitur, vicesima tertia die mensis (III Esdr. VII) . Et haec est secunda templi dedicatio vernalis. Et celebraverunt filii Israel Phase, secundum legem Domini. De arca vero quomodo, vel quando receperunt eam incertum est. Sed si verum est quod Epiphanus dicit, eam usque ad judicii diem non esse egressuram de latibulo [Col. 1482C] petrae, certum est quod Hebraei, instar prioris, aedificaverunt alteram. Nam inter manubias quas tulerunt Romani de Judaea, leguntur translata arca Domini, candelabrum et mensa. Et mortuus est Zacharias in senectute bona, et sepultus juxta Aggaeum. Porro Darius, cum discessisset ab eo Aegyptus, mortuus est.
[Col. 1483A] Incidentia.
Romae post exactos reges primum consules a Bruto esse coeperunt, et vix usque ad quintum decimum lapidem Roma tenebat imperium [Col. 1483A] Additio 1. Milliaria terminis lapidum distinguuntur, et non plus tunc protendebatur Romanum imperium, quam quindecim milliaria. . Inde tribuni plebis, et dictatores, et rursum consules rempublicam rexerunt, usque ad Julium Caesarem. Pythagoras mortuus est. Romae populus a patribus, facta seditione discessit.
Post Darium Xerxes filius ejus successit ei in regnum; qui paternae voluntatis, honorando Deum, haeres apparuit. Eo tempore princeps fuit sacerdotum Eliachim, sive Joachim filius Jesu, et erat in Judaea cura rerum gerendarum penes sacerdotes, quae prius sub regibus et judicibus fuerat. Recepit autem Xerxes Aegyptum, quae a patre discesserat, et Graeciam vastavit. De cujus fortitudine multa refert Graecorum historia. Sub hoc dicit Josephus Esdram venisse in Judaeam, sed sub Artaxerxe ipse dicit seipsum venisse. Post Xerxem regnavit Artabanus mensibus septem [Col. 1483B] Additio 1. Non determinatur hic, quanto tempore [Col. 1483C] regnaverit Xerxes. .
[Col. 1483C] Incidentia.
Eo tempore natus est Socrates: lapis habens formam caprinam in Aegaeum mare de coelo cecidit.
Post haec Artaxerxes, qui et Longimanus dictus est, regnum Persarum obtinuit. Eo tempore Esdras Aaronita legem succensam a Chaldaeis reparavit. Novos quoque apices litterarum excogitavit, qui faciliores ad scribendum fierent, et ad pronuntiandum, et propterea velox scriba dictus est (I Esdr. VII) . Nec est mirandum si per Spiritum sanctum libros reparavit, cum plures in diebus nostris Psalterium, et librum Hymnorum, et plures libros hujusmodi deletos, scirent reparare. Addidit etiam quaedam de [Col. 1483D] suo, sicut titulos psalmorum, et plura quae leguntur in Pentateucho. Sicque verisimile est quaedam, quae superflua intellexit, ipsum subtraxisse. Tradunt etiam quidam modum scribendi a dextra in sinistram eum Judaeis tradidisse [Col. 1485A] Additio 1. Quidam tradunt Esdram fuisse Josedec patrem Jesu, vel Malachiam. , cum prius ad modum arantium scriptitarent. Unde et scriptura exaratio solet dici. Scribebant autem a sinistro cornu in dextrum, et a dextro redeundo scribebant in sinistrum. Forte per illum modum scribendi praefiguravit Spiritus sanctus idipsum, quod modo significatur in missa, per translationem libri de dextera in sinistram [Col. 1485A] Additio 2. Hic significatur quod fides unius [Col. 1485B] Dei, qui prius fuit in Judaeis per dextram, nunc quiescit in gentibus per sinistram, in fine revertetur ad illos. Propter hoc sciendum est quod, si unum luminare sit in missa proprie semper debet esse in sinistra, ad significandum quod lumen fidei modo tantum quiescit in gentibus. . Porro Esdras invenit gratiam in oculis Artaxerxis, et petivit ab eo licentiam ascendendi in Jerusalem, ut in lege quam reparaverat, populum suum erudiret. Dedit ergo ei [Col. 1484A] rex licentiam redeundi, et tradidit ei epistolam ad principes suos trans flumen, et ad custodes arcae publicae, ut traderent Esdrae absque mora quaecunque peteret ab eis, usque ad argenti talenta centum, et ad frumenti coros trecentos ac batos olei centum, sal vero sine mensura (I Esdr.) . Ministros vero templi sacerdotes, levitas, cantores, janitores, et Nathinaeos ab omni vectigali, tributo et annonis absolvit. Dedit quoque Esdrae potestatem amovendi et constituendi judices, et praesides trans flumen, secundum sapientiam suam, et puniendi contumaces, sive in mortem, sive in exsilium, sive in condemnationem substantiae, vel certe in carcerem. Hanc epistolam Esdras legit Judaeis in Babylonia constitutis. Exemplum vero ejus misit ad filios Israel, [Col. 1484B] qui erant ultra montes Caspios, et venerunt de eis ad Esdram sacerdotes, et levitae de Nathinaeis ducenti viginti. Et fuerunt cum eo mille, et septingenti (I Esdr. VIII) . Et egressi sunt anno septimo regis Artaxerxis de Babylonia, primo die primi mensis, et convenerunt ad fluvium, qui decurrit ad Ahava. Josephus dicit juxta Euphraten. Et potest esse Ahava fluvius decurrens in Euphraten, vel Euphratis rivulus. Et manserunt ibi tribus diebus, et praedicavit eis Esdras jejunium, ut affligerent se coram Domino, et peterent ab eo viam rectam et securam. Erubuit enim Esdras petere a rege ducatum in via, dicens: ยซManus Dei nostri est super omnes qui quaerunt eum.ยป Et separavit Esdras de sacerdotibus duodecim, quibus commisit [Col. 1484C] vasa Domini, et munera quae mittebat rex in Jerusalem, et principes ejus et populus. Et venerunt in Jerusalem mense quinto, et siluerunt tribus diebus. Quarta die intulerunt in domum Domini, quae secum tulerant, offerentes holocausta in gratiarum actionem, dederuntque epistolam regis ducibus trans flumen, qui honoraverunt populum Dei, et domum Dei. Tunc accesserunt ad Esdram principes Israel dicentes. ยซNon est separatus populus Israel a populo terrarum (I Esdr. IX) .ยป Tulerunt enim de filiabus suis sibi et filiis suis uxores. Manus quoque sacerdotum et principum et sacri servorum in hac invenitur transgressione. Tunc scidit Esdras vestimenta sua, et flens, et orans jacuit in terra, [Col. 1484D] usque ad sacrificium vespertinum. Tunc accesserunt ad eum principes, dicentes: ยซSurge, tuum est discernere quid agamus. Manus nostra erit tecum (I Esdr. X) .ยป Tunc adjuravit Esdras sacerdotes, principes, et levitas, ut projicerent universas uxores alienigenas, et eos qui de eis nati erant. Et missa est vox ad omnes filios transmigrationis, et convenerunt in Jerusalem in tertium diem mense nono, qui Decembris apud Latinos dicitur, vigesimo die mensis. Et surgens Esdras criminabatur illos, quod contra legem Dei semen sanctum commiscuerant semini incircumcisorum, et opus esse ut abjicerent uxores. Et respondit multitudo: ยซPopulus multus est, et tempus pluviae, et non sustinemus stare foras, et opus hoc non est diei unius, [Col. 1485A] vel duorum. Elige tibi principes, et transi per universum Israel, et apud quoscunque inveneris mulieres alienigenas, ejice eas incunctanter.ยป Et inventae sunt in Jerusalem primo apud filios Jesu filii Josedec, et fratres ejus, et statim ejectae sunt: nec enim credendum est Jesum magnum sacerdotem habuisse alienigenam. Et quod visus est Zacharias sordidis vestibus indutus, ad filios ejus referendum est. Vel quia cum pontifex esset, populum non arguebat. Idipsum fecerunt per universum Israel, et offerebat unusquisque, apud quem inventa erat haec transgressio, arietem pro declinatione peccati.
Et factum est in anno vicesimo regis Artaxerxis. Erat pincerna regis Nehemias de filiis captivitatis (II Esdr. I) . Qui dum esset in Susis castro audivit peregrinos Hebraice loquentes, et accedens sciscitatus est ab eis de statu Judaeae et Jerusalem, et accepit ab eis urbem esse sine muris, et habitare in ea populum Dei in afflictione. Nam per dies sustinebant [Col. 1485C] hostium impetus, et noctibus intrabant latrunculi, et plateas implebant cadaveribus occisorum. Et flevit Nehemias, et cibum desiderabilem non gustavit, nocte et die clamans ad Dominum. Cumque staret in mensa, et levaret vinum regi, apparuit quasi languidus ante eum (II Esdr. II) . Et ait rex: ยซQuare tristis es, quodve malum latet in corde tuo? Et respondit tremens: ยซQuia civitas sepulcri patrum meorum deserta est. Si bonum tibi videtur mitte me, et reaedificabo eam.ยป Et ait regina, quae sedebat juxta regem: ยซQuando reverteris? Et constituit ei tempus revertendi. Nec fuit haec regina Esther, ut quidam tradiderunt: Nec in diebus Esdrae historia illa occurrit. Non enim Esdras in volumine suo siluisset. Et dedit rex Nehemiae [Col. 1485D] epistolam ad principes trans flumen. In qua mandaverat de honore exhibendo Nehemiae tanquam duci, et legato misso a latere ejus, et impendiis urbis reaedificandae. Et misit cum eo principes militum, et equites, et transitum faciens per Babyloniam, multos de filiis captivitatis secum reduxit, et venit in Jerusalem anno vicesimo quinto regis Artaxerxis secundum Josephum. Porro in Jerusalem summus erat sacerdos Elisaphat, filius Eliachim. Et siluit Nehemias tribus diebus, et nocte consurgens cum paucis circumibat ruinas murorum, considerans qualiter reaedificari possent. Quarto die locutus est Nehemias ad multitudinem: ยซVenite, reaedificemus muros Jerusalem, et non [Col. 1486A] simus ultra in opprobrium gentibus. Manus enim Dei nobiscum est, verba regis quae locutus est mihi.
[Col. 1486A] Additio 1. Ab hac reaedificatione intelligenda est computatio annorum, quae innuitur in prophetia Danielis, supra octava visione: ยซScito ergo, et animadverte (Dan. IX) .ยป
ยซEt surrexerunt sacerdotes, et aedificaverunt portam gregis (II Esdr. III) .ยป Alia translatio habet, ยซAedificaverunt portam et probaticam piscinam.ยป Haec est porta juxta templum, per quam inducebantur greges ad offerendum. Haec alibi turris gregis dicitur. Fuit autem altera turris gregis in via Bethlehem, ubi Jacob pavit pecora sua (Gen. XXXV) , et pastores vigilantes super gregem suum viderunt [Col. 1486B] multitudinem militiae coelestis (Luc. II) . Secundo filii Asnaa aedificaverunt portam piscium, et statuerunt valvas ejus, et seras et vectes. Haec respicit Joppen et Diapolim, per quam inferebatur copia piscium. Haec, secundum Josephum, postea dicta est porta David. Tertio aedificaverunt portam veterem pigmentarii et aurifices. Vestigia enim istius erant in diebus Jebusaeorum, et Melchisedech. Quarto, portam vallis, quae scilicet in vallem ducebat Josaphat, aedificaverunt filii Zanoe. Quinto aedificavit portam sterquilinii Melchias princeps vici Bethacharam. Per hanc portam sordes civitatis effluebant inundantibus fluviis in torrentem Cedron. Sexto aedificavit portam fontis princeps pagi Maspha, et muros piscinae Siloe. Muros autem inter [Col. 1486C] portas aedificavit populus per vicos, et civitates; unusquisque secundum possibilitatem suam. Nec te moveat si alia nomina portarum invenias, quae forte in interiori muro factae sunt, cum aliqua de praedictis, alia postea sortitae sint vocabula. Nam porta negotiatorum, forte porta est gregis, in qua negotiatores ergasteria sua posuerant ob templi viciniam. Sed et porta judiciaria potuit esse porta vetus, quae in fronte civitatis prior eminebat. Porta vero aquarum potuit esse porta fontis. Porta vero equorum non fuit porta civitatis, sed statuta erat ante atria templi, usque ad quam ascendere in equis licitum erat. Porro Nehemias cum servis suis instabat operi, nec somno, ac cibo suaviter utebatur, sed sub necessitate. Et consummatum est opus per [Col. 1486D] annos duos, et quatuor menses, licet in multa angustia et plurimis impedimentis. Primo enim finitimae nationes in manu forti aggrediebantur eos. Nehemias vero mediam partem populi armatam statuit extra civitatem, ut sustinerent impetus aggredientium. Altera vero media pars aedificabat, una manu ponentes lapidem, altera gladium tenentes (II Esdr. IV) . Porro secundum intervenit impedimentum: fames enim orta est in terra, et obligavit se populus debito sub usuris, sed et agros, et vineas et oliveta vendere compulsi sunt, tandem etiam filios et filias venundare in servos et ancillas (II Esdr. V) . Et convocata multitudine compulit Nehemias divites et magistratus remittere usuras, et [Col. 1487A] restituere vineas, et servos, et agros, quos emerant. Et excutiens sinum suum, dixit: ยซSic excutiat Deus omnem virum, qui non compleverit verbum hoc. Et dixit universa multitudo, Amen.ยป Ipse quoque annonas quae regi debebantur, condonavit. Qui cum dux missus esset a rege, tamen annonas, quae ducibus debebantur, non comedit a prima die qua egressus est a rege, usque dum rediit ad eum. Praeterea tertium habuit impedimentum, quod principes trans flumen, qui invidebant ei, corruperunt muneribus quosdam seniorum, qui erant in Jerusalem, ut eum morti traderent (II Esdr. VI) . Quod cum nequirent, variis eum terrebant rumoribus, ut sic ab opere cessaret, dicentes: ยซMulti conjuraverunt adversum te, vade et abscondere [Col. 1487B] ab eis.ยป Rursumque aiebant: ยซDelatum est ad regem quod velis rebellare, et facere te regem in Judaea. Noli exasperare dominum tuum.ยป Cumque multa fingerent in hunc modum non praevaluerunt, quia manus Domini erat cum eo.
Postquam autem aedificatus est murus, quia rari erant habitantes in Jerusalem, praecepit Nehemias ut clauderentur portae ante solis occasum, nec aperirentur ante calorem solis (II Esdr. VII) . Cumque immineret mensis septimus, qui fere totus apud eos solemnis est, convenerunt in Jerusalem quasi vir unus (II Esdr. VIII) . Et accepit Nehemias, quod non habebant ignem de sublimi. Traditumque est ei a senioribus, quod Jeremias in diebus captivitatis [Col. 1487C] absconderat stipites altaris et prunas in inferioribus terrae in valle Josaphat. Cumque venissent ad locum, eruderaverunt puteum, et invenerunt stipites, et prunas, et aquam crassam, tollentes ea super struem lignorum, et hostias, quae erant super altare projecerunt, et erupit ignis (II Machab. I) . Et appellavit Nehemias hunc diem Nephthar quod interpretatur purificatio. Alii dicunt Nephi. Et orabant sacerdotes, Jonatha inchoante, et caeteris respondentibus [Col. 1487C] Additio 1. Nota quia hoc quod hic dicimus, magis factum est sub Nehemia, scilicet, orabant sacerdotes, Jonatha inchoante, etc. Romana Ecclesia [Col. 1487D] in quadam epistola, in quodam die jejunii, dicit factum tempore Machabaeorum intitulans epistolam: Lectio libri Machabaeorum: qui fuerunt longe post Nehemiam. Et ita videtur quod hic dicitur contrarium esse Ecclesiae. Solvetur ergo sic, quia cum secundus liber Machabaeorum, de quo sumitur illa epistola, non sit historiae prosecutio, sed tantum epistola quaedam missa a Juda et senioribus ad alios Judaeos dispersos tantum, a Juda illis dispersis, et hoc factum notificatur, et festivitas, noviter instituta, celebranda mandatur, non principaliter enarratur. . Nehemias quoque specialem edidit orationem.
Porro prima die scenopegiarum dixerunt Esdrae, [Col. 1488A] ut afferret librum legis, et legeret coram populo (II Esdr. VIII) . Stetitque Esdras super gradum ligneum, quem fecerat ad loquendum juxta portam aquarum, id est portam atrii, secus quam erant luteres, et legit de mane usque ad medium diem. Levitae vero duodecim silentium faciebant in populo. Flebat autem omnis populus, et dixit ad eos Esdras: ยซNolite contristari quia sanctus dies Domini est, sed ite, comedite pinguia, et bibite mulsum, et date partes eis qui non praeparaverunt sibi.ยป Cumque rediissent in diem secundum, invenerunt in lege praeceptum esse a Domino, ut habitent filii Israel in tabernaculis mense septimo in die solemni. Et mandante Esdra egressi sunt, et tulerunt frondes olivae, et ligni pulcherrimi myrti, [Col. 1488B] et palmarum, et fecerunt sibi tabernacula in atriis, et domatibus suis, et in atriis domus Domini, quae non fecerant a diebus Josue filii Nun. Et observatum est deinceps in Israel, usque in hodiernum diem. Die vero octavo fecerunt collectam, juxta ritum, statuentes ut quisque daret tertiam partem sicli per annum ad oleum, et panes propositionis ad ligna, et sacrificia sempiterna, in diebus festis, et pro peccato. Die vero vicesima quarta quia audierant in lege, Ammonites et Moabites non intrabunt ecclesiam Dei (II Esdr. IX) , separaverunt ab ecclesia alienigenas, et in mundatione sua statuerunt in crastinum generale jejunium, ut affligerent animas suas homines et jumenta, usque ad pueros septennes, et convenerunt octies ad audiendam legem, [Col. 1488C] quater in die et quater in nocte. Lectione terminata prosternebatur populus ad orandum, et fiebant preces super eum, et tandem benedictio sacerdotalis. Ex his, ut dicit Beda, Ecclesia traxit exemplum: nam, et supra gradus legitur, et levitae proclamationes faciunt in populo, et octies convenitur ad ecclesiam, etsi non penitus eo modo quo illi. Semel enim in nocte surgimus ad nocturnos, secundum illud: ยซMedia nocte surgebam ad confitendum tibi (Psal. CXVIII) , etc.ยป In dies vero septies psallimus, secundum illud: ยซSepties in die laudem dixi tibi (ibid.) .ยป Singulis autem horis legitur lectio, quam capitulare dicimus, postquam prosternitur ad preces in diebus profestis, et subditur [Col. 1488D] oratio pro benedictione.
Porro Nehemias videns urbem fere vacuam factam habitantibus, rogavit optimates, ut habitarent in Jerusalem, et benedixit eis qui se sponte obtulerunt (II Esdr. XI) . Reliqua vero multitudo misit sortem, et decimum caput fecit habitare in Jerusalem. Post aliquod tempus congregati sunt in Jerusalem ad dedicationem muri, et ascenderunt sacerdotes, et levitae, cantores cum musicis instrumentis, et psallentes incedebant per murum (II Esdr XII) . Esdras vero praecedebat, Nehemias, et optimates cum eo super alteram partem muri incedebant [Col. 1489A] psallentes. Reliqua vero multitudo sequebatur eos super terram, et ducebant choros [Col. 1490B] Ultra Bibliam haec sunt. .
His expletis rediit Nehemias ad regem in Perside, anno secundo et trigesimo regni sui, et mortuus est Esdras in senectute veneranda, et cum multa liberalitate sepultus in Jerusalem. Hunc quidam Hebraeorum autumant fuisse Malachiam. Sed Malachias post regressum captivitatis natus est in Judaea in Sophis. Quem quia vitae optimae fuit, et aspectu decorus, populus appellavit Malachi, id est Angelum. Tradunt etiam, quod quae prophetice dicebat, eadem die angelus Dei apparens iterabat. Et mortuus est dum adhuc juvenis esset, et sepultus in agro suo.
Porro circa finem dierum suorum rediit Nehemias [Col. 1489B] in Jerusalem ex beneplacito regis, et intellexit mala quae fiebant in ea (II Esdr. XIII) . Sacerdotes namque in diebus vicis suae non habitabant in gazophylaciis circa templum, sed in domibus propriis cum omni domo sua, et custodiam vasorum Domini posuerant in domibus sequestratis a templo. Et aedificavit de proprio gazophylacia, in quibus excubabant sacerdotes, et reponebantur vasa. Praeterea invenit populum calcantes torcularia in Sabbato, et inferentes in Jerusalem vinum, et uvas, ficus, et omne onus. Gentes quoque inferebant pisces, et venalia, et vendebant in Sabbatis filiis Juda. Et objurgavit optimates, dicens: ยซCur profanatis diem Sabbati, et inducitis iram Dei super Israel, et super civitatem hanc?ยป Et adjuravit eos de custodia Sabbati, et praecepit claudi portas in Sabbato, [Col. 1490A] ne intrarent negotiatores: et manserunt extra Jerusalem semel et bis. Et contestatus est eos Nehemias, quod si deinceps venirent, manum mitteret in eos, et recesserunt. Et fecit Nehemias in Jerusalem bibliothecam, congregans libros de regibus, et libros prophetarum et David, et epistolas regum, et de donariis, et pro his omnibus, quae fecerat oravit Nehemias ad Deum, dicens: ยซMemento mei, Deus meus, in bonum.ยป
Hucusque sumpta est series historiae ab annalibus Hebraeorum praeter Esther. Quae vero post hoc apud Judaeos gesta sunt, de scriptis Josephi et Africani exhibentur, et de libro Machabaeorum, quem quidam ab Hebraeis scriptum autumant, quidam a Graecis. Et mortuus est Nehemias vir benignus, et [Col. 1490B] sepultus juxta murum, quem aedificaverat. Post Artaxerxem regnavit Xerxes duobus mensibus, post quem Sogodianus mensibus septem. Post quem regnavit Darius, cognomento Nothus, sub quo Aegyptus recessit a Persis.
Incidentia.
Ea aetate solis defectio facta est, et ignis de Aetna erupit. Plato natus est, Hippocrates medicus claruit, Dionysius in Sicilia tyrannidem exercuit. Post Darium regnavit Artaxerxes, qui cognominatus est Mennon, Darii et Parasitidis filius. Hic ab Hebraeis dicitur Assuerus. Sub hoc historia Esther conscripta est.
Librum Esther transtulit Hieronymus ad petitionem Paulae et Eustochii de Hebraeo in Latinum et quia in Graeco corruptus erat per varias editiones relevavit eum de archivis Hebraeorum, et diligenter transtulit de verbo ad verbum. Regnavit Assuerus ab India, usque ad Aethiopiam super centum et septem viginti provincias, et erat in Susis civitate solium regni ejus. Tertio igitur anno imperii sui fecit grande convivium cunctis principibus suis et inclytis provinciarum coram se centum et septuaginta diebus (Esther. I) ,ยป in domo illa mirabili, de qua legitur in historia Alexandri, cujus columnae erant argenteae, tectum instar firmamenti concameratum, habens gemmas diversi coloris, in figuram siderum, [Col. 1489D] et signorum dispositas. ยซPost hos dies convivii invitavit omnem populum, qui erat in Susis, et discubuerunt extra domum septem diebus, in vestibulo horti deliciarum. In horto erat vinea habens vites argenteas, et palmites aureos et botros ex varietate [Col. 1490C] gemmarum distinctos. Super convivantes extensa erant tentoria, quae appendebantur columnis argenteis, et marmoreis, eburneis circulis inserta, funibus byssinis atque purpureis. Lectuli quoque aurei, et argentei dispositi erant super pavimentum smaragdino et pario stratum lapide. Bibebant autem omnes in aureis poculis vinum praecipuum, et abundans, nec erat qui nolentes cogeret ad bibendum, licet id moris esset apud Persas. Vasthi quoque regina fecit convivium feminarum in palatio regis. Die autem septimo cum rex incaluisset mero praecepit septem eunuchis, ut introducerent reginam in decore suo, ut ostenderet omnibus pulchritudinem illius. Quae ad imperium regis venire contempsit. Et iratus rex quaesivit a septem sapientibus, [Col. 1490D] qui videbant faciem ejus, cui sententiae Vasthi subjaceret. Et respondit Mamuchan: Non laesit te solum Vasthi, sed et omnes viros regni tui. Nam ejus exemplo mulieres parvipendent imperia virorum. Egrediatur autem edictum a facie tua, ut ultra [Col. 1491A] Vasthi non ingrediatur ad regem, sed altera melior regnet pro ea. Et exiit edictum in omnes provincias per epistolam regis.
ยซEt dixerunt pueri regis ad eum: Quaerantur regi puellae virgines speciosae, et tradantur Egeo eunucho ad custodiam, et accipiant mundum muliebrem (Esther. II) ,ยป id est vestes, et cultus, et ornatus. Unde et ministros talium mundiburdos vocamus, et quaecunque oculis regis placuerit regnet pro Vasthi. Placuit sermo regi, et jussit hoc fieri. Erat tunc in Susis Judaeus, vocabulo Mardochaeus, de tribu Jemini, qui descenderat de transmigratione Jechoniae. Hic erat nutritius filiae fratris Edissae quae et Esther vocabatur, quam, orbatam utroque parente, Mardochaeus adoptaverat in filiam. Haec [Col. 1491B] inter caeteras tradita est eunucho, nec indicavit populum suum. Sic enim mandaverat ei Mardochaeus, et invenit gratiam in oculis eunuchi, et acceleravit ei cultum muliebrem, et dedit ei septem puellas, ut eam ornarent et excolerent. Porro virgines per sex menses ungebantur oleo myrrhino, et aliis sex quibusdam pigmentis et aromatibus utebantur, ut post annum ingrederentur ad regem, et quae vespere intrabat egrediebatur mane, nec poterat redire, nisi rex ex nomine jussisset eam venire. Mardochaeus autem versabatur in vestibulo domus regiae curam agens salutis filiae. Tandem instabat dies quo Esther, filia Abihail, intrare debebat ad regem, nec quaesivit ab Egeo cultum muliebrem; sed posuit in [Col. 1491C] voluntate ejus, qui tenebatur puellis dare quaecunque petissent. Et intravit ad regem anno septimo regni ipsius, mense decimo qui Hebraice dicitur Thebeth, Latine Januarius, et invenit gratiam apud regem, et fecit eam regnare pro Vasthi. Et celebravit nuptias per mensem, et mandavit per eos, qui Aggari dicuntur, id est cursores, requiem in universo regno per tempus nuptiarum. Mardochaeus autem, qui frequentius morabatur in Babylonia unde et adducta fuerat Esther, transtulit se in Susis. Eo tempore irati sunt regis duo eunuchi janitores, et machinabantur ut occiderent regem. Quod non latuit Mardochaeum, et indicavit Esther, et illa ex nomine Mardochaei detulit ad regem. Quaesitumque est, et inventum, et appensi sunt in patibulo. [Col. 1491D] Et traditum est coram rege in annalibus,ยป in quibus reges accidentia temporis sui redigebant.
Post haec Assuerus exaltavit Aman Amalechiten, qui erat de stirpe Agag, quem Samuel trucidavit, et adorabant eum servi regis praeter Mardochaeum, qui propter patrias leges coram eo genu non flectebat. Quod attendens Aman indignatus est, et accipiens eum Hebraeum esse (Esther III) , ait: Persae liberi flectunt genua,ยป hic autem servus dedignatur. Et disposuit perdere Judaeos, qui erant in regno Assueri veteri motus odio, quia Judaei deleverant Amalechitas. Duodecimo itaque anno regni Assueri, mense primo, missa est sors in urnam, quae Hebraice dicitur phur, coram Aman, quo die, et quo mense gens Judaeorum deberet interfici, et [Col. 1492A] exivit mensis duodecimus.ยป Tunc ait Aman ad regem: Interest regi servare pacem; noverca autem pacis est dissimilitudo. ยซEst enim gens in regno tuo dissimilis caeteris, novis utens legibus, insuper et regis scita contemnens. Expedit tibi, ut non insolescat, decerne ergo ut pereat. Et ne dispendium sentias in tributis decem millia talentorum appendam arcariis gazae tuae. Tulitque rex annulum, quo utebatur, et dedit illum Aman, dicens: Argentum tuum tibi sit, et de populo age quod tibi placet. Tunc scripsit Aman ex nomine regis litteras annulo regis designatas in omnes provincias, ut occiderentur Judaei a parvulo usque ad senem, et bona eorum diriperentur tertio decimo die mensis duodecimi. Statimque in Susis pependit edictum.ยป
[Col. 1492B] Quod cum legissent Judaei fleverunt. Sed et Mardochaeus indutus est sacco, et aspersus cinere, magna voce ejulabat prae foribus palatii (Esther IV) . Non enim fas erat indutos sacco intrare palatium. Quod cum accepisset Esther, consternata est, et misit ei vestem, qua indutus intraret ad eam, quam accipere noluit, sed significavit ei per eunuchum causam fletus, et exemplar edicti, quod pendebat in Susis misit ei, monens eam, ut intraret ad regem, et supplicaret ei pro populo suo. Quae respondit: Jam triginta diebus non sum vocata ad regem, et decretum est ut qui non vocatus accesserit moriatur, nisi forte rex auream virgam ad eam extenderit. Rursumque Mardochaeus ad eam: Quid scis [Col. 1492C] utrum idcirco ad regnum veneris, ut in tali tempore parareris? Si nunc silueris, per alium liberabit Dominus populum suum, et tu et domus patris tui peribitis. Tunc mandavit Esther Mardochaeo, ut omnes Judaei, qui erant in Susis per triduum jejunarent, et orarent pro ea, sed et ipsa jejunavit.ยป
ยซDie autem tertia induta regalibus stetit in atrio domus, contra basilicam regis cum duabus puellis, quarum unam incumbentem sustinebat, altera sequens longitudinem vestis summis digitis deportabat (Esther V) . At rex sedebat supra solium contra ostium domus. Qui cum respexisset eam torvo vultu collapsa est. Cumque vidisset Esther lapsam placuit ei, et extendit contra eam auream virgam. Quae consurgens, et accedens, osculata est summitatem [Col. 1492D] virgae, et ait rex: Quid vis, Esther? Quidquid petieris dabo tibi. Quae respondit: Obsecro ut venias ad me hodie, et Aman tecum ad convivium. Et surgens venit ad eam. Et fovens eam gremio, consolabatur dicens: Noli timere; pro subditis lex data est, tu vero mihi conregnas. Veneruntque ambo ad convivium reginae. Cumque bibisset abundanter, ait: Pete quod vis, Esther, et impetrabis. Quae respondit: Obsecro ut veniat cras rex, et Aman ad convivium, et indicabo eis cor meum. Egressus est itaque Aman laetus. Cumque vidisset Mardochaeum non assurrexisse sibi indignatus est, et convocans uxorem et amicos, exposuit eis omnem gloriam suam, addens quod eum solum cum rege Esther vocavit ad convivium. Verumtamen se nihil [Col. 1493A] habere reputabat, dum viveret Mardochaeus. Et dixerunt ei: Jube parari trabem quinquaginta cubitorum, et suggere regi, ut appendatur Mardochaeus in ea, ut sic eas laetus cum rege ad convivium, et jussit parari crucem.ยป
ยซNoctem illam rex duxit insomnem, et jussit sibi legi Annales (Esther VI) . Et ventum est ad locum ubi scriptum erat, quod Mardochaeus nuntiaverat ei facinus eunuchorum. Et ait rex: Quid honoris consecutus est Mardochaeus pro hac fide? Et dixerunt ei: Nihil. Et quaesivit rex quis esset in atrio. Et dixerunt pueri, Aman. Ipse enim intraverat, ut suggereret regi de morte Mardochaei. Cumque vocatus intrasset Aman, dixit rex ad eum: Quid debet fieri viro, quem rex vult honorare? Qui cogitans [Col. 1493B] pro se dictum esse, respondit: Debet indui stola regia, et coronari diademate, et sedere super equum regis, et primus de principibus teneat equum, et per civitatem incedens clamet: Sic honorabitur, quem rex voluerit honorare. Dixitque ei rex: Festina, et fac ut locutus es Mardochaeo. Cave ne quidquam ex his quae locutus es praetermittas. Et fecit Aman Mardochaeo, ut locutus fuerat. Qui prius renitebatur, putans sibi illudi ab Aman; sed, cognita veritate, consensit. Et rediit Mardochaeus ad fores palatii. Aman vero festinabat in domum lugens, et operto capite. Et dixerunt ei amici ejus: Si de semine Judaeorum est Mardochaeus ante quem cadere coepisti, non poteris ei resistere, sed cades.ยป
[Col. 1493C] ยซEt ecce nuntii regis compellebant eum intrare, et intravit cum rege ad convivium (Esther VII) . Et ait rex: Pete quod vis, Esther. Quae respondit: Dona mihi animam meam, et populum meum ne pereamus. Utinam in servos venundaremur, et gemens tacerem. Et ait rex: Quis est, qui haec audeat facere? quae respondit: Hostis noster est iste Aman. Quod ille audiens obstupuit. Rex autem iratus surrexit, et intravit in hortum, Aman vero supplicabat reginae pro anima sua. Cumque reversus esset rex reperit Aman corruisse super lectulum in quo jacebat Esther, et ait etiam reginam vult opprimere, me praesente. Et dixit Arbona eunuchus: En lignum, quod paraverat Mardochaeo, stat in domo [Col. 1493D] Aman. Et ait rex: Appendite illum in eo. Et suspensus est Aman in patibulo.ยป
ยซEt dedit rex Esther domum Aman (Esther VIII) . Et ingressus est Mardochaeus ad regem. Confessa est enim Esther, quod patruus ejus esset. Et dedit rex annulum Mardochaeo, quem Aman recipi jusserat. Esther autem constituit Mardochaeum super domum suam. Quae iterum flens procidit ad pedes ejus, supplicans, ut veteres litteras, quas scripserat Aman contra Judaeos novis epistolis irritaret. Et acquievit rex. Et scripsit Mardochaeus litteras annulo regis sigillatas ad principes provinciarum, ne occiderentur Judaei, imo illos qui parati erant ad occisionem Judaeorum, interficerent Judaei, et manus principum esset cum eis. Et factum est nomen [Col. 1494A] Judaeorum celebre, ita ut plures de gentibus religioni eorum jungerentur.
Et recordatus est Mardochaeus somnii quod viderat, et interpretationem ejus intellexit (Esther X et XI) . Et hoc erat somnium: Apparuerunt ei voces, et tonitrua, et terraemotus super terram. Et ecce duo dracones parati contra se in praelium, ad quorum clamorem nationes excitatae sunt, ut pugnarent contra regem justorum, et fuit dies illa tenebrarum et discriminis. Et conturbata gens justorum clamavit ad Dominum, et ecce fons parvus crevit in flumen maximum, et orta est lux magna, et humiles exaltati sunt, et devoraverunt inclytos.ยป Porro in secunda epistola quam scripsit pro Judaeis excusavit se rex in hunc modum: ยซNe putetis si [Col. 1494B] diversa jubemus ex animi levitate venire, sed pro necessitate temporum ferre sententiam, ut reipublicae poscit utilitas. Multi sublimati a regibus honore collato, abusi sunt in superbiam, et in ipsos qui dederunt moliuntur insidias. Aman et animo, et genere Macedo, et ex obliquo commaculans genus Persarum, adeo intumuit, ut regno nos privare niteretur et spiritu. Nam Mardochaeum, cujus fide vivimus, et consortem regni Esther cum omni gente sua, novis machinationibus expetiit ad mortem, cogitans ut illis interfectis, nostrae insidiaretur solitudini, et regnum Persarum transferret in Macedones. Nos vero nutu Dei viventis, cujus beneficio patribus nostris regnum traditum est, et usque hodie [Col. 1494C] custoditum, Judaeos absolvimus, et hostes eorum interfici jubemus.ยป Igitur tertia decima die mensis duodecimi percusserunt Judaei hostes suos plaga magna per provincias, usque ad septuaginta quinque millia (Esther IX) . Quarta decima vero die celebraverunt convivia cum gaudio, particulas sibi invicem mittentes. In Susis vero interfecerunt quingentos viros. Et in decima quarta die obtinuit Esther a rege, ut adhuc occiderentur in Susis hostes Judaeorum, et suspensi sunt decem filii Aman, et de aliis circiter trecenti perierunt. Et ideo Judaei, qui habitabant in Susis duobus diebus occisione vacantes decima quinta die convivia celebraverunt. Et propterea mandavit Esther, et Mardochaeus hos duos dies in numero solemnitatum recipi, et dies [Col. 1494D] plurimi, id est sortium, observari a Judaeis, ut memoriam facti nulla deleret oblivio (ibid.) . Hos tamen dies vocat Josephus conversatores, eo quod Judaei de moerore in gaudium conversi fuerant. Scripsit etiam Mardochaeus ad Judam summum sacerdotem in Jerusalem, qui patri suo Elisaphat successerat, ut dies isti solemnes haberentur in Judaea in sempiternum.
Incidentia.
In diebus Assueri Athenienses viginti quatuor litteris uti coeperunt, cum antea sedecim tantum uterentur. Senones Galli duce Brenno Romam invaserunt, et excepto capitolio incensam, vastaverunt sex mensibus; tribuni militares pro consulibus esse coeperunt. Obiit Anaxagoras physicus, et Heraclitus [Col. 1495A] tenebrosus, et Democritus, et Socrates in carcere venenum bibit. Diogenes et Isocrates claruerunt. Aristoteles audivit Platonem decimum octavum annum agens.
[Col. 1495D] Ex diversis. Post Assuerum regnavit Artaxerxes, qui Ochus dictus est. Hic misit Vagosum praefectum universis regionibus trans flumen Euphratem. Erat autem in Jerusalem summus sacerdos Joannes, qui Judae patri suo successerat. Erat autem frater Joannis Jesus, qui ad pontificatum aspirabat, et propterea Vagosi familiaritatem sibi comparavit. Qua confidentia Jesus altercatus in templo adversus Joannem adeo incitavit fratrem, ut eum interficeret. Unde Vagosus indignatus ascendit in Jerusalem. [Col. 1495B] Cumque prohiberent eum ab ingressu templi, respondit: ยซMundior ego sum cadavere, quo templum plus profanastis. Et ingressus in templum spoliavit illud. Et imposuit iterum ministris templi tributa, et annonas anni septimi, a quibus per interventum Esdrae absoluti fuerant. Porro Artaxerxes, scilicet Ochus, Aegyptum ad suum revocavit imperium, Nethanabo rege in Aethiopiam pulso, in quo Aegyptiorum regnum destructum est. Idem Ochus Apodasmo Judaeorum capta, in Hircaniam accolas translatos, juxta mare Caspium collocavit.
Incidentia
Eo tempore Romani Gallos superaverunt. Demosthenes et Socrates claruerunt. Obiit Plato, post quem Speusippus tenuit Academiam.
[Col. 1495D] Ex diversis historiis. Post Ochum regnavit filius ejus Arsamus. Et mortuo Joanne in Jerusalem successit ei filius ejus Jaddus in sacerdotium. Post Arsamum regnavit filius ejus Darius. Hic praefecit regionibus trans flumen Saraballam de genere Cuthaeorum, ex quibus Samaritae descenderunt. Erat autem Jaddo frater Manasses ad pontificatum anhelans, propter quod Isacham filiam Saraballae duxit uxorem. Cumque ministraret in sacerdotio, indignati sunt Jerosolymitae, et jubebant eum recedere ab uxore, aut non introire sanctuarium. Itaque Manasses cum uxore transtulit se ad socerum suum. Qui pollicitus est, ut aedificaret ei templum instar Jerosolymorum super [Col. 1495D] montem Garizim, sed hoc cum sententia regis Darii faciendum erat. Interim autem condidit ei Abisam, vel Abiglam, qui est Mediterraneus vicus Tyriorum, et insignis. Et transierunt ad Manassen plures de Jerosolymitis, quibus Saraballa pecunias ministrabat, terram colendam deputabat, et habitationem.
Incidentia.
Eo tempore Manlius Torquatus consul Romanorum filium suum, virgis caesum, securi percussit, quia contra imperium consulum cum hostibus pugnaverat, et tamen expugnaverat.
[Col. 1496D] Ex diversis historiis. Per idem tempus Philippus rex Macedonum per insidias peremptus est a Pausania trahente genus ab Oreste. Cui successit Alexander filius ejus adoptivus, quia legitur Notanabi filius, vicesimum agens annum. Qui volens obtinere Syriam, transiit Hellespontum. Et congregati sunt adversus eum duces Darii, qui erant trans flumen, et super Granicum fluvium expugnavit eos. Cumque percurrisset Lydiam et Iconiam, pervenit ad loca Pamphyliae. Tunc Darius, filius Arsami, electum collegit exercitum, et transivit Euphratem, et montem Ciliciae Taurum, sperans in Cilicia Macedones expugnare. Tunc gavisus est Saraballa, putans quod post victoriam occurreret Dario, et aedificationem templi ab [Col. 1496B] eo impetraret, quod pollicitus erat genero suo: ipse quidem longaevus a praeliis vacabat, sed aliter quam speraret evenit. Nam victus est Darius a Macedonibus, et capta matre ejus, uxore et filiis, ad Persas fugiens, remeavit cum paucis. Tunc Alexander coepit aspirare ad monarchiam Orientis, et intrans Syriam cepit Damascum, et subjugata Sidone Tyrum obsidebat. Tunc Saraballa eligens de suis octo millia in Alexandriam profectus est in auxilium, dicens se libentius obsequi ei quam Dario et quod loca constituta sub potestate sua ei contraderet; et grate susceptus est ab Alexandro. Praeterea dixit ei se habere generum Manassem, fratrem principis sacerdotum gentis Judaeae, multosque alios cum eo potentes [Col. 1496C] ex ea gente, quos velle aiebat sub eo templum constitutis locis aedificare: quod profuturum Alexandro testabatur, quia potentia Judaeorum in duo divisa non rebellaret. Concedente vero Alexandro, in studio aedificavit Saraballa templum et altare, quod permansit, usque ad destructionem factam per Romanos, et in eo Manassem constituit pontificem [Col. 1497D] Additio. 1. Ecce tertio legitur Templum aedificatum, a Salomone in Jerusalem, in Aegypto, et hic a Saraballa. . Porro dum Alexander erat in obsidione Tyri, scripsit epistolam ad principem sacerdotum in Jerusalem, invitans eum, ut sibi praeberet auxilium et exercitum, venalia praepararet, et redderet sibi tributa quae prius Dario conferebat. Et respondit Jaddus se Dario sacramentum dedisse, nec, eo vivente, posse transcendere constituta. Tunc comminatus est Alexander genti Judaeorum, quod per eum discerent [Col. 1496D] quibus deberent constituta servare. Tunc injectis aggeribus, Tyrum fecit continentem, id est cum prius esset insula, fecit eam conterminiam terrae, qua vastata Gazam obsedit. Et mortuus est Saraballa.
Alexander autem, capta Gaza, in Jerosolymam festinabat. Et timentes Judaei, clamaverunt ad Dominum, et immolabant hostias, et Jaddus orabat pro gente. Qui cum post sacrificium obdormisset, praecepit ei Deus, ut confideret, sericisque, id est cortinis, civitatem ornaret, et ipse pontificalibus indutus, et reliqui sacerdotes cum eo legitimis stolis [Col. 1497A] induti, obviam exirent Alexandro. Et surgens a sopore, oraculum omnibus indicavit. Audiensque non longe esse a civitate Alexandrum, processit cum sacerdotibus, et civium multitudine sacra, ad locum, qui Saphim appellatur, quod Latine translatum scopulum sonat, unde Jerosolyma et templum Domini videri potuissent. Et factum est contra spem omnium qui sequebantur regem. Nam Alexander intuens antistitem, pontificali stola insignem, et super cidarim laminam auream, in qua scriptum erat nomen Dei, descendit de equo, et adiit eum solus, et nomen Dei adoravit, et pontificem veneratus est. Et obstupuerunt principes exercitus, et ludificatam regis mentem putaverunt. Solus Parmenio quaesivit ab eo, cur sacerdotem gentis Judaeae adorasset? Et [Col. 1497B] respondit. Non hunc adoravi, sed Deum, qui principatum sacerdotum gerit. Nam per somnium in tali habitu Deum prospexi, adhuc in Lycaea civitate Macedoniae constitutus. Dumque mecum cogitarem utrum Asiam possem obtinere, jussit me confidere: nam ipse exercitum meum perduceret, et Persarum mihi traderet principatum. Nunc autem primo vidi in hoc sacerdote ipsius effigiem, et quae mihi promisit proventura confido, et propterea Deum adoravi, et hominem veneratus sum. Et ingressus est urbem Alexander, et in templo sacrificavit Deo, secundum sacerdotis ostensionem, et attulerunt ei Danielem, in quo scriptum erat, quemdam Graecorum perditurum Persarum potentiam, et arbitrans de se scriptum esse gavisus est. Et in crastinum [Col. 1497C] convocans populum, jussit petere quae vellet. Et ipsis petentibus concessit Judaeos ubique patriis uti legibus, et septimum annum sine tributis esse propter Sabbatum terrae, quia septimo anno non colebatur terra. Et exinde ad alias civitates profectus est. Tunc Samaritae videntes ejus munificentiam circa Judaeos, cognatos se dixerunt esse Judaeorum, originem suam ab Ephrain et Manasse recensentes. Et postulaverunt ut templum eorum in Garizim honoraret: quod in reditu se facturum promisit. Cumque peterent ab eo relaxationem septimi anni, quaesivit qui essent. Et dixerunt se Hebraeos. Cumque adderet utrum essent Judaei, negaverunt se Judaeos esse. Et respondit: Judaeis tantum haec concessi. Porro [Col. 1497D] nos sub silentio pertransimus qualiter Alexander Darium vicit et Porum, et quomodo consuluit: arbores solis, et lunae [Col. 1497D] Additio. 2. Arbores solis et lunae. Cumque sol oriebatur, et splendor summitatem arborum tangebat, usque ad radices concutiebantur, et tunc responsum dabatur interrogantibus, ubi Alexander de uxore, et [Col. 1498A] suis recepit, et de morte sua si Babylonem intraret, et ita factum est a sorore. Sacerdotes vero, qui erant utentes pomis arborum solis et lunae, quadringentos annos vivebant. , et caetera admiratione digna, quae praeceptori suo Aristoteli per epistolam indicavit, ad ea quae circa populum Dei gesta sunt testinantes.
[Col. 1497D] Ex diversis historiis. Itaque cum venisset Alexander ad montes Caspios, miserunt ad eum filii captivitatis decem tribuum. Ex edicto enim tenebantur egredi non licere, postulantes ab eo egrediendi copiam. Cumque quaesisset causam captivitatis, accepit eos recessisse aperte a Deo Israel, vitulis aureis immolando, et per prophetas Dei praedictum esse eos a captivitate non redituros. Tunc respondit, quod [Col. 1498B] arctius eos includerent. Cumque angustia viarum obstrueret molibus bituminatis, videns laborem humanum non sufficere, oravit Deum Israel, ut opus illud compleret. Et accesserunt ad se invicem praerupta montium, et factus est locus immeabilis. Ex quo liquido apparet non esse Dei voluntatem, ut exeant. Egredientur tamen circa finem mundi, magnam hominum stragem facturi. Et, ut ait Josephus, Deus quid facturus est pro fidelibus suis, si tantum fecit pro infideli? Cumque rediisset Alexander in Babylonem, sumpto veneno usum linguae amisit, et extremam voluntatem suam scripto expressit. Et noluit monarchiam suam in aliquem transferre, ne aliquis par ei in potentia apud posteros legeretur, et [Col. 1498C] duodecim quos ab adolescentia sua socios habuerat, regni successores instituit. Haec autem institutio non stetit. Nam quatuor ex his tantum, aliis abjectis, regnaverunt, sicut in historia Danielis est comprehensum. Mortuus est autem cum esset annorum triginta duorum: et duodecim annis regnavit. Et dicitur a quibusdam, quod duodecim Alexandrias aedificavit, pro numero annorum, quibus regnaverat. Ipse in Ammone condidit Parathonium, id est virtutis suae indicium, scilicet arcum triumphalem.
[Col. 1498D] Ex diversis historiis. Et regnavit post eum in Aegypto Ptolemaeus, qui cognominatus est Soter. Qui cum regno suo adjecisset Syriam, apposuit ut adjiceret et Judaeam. [Col. 1498D] Et ascendens in Jerusalem die Sabbati, sciens ea die Judaeos arma non moturos, sub simulatione sacrificandi Deo nullo contradicente intravit. Unde secundum Josephum, ut ait Cnydius Agatarchides, Judaeos ridiculos appellavit, qui pro superflua superstitione grave damnum sustinuerunt. Ptolemaeus namque multos de Judaea et Garizim captivos trahens ad Aegyptum rediit. Et venditioni exponens eos, a negotiatoribus nationum distracti sunt et dispersi. Et per hanc captivitatem licet non fuerit generalis, diffusius dispersi sunt in nationes. Unde in Actibus apostolorum legitur convenisse in Jerusalem [Col. 1499A] Judaeos ex omni natione, quae sub coelo est (Act. II) . Jaddo pontifici successit filius ejus Onias, cui successit filius ejus Simon justus, cui successit frater suus Eleazarus, pro Onia, filio Simonis, adhuc puero.
[ Incidentia. ]
Eo tempore Appius Claudius caecus Romae claruit, qui aquas Claudias. [ al. Calidas] induxit, et viam Appiam stravit. Theophrastus philosophus claruit; qui a divinitate loquendi, ut ait Cicero, nomen accepit. Censu Romae agitato [Col. 1499A] Additio. Quia per hoc numerum civium deprehendunt. , inventa sunt civium ducenta septuaginta millia. Conditae sunt a Romanis Ariminum et Beneventum.
Post Ptolemaeum Soter regnavit in Aegypto Philadelphus. Hic studiosus, et librorum cupidus Demetrium Bibliothecae suae praefecit. Cumque quaesisset ab eo de numero librorum viginti millia adesse respondit, sed paulo post tempore, usque ad quinquaginta millia posse pervenire dixit. Et nuntiatum sibi dixit apud Judaeos esse legem ore ipsius Dei editam, et digito ipsius scriptam pro qua summo opere laborandum esse dicebat, ut in Graecum conversa eloquium in archivis regalibus haberetur. Haec enim erat lex Dei, quem philosophi Zena dicunt, id est viventem. Zeni enim vivere, vel vitam sonat, quem vulgus appellat Jovem. Et ad ostendendam legis [Col. 1499C] ejus sanctitatem, addidit quod non nisi a Dei viventis cultoribus transferri potuisset. Nam et Theopompus cum historiis, quas scribebat, eam voluisset interserere, versus est in amentiam per dies triginta. Theotecus quoque pro causa eadem factus est caecus, et poenitentes sanati sunt. Et suggessit regi ut scriberet pontifici Judaeorum, ut Judeos Hebraeae et Graecae linguae peritos ad ipsum dirigeret, cum lege Dei, qui ad eam transferendam sufficerent. Quod ut impetraret, munera cum epistolis mittenda censuit. Aderat ibi Aristaeus, qui longo tempore Judaeorum calamitati compatiens, opportunitate liberandi eos inventa, ait: Quomodo quod postulas obtinebis, tot Judaeis in regno tuo servientibus. Solve itaque eos, [Col. 1499D] et nihil gratius erit pontifici Judaeorum. Nec ob hoc quod dico, me Judaeorum affinem aestimes, sed quia scio tua interesse, si factorem omnium Deum honoraveris. Et liberavit rex de Judaeis centum et viginti millia, dans dominis eorum pro capite centum et viginti drachmas argenti. Cumque dixisset rex, hoc magnum esse, dixerunt: Magnum quidem est, sed non regi munifico. Tunc scripsit rex Eleazaro in hunc modum: ยซGentem tuam, quae secus nos erat, libertate donavi, arbitrans hoc Deo esse jucundum, quorum quosdam militiae assignavi, alios quorum fidem approbaveram constitui in palatio. Leges vero vestras in nostra bibliotheca reponere decrevi. Bene ergo facies mittendo nobis viros seniores, qui valeant interpretationem earum caute nobis relinquere. [Col. 1500A] Transmisi modo argenti centum talenta pro immolationibus faciendis, et separavi quinquaginta talenta auri ad crateres et libatoria facienda, et gemmas sine numero ad artificum optionem. Tu manda nobis quae ex his volueris fieri, quod gratius amplectemur.ยป
Tunc mittens ad eum Eleazarus quod postulabat, rescripsit ita: ยซAd interpretandam legem, quam postulas, misi viros seniores de unaquaque tribu sex legem ferentes [Col. 1501B] Additio 1. Quia etsi decem tribus captae fuerunt, multi tamen latuerant, qui fugerant in Jerusalem, quidam etiam ad Samaritanos, propter quam commistionem, Samaritani dixerunt se esse Hebraeos, ut supra cap. 4, per idem tempus. . Tuae autem pietatis erit, vel justitiae, ad nos eam caute remittere.ยป Hi sunt septuaginta interpretes, qui licet septuaginta duo fuerint, more sacrae Scripturae septuaginta dicuntur, quae modicum numerum, si super aliquam summam superexcrescit, saepe subticet. Qui cum venissent ad [Col. 1500B] regem, benigne ab eo collecti sunt, non tamen ad regem intromissi, usque in diem quintum. Imminebat enim ea die solemnitas triumphalis, pro triumpho scilicet quodam, quem majores sui eadem die habuerant. Ea igitur die suscepit eos, quos, coram universitate principum, decreverat honorare, post susceptionem vero duodecim diebus fuerunt cum rege, et sciscitatus est ab eis quae in corde suo disposuerat, et praecipue de duobus, de cognitione Dei et gubernatione regni. Cumque instruxissent eum de regni administratione, plenius disputaverunt de uno Deo colendo, et quod nulla creatura Deus esset. Inde est quod ubicunque occurrit eis de trinitate, vel sub silentio transierunt, vel in aenigmate transtulerunt ne tres deos colendos, tradidisse viderentur. [Col. 1500C] Similiter, et de incarnatione Verbi facientes, ut in Isaia [Col. 1501B] Additio 2. Unde in Isaia: ยซEt vocabitur nomen ejus Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis ( Isa. ).ยป Pro his omnibus transtulerunt: Magni consilii angelus, qua [Col. 1501C] translatione usus est Gregorius, qui ecclesiasticum officium ordinavit, quorum translatione utitur ubicunque, vel posteri, vel alterius auctoritatem inducit, cum tamen Ecclesia translatione Hieronymi, vel Vulgati, utatur in his omnibus. . Qui cum dixisset puerum nobis nasciturum, et addidisset sex ejus nomina, quorum unum est Deus, pro illis sex nominibus transtulerunt, magni consilii angelus, ne viderentur tradidisse hominem deificatum (Isai. IX) . Tunc ostenderunt regni rotulum, quem attulerant. Nec sufficiebat admirari rex chartarum tenuitatem et compaginationem, quae oculis deprehendi non posset, quanquam litterae aureae in candore chartarum adeo legibiles apparerent. Introducti autem sunt in domum regis secus mare secretam, quae erat ad negotiorum deliberationem, et datae sunt eis cellae singulae, et quidquid visum est eis opportunum et commodum ad interpretandum; [Col. 1500D] diluculo egrediebantur ad optandum regi bona, et polichronitudinem [Col. 1501C] Additio 3. Polichronitudo dicitur oratio, quae fit ab Ecclesia pro regibus, pontificibus, principibus terrae, et optat eis bona spiritualia, et temporalia, et aeterna, et temporis longitudinem. Polis enim Graece, pluralitas; Latine, chronos tempus. Adhuc apud Graecos talis consuetudo est, ut cum surgunt mane, templum respicientes clamant, Polichronitudo basileos, id est multum temporis vivat rex. . Tunc lavabant se ad mare, secundum purificationem Judaeorum, postea interpretabantur, usque ad horam nonam. Inde transibant ad cibum, et requiem, et consummaverunt opus septuaginta duobus diebus. Unde quibusdam visum est quod non transtulerunt tunc nisi Pentateuchum. Postea vero, vel postquam redirent, vel post, aliqui ex eis ad regem redeuntes, transtulerunt psalmos et prophetas. Verumtamen si miraculose factum est, ut dicit Augustinus, quod una et eadem sine dissonantia inventa sit editio uniuscujusque eorum, minus miraculose fieri potuit, ut in tot diebus interpretati sint legem, psalmos et prophetas. Hieronymus tamen videtur velle quod [Col. 1501A] interpretationes sex dierum, in Sabbato conferebant ex omnibus conflantes unam.
Nec mirandum esse hoc asserit, cum Esdras legem, quam per Spiritum reparaverat, postea cum veteri Scriptura, quae apud Samaritanos erat, correxit. Opere completo, convocavit Demetrius, qui super libros magister erat, omnes Judaeos qui erant in Alexandria et de provincia peritiores. Et lecta est coram omnibus translatio eorum, et approbata, postea delata est ad regem, et coram eo replicata. Cumque peterent interpretes a rege dari auctoritatem, ut immobilis perseveraret, haec se facturum laudavit, si demum ita caute corrigerent eam, ut quod semel judicatum foret, non cogerentur irritare. Et remisit eos muneribus honoratos. Eleazaro quoque [Col. 1501B] summo sacerdoti transmisit munera. In templum vero misit praeter vasa mensam auream gemmis impreciabilibus insignitam, cujus crassitudo, cum esset dimidii cubiti, tamen materiam superabat opus.
[Col. 1501C] Incidentia.
[Col. 1501D] Eo tempore Sostratus pharum in Alexandria construxit [Col. 1501D] Additio 1. Hoc fuit unum de mirabilibus mundi, ut dicit Plinius; Pharus enim erat turris altissima in littore maris sita, non in terra fundata, sed super cancros quatuor vitreos posita, tantae magnitudinis, quod ignis in summo positus in nocte totum fere littus irradiabat. Sepulcrum Arati admiratione in Cilicia est dignum, nam in id saxa jactata resiliunt. , Aratus claruit, argenteus nummus primus in Urbe figuratur; Romanos Carthaginenses navali praelio vicerunt, Metello consule fugato.
Post Philadelphum regnavit frater ejus Ptolemaeus Evergetes, qui ab Aegyptiis Evergetes dictus [Col. 1502A] est, quod refectionem sonat, quia post vastatam Syriam, et Ciliciam, et partes Asiae inter innumera spolia, quae cepit, etiam deos eorum, quos Cambyses in Persas transvexerat revexit. Judaeorum pontifex Onias, Simonis justi filius, cui successit Simon filius ejus sub quo Jesus filius Sirach librum Sapientiae, qui Ecclesiasticus dicitur composuit, quem Graeci panarethon [Col. 1502B] Additio 1. A pan, quod est totum, et arethon, quod est virtus, quasi totus virtuosus. vocant. Et praedicti Simonis in eo facit mentionem [Col. 1502B] Additio 2. Tres libros Salomon fecit. Ecclesiastem, qui sic incipit: ยซVanitas vanitatum;ยป parabolas sive Proverbia, quae Hebraicae Mastot dicuntur, Cantica canticorum. Est et quartus, cujus dubitatur autor, qui proprie dicitur liber Sapientiae, et incipit: ยซDiligite justitiam.ยป Est quintus, qui Ecclesiasticus dicitur, quem composuit Jesus filius Sirach. Quilibet istorum dicitur liber Sapientiae, [Col. 1502C] quod in epistolis notari potest ab his libris sumptis. Ideo autem hanc appellationem sortiti sunt, quia in quolibet istorum sapientia introducitur loquens, vel quia mores informant, vel quia de salute Salomonis propter idololatriam dubitatur. . Porro Onias cum tributa negasset Evergeti, zelo legis, vel potius ex avaritia, ut dicit Josephus, qui eum in honorem fuisse testatur, compulit regem in iram. Et missus est legatus a Judaeis, etiam invito Onia ad regem Josephus vir nobilis Tobiae filius, et sororis Oniae; hic habuit filium Hircanum, cujus dum puer esset, probavit [Col. 1502B] pater prudentiam, tradens ei trecenta juga boum, sine loris [Col. 1502C] Additio 3. Interfecit boves, et comedit carnes, et de coriis fecit lora, et seminavit terram . Qui non solum pacem reformavit, sed remissus est a rege dux Judaeae, finitimarum regionum.
[Col. 1502C] Incidentia.
Eo tempore Ennius Tarentinus a Catone quaestore Romam translatus est, parco sumptu contentus, et unius ancillae ministerio. Quadraginta ferme millia Gallorum a Romanis caesa sunt. Apud Rhodum, colossus magnus terrae motu corruit [Col. 1502C] Additio 1. Imago maxima erat mirae magnitudinis, ut sagitta ad summum dirigi non valeret, et [Col. 1502D] caput ejus tantae magnitudinis, quod capere poterat triginta coros grani, et in inferiori parte in pedibus apertura erat, unde poterat homo intrare, et ascendere in caput.
Post Evergetem regnavit filius ejus Ptolemaeus Philopater. Post quem Ptolemaeus Epiphanes. Post quem Ptolemaeus Philometor, quem vicit rex Syriae Antiochus magnus, et Judaeam sibi subjugavit. Pontifex Judaeorum fuit Onias magnus Simonis filius, ad quem, ad reparandum foedus, quod legitur fuisse inter Abraham, et majores suos, Lacedemoniorum rex Arius legatos misit. Porro Antiochus rex tributa septimi anni et ministrorum templi, quae Philadelphus relaxaverat a Judaeis revocavit [Col. 1503A] (I Machab. XII) . Qui dum finitimas regiones supra modum infestaret, delata est res ad Romanos. Et missi sunt ad eum Scipio Nasica, et Scipio Africanus, et ab infestatione sub religione jurisjurandi amoverunt eum. Insuper tulerunt ab eo obsidem filium ejus Seleucum primogenitum, quem volens recipere ab eis, tradidit pro eo filium minorem natu Antiochum Epiphanem, ita quod esset obses perpetuus, id est non rediturus, propter jusdem Antiochi saevitiam. Descendit Onias in Aegyptum ad Ptolemaeum Epiphanem, sicut supra dictum est, et occisus est in Perside Antiochus in fano Nanee, et membratim ejectus a sacerdotibus. Qui in dolo promiserant ei thesauros, et cum paucis induxerunt eum in adytum.
Post Antiochum magnum regnavit in Syria filius ejus major Seleucus, pessimus, sed iners. Pontifex Judaeorum fuit Onias. Nam Onia transeunte in Aegyptum, filius ejus Simon sedit pro eo. Cui successit filius ejus Onias. Sub hoc misit Seleucus nuntium Heliodorum in Jerusalem ad spoliandum commune aerarium templi [Col. 1503C] Additio 1. Non vasa, sed donaria in usus templi. . Quo ingresso in templum, surrexerunt duo juvenes de latibulis, et occiderunt eum. Videtur tamen Josephus velle angelos fuisse in similitudine hominum. In secundo Machabaeorum libro legitur, quia apparuit terribilis sessor equi, et conculcabat eum, et confractus est, et mutus factus, sed non mortuus, et duo juvenes decori [Col. 1503C] flagellabant eum. Timensque Onias indignationem Seleuci orabat ad Dominum pro defuncto, et resurrexit (II Machab. III) . Qui rediens ad regem, ait: Si habuerit dominus meus aliquos, quorum sitiat sanguinem, mittat eos in Jerusalem, ut spolient templum.
Incidentia.
Eo tempore Aristobolus, natione Judaeus, peripateticus philosophus, scripsit commentarios explanationum in Moysen Ptolemaeo Philometori.
[Col. 1503D] Audiens autem Antiochus Epiphanes, qui Romae obses erat pro patre, patrem mortuum, sciensque fratris inertiam, de regno Syriae habendo praesumens, clam Romam egressus est (I Machab. I et alibi) , licet quidam tradunt eum sub conniventia senatorum rediisse. Reversusque in Syriam benignum se omnibus, et munificum exposuit. Strenuus erat in agendis et acer in hostes. Unde et a populo cognominatus est Epiphanes, quod sonat illustris. Et mortuo fratre regnavit pro eo. Tunc iniquitatem sibi insitam aperuit, quam pro regno obtinendo palliaverat. Tunc surrexerunt in Jerusalem filii Belial, introducentes ritum gentium, et petierunt ab Antiocho ut faceret in Jerusalem ephebiam, id est [Col. 1504A] lupanar epheborum, et quod Jerosolymitae scriberentur Antiocheni, et gymnasia in quibus dogmatizabant de ritu gentilitatis (II Machab. IV) . Et fecerunt sibi praeputia, id est non circumcidebant parvulos suos, vel quia ritu praeputiatorum vivebant; quidam tamen volunt quod quaedam velamina fecerunt circumcisioni suae, ut in denudatione Graecis apparerent dissimiles. Causa vero hujus flagitii haec fuit. Onias sine liberis duos habuit fratres, Jesum vel Oniam et Joannem, qui contendebant de pontificatu, et ut placerent Antiocho declinaverunt ad ritus gentium, adeo ut etiam nomina gentium sibi imponerent. Et Jesus dictus est Jason, vel Onias, Joannes vero Menelaus. Cumque plures essent cum Jasone supplicavit Antiocho de faciendo gymnasio [Col. 1504B] in Jerusalem. Et audierunt eum viri pessimi culpabiles in cibo, et violatione Sabbati, et hujusmodi. Postea Antiochus amovit Jasonem, et elevavit Menelaum [Col. 1505A] Additio 1. Dicit Augustinus quod ignis sacrificii, qui per septuaginta annos Babylonicae captivitatis sub aquis vixerat, exstinctus est Antiocho vendente sacerdotium Jasoni. . Qui secutus est Oniam in Antiochiam. Hic enim cum vidisset facinus fratrum, descenderat ad regem, si posset mutare animum regis. Quod cum nequiret, sedebat in Antiochia in asylo. Et veniens post eum Menelaus, suasit Andronico, ut occideret Oniam [Col. 1505A] Additio 2. In secundo tamen Machabaeorum libro [Col. 1506A] dicitur solus Jason fuisse frater Oniae, et Menelaus frater cujusdam Simonis, qui invidens Oniae, persuasit Seleuco de communi aerario spoliando, de quo supra dictum est. . Qui evocans eum de asylo occidit eum. Et iratus rex pro morte justi, Andronicum exuit purpura, et flagellatum per civitatem, in eodem loco fecit interfici, ubi ille occiderat Oniam. Porro Antiochus, cum percussisset Aegyptum, in dolo ascendit in Jerusalem, et pro divisione, id est dissensione civium ad libitum fecit [Col. 1504C] in ea, et percussit multos in Jerusalem, et lugebat omnis terra. Cumque rediisset in Aegyptum et esset repulsus per nuntios Romanorum, post biennium rediit in Jerusalem in furore [Col. 1506A] Additio 3. Infra hoc biennium visi sunt in Jerusalem in aere conflictus equitum quadraginta diebus (II Mach. V) . . Et aperuerunt ei portas faventes sibi. Et interemit contraria sentientes, et exspoliavit templum, Menelao ductore, tollens vasa et lucernas, mensam et sacrariam, et urnam auream. A velis quoque non abstinuit. Et posuit in templo idolum Jovis Olympici, vel hospitalis, vel peregrini. Oblationes Mosaicas fieri prohibuit, altare aereum amovens, et carnem suillam edere, et idolo immolare coegit Judaeos, arcemque munivit in civitate David, in qua posuit praesidium Macedonum, qui Judaeis erant in omnibus inhumani. Nam quoscunque [Col. 1504D] circumcidisse filios suos reperissent suspendebant, et parvulos ad colla eorum (II Machab. VI) . Videntes autem Samaritae Judaeos haec pati, de consuetudine naturae suae se non esse cognatos Judaeorum fatebantur, et quod hactenus praedicaverant, templum super Garizim Dei esse maximi, negaverunt scribentes Antiocho in hunc modum:
Deo Epiphani relatio a Sichimitis Sidoniorum.
Majores nostri propter pestes, quamdam superstitionem Sabbatorum secuti sunt, aedificantes in Garizim templum sine numine veniuntque judices vestri ad nos, et similia Judaeis nobis inferunt, dum ab initio Sidones esse noscamur. Cohibe judices tuos ab afflictione nostra, et templum super Garizim, nomine Graeci Jovis, vel Anxuris, id est hospitalis, [Col. 1505A] petimus dedicari.ยป Et adjudicavit Antiochus facere petitionem eorum.
[Col. 1505B] Tunc multi Judaeorum sponte quidem timore regis jussa secuti sunt; probati vero patriis legibus adhaeserunt (I Machab. I) . Erat autem vir de Modin, modico Judaeae vico sacerdos, nomine Mathathias, filius Joannis, filii Simonis, filii Asmonaei, de vice Joarib, id est unius illorum viginti quatuor quos David elegit (I Machab. II) ; et in eumdem modum dictus est Zacharias de vice Abia (Luc. I) . Erantque ei filii quinque Joannes, Simon, Judas, Eleazarus, Jonathas, et quisque suo cognomine censebatur. Sed sufficit de Juda dicere, qui dicebatur Machabaeus. Hi videntes mala, indutis ciliciis, planxerunt. Et venerunt emissarii directi a rege in Modin, statuentes idola in loco, quibus cogerent Judaeos immolare. Et dixerunt Mathathiae: ยซPrinceps es in [Col. 1505C] civitate hac, et prior jussa regis imple. Qui clamavit: Et si omnes obediant regi, ego, et filii mei et fratres mei obediemus legi Dei coeli. Non sacrificabimus.ยป Tunc quidam ex Judaeis immolavit in medio. Et surgens Mathathias cum suis, trucidavit eum super aram, et nuntios regis interemit, aram quoque deponens clamavit: ยซQui Dei est sequatur me.ยป Et cum omni tribu sua abiit in solitudinem, omnia relinquens. Multique cum filiis et uxoribus ad solitudines confugerunt, malentes herbis uti quam inquinari. Quos judices regis prius verbis flectere conabantur, ut eligerent quae prosunt, ne eis tanquam hostibus uterentur. Qui noluerunt eos audire. Tunc emissarii regis aggressi sunt eos in [Col. 1505D] diebus Sabbatorum quibus nefas erat eis arma movere, et percusserunt quosdam, alios in speluncis globis fumiferis suffocantes. Et perierunt ex eis tria millia; alii habent solum mille. Plures autem liberati adjuncti sunt Mathathiae, et eum Judicem sibi statuerunt. Qui docuit eos pugnare in Sabbatis, dicens: ยซSi super hoc legem servabitis, eritis hostes legis, dantes causam, ut pereat populus Dei, et lex cum populo peribit.ยป Et exinde, dicit Josephus, permanet nobis consuetudo pugnandi, etiam si tali die bella consurgunt. Colligensque Mathathias armatos, aras deposuit idolorum, et immolantes, quos potuit, interemit, pueros non circumcisos jussit circumcidi. Et anno uno hunc gessit magistratum. Cumque graviter aegrotaret, convocans filios ait: ยซEgo decretam [Col. 1506A] proficiscor viam, commendo vobis patrias [Col. 1506B] leges, ut pro eis grata mente moriamini. Nam corpora mortalia sunt, sanctorum vero monumenta immortalitatis ordinem consequuntur. Concordiam habete, et Simonem propter sapientiam in consiliis habete patrem. Judam vero propter fortitudinem ducem in armis. Et mortuus est Mathathias anno centesimo quadragesimo sexto, et sepultus in Modin. Et planxit eum Israel planctu magno. Et surrexit pro eo Judas Machabaeus filius ejus, et factus est quasi leo defendens Israel clypeo suo (I Machab. III) .
Tunc Apollonius dux Samariae in virtute magna egressus est contra Judam (I Machab III) . Judas autem occurrit ei, et percussit eum, multosque cum eo, et reliqui fugerunt. Tulitque spolia multa, et gladium [Col. 1506C] Apollonii et pugnans in eo omnibus diebus vitae suae. Seron autem dux inferioris Syriae, audiens Judam roboratum, tulit sub se constitutos, et Judaeos transgressores, et castrametatus est in Bethsuram. Et occurrit ei Judas, et videns suos, propter paucitatem et jejunium desides, hortabatur eos, non in multitudine, sed in pietate confidere. Et confligens cum Syris, duce eorum interfecto persequebatur fugientes, in descensu montis Bethoron, usque in campum. Et ceciderunt ex eis octingenti viri. Josephus dicit octo millia. Reliqui fugerunt ad maritima loca Philisthiim, et cecidit timor Judae super gentes. Audiens hoc Antiochus congregavit omnem propriam virtutem, et multos ab insulis [Col. 1506D] mercede conduxit. Cumque militibus stipendia distribueret, vidit thesauros deficere. Non enim ei omnia tributa reddebantur, propter seditiones gentium, et deliberavit ire in Persidem, et accipere tributa regionum. Et reliquit Lysiam de genere regali super negotia regni, ab Euphrate, usque ad fines Asiae inferioris, et ut nutriret Antiochum filium ejus, donec rediret. Et tradidit ei medietatem exercitus, et elephantes, praecipiens, ut vastaret Judaeam, et everteret Jerusalem, et genus Judaeorum exstirparet. Ipse vero abiit in Persidem egressus ab Emath, quam reparans Antiochiam nominavit, et perambulavit superiores regiones. Lysias vero elegit Ptolemaeum, Nicanorem, et Gorgiam viros potentes ex amicis regis. Et misit cum eis quadraginta millia [Col. 1507A] peditum, et septem millia equitum, ut venirent in terram Juda, et applicuerunt in Emmaus in loco campestri. Et supervenerunt Syri eis ad auxilium, et multi transfugae Judaeorum, et negotiatores quidam sperantes se Judaeorum emere captivos. Judas vero cum exercitu venit in Masphat, et hortabatur suos spem ponere in Deum, dimittens, secundum legem, noviter uxoratos, et qui possessiones paulo ante acquisierant (I Machab. IV) . Et assumpsit Gorgias quinque millia virorum, et tria millia equites electos, ubi alii habent unum mille equitum, et egressi sunt circa solis occasum, ut per noctem irruerent super Judam. Quod praesentiens Judas statuit et ipse castra hostium latenter invadere, et focos plurimos in castris derelinquens, pervenit ad campestria [Col. 1507B] Emmaus. Gorgias vero neminem in castris Judaeorum inveniens, arbitrans eos fugisse in montes, quaerebat eos in montibus. Diluculo apparuit hostibus in castris Judas cum tribus millibus plus, vel minus, utcunque propter paucitatem. Cumque inopinatos hostes invaderet, multos occidit, reliquos persecutus usque ad Gesseron, et campos Idumaeae, et Azoti, et ceciderunt ex eis tria millia. Judas vero dicebat suis praedam contemnere, dum adhuc pugna contra Gorgiam superesset. Videntes autem qui cum Gorgia erant castra suorum incensa; nam fumus a longe hoc eis indicabat, scientesque suos in fugam versos, et ipsi terga dederunt. Judas vero post plenitudinem victoriae tulit spolia multa hostium, ad propriam remeans, et laudans Deum. Et adhaeserunt [Col. 1507C] Judae plures, et fuerunt cum eo circiter decem millia virorum. Sequenti vero anno congregavit Lysias exercitum quadraginta millia virorum et quinque millia equitum, et venerunt in Judaeam. Et occurrit illis Judas in Bethorot cum decem millibus, et statim percussores prosternens, congressus est cum eis. Et ceciderunt de exercitu Lysiae quinque millia virorum. Et attendens Lysias Judaeorum audaciam, et timens eorum desperationem, nisi eis vivere cum libertate licuisset, rediit Antiochiam, praesidia congregans peregrinorum, ut cum majori apparatu rediret in Judaeam.
Toties igitur victis Antiochi ducibus, persuasit [Col. 1507D] Judas populo ut ascenderent Jerosolymam, templumque mundarent (I Mach. IV) . Et invenientes templum desertum, et in eo frutices pullulasse, planxerunt planctu magno. Et elegit Judas milites, qui expugnarent eos qui arcem praesidii custodiebant, dum ipse templum a foeditate purgaret. Quod diligenter emundans, introduxit vasa nova, candelabrum, et mensam, aram quoque ex auro factam [Col. 1508B] Additio 1. Et eadem die qua destructum fuit templum, eadem die revolutis tribus annis reaedificatum est. . Et posuit vela in ingressu, et januas restauravit, et deponens altare, quod statuerat Antiochus, de lapidibus novis aliud aedificavit, et encaeniatum est templum vicesimo die Decembris. Quae dedicatio stetit in posterum, aliis duabus habitis in desuetudinem [Col. 1508B] Additio 2. Una Salomonis in aedificatione templi, secunda Nehemiae in reaedificatione. : ยซDe hac dictum est in Evangelio. Facta sunt encaenia in Jerosolymis, et hiems erat (Joan. II) .ยป [Col. 1508A] Et obtulerunt holocausta in novo altari, et adoleverunt incensum de veteris altaris calculis igne concepto. Et accenderunt luminaria multa, et dixerunt festum luminum, vel propter multitudinem luminarium, vel quia tunc illuminaverat eos Deus sedentes in tenebris. Et statuerunt Judam summum sacerdotem. Facta sunt autem haec post tres annos, quibus templum manserat profanatum, secundum Danielis praefationem, quam ante quadringentos annos et octo praedixerat. Et solemnizaverunt otto diebus sub umbraculis secundum ritum Scenopegiae, memores quod paulo ante in speluncis habitaverant, statuentes ut posteri per octo dies hanc renovationem templi celebrarent [Col. 1508B] Additio 3. Nota quod hic habes festum Judaeorum per ogdoadem, quod non obest, quia non fuit festum ex lege. . Unde Josephus ait: Ab illo tempore, et hactenus illam festivitatem [Col. 1508B] celebramus, vocantes eam Lumina, eo quod praeter spem lumen nobis religionis apparuit. Tunc construxit Judas murum in circuitu civitatis, et aedificavit turres, custodes in eis deputans. Sed et Bethsuram munivit, ut ea pro castello adversus hostes uteretur, arcem tamen praesidii nondum obtinuit.
[Col. 1508C] Porro gentes finitimae reparationem Jerusalem et robur Judaeorum aegre ferebant, et persequebantur eos (I Machab. V) . Quos Judas viriliter debellabat, et percussit Idumaeos plaga magna, et pugnavit contra Timotheum ducem filiorum Ammon, et fugavit eum, et vastavit Gazer, et rediit in Judaeam. Et congregatae sunt gentes, quae erant in Galaad, adversus Judaeos, qui erant in finibus eorum. Qui fugientes in Datheman, miserunt ad Judam, ut ferret eis auxilium, nuntiantes quod festinaret Timotheus capere locum, in quem confugerant. Cumque adhuc legerentur epistolae, supervenerunt nuntii a Galilaea, indicantes congregari eos, qui erant in Ptolemaide, et Tyro, et Sidone adversus Judaeos. Ergo [Col. 1508D] utrobique hostibus nuntiatis, misit Judas Simonem fratrem suum cum tribus millibus electorum in solatium Galilaeorum. Ipse vero cum Jonatha fratre suo et octo millibus exiit in Galaaditidem, relinquens in Judaea Josephum et Azariam duces, ut servarent Judaeam, sed cum nullo hostium interim bellum committerent. Et venit Simon in Galilaeam, et contritae sunt gentes ab eo, et persecutus est eos usque Ptolemaidem, et tulit spolia eorum, et Judaeos, quos trahebant captivos, et rediit in Judaeam. Judas vero et Jonathas transeuntes Jordanem ambulaverunt viam trium dierum per desertum. Et occurrerunt eis Nabuthaei, et susceperunt eos pacifice, et narraverunt eis quae acciderant fratribus eorum in Galaaditide, et quomodo in munitione [Col. 1509A] tenerentur comprehensi. Judas vero prius incendit Bosor, et spoliavit. Et surgens nocte, cum diluculo venisset ad obsidionem, vidit portantes scalas et machinas, ut comprehenderent munitionem. Et venit post eos tribus ordinibus, et insonuit tuba, et castra Timothei cognoverunt, quia Machabaeus esset, et fugerunt ab eo, et ceciderunt ex eis fere octo millia, et vastavit Judas civitates gentium in Galaaditide. Post hoc congregavit Timotheus exercitum alium, et sedit secus torrentem. Judas vero abiit obviam illis. Et ait Timotheus principibus suis: ยซSi transierit Judas ad nos, potens poterit adversum nos. Si vero timuerit transire, et castra posuerit extra flumen, transeamus ad eum, et poterimus adversus eum.ยป Et transivit Judas torrentem relinquens post se, [Col. 1509B] qui clamarent neminem remanere. Et contritae gentes fugerunt ad fanum, quod erat in Carnaim. Judas vero succendit fanum cum omnibus qui erant in eo. Tunc congregavit Judas universos Israelitas, qui erant in Galaaditide, et uxores, et parvulos, ut venirent in terram Judae. Cumque venissent in Ephron petierunt a civibus transitum, et noluerunt eis aperire. Et eradicavit Judas Ephron, et per eam transivit super interfectos, et erat Judas congregans extremos per totam viam, et exhortans. Et transmisso Jordane ascenderunt in montem Sion, et obtulerunt holocausta, quod nemo ex eis cecidisset. Et redierunt in eadem die Judas de Galaaditide, et Simon de Galilaea. Interim vero dum aberant, Josephus et [Col. 1509C] Azarias volentes sibi facere nomen, congressi sunt cum Gorgia, et fugerunt, et ceciderunt de populo duo millia, et magnificatus est Judas in Israel, qui quasi propheta habebatur, et praedixerat Josepho et Azariae ne egrederentur. Et vastavit Judas Idumaeos et Philisthiim. Et pertransiens Samariam declinavit in Azotum, et combussit aras, et deos eorum, et cum spoliis rediit in Judaeam.
Cum haec fierent in Judaea, perambulabat Antiochus superiores regiones (I Machab. VI) , et audivit esse civitatem Elymaidem, in Perside opulentam, et templum in ea locuplex, in quo erant velamina aurea, et loricae et scuta quae reliquerat Alexander, et quaerebat praedari eam, sed non potuit; nam Elymaitae [Col. 1509D] fugaverunt eum ignominiose, et nuntiatum est in via ei quomodo fracti erant principes ejus in Judaea. Et versus in furorem jussit agitari currum suum sine intermissione, superbe intonans venturum se Jerosolymam, et facere eam poliandrum Judaeorum (II Mach. IX) . Et statim apprehendit eum amarus dolor viscerum, et contigit eum impetu euntem, de curru cadere, et collisus est. Et manifestavit Deus in eo virtutem suam, ut qui sibi videbatur etiam fluctibus maris imperare, et montium altitudines in statera appendere, in gestatorio portaretur [Col. 1511A] Additio 1. Quinque de causis punit Deus homines: Vel ad correctionem, ut Mariam sororem Moysi; ad majus meritum, ut Job; ad conservationem virtutum, ut Paulum per angelum Satanae; ad manifestationem gloriae divinae, ut de caeco nato [Col. 1511B] legitur, neque hic, neque parentes ejus, etc. Vel ob ostensionem inchoationis poenae alicujus hic, et permansurae in futuro, ut Antiocho. . Et ebullierunt vermes de carnibus ejus, et viventes effluebant, et fetore illius gravabatur exercitus. Cumque nec ipse fetorem suum ferre potuisset, ductus est ad agnitionem sui venire, et [Col. 1510A] ait: ยซJustum est mortalem subditum esse Deo.ยป Et vovebat se liberaturum Judaeos, et pares Atheniensibus facturum. Pollicebatur quoque se futurum Judaeum, et in omni loco praedicaturum Dei potestatem, et desperans scripsit omnia haec ad Judaeos, orans, ut fideliter adhaererent Antiocho filio ejus. Cumque profiteretur se pati hoc propter templi violationem miratus est Josephus Polyhium virum bonum dixisse, ideo periisse Antiochum, quia voluit templum Dianae in Perside devastare. Nam qui nullatenus egit peccatum, sed tamen cogitavit, nullo reatu tenetur. Hic patet secundum opinionem Josephi, quia lex cohibebat manum, et non animum. Tunc vocavit Antiochus Philippum [Col. 1510B] collactaneum suum, et constituit eum tutorem regni, dans ei diadema, et stolam, et annulum, ut ferret ea ad Antiochum filium suum, et poneret eum super solium regni. Et mortuus est Antiochus peregre in montibus et miserabiliter. Quod cum accepisset Lysias, constituit Antiochum quem nutrierat, regem, et vocavit eum Eupatorem. Tunc cogitavit Judas, ut obsideret eos qui erant in arce praesidii et fecit balistas, et machinas, et confortavit aggerem.
Tunc egressi sunt quidam de obsessis, et adjunxerunt se illis aliqui ex impiis Israel, et venerunt ad regem, et dixerunt: Quousque non vindicas nos, qui decrevimus servire patri tuo, et tibi? Ascende, et libera obsessos tuos, et redde nobis [Col. 1510C] haereditates nostras (I Machab. VI) . Et iratus rex vehementer collegit exercitum. Sed et de regnis aliis venerunt ad eum conductitii, et erant centum millia peditum, et viginti millia equitum, et elephantes triginta duo. Et applicuit ad Bethsuram, ut expugnaret eam, et recessit Judas ab arce, et admovit castra contra castra regis. Et ordinavit rex diluculo exercitum, et ostenderunt elephantibus sanguinem uvae et mori, ad acuendum eos in praelium, et astiterunt singulis elephantibus ad custodiam mille pedites, loricati, et equites quingenti et turres ligneae erant super singulos, et in turre triginta duo viri pugnantes desuper, et intus magister bestiae. Et distenta est pars exercitus regis super montes, alii per loca ibant humilia. Et [Col. 1510D] resplenduit sol in clypeos aureos, et resplenduerunt montes ex eis, et apparuit Judas in praelio cum suis, et ceciderunt de exercitu regis sexcenti viri. Et vidit Eleazarus, frater Judae, unam de bestiis caeteris eminentiorem, et arbitrans regem esse in ea cuccurrit per hostes, et subiit elephantem, et effodit in umbilico, et cadens elephas oppressit eum. Tunc diverterunt Judaei a praelio, et ascendit rex post eos, et capta Bethsura, positisque in ea custodibus, obsedit Jerusalem, et statuit illic balistas, et machinas, et ignis jacula, et scorpios ad mittendas sagittas, et fundibulas. Escae autem non erant in urbe, eo quod septimus annus esset, et egressi sunt plures. Tunc audivit Lysias, quod Philippus redierat a Perside, et quaerebat suscipere [Col. 1511A] regni negotia, et suggessit regi dicens: ยซDeficimus quotidie, esca nobis modica est, et munitus est locus, quem obsidemus, et incumbit nobis ordinare de regno. Demus ergo dextras hominibus istis, statuentes ut ambulent in legibus suis, et serviant nobis. Et facta pace juravit rex, et principes ejus, et intravit montem Sion, et videns munitionem loci, rupit jusjurandum, et destruxit murum in gyro. Et reversus Antiochiam invenit Philippum dominantem in ea, et vi occupavit civitatem.
Eo tempore exiit Demetrius, Seleuci filius, ab urbe Roma, et ascendit in civitates maritimas, et regnavit ibi (Machab. VII) . Hunc, dum adhuc puer esset, patruus ejus Antiochus Epiphanes privaverat regno et ascendit Romam in accusationem patrui. Audiens vero patruum defunctum rediit, et plures receperunt eum. Sed exercitus ligavit Antiochum, et Lysiam, ut traheret eos ad eum. Quod cum accepisset, ait: ยซNolite mihi ostendere faciem eorum [Col. 1512B] Additio 1. Quia germanus meus est Antiochus, non deceret me occidere eum, sed vos occidite. .ยป Et occidit eos exercitus, [Col. 1511C] et sedit Demetrius super solium patris sui. Tunc venerunt ad regem impii ex Israel, et Alcimus Aaronita dux eorum, qui volebat fieri sacerdos. Et accusaverunt Judam, dicentes: ยซPerdidit Judas omnes amicos tuos, et nos disperdidit de terra nostra. Mitte ergo virum, cui credis, qui videat exterminium, et vindicet nos. Et constituit rex Alcimum principem sacerdotum, et misit cum exercitu Bacchidem in Judaeam. Qui misit nuntios ad Judam et fratres ejus in dolo, loquentes de pace. Et non attendit Judas sermonibus eorum. Multi vero de populo crediderunt eis, dicentes: ยซHomo sacerdos de semine Aaron venit; non decipiet nos. Egressi sunt ad Bacchidem, et occidit ex eis sexaginta viros una die, secundum illud: [Col. 1511D] Sanguinem sanctorum tuorum effuderunt in circuitu Jerusalem, et non erat qui sepeliret (Psal. LXXVIII.) ยป Aliique fugerunt ab eo, dicentes: Non est veritas, et judicium.ยป Tunc recessit Bacchides a Jerusalem, et applicuit in Bethzecha, et multos ex eis qui ad se refugerant occidit, et projecit in puteum. Et commisit regionem Alcimo, relinquens ei adjutores, et ipse reversus est in Antiochiam ad regem. Tunc Alcimus seducebat omnes verbis, et ad libitum cuique loquens, subito manu valida transfugarum circumseptus est, et fecit mala in Jerusalem plusquam omnes gentes. Quod attendens Judas cessavit exire in regiones, et fecit vindictam in viros desertores. Videns autem Alcimus quod non posset Judam sustinere, rediit ad regem, accusans [Col. 1512A] Judam in multis. Et misit rex Nicanorem, qui cum eo fuerat Romae in Judaeam, mandans ei evertere populum. Et venit Nicanor in Jerusalem cum exercitu, et locutus est ad Judam in dolo verbis pacificis et salutaverunt se invicem. Sed cum Judas intellexisset insidias, exsiliit, refugit ad suos. Postea congressi sunt juxta vicum Capharsalama, et victus Judas fugit in civitatem David. Et egressi sunt sacerdotes ad Nicanorem supplicantes, et ostendentes holocausta, quae offerebant pro rege, et irridens sprevit eos, et apponens manum capiti juravit: ยซNisi traditus fuerit mihi Judas cum rediero, succendam locum istum. Et recessit Nicanor a Jerusalem, et venit in Bethoron, et suscepit exercitum Syriae sibi destinatum. Et exivit Judas [Col. 1512B] cum tribus millibus post eum, et commiserunt praelium tertia die mensis Adar, et contrita sunt castra Nicanoris, et cecidit ipse primus, et fugit exercitus ejus, armis projectis. Et egressi sunt de castellis Judaeae in circuitu, et percusserunt eos usque ad unum. Et caput Nicanoris amputantes, et dexteram quam superbe extenderat, suspenderunt ea contra Jerusalem, et linguam ejus minutatim incisam dederunt avibus ad comedendum. Et statuerunt diem illam solemnem omnibus annis. Et siluit terra Juda a praeliis dies paucos.ยป
Tunc audivit Judas nomen Romanorum, et virtutes [Col. 1512C] eorum, quas fecerant in orbe, et quos volebant, vel privabant regno, vel exaltabant, et quod cum amicis optime conservabant amicitias, et in omnibus istis nemo postulabat sibi diadema (I Machab. VIII) , et fecerant sibi curiam, et trecenta viginti consilium agentes [Col. 1512D] Additio 1. Respublica Romanorum prius regibus tractabatur, quorum primus Romulus. secundus Remus; postea per consules, tertio per imperatores, quorum primus fuit Julius Caesar. . Et misit Romam Eupolemum filium Joannis, et Jasonem filium Eleazari. Qui intrantes curiam dixerunt: Judas Machabaeus, et fratres ejus, et populus Judaeorum miserunt nos ad vos statuere vobiscum societatem, et ut auferatis ab eis jugum Graecorum.ยป Placuitque sermo Romanis, et scripserunt foederis formam, et rescriptum in tabulis aeneis miserunt in Jerusalem, ut esset ibi memoriale in hunc modum: ยซBene [Col. 1512D] sit Romanis et genti Judaeorum, in mari et in terra, et pax in aeternum. Quod si institerit bellum Romanis, auxilium feret gens Judaeorum, non accipiens stipendia a Romanis. Idipsum facient Romani Judaeis.ยป Tunc scripserunt Romani ad Demetrium: ยซQuare gravasti jugum tuum super amicos nostros, et socios Judaeos? Si ergo iterum adierint nos; adversum te faciemus illis judicium, pugnabimus tecum terra marique.ยป
Interea cum audiisset Demetrius quia cecidit [Col. 1513A] Nicanor cum suis, misit rursum in Judaeam Bacchidem, et Alcimum, et dextrum cornu cum illis, et applicuerunt exercitum ad Jerusalem (I Machab. IX) . Et surgentes abierunt in Beream, et Judas posuit castra in Laisa cum tribus millibus electorum. Qui videntes multitudinem hostium timuerunt valde, et subtraxerunt se de castris, nec remanserunt cum Juda, nisi octingenti viri. Sed et Judas corde dissolutus est; nam bellum perurgebat eum, nec habebat tempus congregandi. Et locuti sunt ad eum, qui residui erant: Non poterimus contra eos, sed liberemus animas nostras modo, et revertamur ad fratres nostros, et tunc pugnabimus adversus eos. Qui respondit: ยซAbsit istam rem facere, ut fugiamus ab eis, et superinducamus opprobrium gloriae [Col. 1513B] nostrae, sed moriamur in virtute propter fratres nostros.ยป Et congressi sunt cum hostibus, et expugnabant cornu dexterum. Qui autem in sinistro cornu erant, venerunt eis a tergo, et ingravatum est praelium, et cecidit Judas, et caeteri fugerunt, Simon autem et Jonathas, fratres ejus redimentes corpus ejus ab hostibus, tulerunt illud in Modin. Et sepelierunt in sepulcro patrum suorum. Et planxit eum populus terrae planctu magno, et emerserunt iniqui in Israel, et facta est fames magna, et tradidit se Bacchidi omnis regio. Et elegit Bacchides impios viros, et constituit eos dominos regionis; qui persequebantur amicos Judae. Et congregati sunt amici Judae, eligentes Jonathan in ducem sibi.
Et surrexit Jonathas loco Judae fratris sui, et quaerebat Bacchides eum occidere (I Machab. IX) . Tunc Jonathas cum suis fugit in desertum Thecuae, et misit fratrem suum Joannem ad Nabuthaeos amicos suos, ut commodarent ei apparatum suum, qui erat pretiosus. Et exeuntes filii Jambri percusserunt Joannem, et tulerunt omnia quae habebat. Post hoc nuntiatum est Jonathae, et Simoni fratri ejus, quod filii Jambri facerent nuptias, et ducerent sponsam ex Madaba, et surrexerunt ad eos de insidiis, et percusserunt multos in vindictam sanguinis fratris sui, et redierunt ad ripam Jordanis. Et audivit Bacchides, et venit die Sabbatorum in [Col. 1513D] virtute magna. Et dixit Jonathas ad suos: ยซEcce bellum ex adverso, aqua vero Jordanis hinc et inde et paludes, et saltus, et non est locus divertendi. Clamate ergo in coelum, et pugnemus, et commissum est bellum.ยป Et ceciderunt ex parte Bacchidis mille viri, et versus est Bacchides in fugam, et reversus est in Jerusalem, et aedificavit in Judaea civitates munitas, et posuit custodiam in eis. Et accepit filios principum regionis obsides, et posuit eos in arce in Jerusalem in custodia. Tunc praecepit Alcimus destrui muros domus sanctae interioris, et destrui opera prophetarum. Cumque coepisset destruere, percussus est paralysi, et mortuus est cum tormento magno. Tunc rediit Bacchides ad regem, et siluit terra Juda duobus annis. Post quos [Col. 1514A] viri iniqui in Israel reduxerunt Bacchidem in Judaeam. Qui voluit comprehendere Jonathan occulte, sed non potuit; nam innotuit consilium ejus Jonathae. Qui comprehendens quinquaginta viros de his, qui insidiabantur ei, occidit eos. Et secessit Jonathas cum suis in Bethbessen, quae est in deserto et confirmavit eam. Et ascendit Bacchides in virtute magna et obsedit Bethbessen. Et egressus Jonathas reliquit Simonem in civitate, et fecit sibi Jonathas numerum, et percutiebat per noctem multos hostium in tabernaculis eorum. ยซSimon vero egressus de civitate, succendit machinas, et pugnaverunt contra Bacchidem, et contritus est ab eis. Et iratus est Bacchides contra viros, qui reduxerant eum in Judaeam. Et [Col. 1514B] multos ex eis occidit. Quod audiens Jonathas misit ad eum legatos, pacem componere cum eo. Qui libenter accepit, et juravit se nihil mali facturum Jonathae omnibus diebus vitae suae, et reddidit ei captivitatem, quam prius erat praedatus in terra Juda, et rediit in terram suam. Et cessavit gladius ex Israel, et sedit Jonathas in Machmas judicans ibi populum, et exterminans impios in Israel.ยป
ยซEo tempore ascendit Alexander, filius Antiochi Epiphanes, et occupavit Ptolemaidem, et regnavit in ea (I Machab. X) .ยป Quod audiens Demetrius congregavit exercitum, et misit ad Jonathan, ut secum faceret pacem, et non cum Alexandro [Col. 1515B] Additio 1. โ Ab eo tempore, ex quo Antiochus Epiphanes, qui obses erat Romae, post mortem patris, fratre suo spreto, Demetrio ejus filio in regnum succedit, contentio erat de regno inter successores fratrum illorum. . Insuper dedit ei potestatem congregandi exercitum, et obsides qui [Col. 1514C] erant in arce, jussit ei reddi. Et venit Jonathas in Jerusalem, et coepit innovare civitatem, munivit montem Sion in circuitu, et fugerunt custodes, quos posuerat Bacchides in Judaea. Tamen in Bethsura aliqui remanserunt, quae erat eis ad refugium. Et audivit Alexander promissa, quae fecerat Demetrius Jonathae, et praelia, et virtutes, quas ipse fecerat, et fratres ejus, et scripsit ad Jonatham dicens: ยซAudivimus de te quod vir potens es, et aptus ut sis amicus noster: et nunc constituimus te hodie summum sacerdotem gentis tuae, et ut amicus regis voceris. Et misit ei purpuram, et coronam auream, et induit se Jonathas stola sancta in die solemni Scenopegiae, et congregavit exercitum, et fecit arma [Col. 1514D] copiosa. Quod audiens rex Demetrius contristatus est, et remisit ad Jonatham in haec verba: Manete in amicitia nostra, et nunc absolvo omnes Judaeos a tributis, et potestatem arcis, quae est in Jerusalem, do summo sacerdoti, et omnem animam Judaeorum, quae est in regno meo captiva, relinquo liberam gratis, et quod omnes dies solemnes sint dies immunitatis et remissionis, et dies decreti circa illos,ยป id est tres ante solemnitatem, et tres post. Ptolemaidem, ยซet duas civitates confines ejus do summo sacerdoti ad necessarios sumptus sanctorum, et singulis annis quindecim millia siclorum argenti ad instauranda opera sanctorum, et ad innovandos muros in Jerusalem, et in Judaea sumptus dabuntur de rationibus regis. Jonathas autem et populus non crediderunt [Col. 1515A] ei.ยป Et complacuit eis in Alexandro, et ferebant ei auxilium omnibus diebus. Tunc congregavit rex Alexander exercitum, et movit castra contra Demetrium, et fugit exercitus Demetrii, et cecidit Demetrius in illa die. Tunc misit Alexander ad Ptolemaeum, regem Aegypti, dicens: ยซDa mihi filiam tuam uxorem. Et acquievit Ptolemaeus significans, ut occurreret ei Ptolemaide. Et exivit Ptolemaeus de Aegypto, et filia ejus Cleopatra, et occurrenti sibi Alexandro in Ptolemaide, dedit ei uxorem.ยป Tunc Alexander vocavit ad se Jonatham, et veniens Jonathas Ptolemaidem invenit gratiam in conspectu duorum regum. Et venerunt quidam pestilentes ex Israel post eum, et accusabant. Sed non attendit ad eos rex, sed magnificabat Jonathan, et induit eum [Col. 1515B] purpura, et scripsit eum inter primos amicos. Sunt autem quatuor insignia regalia, purpura, fibula aurea, diadema et sceptrum. Et reversus est Jonathas in Jerusalem cum gloria.
Post tres annos venit Demetrius, filius Demetrii a Creta (I Machab. X) . Hic, occiso patre in praelio, fugit ad Cretenses parentes maternos. Et, resumptis viribus, rediit in maritimam Philisthaeorum, et in Syriam Coeles. Et constituit Apollonium ducem exercitus, [Col. 1515C] qui provocavit Jonathan in praelium. Qui assumptis decem millibus egressus est de Jerusalem, et veniens Joppen expulit inde Apollonium, et obtinuit eam. Et ibat Apollonius in Azotum, et insecutus est eum Jonathas, et commiserunt praelium in campo. Et fugerunt equites Apollonii in Azotum, et intraverunt fanum Dagon, ut se tuerentur. Et succendit Jonathas civitatem, et fanum, et eos, qui erant in eo, et fuerunt de occisis in campo, et succensis in fano fere octo millia. Et transivit Jonathas in Ascalonem, et receperunt eum Ascalonitae in gloria. Et rediit Jonathas in Jerusalem. Et audivit Alexander rex virtutem ejus, et addidit adhuc glorificare Jonathan, et misit ei fibulam auream, quae solet [Col. 1515D] dari cognatis regum, et dedit ei Accaron, et omnes fines ejus. Et cum uteretur Jonathas duobus insigniis regiis, forte signum erat de renovatione regni Judaeorum. Et ascendit Alexander in superiores partes Ciliciae. ยซEt egressus est rex Aegypti socer ejus in virtute magna, et quaerebat obtinere regnum Alexandri in dolo (I Machab. XI) .ยป Et aperiebantur ei civitates, et occurrebant ei; sic enim mandavit Alexander. Et transiens in singulis civitatibus relinquebat custodias. ยซUt appropinquabat Azoto, ostenderunt ei templum Dagon succensum, et caetera demolita, et eorum tumulos qui occisi fuerant, et dicebant: Sic fecit Jonathas, ut invidiam facerent ei: et tacuit rex.ยป Et occurrit Jonathas Ptolemaeo in Joppem, et salutaverunt se. Et abiit Jonathas cum [Col. 1516A] rege usque ad fluvium Eleutherum, et rediit in Jerusalem. Cumque Ptolemaeus obtinuisset civitates usque ad Seleuciam maritimam, misit ad Demetrium, dicens: ยซVeni componamus pactum, et dabo tibi filiam meam. Poenitet enim me, quod dederim illam Alexandro.ยป Et tollens filiam suam dedit eam Demetrio, et recessit ab Alexandro manifeste. Et intravit Ptolemaeus Antiochiam, et imposuit sibi duo diademata Aegypti et Asiae. Tunc Alexander venit contra eum in praelium, et victus est a Ptolemaeo, et fugit in Arabiam ad parentes maternos cum Antiocho filio suo. Rex autem Arabum timens virtutem Ptolemaei, occidit Alexandrum, et reservavit filium, et misit caput Alexandri Ptolemaeo, qui gavisus est. Sed factum est, ut tertia die moreretur, et regnavit [Col. 1516B] Demetrius in solio patrum suorum.
In diebus illis expugnavit Jonathas arcem, quae erat in Jerusalem, et nuntiaverunt hoc Demetrio quidam iniqui ex Israel. Qui iratus venit Ptolemaidem, et scripsit Jonathae ne obsideret arcem, sed occurreret ei festinato. Et elegit Jonathas de senioribus Israel, et dedit se periculo. Et accepit pecuniam multam, et vestes, et abiit ad regem, et dans ei munera invenit gratiam in conspectu ejus. Et licet multi accusarent eum, magnificavit eum rex in conspectu omnium, et statuit ei principatum sacerdotii, et quaecunque habuerat prius. Et vidit Demetrius quia siluit terra in conspectu ejus, et dimisit exercitum in loca sua, et retinuit secum exercitum peregrinum, et inimici erant ei omnis exercitus patris [Col. 1516C] ejus. Tryphon autem erat quidam partium Alexandri prius, qui videns quod omnis exercitus murmurabat contra Demetrium, ivit in Arabiam, ut reduceret inde Antiochum filium Alexandri in terra patris sui. Eo tempore dum Demetrius erat offensus suis, misit ad eum Jonathas, ut ejiceret eos, qui erant in arce in Jerusalem, et qui in praesidiis erant quia impugnabant Israel. Et rescripsit Demetrius dicens: ยซHaec et majora faciam tibi, cum fuerit opportunum. Nunc autem recte feceris, si miseris mihi viros in auxilium, quia discessit exercitus meus a me: Et misit ei Jonathas tria millia electorum in Antiochiam, et delectatus est rex in adventu eorum. Et surrexerunt Antiocheni centum viginti millia, et [Col. 1516D] volebant interficere regem. Et fugit rex in aulam. Et misit Judaeos per civitatem, et occiderunt centum millia hominum, et liberaverunt regem, residui vero civium dederunt dexteras regi, et fecerunt pacem, et glorificati sunt Judaei, et redierunt in Jerusalem. ยซEt siluit terra in conspectu Demetrii. Et mentitus est omnia, quae dixerat Jonathae, et recessit ab eo, et vexabat eum valde.ยป
Eo tempore reversus est Tryphon de Arabia reducens Antiochum adolescentem, et imposuit ei diadema (I Machab. XI) . Et congregati sunt ad eum exercitus quos disperserat Demetrius, et pugnaverunt contra Demetrium, et fugit. Et obtinuerunt Antiochus, et Tryphon Antiochiam. Et scripsit Antiochus [Col. 1517A] adolescens Jonathae dicens: ยซConstituo tibi sacerdotium, et constituo te super quatuor civitates ut sis de amicis regis.ยป Et misit illi vasa aurea, dans ei potestatem bibendi in auro, et esse in purpura, et habere fibulam auream. ยซEt Simonem fratrem ejus constituit ducem a terminis Tyri, usque ad fines Aegypti, et exiit Jonathas, et perambulabat civitates, et venit Ascalonem, et occurrerunt ei honorifice.ยป Azotenses vero prius resistentes ei, postea dederunt ei dexteras; et accepit obsides ex eis, et misit eos in Jerusalem, et perambulabat regiones, usque in Damascum, agens regni negotia. Et audivit Jonathas quia principes Demetrii, qui erant in Cades Galilaeae cum exercitu magno, volebant eum removere a negotio regni. Et occurrens illis, relinquens [Col. 1517B] fratrem suum Simonem intra provinciam, congressus est cum eis, et fugerunt omnes qui erant cum Jonatha praeter duos, et scidit Jonathas vestimenta sua, et oravit. Et aggressus hostes convertit eos in fugam, et redierunt ad eum, qui recesserant ab eo, et insecutus est hostes, usque ad castra eorum, qui erant in Cades, et ceciderunt ex eis tria millia, et rediit Jonathas in Jerusalem. Et misit Romam renovare cum eis amicitiam (I Machab. XII) . Spartiatis quoque scripsit, quos supra Lacedaemonios diximus, dicens: ยซPridem scripsit nobis Darius rex vester, sub Onia summo sacerdote Judaeorum, quia de genere Abrahae estis et fratres nostri, et fecimus vobiscum fraternitatem. Ex tunc memores sumus vestri in sacrificiis et observationibus nostris, [Col. 1517C] sicut decet nos meminisse fratrum; et nunc misimus ad vos, ut innovemus fraternitatem.ยป Et rescripserunt Spartiatae: ยซPecora nostra, et possessio nostra vestra sint, et vestra nostra.ยป Et innovata est fraternitas. Et audivit Jonathas quod iterum egressi sunt principes Demetrii cum exercitu multo supra quam prius, et egressus est adversus eos. Qui cum audissent adventum Jonathae nocte fugerunt, relinquentes focos in castris, et mane insecutus est eos Jonathas; et non comprehendit, transierant enim flumen Eleutherum. Et divertit Jonathas ad Arabes, qui dicuntur Zabadaei, et percussit eos. Simon autem in Joppem declinavit. Audierat enim quod vellent praesidium tradere partibus Demetrii, [Col. 1517D] et posuit ibi custodes, et rediit Jonathas in Jerusalem, et innovavit muros in ea, munivit eam valde inter arcem, et civitatem, ut esset civitas singularis in terra, ยซet nec emant, nec vendant,ยป id est non indigentes bonis aliorum [Col. 1518B] Additio 1. In libro Machabaeorum ita: ยซEt convocatis senioribus populi, cogitavit innovare muros, et exaltare altitudinem magnam inter civitatem, et arcem, ut separaret eam a civitate, et esset singulariter.ยป . Eo tempore cogitavit Tryphon occidere Antiochum adolescentem, et imponere sibi diadema, sed timuit Jonathan strenuum defensorem Antiochi. Et elegit ut eum prius occideret; scripsitque Jonathae, ut occurreret ei in Bethsan. Et venit ad eum Jonathas cum centum quadraginta millibus virorum. Vidensque Tryphon quod non posset extendere manus in eum, honoravit eum, dans ei munera, et praecipiens exercitibus suis, ut obedirent ei sicut sibi. Et ait Jonathae: ยซUt quid vexasti populum. Elige tibi paucos, et veni mecum [Col. 1518A] Ptolemaidem, et tradam eam tibi, et reliqua praesidia, et exercitum, et universos ministeriales regni, et redibo.ยป Et credidit ei Jonathas, et remisit in Judaeam exercitum, et retinuit tantum tria millia, ex quibus dimisit in Galilaeam duo millia. Et erant mille cum eo. Cumque intrasset Ptolemaidem, ligaverunt eum cives, et omnes qui erant cum eo interfecerunt. Et planxit omnis terra Juda Jonathan, aestimans occisum esse. Et dixerunt gentes, qui erant in circuitu Judaeae: ยซNon habent principem, tollamus de hominibus memoriam eorum.ยป Et congregavit Tryphon exercitum ut veniret in terram Juda, ut attereret eam (I Machab. XIII) . Timensque populus ascendit in Jerusalem, et ait Simoni: ยซTu es dux noster loco Judae, et Jonathae fratris tui.ยป
Et acceleravit Simon consummare muros Jerusalem, et misit exercitum in Joppem (I Machab. XIII) . Cognoscens autem Tryphon, quod surrexit Simon loco Jonathae, misit ad eum legatos dicens: ยซPro argento, quod debebat Jonathas, frater tuus, in ratione regis, detinui eum. Et nunc mitte argenti talenta centum, et duos filios ejus obsides, et remittemus eum. ยซCumque cognosceret Simon dolum ejus, misit tamen argentum, et pueros, ne murmuraret [Col. 1518C] populus dicens: ยซNon redemit fratrem, volens regnare. Et mentitus est Tryphon, et intravit regionem, ut contereret eam. Et cum appropinquasset Baschamam, videns quod non proficeret, Jonatham ibi occidit, et filios ejus, et rediit in terram suam. Et misit Simon, et accepit ossa Jonathae, et sepelivit eum in Modin. Et statuit septem pyramides patri et matri, et quatuor fratribus, et sibi, et circumposuit columnas magnas, et sculpsit in eis arma, et naves ad memoriam aeternam. Tryphon autem cum iter faceret cum Antiocho adolescente, dolo occidit eum, et regnavit pro eo in Asia. Tunc aedificavit Simon praesidia in Judaea, et misit ad Demetrium, ut faceret pacem cum eo, et mittens munera [Col. 1518D] rogavit, ut faceret remissionem regioni. Et scripsit Demetrius dicens: ยซMunera suscepimus, et pacem facimus vobiscum magnam, remittentes ignorantias, et peccata, usque in hodiernum diem, et nunc absolvimus vos ab omni tributo.ยป Et ablatum est jugum gentium ab Israel. Et ex tunc coepit scribere populus Israel in tabulis, et gestis publicis annotationes temporis in hunc modum: ยซAnno primo sub Simone summo sacerdote, magno duce, et principe Judaeorum.ยป Tunc descendit Simon in Gazam, et obsedit eam, et ejecit idololatras, et idola de civitate, et mundavit aedes, et collocavit in ea viros, qui legem facerent; et munivit eam, et fecit sibi habitationem, et obsedit eos, qui erant in arce Jerusalem. Et clamaverunt ad Simonem, ut acciperent [Col. 1519A] dextras, et dedit illis, et ejecit eos inde, et mundavit arcem a contaminationibus, et intravit eam cum musicis instrumentis, hymnis et ramis palmarum, statuens ut omnibus annis ageretur haec dies cum laetitia [Col. 1519B] Additio 1. Et sic tria festa legimus in libro Machabaeorum: Primum festum mundationis templi, de quo supra, cap. 3, Toties igitur victis. Secundum fuit, occiso Nicanore, de quo supra, cap. 6, Eo tempore. Tertium habes hic: nullum tamen horum legale fuit. . Et vidit Simon Joannem filium suum, quod vir esset praelii. Et posuit eum sub se ducem, et dedit ei Gazam ad habitandum. Tunc congregavit rex Demetrius exercitum, et intravit Mediam ad contrahenda sibi auxilia, ut expugnaret Tryphonem (I Machab. XIV) . Sed Arsaces, rex Persidis et Mediae, misit unum de principibus suis, qui percussit castra Demetrii, et comprehendit eum vivum, et posuit eum Arsaces in custodiam. ยซEt siluit terra Juda in diebus Simonis,ยป qui fecit sibi Joppem in portum, et introitum in insulis maris. ยซEt dilatavit [Col. 1519B] fines gentis suae, et abstulit immunditiam, et sedit unusquisque sub vite sua, et sub ficu sua, nec erat qui eos terreret.ยป Et misit Simon ad Spartiatas ad innovandam fraternitatem. Romanis quoque misit clypeum aureum menarum mille, et statuerunt ei Romani libertatem, et scripserunt in tabulis aereis foedus, quae positae sunt in titulis in monte Sion.
[Col. 1519C] Eo tempore exivit Antiochus, filius Demetrii, in terram patrum suorum, et convenerunt ad eum omnis exercitus, ita ut pauci essent cum Tryphone (I Machab. XV) . Et scripsit Antiochus Simoni, et genti Judaeorum dicens: ยซStatuo vobis omnia quaecunque remiserunt vobis reges ante me, et permitto vobis facere percussuram proprii numismatis in regione vestra. Cumque obtinuero regnum, magnificabo gentem vestram, et templum in gloria magna. Porro Tryphon fugiens Antiochum per maritima recepit se in Doram. Et insecutus est eum Antiochus, et obsedit civitatem terra et mari. Eo tempore Lucius consul Romanorum scripsit regibus, et regionibus in Oriente, ne inferrent mala Judaeis amicis suis, nec opem ferrent inferentibus, sed si [Col. 1519D] qui pestilentes ex Judaeis confugerent ad eos, traderent eos Simoni principi sacerdotum, ut vindicaret in eos, secundum legem suam. Antiochus autem rex obsedit Doram secundo, et conclusit Tryphonem ne procederet. Et misit ei Simon duo millia virorum in auxilium, et argentum, et aurum, et vasa copiosa. Qui noluit ea accipere, sed fregit pactum, quod fecerat cum eo, et misit ad eum Athenobium, mandans ei, ut redderet ei arcem, quae est in Jerusalem, et Joppem, et Gazam, et tributa locorum, quibus dominatus fuerat; alioquin veniret, et expugnaret eum. Et vidit Athenobius in Jerusalem gloriam [Col. 1520A] Simonis, et apparatum copiosum, et affluentiam in auro et argento, et obstupuit. Et respondit Simon: ยซTerram alienam non sumpsimus, sed haereditatem patrum nostrorum, quae injuste ab inimicis nostris aliquo tempore possessa est.ยป Et rediit Athenobius ad regem, et renuntiavit ei verba Simonis, et gloriam ejus. Et iratus est rex ira magna. Porro Tryphon fugit navigio in Orthosiada. Rex autem persequens Tryphonem, constituit Cendebaeum ducem maritimum, et reliquit ei exercitum, ut expugnaret Judam. Et aedificavit Cendebaeus Gedorem, collocans in ea milites, ut vastarent fines Judaeae. Quod cum accepisset Simon vocavit duos filios suos seniores, Judam et Joannem. Et ait illis: ยซEgo, et et fratres mei expugnavimus hostes Israel, ab adolescentia [Col. 1520B] usque in hunc diem. Nunc autem senui, sed estote loco mei, et expugnate pro gente vestra. Auxilium vero de coelo vobiscum sit.ยป (I Machab. XVI.) Et dedit illis viginti millia pugnatorum, et equites. Et profecti sunt adversus Cendebaeum. Et erat fluvius torrens inter eos, et timuit populus transire, et transivit Joannes primus; et secuti sunt eum omnes. Et insonuerunt sacris tubis, et conversus est in fugam Cendebaeus, et castra ejus, et ceciderunt ex eis multi vulnerati. Vulneratus est et Judas frater Joannis, et insecutus est Joannes fugientes, usque ad Cedronem. Et ceciderunt ex eis duo millia virorum, redieruntque filii Simonis in pace.
Porro Ptolemaeus filius Abobi, constitutus erat dux in campo Jericho (I Machab. XVI) . Erat enim gener summi sacerdotis, et habebat argentum et aurum multum. Et elevatum est cor ejus, et volebat obtinere regionem, et cogitabat dolum adversus Simonem, et filios ejus, ut tolleret eos. Simon autem perambulabat civitates regionis, gerens sollicitudinem earum. Et descendit in Jericho cum Juda et Mathathia filiis ejus, et suscepit eos Ptolemaeus in munitiunculam, quam aedificaverat in dolo, et fecit eis convivium magnum, et abscondit ibi viros, et intravit convivium cum armatis, et occidit Simonem, et duos filios ejus, et reddidit mala pro bonis; nam et uxorem Simonis cum duobus filiis ejus minoribus [Col. 1520D] jugulavit [ al. vinculavit]. Et scripsit Antiocho regi, ut mitteret exercitum in auxilium, et traderet ei regionem, et civitates, et tributa. Misit quoque nuntios ad tribunos, ut venirent ad se, et daret eis argentum, et aurum, et dona; aliosque misit occupare Jerusalem, et montem templi. Porro alios misit in Gazara, ut interficerent Joannem, sed praecurrens quidam in Gazara, nuntiavit Joanni quae facta fuerant. Et ipse festinavit occupare Jerusalem, et occidit eos qui venerant eum perdere. Et factus est princeps sacerdotum post patrem suum.
[Col. 1521A] Praefatio in historiam secundi libri Machabaeorum.
Secundus liber Machabaeorum non est historiae prosecutio, sed prosecutae recapitulatio. Est enim epistola quam scripsit Judas Machabaeus, et senatus Judaeorum Jerosolymitae dispersioni Judaeorum, quae exsulabat in diversis regionibus Orientis, et maxime in Aegypto, in qua insinuaverunt eis duas a se solemnitates noviter institutas, hortantes, ut eas susciperent, et solemnizarent quotannis (II Machab. I) . Unam de purificatione Templi, quam fecerant vicesima quinta die mensis Casleu, post tres annos pollutionis factae ab Antiocho. Alteram quam instituerant decima tertia die mensis Adar, quod est Martii, quae dicebatur, voce Syriaca, pridie Mardochaei [Col. 1522B] Additio 1. Judaei, duce Mardochaeo, solemnitatem decima tertia die ejusdem mensis instituerunt in memoriam ejus, quia victoriam de inimicis eorum habuerunt, decima tertia die ejusdem mensis, quando eos occiderunt per provincias, usque ad septuaginta quinque millia, licentia eis data ab Assuero, [Col. 1522C] sicut habes supra in libro Esther, circa finem ejusdem. , diem scilicet quam instituerant pro incredibili [Col. 1521B] victoria quam habuerunt interfecto Nicanore, cujus caput et manum contra templum suspensa praediximus. Nihilominus hortantes, ut solemnem agerent diem Scenopegiae, et diem ignis, qui datus est de crassa aqua, quando Nehemias obtulit sacrificia. In hoc autem loco hujus epistolae legitur Jeremias abscondisse arcam et altare incensi in speluncam montis, in quo Moyses ascendit, et vidit Dei haereditatem (II Machab. II, Deut. XXXIV) . Et accesserunt quidam, qui sequebantur Jeremiam, ut notarent sibi locum, et non potuerunt invenire. Quos culpans Jeremias dixit: ยซIgnotus erit locus, donec congreget Deus congregationem populi, et propitius fiat et tunc ostendet Dominus haec, et apparebit majestas Domini, et nubes sicut in diebus Moysi, et [Col. 1521C] sicut cum Salomon fecit (III Reg. VIII) , ut locus sanctificaretur magno Deo.ยป Quod ergo supra diximus Epiphanium dixisse Jeremiam aliter de manifestatione arcae fortasse mysticum fuit. Ne autem Jerosolymitae viderentur sine causa has instituisse solemnitates, recapitulaverunt in epistola bella quae fecerant contra hostes, qui frequenter ebullierant de Perside. Et quomodo liberati erant a Deo in manu forti, et signis, et prodigiis innumerabilibus. In hac autem recapitulatione apposita sunt quaedam, quae in praedicta non leguntur historia, quorum quaedam jam supra posuimus, suppressa vero ibi nunc supplebimus. Forma vero epistolae haec est: ยซPopulus qui est Jerosolymis, et in Juda, senatusque [Col. 1521D] et Judas, Aristobulo magistro Ptolemaei regis, qui est de genere christorum sacerdotum, et his qui in Aegypto sunt Judaeis, salutem et sanitatem. Bene faciat vobis Deus, et det vobis cor omnibus, ut colatis eum, et faciatis ejus voluntatem. Adaperiat cor vestrum in lege sua, et in praeceptis suis, et faciat pacem. Exaudiat orationes vestras, et reconcilietur vobis, nec vos deserat in tempore malo. Et nunc hic sumus orantes pro vobis. De magnis autem periculis [Col. 1522A] a Deo liberati magnifice gratias agamus ipsi,ยป et caetera quae sequuntur (II Machab. I) . Pericula vero sua, et liberationes a Deo factas enumerare coeperunt, a morte Antiochi Magni, et a filio ejus Seleuco. Qui cum prius templum honoraret, et de redditibus suis praestaret sumptus ad ministerium sacrificiorum, ad suggestionem Simonis de tribu Benjamin, qui erat praepositus templi, et invidebat Oniae, misit Heliodorum ad spoliandum commune aerarium, quod dixit non pertinere ad rationem sacrificiorum (II Machab. III) . Erant equidem haec congregata ad victualia viduarum, et pupillorum, et pleraque erant deposita divitum. Terminaverunt autem prosecutionem hujus epistolae in morte Nicanoris in hunc modum: ยซIgitur his erga Nicanorem [Col. 1522B] gestis, ex illis temporibus ab Hebraeis civitate perpessa, vel possessa. Ego quoque in his finem faciam sermonis. Etsi quidem bene, et ut historiae competit hoc, et ipse velim. Si autem minus digne, concedendum est mihi. Sicut enim vinum semper bibere, aut semper aquam, contrarium est, alternis autem uti delectabile, ita legentibus si semper exactus sit sermo, non erit gratus. Hic ergo erit consummatus (II Machab. XV.)
Porro quaedam superaddita in hac epistolari recapitulatione summatim tangere curabimus. Sane in profanatione Antiochi cum cogerentur Judaei a patriis legibus recedere, duae mulieres delatae sunt natos suos circumcidisse; quas, infantibus ad ubera suspensis, cum publice per civitatem circumduxissent, carnifices per muros praecipitaverunt (II Machab. VI) . Eleazarus, unus de primoribus scribarum, et vir aetate provectus, aperto ore hians compellebatur suillas carnes sacrificii manducare. Quidam vero veteres amici ejus carnes licitas secreto afferentes, [Col. 1522D] rogabant ut simularet se ad imperium regis manducare, quod renuens aiebat: ยซAdolescentibus exemplum forte malum relinquam.ยป Et plagis peremptus, memoriam mortis suae, et exemplum virtutis reliquit. Contigit autem et septem fratres una cum matre comprehensos compelli ad esum porcinae carnis. Quibus renuentibus, jussit rex coram eis sartagines, et ollas aeneas succendi, et primogenito linguam amputari, cujus cute [Col. 1523A] capitis abstracta, et summitate manuum et pedum praecisa coram matre et fratribus, missus in sartaginem torrebatur. In eumdem modum singuli fratrum, secundum ordinem geniturae, torquebantur, praemissa tamen unicuique exhortatione, ut regi obediret, et viveret. Supra modum autem mater mirabilis, et bonorum memoria digna, singulos hortabatur patria voce, et femineae cogitationi masculinum animum inferens, dixit ad eos: ยซNescio qualiter in utero meo apparuistis, nec enim ego spiritum et animam donavi vobis, nec vitam; et singulorum membra non ego ipsa compegi, sed qui formavit vos, spiritum vobis iterum cum misericordia reddet, et vitam, sicut nunc vosmetipsos despicitis propter legem ejus.ยป Cumque adhuc adolescentior [Col. 1523B] superesset suadebat rex matri ut adolescenti fieret in salutem. Cumque promisisset se suasuram filio, inclinata ad illum patria voce dixit: Fili, miserere mei dignus fratribus tuis effectus, suscipe mortem, ut in illa miseratione cum fratribus tuis te recipiam. Tunc rex indigne ferens se derisum, in hunc crudelius super omnes desaevit. ยซNovissime autem, post filios et mater defuncta est (II Machab. VII) .ยป
Pro hac tanti praerogativa martyrii asserunt plurimi de his septem fratribus Ecclesiam solemnizare [Col. 1524C] Additio 1. Nomen martyris ad quatuor extenditur. Dicitur martyr, qui pro conservatione legis Dei moritur, ut Machabaei. Dicitur etiam martyr, qui pro veritate praedicationis moritur, ut Jeremias, et [Col. 1524D] alii prophetae. Dicitur idem martyr, qui loco ipsius Christi moritur, ut infantes. Dicitur et martyr, qui pro confessione fidei, et passionis Christi moritur, ut Petrus et Paulus. Et isti proprie dicuntur martyres, id est testes passionis Christi. Quorum festum facit Ecclesia, cum nullius Veteris Testamenti martyris festum agat, nisi septem Machabaeorum. Puerorum quoque festum agit Ecclesia, licet ad inferos descenderint. Unde in eorum festo canticum laetitiae subticetur. Si objiciatur de Joanne Baptista, dicimus, quia passionis ejus festum non agimus, sed nativitatis, quae fuit figura nativitatis Christi. Festum ergo Decollationis ejus non est festum passionis, praesertim cum ipse circa Pascha decollatus fuerit, sed tempore tali caput ejus inventum fuerat. [Col. 1525A] Alii tradunt duas esse dictiones, eo quod tali tempore collata sint ossa ejus. . Additur quoque, in eadem epistola, quod, cum Judas adversus Timotheum dimicaret, apparuerunt adversariis de coelo viri quinque in equis, ducatum Judaeis praestantes; ex quibus duo Machabaeum [Col. 1523C] medium habentes, armis circumseptum conservabant, in adversarios autem tela et fulmina jaciebant (II Machab. X) . Nec multo post tempore cum egrederetur Judas a Jerosolymis, ut dimicaret adversus Lysiam, apparuit praecedens eos eques in veste candida, armis aureis, hastam vibrans (II Machab. XI) . Additur quoque quod Joppitae rogaverunt Judaeos, secum habitantes, ascendere scaphas, quas paraverant in die festo ad colludendum (II Machab. XII) . Cumque in altum processissent, submerserunt ex eis non minus ducentos. Quamobrem Judas in nocte superveniens, portum succendit, scaphas exussit, refugos ab igne gladio peremit. Jamnitis quoque nocte supervenit, et portum cum navibus succendit, ita ut lumen ignis appareret Jerosolymis a stadiis [Col. 1523D] ducentis quadraginta. Additur quoque quod, praelio commisso apud Jamniam, plures prostrati sunt de Judaeis. Et venit Judas cum suis, ut corpora prostratorum tolleret, et in sepulcris poneret paternis. Invenerunt autem sub tunicis interfectorum de donariis idolorum, quae apud Jamniam fuerunt. Omnibus ergo manifestum factum est ob hanc causam eos corruisse. Et benedixerunt justum Dei judicium, qui occulta fecerat manifesta, et in preces conversi, rogaverunt Deum, ut delictum eorum obliteraretur. At vero vir fortissimus Judas, collatione facta a suis, duodecim millia drachmas argenti misit Jerosolymam, offerre ea ibi pro peccatis mortuorum, vel delicto illorum in sacrificium. Additur quoque quod, cum sceleratissimus Nicanor, persequeretur [Col. 1524A] Judam post foedus cum eo initum, et postea factum, et comperit Judam esse in locis Samariae, et disposuit bellum committere cum eo in die Sabbati (II Machab. XV) . Judaei vero, qui sequebantur Nicanorem, per necessitatem, dixerunt ei, ut honorem daret diei sanctificationis, et Deo, qui universa conspicit. At ille quaesivit ab eis: ยซSi potens est in coelo, qui imperavit eis diem Sabbatorum. Et dixerunt: Est Deus unus in coelo potens, qui jussit agi diem septimam. At ille ait: Et ego potens sum super terram, qui impero sumi arma, et negotia regis impleri.ยป Machabaeus autem cum pauci essent cum eo, formidantes imperium Nicanoris, et multitudinem, singulos illorum Judaeorum armavit, non clypei et hastae munitione, sed sermonibus [Col. 1524B] optimis, et exhortationibus, praesertim exposito eis somnio quod in eadem nocte viderat in hunc modum: Viderat Oniam summum sacerdotem qui a puero in virtutibus exercitatus fuerat, manus protendentem, et orantem pro populo Judaeorum [Col. 1525A] Additio. 2. Hinc habes auctoritatem, quod animas sanctorum efflagitare debemus, quod pro nobis orent et intercedant: per quod confutantur Judaei, qui negant alicujus sanctorum auxilium deposcendum. . Post hoc apparuisse, et alium virum aetate et gloria mirabili circa illum, et Oniae dixisse: ยซHic est amator populi Israel, hic est qui multum orat pro populo, et civitate sancta, Jeremias propheta Dei.ยป Extendisse autem Jeremiam dextram, et dedisse Judae gladium aureum, et dicentem: ยซAccipe sanctum gladium munus missum a Deo, quo dejicies adversarios populi mei Israel.ยป Qua visione confortati, qui erant cum Juda impetum fecerunt in hostes [Col. 1524C] et prostraverunt ex eis non minus quam triginta millia, Nicanore cum eis interfecto, et redierunt Jerosolymam benedicentes Deum; et caput Nicanoris, et manum cum humero abscissam, contra templum suspenderunt. Itaque omnes communi consilio decreverant nullo modo diem istum absque celebritate praeterire. Hic terminatur epistola Judae ad dispersionem Judaeorum. Terminata igitur epistolari recapitulatione ad prosecutionem historiae revertamur de Joanne, filio Simonis, prosequentes.
Mortuo Simone, qui ultimus quinque filiorum Mathathiae Asamonaei dux, et sacerdos fuerat in Judaea, successit ei filius ejus Joannes, cognomine Hircanus a devictis Hircanis (I Machab. XVI) , quem Josephus in tribus commendat, in religione sacerdotii, in strenuitate ducatus, et quia vir propheta [Col. 1525B] erat. Qui insecutus est Ptolemaeum, qui patrem ejus dolo interfecerat, matremque ejus cum duobus parvulis tenebat in vinculis, et confugerat ad oppidum ultra Jerichonta quod Agon vocabatur. Obsesso quidem oppido cum Joannes acrius insistebat, Ptolemaeus matrem Joannis, et fratres super muros, usque ad sanguinis effusionem caedebat, fractusque pietate Joannes ab impugnatione se temperabat. Matre tamen clamante, ne pro se sineret scelus Ptolemaei inultum; mortem enim suam sic indicaret immortalitate meliorem. Ob hoc diutius tractata obsidione septimus advenit annus feriatus a Judaeis. Recessitque ab obsidione Joannes, Ptolemaeus vero matre ipsius, et fratribus occisis, confugit ad Zenonem Philadelphiae tyrannum, qui [Col. 1525C] Cotila cognominabatur.
Post hoc Antiochus Ponticus rex Syriae obsedit Jerusalem. Quamobrem aperuit Hircanus duos de octo loculis circumstantibus sepulcrum David, et sustulit ex eis plusquam tria millia talentorum deditque trecenta talenta Antiocho, ut ab obsidione recederet. Et ut placaret murmur populi de apertione sepulcri, de reliqua pecunia primus instituit xenodochia pauperum in Jerusalem. Samariam captam solo aequavit, quam post Herodes instaurans Sebastem dixit. Mortuus est autem Joannes, triginta tribus annis rebus optime administratis, relictis [Col. 1525D] quinque filiis, Aristobulo primogenito, et Antigono cum tribus minoribus. Cumque nullus eorum ad regendum populum sufficeret, uxorem suam disertissimam Judaeae praefecit et filiis.
Aristobulus vero impatiens dominii materni, matrem cum tribus fratribus minoribus vinculavit in carcerem, et Antigonum, quem diligebat secundum a se constituit. Imposuitque sibi diadema, et restitutum est regnum Judaeae. Fluxerant autem a Sedecia, sub quo regnum fuerat interruptum, anni quadringenti septuaginta quinque, et menses tres, vel a reditu de captivitate Babylonis. Unde saepe [Col. 1526A] legitur intermissum fuisse regnum usque ad Hircanum: et Aristobulum intransitive, id est usque ad Aristobulum Hircani. Nec tantum regnavit Aristobulus nisi per annum, eo quod matrem fame peremerat in vinculis. Cumque aegrotaret Aristobulus in turre, quae post ab Herode dicta est Antonia, redibat Antigonus de Galilaea, in qua multa praeclare fecerat, indutus novis armis, et decentibus. Cumque ingrederetur Jerusalem in diebus Scenopegiarum ob honorem fratris, et ut ostentaret decorem armorum populo, armatus intravit. Quod videntes aemuli ipsius, et maxime uxor fratris, quae oculos in eum injecerat, sed ipse ei assensum non praebebat, accusabant eum, dicentes Aristobulo: ยซFratrer tuus audiens te aegrotantem in manu forti, [Col. 1526B] et armata intravit, ut te perimat, et regnet. Quod ita probare potes. Jube eum venire ad te, si venerit armatus, super his quae dicimus certus esto.ยป Posuit ergo ad suggestionem uxoris Aristobulus armatos in subterraneo, qui Pirgus Stratonis dicebatur per quem Antigonus transitum facturus erat, qui, si veniret armatus, eum interficerent. Et advocans fratrem Aristobulus praecepit nuntio, ut diceret ei, ne veniret armatus. Sed regina corrupit nuntium muneribus, ut diceret ei quod cum armis descenderet; affectaret enim eum rex videre in armorum decore.
Erat autem eo tempore in Jerusalem genethliacus quidam, Judas nomine, de haeresi Esseorum, qui [Col. 1526C] per constellationem indicavit de nativitate puerorum, qui scholasticis suis arte sua praedixerat de morte Antigoni, et diem et locum. Is, cum vidisset Antigonum in armis gloriantem, exclamavit: Papae! Nunc mihi pulchrum est mori, quando ante me veritas interiit mearumque praedictionum aliquod mendacium deprehensum est. Vivit Antigonus iste, qui hodie moriturus erat in Pirgo Stratonis. ยซLocus autem ille abhinc sexcentis stadiis distat, horae vero diei sunt quatuor.ยป Cumque sic ejularet senex, paulo post occisus est Antigonus cum armatus descenderet per Pirgum Stratonis, seque locorum aequivocatione senex agnovit fuisse deceptum. Audiens autem rex mortem fratris indoluit, adeoque morbus invaluit, ut sanguinem, laceratis visceribus, [Col. 1526D] evomeret. Quem unus de servulis huic officio destinatus foras efferens, ubi Antigonus occisus fuerat, casu effudit super adhuc exstantes cruoris maculas. Quod videns populus exclamavit affirmans nutu Dei in occisi ultionem, sanguinem libatum occisoris. Cumque causam clamoris rex sciscitaretur, nullusque ei auderet prodere, tandem minanti, pro taciturnitate supplicium, verum quod erat ei indicaverunt. Et ingemiscens ait. ยซFas non erat, ut Dei lumen scelera mea laterent, quatenus, o corpus improbum, matri fratrique animam damnatam detinebis. Utinam non paulatim eis sanguinem meum libem, sed totum simul accipiant!ยป Et, his dictis, exspiravit.
Quo mortuo uxor ejus, quia prolem ex ea non susceperat, fratres viri solvit a vinculis, majorem natu Alexandrum regem constituens, qui cognominatus est Jamnaeus, qui etiam modestia praestare videbatur. Qui fratrem secundum interfecit, quia ad regnum aspirare videbatur, tertium secum vivere coegit privatim, duxitque uxorem, nomine Alexandram, quae et Saloma dicta est. Hic adeo nequissimus fuit, quod in septem annis circiter quinquaginta quinque millia seniorum interfecit, quia facinora ejus detestabantur. Cumque offensus esset populo munivit sibi palatium in turri, quae Baris dicebatur, super quam postea admiratus est [Col. 1527B] Titus, quod eam Judaei deseruerant, cum defendi posset a duobus ab omni vivente. Adeo autem offensus erat Judaeis, ut semel percunctanti ei, quoniam pacto eos sedare posset, responderunt, si moreretur. Ob hoc in plateis Jerusalem suspendit octingentos viros uxoratos, uxoresque eorum, et liberos necavit. Cumque quievisset a praeliis et quartanis fatigaretur, morbum ex otio natum putans, intempestivis laboribus militiae se reddidit, et triginta octo regni sui anno mortuus est, duos relinquens filios, Hircanum et Aristobulum. Sciensque filios pro patre Judaeis odiosos regnum reliquit uxori. Quae sibi sub viro benevolentiam populi saepe comparaverat, tyrannidi ipsius saepius resistens, [Col. 1527C] etiam simulatam religionem in habitu praeferebat.
Quae dum regnaret, Hircanum primogenitum pontificem declaravit, eum futurum regem indicans, quia modestus erat; minorem vero Aristobulum, eo quod ferventis animi videretur, privatim vivere coegit. Eo tempore orta est in Judaea haeresis Pharisaeorum, de quibus post cum sectis aliis explicabitur, quorum consilio utebatur in omnibus Alexandra, ita ut eorum consilio optimates quosque Judaeorum, aut exsilio damnaret, aut interficeret. Denique Diogenem, qui Alexandro amicissimus fuerat, occidit. Alienigenarum quidem duos sibi conflaverat [Col. 1527D] exercitus, ut in Judaeos tutius debaccharet. Proinde multi ad Aristobulum confugerant, ut ejus patrocinio tuerentur. Nono autem regni sui anno aegrotavit Alexandra, et Aristobulus, collecta plurimorum manu, post matrem se regnaturum declaravit [Col. 1527D] Additio 1. His temporibus. Jugurtha contra Romanos dimicans a Marco et Sylla captus est Romae. Ars rhetorica coepit haberi edocta a Plotio Gallo. Lucretius poculo amatorio in furorem versus, per intervalla insaniae aliquos libros conscripsit; tandem interfecit se. . Ob hoc miserata quaerelas Hircani mater, conjugem Aristobuli cum filiis in custodia recludens, obsides accepit, ne regnum sibi Aristobulus usurparet.
Ea mortua, Aristobulus, collecto exercitu, contra fratrem movit arma. Cumque egressi essent fratres in campis Jerichontinis, victus Hircanus fugit in Jerusalem. Tandem ea lege in concordiam redierunt, ut Aristobulus regnaret, Hircanus vero sub eo quibuslibet fungeretur honoribus. Domos etiam permutaverunt. Erat autem cum Hircano Antipater Idumaeus, cujus prudentiam, et strenultatem timens Aristobulus calumnias ei praetendebat. Hic persuasit Hircano, ut se dolo circumventum quaereretur, et ut ad Aretham regem Arabum confugeret, cujus auxilio rediret in regnum. Noctu igitur egressi venerunt ad regem Arabum in oppidum, quod Petra dicitur, ubi regni sedes erat. Itaque, collecto exercitu, [Col. 1528B] Aretha venit in Judaeam, et obsedit Jerusalem, quam et recepisset, nisi dux Romanorum Scaurus solvisset obsidium. Jam enim Syria desierat habere regem, facta Romanis tributaria. Missus erat Pompeius a Romanis contra Tigranem regem Armeniae, et Scaurum miserunt praesidem Syriae. Qui, cum audisset dissensionem fratrum in Judaea, ratus tempus esse quo de facili Judaeam poneret super tributo, in manu valida fines intravit Judaeae. Ad quem legati a fratribus utrinque venerunt, auxilium ei hinc et inde postulantes. Corruptus autem Scaurus trecentis talentis missis ab Aristobulo (quod proprium esse Romanorum Josephus testatur) ad Arabes legatos mittit Romanorum, et Pompeii [Col. 1528C] nomen eis intentans, nisi ab obsidione recederent. Recedens ergo Aretha Hircanum et Antipatrum Philadelphiae collocavit. Qui frustrati spe Arabum in adversarios spem contulerunt. Cum enim Pompeius Damascum venisset, cum multis muneribus venerunt ad eum, orantes, ut violentiam Aristobuli dignam odio judicaret, et Hircanum regno restitueret. Sed nec Aristobulus sibi defuit corruptione Scauri fretus. Cum autem Pompeius honorem regium ei non exhibuisset, indignans insalutato Pempeio recessit, et recepit se in Alexandriam, propter inexpugnabilem oppidi munitionem. Quem, collecto Romanorum Syrorumque exercitu, insecutus est Magnus, jussitque, ut de oppido ad se descenderet. Is vero, quia pro imperio [Col. 1528D] vocabatur, decreverat potius periclitari quam parere. Consilio tamen suorum descendens ab oppido, relictis ibi custodibus, praecepit, ut non nisi manu sua scriptis epistolis obtemperarent, abiitque Jerosolymam. Quem statim insecutus est Magnus, alacer factus, circa Jerichonta, morte Mithidatis sibi nuntiata, ubi pinguissima Idumaeae regio et palmarum plurium, et balsamum nutrit. Cujus inciso lapidibus acutis robore, stillantem lacrymam ex vulneribus colligunt.
Cumque Jerosolymam properaret, territus Aristobulus occurrit ei, pecuniam pollicens quae erat in Alexandria, seque de caetero imperio Romano pariturum: [Col. 1529A] sed nihil horum effectum est. Missum enim Gabinium ad recipiendam pecuniam, custodes nec in oppidum receperunt. His commotus Pompeius Aristobulum in custodiam collocavit. Cum autem obsedisset Jerusalem, orta est dissensio in urbe. Nam fautores Aristobuli urbem tueri, fautores Hircani eam tradere Romanis contendebant; sed victa pars Aristoboli in templum cessit. Receptusque in urbem Pompeius templum expugnavit. Cumque septentrionalem vallem aggeribus impleret, labor esset imperfectus, nisi observatis septimis diebus quibus operari Judaeis fas non est, aggerem fieri praecepisset. Mense tamen tertio fanum irruptum est. Faustus autem Cornelius, Syllae filius, primus ingredi ausus est, et irruentes Romani profanaverunt [Col. 1529B] templum, et, ut alibi legitur, equos in porticibus stabulaverunt. Ob quam rem traditur nunquam de caetero pugnasse Pompeium, quin vinceretur, qui hactenus fortunatissimus fuerat. Postero autem die ingressus templum Pompeius admiratus situm, et ornatum, et religionem templi, nihil inde tulit, praecipiens aedituis, ut a sordibus templum mundarent. Cumque imposuisset Jerosolymis tributum, Hircano pontifice declarato, Aristobulum captivum duxit, duosque filios ejus, Alexandrum et Antigonum, cum totidem filiabus. Romamque per Ciliciam properabat, Syriae et Judaeae administratione Scauro commissa, relictis secum duabus cohortibus.
Alexander vero filius Aristobuli ex itinere fugit. Qui magna manu collecta Judaeam populabatur, et Hircano imminebat. Obtinebat autem munitissima loca, Alexandrum, Hircanum, et Macheronta. Missus est autem in Syriam Gabinius, ut Scauro succederet, sub quo Marcus Antonius militabat. Qui cum in Alexandria obsedisset Alexandrum, consilio matris, Alexander se tradidit ei, et castra. Quae Gabinius, consilio ejusdem mulieris, funditus evertit, ne alterius belli fierent receptaculum. Palpabat enim mulier Gabinium obsequiis, viro suo et caeteris captivis metuens qui Romam fuerant abducti. Post hoc Gabinius cura templi mandata Hircano gentem Judaeorum in quinque conventus divisit, [Col. 1529D] quasi per pentarchias, Judaeae frangens superbiam. Eo tempore factus est Antipater amicissimus Gabinio, et Marco Antonio maxime, adeoque claruit, quod data est ei uxor neptis regis Arabum, Cypris nomine. Qui sustulit ex ea quatuor filios et filiam. Primogenitus fuit Phasaelus, secundus Herodes, qui post dictus est Ascalonita, tertius Josippus, quartus Feroras, filia dicta est Saloma.
Post haec casu elapsus est a Roma Aristobulus, qui magna Judaeorum manu conflata Alexandriam muro recingebat, ad quem debellandum missus est a Gabinio Antonius. Captusque iterum Aristobulus, cum filiis Romam perductus est. Illum quidem in custodia senatus coercuit, filios autem in Judaeam [Col. 1530A] remisit, quia Gabinius ipse scripserat spopondisse, uxori Aristobuli, pro castellorum traditione. Post hoc cum Gabinius detineretur apud Aegyptum, Alexander, Aristobuli filius, Judaeos iterum ad dissensionem reduxit. Sed rediens Gabinius pacem fecit, et Hircano pontificium confirmavit. Quo mortuo, missus est praeses Syriae Crassus, ut etiam Parthos, qui jam Romanis imminebant reprimeret. In sumptus vero Parthicae militiae omne fere aurum de templo sustulit, et ea quibus Pompeius abstinuerat duo millia talentorum [Col. 1530A] Additio. 1. Cui dictum est: ยซAurum sitisti, aurum bibe.ยป . Ob hoc auro in os infuso interiit. Cui successit praeses Syriae Cassius, qui in omnibus consilio Antipatri utebatur.
Eo tempore factum est dissidium inter Romanos pro Pompeio et Julio Caesare. Caesar autem post senatus et Pompeii fugam trans mare Ionium, rebus omnibus Romaque potitus, solutum Aristobolum, cum duabus cohortibus in Syriam misit, facile per hunc sibi posse Judaeam subjici ratus. Verum spes Caesaris frustata est. Nam a studiosis Pompeii veneno periit Aristobulus. Servabaturque corpus ejus melle conditum, prohibita sepultura, donec jussu Antonii, in monumentis regalibus sepultus est. Occiditur quoque filius ejus Alexander, Antiochiae a Scipione securi percussus, secundum Pompeii [Col. 1530C] litteras, accusatione pro tribunali prius habita super his quae in Romanos admiserat. Solus autem superstes Antigonus cum duabus sororibus suis ad quemdam Ptolemaeum, Mennaei filium, qui sub Libano morabatur, confugit. Accepitque Ptolemaeus minorem sororem Alexandram uxorem, ex qua, ut quidam tradunt, suscepit Lisaniam, Abilinae postea tetrarcham.
Post hoc, factum est praelium in Emathia, cui interfuit Antipater, et Judaei sub Pompeio. Qui cum redisset in Judaeam, timens Caesaris impetum, liberos suos ad Arabas cognatos eorum transmisit. Mortuo autem Pompeio, Antipater in clientelam [Col. 1530D] Caesaris se contulit. Misit autem Caesar Mithridatem Pergameum ad expugnandum Pelusium, mittens cum eo incolam Libani Ptolemaeum, et Antipatrum cum tribus millibus Judaeorum, Ubi virtus Antipatri plurimum enituit. Nam, et murum primus transcendit, et Memphitas ad obsequendum Caesari, prudentia sua inclinavit, et inito praelio cum caeteris Aegyptiis, pluribus occisis, totus perfossus corpore, praeter spem, servatus est ex praelio, habitaque victoria, factorum suorum apud Caesarem Mithridatem testem habuit. Marco etiam Antonio in pluribus eum commendante, factus est amicus Caesaris. Quem Caesar Romana civilitate donavit simul et immunitate, et ejus gratia pontificatum confirmavit Hircano.
Eo tempore Antipatrum et Hircanum criminabatur Antigonus apud Caesarem, dicens eorum consilio patrem suum et fratrem interiisse. Ad hoc Antipater, veste projecta, multitudinem vulnerum demonstrans, verbis non opus esse dixit, cum cicatrices, se tacente, clamarent, ipsum fuisse fidelem Romanorum, cum Antigonus filius fuisset fugitivorum, nullusque ipsum a Pompeio, quoad vixit, potuit avellere, nec modo a Caesare quisquam eum esset avulsurus. Tunc Caesar cujuslibet dignitatis sub pontifice in Judaea dedit Antipatro optionem. Qui remissa dignitatis mensura in Caesarem, procurator Judaeae declaratus est, impetrans quoque, [Col. 1531B] ut eversa patriae moenia renovare sibi liceret. Regnum quoque est concessum Hircano, ita tamen ne rex vocaretur. Sextum etiam cognatum suum Caesar Syriae praefecit.
Post haec Antipater filium suum majorem Phasaelum Jerosolymis sub se procuratorem statuit, et Herodem Galilaeae praefecit: qui cum natura strenuus esset, Ezechiam, quemdam principem latronum, interfecit cum suis sequacibus, adeoque terram quietam reddidit, ut publice Herodes pater Galilaeae cantaretur. Phasaelus quoque indolem fratris, bona aemulatione superare certabat. Ob hoc etiam pater eorum obsequiis regalibus a gente colebatur, nec [Col. 1531C] propter hoc tamen minus fidelis hic fuerat Hircano. Verum fieri non potest, ut livorem in bene gestis quisque effugiat. Erant ergo qui dicerent Hircano, quod, Antipatro et filiis ejus rebus traditis, ipse vacuo regis nomine sederet. His accensus paulatim Hircanus, causam dicturum Herodem jubet accersiri. Qui munita prius Galilaea ad regem properabat, ferens secum Sexti epistolam praecipientis Hircano, ut Herodem ab omni crimine, et poena liberaret. Nec multo post factus est Herodes princeps militiae Sexti, et tunc injuriam praedictae vocationis Herodes vindicasset in Hircanum, nisi pater ejus et frater impetum ejus fregissent.
[Col. 1531D] Eo tempore dolo Bruti et Cassii occisus est Caesar, cum per triennium et menses septem tenuisset principatum. Fuerat quidem Romae imperatum a Romulo sub regibus septem annis ducentis quadraginta. Post, sub consulibus res acta est annis quadringentis quadraginta quatuor. Obiit autem Caesar anno aetatis suae quinquagesimo sexto, corpusque ejus pro rostris combustum est. Statuit autem populus in foro solidam columnam, lapidis Numidici viginti prope pedum, super quam tumulatus est, quae et Julia dicta est. Centesimo autem die ante mortem ejus cecidit fulmen super statuam ejus in foro, et de nomine ejus super scripto, C litteram capitalem abrupit. Nocte praecedente diem obitus ejus, fenestrae thalami ejus tanto cum [Col. 1532A] strepitu apertae sunt, ut exsiliens a stratis ruituram domum aestimaret. Eadem die cum iret in Capitolium datae sunt ei litterae indices mortis imminentis. Qui dum referretur occisus, in manu ejus nondum solutae inventae sunt. Die sequenti apparuerunt tres soles in oriente, qui paulatim in unum corpus solare redacti sunt, significantes quod dominium Marci Lepidi, et Marci Antonii et Augusti in monarchiam rediret. Vel potius, quia notitia Trini Dei, et unius toti orbi futura imminebat. Bos quoque aranti locutus est dicens; ยซIn brevi magis desituros homines, quam frumenta.ยป
Post haec Cassius venit in Syriam, cujus pridem praeses fuerat; colligensque exercitum contra Augustum [Col. 1532B] adolescentem et Marcum Antonium septingenta talenta a Judaeis exigebat. Primus autem Herodes de Galilaea centum ferens talenta, favorem Cassii meruit, moram aliorum indigne ferentis. Profectus est etiam Herodes cum Cassio ad praelium, qui ei, adepta victoria, regnum Judaeae pollicebatur.
Erat eo tempore cum Hircano quidam de amicis suis, nomine Malicus, aspirans ad sacerdotium. Cumque decrevisset Hircanum veneno appetere, statuit prius appetere Antipatrum, immemor beneficiorum ipsius. Suscepto itaque veneno, per ministrum mortuus est Antipater. Malicus vero cum de [Col. 1532C] morte ejus suspectus haberetur, coram Herode in multis se excusabat. Conquaestus autem Herodes per epistolam de patris morte apud Cassium rescriptum ipsius accepit, ut dolum dolo vindicaret. Scripsit etiam Cassius chiliarchis, ut in ista causa Herodi opem ferrent. Vocavit itaque Herodes Hircanum et Malicum ad coenam: qui, dum irent, circumseptum Malicum chiliarchae interfecerunt. Hircanus autem stupore dissolutus concidit, vixque recepta anima, Herodem percontabatur quis Malicum occidisset. Cumque unus respondisset, Cassii praeceptum, ait: ยซMe et patriam Cassius servavit incolumem, amborum insidiatore perempto.ยป Non multo post cum aegrotaret Herodes Damasci, [Col. 1532D] Phenix, Malici frater, in ultionem fratris movit arma contra Phasaelum, fultus Hircani auxilio. Cumque convaluisset, Herodes Hircanum aggredi attentabat; sed propter affinitatem redierunt in concordiam.
Habebat quidem Herodes uxorem, nomine Dosidem, sed ignobilem, de qua et Antipatrum suscepit, superduxitque Mariannem neptem Hircani, cujus etiam amore circumcidit se, et factus est proselytus. Habuit siquidem Herodes uxores novem: ex quarum septem numerosam suscepit sobolem, sed de his paucos numerare sufficiet. Primogenitus ejus Antipater ex Doside, Alexander et Aristobulus ex Marianne, Archclaus ex Mathaca Samaritide, Herodes [Col. 1533A] Antipas, qui post tetrarcha fuit, et Philippus ex Cleopatra Jerosolymitide. Herodem tamen hunc quidam Marianne filium putant.
Sed ubi Cassio in Philippis interfecto, Caesar in Italiam, Antonius in Syriam discesserunt, Judaeorum optimates Phasaelum, et Herodem, apud Antonium accusabant, quod rerum summam vi possiderent, nomen tantum superesset Hircano. Herodes autem muneribus placavit Antonium, in memoriam revocans ei, patris sui antiquam cum eo familiaritatem. Cum autem denuo Antiochiae a centum viris Judaeis accusaretur, astante etiam Hircano percontabatur [Col. 1533B] Hircanum Antonius, quinam rebus gerendis essent aptissimi. Cumque Herodem et fratres ejus aliis praetulisset, hilaratus Antonius, eos de procuratoribus tetrarchas Judaeae declaravit. Abeunte autem Antonio Romam, Pachorus rex Parthorum in manu valida Euphratem transgressus est. Ad quem descendens Lysanias Antigoni nepos, filius Ptolemaei ex Alexandra, ut praedictum est, pollicitus est talenta mille, et virgines quingentas, ut Antigonum in regnum induceret. Acceptis itaque a Pachoro multis millibus Parthorum, Antigonus Jerusalem expugnabat, et Phasaelus quidam muros, Herodes domum regiam custodiebat. Sed cum intrasset urbem Antigonus in diebus Pentecostes [Col. 1533C] etiam in foro dimicatum est. Cum autem de pace tractaretur, Antigonus Pachorum regem Parthorum pacis arbitrum in dolo deposcebat. Egressi sunt ergo Hircanus cum Phasaelo, et Antigonus ad Parthorum regem properantes. Herodes noluit cum eis descendere, suadente Marianne, ut nunquam fidei Parthorum fidem adhiberet. Hircanus vero, et Phasaelus in itinere a Parthis comprehensi sunt. Quo accepto Herodes noctu ad Idumaeos contribules suos confugit. Praemisit quidem uxores, et filios et universam supellectilem, et ipse subsequens impetus subsequentium sustinebat. Graviores autem Parthis Judaeos in fuga expertus est, cum quibus sexagesimo a civitate stadio dimicavit, ibique ob incredibilem victoriam castrum munitissimum postea [Col. 1533D] firmavit, quod, et Herodion dixit. Dimissis autem uxoribus, et liberis in oppido Massada, sub custodia fratris sui Josippi in Petram civitatem Arabum perrexit. Parthi vero non solum Antigonum restituerunt in regnum, verum etiam Hircanum et Phasaelum, vinctos ei tradiderunt verberandos. At ille auriculas Hircani dentibus truncavit, nequando mutatis rebus solutus pontificatum reciperet. Ab integris enim celebrari sacra oportet. Phasaeli vero virtute praeventus est. Qui cum nec ferri copiam, nec manus liberas haberet, ad saxum fracto capite mortuus est. Cognito quidem quod Herodes evaserat, ait se aequanimiter velle mori, quia ultorem vivum relinqueret. De Hircano sunt qui dicant, quod medicus ab Antigono sibi missus in auriculas [Col. 1534A] ejus venenum pro medicamento infudit, et mortuus est. Josephus vero refert eum ad Parthos missum, et diu habitum ludibrio.
Herodes, accepta morte fratris, Romam properavit nec hiemis asperitate retentus est. Circa Pamphyliam, fracta navi et in Rhodo reparata, ad Romam profectus est, primoque causam viae exposuit Antonio. Qui miratus ejus casum, et misertus, senatui persuasit, ut Herodem regem declararent. Coronatus ergo Herodes, Augusto et Antonio huic et inde astantibus, in Capitolium ductus est, ubi et decretum senatus super hoc facto repositum est. Remissus est itaque in Judaeam Herodes, duoque principes [Col. 1534B] cum eo Ventidius, et Sylo, qui eum in regno collocarent. Cum ergo venissent in Galilaeam, Sylonem Antigonus mercede corrupit, et propterea congredi adversus Antigonum simulatis occasionibus differebat. Cumque tandem obsedissent Jerusalem Romani, tum pro hiemis asperitate, tum pro inopia victus, ab obsidione descendentes, in Idumaea et Galilaea hiemabant. Nec tunc tamen Herodes otiosus erat, sed latronum multitudinem persequens, etiam in cavernis eos igne suffocabat. Inter quos erat senior septem filiorum pater, quos ipse occidit in hunc modum. Stans in ore speluncae, singulos nominatim evocabat, et prodeuntem quemque filiorum trucidabat, novissime, et uxorem, tandem se [Col. 1534C] confossum vulnere, super mortuos misit.
Eo tempore circa Athenas morabatur Antonius, et jam amore Cleopatrae tenebatur. Ad quem properabat Herodes super dolo Silonis, quaerelam facturus. Interim autem, et Josippus, ut aliquid praeclare faceret, contempto Herodis imperio, contra Antigonum dimicavit, et victus decapitatus est a Papio principe militiae Antigoni. Cujus truncum Antigonus calcaribus verberare inhumanitus aggressus est. Dum autem accepisset Antonius dolum Sylonis, misit Sosium cum Herode in manu valida. Qui veniens in Judaeam, occurrentem sibi Papium vicit, caputque ejus Pherorae fratri suo, in solatium occisi [Col. 1534D] fratris, transmisit. Tandem quinque mensibus obsessa Jerusalem, cum in sexto Romani irruerent in eam, nemine parcebant aetati, licet Herodes rogaret, ut parceret. Antigonus quoque descendens, ad pedes Sosii prostratus est, quem non miseratus Sosius, sed irridens Antigonam appellavit, et in vincula conjecit. Cum autem omnis militum multitudo ad visenda sancta, et fanum spoliandum incitaretur, refrenabat eos Herodes, acerbiorem sibi quam si victus fuisset fore dicens victoriam, si quod fieri nefas esset, culpa sua visum fuisset. Invehebaturque in Sosium, si vacuefacta viris, et opibus civitate solitudini se regem relinqueret. De suis autem facultatibus mercedem singulis se daturum confirmavit. Cumque promissa complesset Sosius [Col. 1535A] aurea corona Deo dedicata sublata, victum Antigonum deducens ad Antonium remeabat, quem Antonius securi percussit. Confirmatusque est Herodes in regno Judaeae, quarto anno ex quo Romae diadema susceperat. Inde est quod quandoque plures, quandoque pauciores anni regni Herodis leguntur. Translatum est itaque regnum de Juda ad alienigenam, imminente Christi adventu. Audiens Hircanus Herodem regnantem, rediit in Judaeam, et in pristinum statum restitutus est, excepto quod non ministrabat.
Facta est autem dissensio inter Mariannem et Salomam sororem Herodis; haec illi meretricum, illa huic ignobilitatem objiciebat. Consilio vero sororis [Col. 1535B] Herodes Hircanum occidit dolo, eo quod regnum sibi deberi Hircanus diceret. In solatium autem Mariannes Jonathan, fratrem ejus, cum esset decem annorum in pontificem ordinavit, et Dosidem cum filio Antipatro, ad petitionem Mariannes, a Jerusalem expulit, solis tribus solemnitatibus, ad orandum, ascendere eis Jerosolymam permittens. Econtra, Saloma suggerente, occisus est Jonathas, eo quod ad regnum videretur aspirare. Cumque accusaret Saloma Mariannem de adulterio, addidit quod expresse imaginem suam miserat Antonio, ut ad amorem suum eum incitaret: quod ut cognosceret Herodes, properavit ad Antonium, Mariannem sub custodia viri Salome collocans, certa ei [Col. 1535C] tradens intersignia, sub quibus si nuntiatum ipsi foret, Mariannem occideret, dumque moram faceret Herodes ipse, et audiret ab Antonio imaginem illam missam Marianne, quia Antonius adeo diligebat Herodem, quod nihil eum celaret, vir Salome, quae sibi fuerant imperata Marianne revelavit. Reverso autem Herode, uxor, cum in sinu ejus dormiret, cum lacrymis quae de morte ejus imperaverat, indicavit. Exsiliensque a stratis Herodes, sciscitabatur a sorore: ยซDormivitne vir tuus cum Marianne? quae ait: Dormivit.ยป Statimque occidi Mariannem fecit, et virum sororis. Verum de morte uxoris, quam supra modum diligebat adeo indoluit, ut tanquam lunaticus crebro in amentiam verteretur. Cum autem convaluisset Antipatrum cum matre [Col. 1535D] revocavit. Filios autem quos de Marianne susceperat, Alexandrum et Aristobulum, Romam misit, liberalibus artibus erudiendos.
Post haec commissum est praelium apud Actium inter Augustum et Antonium, cui non interfuit Herodes, missus ab Antonio contra regem Arabum ad petitionem Cleopatrae, ut, quolibet eorum victo, ipsa regnum illius obtineret. Mortem enim regum Orientalium jam tunc moliebatur, ut pro eis ipsa regnaret. Cumque Herodem offensum Antonio reddere moliretur, nec efficere valeret, tamen Jerichontinam terram palmarum et balsami feracem in sui dominium jam transtulerat. Victo ergo Antonio, [Col. 1536A] cum Augustus Rhodum venisset, nec Antonium victum reputaret, cum superesset Herodes, periculis occurrens Herodes, deposito habitu regio in cultu privato stetit ante Caesarem, et ait: ยซFateor me utilem fuisse Antonio, et fidelem, quod expertus fuisses Actio, si affuissem. Verum nec omnino defui, auxilia, et frumenta mittens ei, nec modo deessem, si mihi acquiescens, Cleopatram, odii vestri fomitem occidisset. Una ergo cum victo victus sum, coronamque cum fortuma deposui, ad te autem veni, spem salutis de virtute praesumens.ยป Ad haec Caesar: ยซImo salvus esto, et nunc regnato certius: meritus es, ut plurimos regas, cum amicitiam tanta fide tuearis. Recte fecit Antonius, qui magis Cleopatrae paruit quam tibi. Te enim lucrati sumus per [Col. 1536B] eum, propter ejus amentiam. Experiar quoque tibi benefacere, ut non quaeras Antonium.ยป Cum autem properaret Augustus in Aegyptum, non solum in praeliis virtus Herodis enituit, verum etiam in deserto eunti et redeunti exercitui, ita paravit necessaria, ut nec aquarum deesset copia, nec quidquam utensilium, ita ut miraretur Caesar. Mortuis vero Cleopatra et Antonio, modicum esse regnum Herodis et Romani conclamabant; ob hoc Augustus, cum restituisset partem regni, quam Cleopatra abstulerat, condidit ei Trachonitidem, et Ituraeam, totamque maritimam, usque ad Pirgum Stratonis, quam post in honorem Augusti Caesaream appellavit. Aedificavit autem in Ascalone domum regiam, et deinceps agnominatus est Ascalonita [Col. 1536C] Additio 1. Vel proprie dictus est Ascalonita. Avus enim ejus, qui et Herodes, Ascalonita fuit natione, et aedituus templi Apollinis, cujus filium Antipatrem puerulum, rapuere latrones Idumaei, et cum eis tantum fuit, quod etiam post factus est princeps eorum. Unde et Idumaeus dictus est. . Natione [Col. 1536C] enim Idumaeus fuit ex patre, Arabs vero ex matre. Dedit ei Caesar quadringentos Galatas satellites, stipatores Cleopatrae, immanes, et sanguinis humani avidos.
Qui cum prius Eleutheri dicerentur, a flumine Eleuthero superioris Galilaeae, super quod oriundi fuerant, de caetero Herodiani dicti sunt. Cum autem [Col. 1536D] fecisset prius in Jerusalem turrim quam vocavit Antoniam, qui nunc turris David dicitur, fecit et nunc aliam quam vocavit Agrippinam. A Caesare enim amabatur post Agrippam, et ab Agrippa post Caesarem. Posuit, et aquilam auream super speciosam portam templi immensi ponderis in honorem Romanorum, Judaeis id aegre ferentibus. Fecit quoque Herodion, in quo et sepultus est. Fecit et Phasaelum in memoriam fratris. Reparavit Samariam, quam et Sebastem dixit, ubi et templum maximum Caesari dedicavit. Aliud etiam templum circa Jordanis fontem candido de marmore Caesari dedicavit [Col. 1537A] Additio 1. Fecit etiam Caesaream Palestinae in qua turris Stratonis, in qua contra adventum Augusti porticum de candido marmore construxit, in qua post Cornelius centurio creatus est a Petro episcopus. . Prorsus non erat idoneus regni locus, quem vacuum honore Caesaris relinqueret. Anno quoque quinto decimo regni sui templum Domini magnifice [Col. 1537A] decoravit, nec solum in regno suo, verum etiam in adjacentibus civitatibus memoralia suae libertatis, quasi industriae opera reliquit.
Post haec redierunt a studio filii ejus, et erat Alexander acerrimus perorator. Quorum unus Aristobulus [Col. 1538A] filiam Salomae amitae suae duxit in uxorem; Alter filiam regis Cappadociae. Jamque licentius cum patre de successione regni disceptabant. Ob hoc pater offensus Antipatrem illis praeponere satagebat. In testamento quoque jam aperte declaratus fuerat successor. Proinde praedicti fratres de morte patris occulte tractabant. Quod praesentiens pater a se eos rejecit. Hi vero Romam navigaverunt, ut patris injuriam deferrent ad Caesarem.
Incidenter adjectae praemissis historiographis libris Bibliae a diversis temporum scriptoribus sumptae historiae, felicem hic finem sumunt
ยซFuit autem in diebus Herodis regis Judaeae (effluxis annis regni ejus, videlicet triginta) sacerdos, [Col. 1537B] nomine Zacharias, de vice Abia, et uxor ejus Aaronita, nomine Elisabeth (Luc. I) .ยป David enim ampliare volens cultum Domini, viginti quatuor instituit summos sacerdotes, quorum unus tantum major, qui dicebatur princeps sacerdotum. Statuit autem sexdecim viros de Eleazar, et octo de Ithamar; et secundum sortes dedit unicuique hebdomadam vicis suae. Habuit autem Abias octavam hebdomadam, de cujus genere Zacharias, cum in die propitiationis incensum poneret, praedixit sibi angelus nasciturum filium de uxore. Qui considerans sterilitatem uxoris, et utriusque senectutem, non credidit, et ob hoc obmutuit, usque ad diem partus. Nomen quoque pueri, et magnificentiam cum abstinentia [Col. 1537C] ei indicavit. ยซConcepit autem Elisabeth, et occultabat se mensibus quinque.ยป
ยซMense autem sexto missus est Gabriel in Nazareth ad Mariam virginem desponsatam Joseph (Luc. I) .ยป Cumque, ea salutata, dixisset eam parituram Jesum, Filium Altissimi, quaesissetque quomodo hoc fieret, cum se non cognituram virum in animo vovisset, nisi aliter Deus disponeret; angelus addidit non de viro, sed opere Spiritus sancti concepturam, et etiam concepisse cognatam suam Elisabeth sibi indicavit. Permistae enim erant sacerdotalis tribus et regia. Nam et Aaron uxorem habuit de Juda Elisabeth sororem Naasson et Joiada pontifex Jochabed filiam regis Joram. Et ait Maria: [Col. 1537D] ยซFiat mihi secundum verbum tuum.ยป Et statim conceptus est Christus de Virgine, plenus homo in anima, et carne, ita tamen, quod lineamenta corporis et membrorum visibus discerni non possent. Creditur autem conceptus octo Kalendas Aprilis, et, revolutis triginti tribus annis, eadem die mortuus est.
ยซExsurgens autem Maria abiit in civitatem Juda [Col. 1538A] (Luc. II) .ยป Juda nomen est regni, non tribus. Jerusalem enim in tribu Benjamin erat, per quam forte transivit ad oppidum, in quo dicunt tunc Zachariam [Col. 1538B] habitasse, quarto milliario a Jerusalem, et ibi natum Joannem. Et legitur in libro Justorum, quod beata Virgo eum primo levavit a terra. ยซEt cum salutasset Elisabeth exsultavit infans in utero ejus,ยป et cum matrem Domini sui et beatam eam prophetaret Elisabeth, edidit Maria canticum Domino, dicens: ยซMagnificat anima mea Dominum,ยป etc. Mansit autem Maria ibi mensibus tribus, ministrans cognatae donec pareret, et tunc rediit in domum suam. Octavo autem die cum circumcideretur puer, et vocarent eum nomine patris sui Zachariam, ait: ยซJoannes est nomen ejus.ยป Idipsum scripsit et pater sumpto pugillari. Est autem pugillaris tabula, quae pugno potest includi, ut [Col. 1538C] calamus scriptoris. Et apertum est os Zachariae, et prophetans canticum fecit Domino: ยซBenedictus Dominus Deus Israel.ยป Haec duo cantica non cantantur in Ecclesia eo ordine quo sunt edita. Prius enim cantatur, quod secundo est editum. Quia enim in cantico Zachariae legitur: ยซEt erexit cornu salutis,ยป quod est factum in resurrectione, ideo canitur in Laudibus, et loquitur ad puerum, qui fuit aurora Solis. Et quia legitur in cantico Virginis: ยซRespexit humilitatem ancillae suae,ยป Ecclesiae scilicet et ipsius Mariae: quod quidem factum est in sexta aetate. Et agit de incarnatione ibi: ยซSuscepit Israel puerum suum.ยป Ideo cantatur ad vesperas, sexto scilicet officio diurno. Tertium canticum Simeonis, quod sequitur cantatur in septimo [Col. 1538D] officio, id est in completorio, quia orat se dimitti in pace, quod fit in septimo quiescentium. Et quia haec duo cantica evangelica sunt, ideo stantes ea cantamus. ยซPuer enim crescebat, et confortabatur spiritu, et erat in desertis locis, usque in diem ostensionis suae ad Israel.ยป Revertens autem Maria ad Nazareth, inventa est a sponso in utero habens de Spiritu sancto. Qui nolens eam traducere in conjugem, occulte voluit eam dimittere; in somnis autem admonitus est ab angelo, ut acciperet eam in [Col. 1539A] conjugem, et ne suspicaretur adulterium, conceptum puerum de Spiritu sancto indicavit, et ut Jesum vocaret praecepit, quia salvum faceret populum a peccatis eorum. Et hoc cognovit Joseph Deum nasciturum, qui solus peccata dimittit, et accipiens sponsam in uxorem, cum Virgine virgo permansit. Habuit autem Virgo virum, ne gravida infamaretur, et ut viri solatio et ministerio frueretur, et ut diabolo occultaretur Dei partus.
ยซIn diebus illis exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis (Luc. II) .ยป Volens Caesar scire numerum regionum in orbe, quae Romanae suberant ditioni, numerum etiam civitatum in qualibet regione, nomina quoque capitum in [Col. 1539B] qualibet civitate, praeceperat, ut de suburbanis oppidis, vicis, et pagis ad suam confluerent homines civitatem, et maxime ubicunque habitarent ad civitatem convenirent, unde traherent originem, et quisque denarium argenteum pretii decem nummorum usualium, unde denarius dicebatur praesidi provinciae tradens, se subditum Romano imperio profiteretur. Nam et nummus imaginem praeferebat Caesaris, et superscriptionem nominis. Et quia numerus eorum, qui censi capite ferebantur, vel ut alii legunt qui censum capitis ferebant, certo numero determinabatur, et redigebatur in scriptis, ideo professio hujusmodi descriptio vocabatur. ยซHaec descriptio prima facta est a praeside Syriae [Col. 1539C] Cyrino. Prima dicitur quantum ad Cyrinum Syriae praesidem, quia enim Judaea in umbilico Zonae habitabilis esse dicitur, provisum est ut in ea inchoaretur, et deinde per circumstantes regiones alii praesides prosequerentur. Vel forte prima universalis, quia aliae praecesserant particulares. Vel forte prima capitum in civitate fiebat a praeside, secunda civitatum in regione a legato Caesaris, tertia regionum in urbe coram Caesare. Hic primum Judaea facta est stipendiaria Romanis, haec descriptio singulis annis fieri videtur, qui in Evangelio legitur: ยซMagister vester non solvit tributum hoc anno (Matth. XVII) .ยป โ ยซAscendit autem Joseph a Nazareth in Bethlehem, eo quod esset de domo David, ut profiteretur cum Maria uxore sua [Col. 1539D] praegnante.ยป Si mulieres profitebantur, jungendum est sic, ut profiteretur cum Maria. Si soli viri sic est ordo: ยซAscendit Joseph cum Maria.ยป
ยซFactum est autem, cum essent ibi, peperit Virgo filium suum primogenitum (Luc. II) ,ยป non post quem alius, sed ante quem nullus, et pannis involutus, reclinavit eum in praesepio, quia non erat ibi eis locus in diversorio.ยป Dicitur quod fenum in quo jacuit Jesus, delatum est Romam ab Helena, et est in ecclesia Sanctae Mariae Majoris. Intra basilicam, non longe a praesepio quiescit Hieronymus. Paula quoque et Eustochium in Bethlehem quieseunt. Difficile fuerat pauperibus, prae frequentia multorum, qui ob idipsum convenerant, vacuas invenire [Col. 1540A] domos, et in communi transitu, qui erat inter duas domus, operimentum habens, quod diversorium dicitur, se receperunt, sub quo cives ad colloquendum, vel ad convisendum in diebus otii, vel pro aeris intemperie divertebant. Forte ibi Joseph praesepium fecerat bovi et asino, quos secum adduxerat, in quo repositus est Jesus. Ad quod quidam referunt illud Isaiae: ยซCognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui (Isa. I) .ยป Et illud Habacuc: ยซIn medio duorum animalium cognosceris. Etiam in picturis ecclesiarum, quae sunt quasi libri laicorum hoc repraesentatur nobis. Natus est autem Salvator anno regni Augusti Caesaris quadragesimo secundo. Annos enim duodecim qui a morte Julii duxerant, usque ad Actium [Col. 1540B] bellum, regno Augusti connumeramus [Col. 1540C] Additio 1. Romae templum pacis corruit, fons olei erupit, Caesar praeceperat ne quis eum divum vocaret. . Anno vero regni Herodis trigesimo universo orbe pacato, Olympiadis centesimae nonagesimae tertiae anno tertio. Anno ab Urbe condita septingentesimo quinquagesimo secundo, natus est Dominus. Natus est autem nocte Dominicae diei, quia si tabulam computi retro percurras, invenies hujus anni concurrentem quintum, regularem Januarii tertium. Quibus junctis et sublatis septem, remanet unum. Itaque Kalend. Januarii in Dominica invenies quae concurrunt. Nam ea die qua dixit: ยซFiat lux, facta est lux (Gen. I) ,ยป โ ยซvisitavit nos Oriens ex alto (Luc. I) .ยป Inchoata vero secundum quosdam septima aetas a Nativitate Christi, secundum Apostolum, qui [Col. 1540C] ait: ยซCum venerit plenitudo temporis,ยป etc. Secundum alios a die qua baptizatus, propter vim regenerativam datam aquis. Secundum alios a passione, quia tunc aperta est porta, et inchoata est quodammodo septima quiescentium. Fluxerant quidem ab Adam anni quinque milleni centum nonaginta sex, aliis nonaginta novem, ab Abraham duo millia duodecim, secundum LXX; secundum Hebraeos vero longe pauciores.
ยซEt pastores erant secundo milliario a Bethlehem, in regione eadem custodientes vigilias noctis [Col. 1540D] super gregem suum (Luc. II) . Mos fuit antiquioribus, in utroque solstitio, vigilias noctis custodire ob solis venerationem. Qui forte mos etiam apud Judaeos ex usu cohabitantium inoleverat. ยซEt ecce angelus Domini stetit juxta illos, annuntians eis natum Salvatorem in Bethlehem, et in signum positum puerum in praesepio nuntiavit. ยซEt facta est cum angelo multitudo angelorum dicentium: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis [Col. 1541B] Additio 1. In gestis pontificum legitur quod ea quae sequuntur evangelica verba Thelesphorus adjecit. ,ยป quia per Christum glorificatus est Pater, et pax facta inter Deum et hominem, inter angelum et hominem, inter Judaeum et gentilem. Pro hac multitudine angelorum, vel pro grege pastorum volunt quidam illum locum prophetice dictum turrim gregis, ibi. Et tu, turris gregis nebulosa [Col. 1541A] (Mich. IV) , cum tamen jam non primo contraxerat hoc nomen locus idem, quia Jacob gregem ibi pavit, cum Rachel parturiret. ยซEt transeuntes pastores, usque Bethlehem invenerunt verbum, quod factum erat ad eos, et qui audiebant, mirabantur super his quae dicebantur a pastoribus ad eos. Maria quoque conservabat omnia verba haec, conferens in corde suo, de qua natus est Jesus, ut putabatur filius Joseph (Luc. III) .ยป Christi enim generatio sic erat: Prima quidem hominis conditio de terra, secunda de latere viri, tertia ex viro et femina, quarta sic erat, ut nasceretur sine viro homo de femina. Unde et appropriata circumlocutione pro nomine Christus filius hominis dictus est. Prima et secunda generatio ruerunt, in tertia de ruina generamur, [Col. 1541B] in quarta de ruina suscitamur. Octavo die circumciderunt puerum [Col. 1541B] Additio 2. Dicitur quod praeputium Domini delatum est ab angelo Carolo Magno in templo Domini, et translatum ab eo Aquisgrani; etiam post a Carolo Calvo positum in ecclesia Salvatoris apud Carosium. Alii dicunt Antuerpiam delatum, nam illic in summa veneratione habetur. , et declaraverunt nomen ejus Jesum, quod impositum erat ei ab angelo priusquam conciperetur (Luc. II) .
[Col. 1541C] ยซTertia decima vero die, ecce magi venerunt ab Oriente Jerosolymam dicentes: Ubi est qui natus est rex Judaeorum? Vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum (Matth. II) .ยป Successores fuerunt isti doctrinae Balaam, qui stellam noverunt ejus vaticinio, et a magnitudine scientiae magi nuncupati sunt. Quos enim Graeci philosophos, Persae magos appellant. Venerunt enim de finibus Persarum et Chaldaeorum, ubi fluvius est Saba, a quo et Sabaea regio dicitur. Quidam tamen non eos primo doctos magos putant; sed postquam dolum Herodis fefellerunt per aliam viam revertentes. Chrysostomus dicit stellam multo ante tempore quam Christus nasceretur, apparuisse eis, et ita multo tempore de longinquo venerunt. Potuit tamen [Col. 1541D] fieri, ut in tredecim diebus super dromedarios sedentes longa terrarum spatia transmearent, ยซAudiens magos Herodes rex turbatus est, et omnis Jerosolyma cum illo,ยป timuit rex ne quis de semine Hircani vel Aristobuli natus esset regnaturus, se tanquam alienigenam destituto. Turbatur autem civitas, novitate miraculi percussa. Cumque diligenter didicisset rex ortum stellae a magis, ut per eum natalem pueri cognosceret, etiam a sacerdotibus et scribis sciscitabatur, ubi Christus nasceretur.ยป Qui juxta Michaeam in Bethlehem Ephrata nasciturum dixerunt (Mich. V) . Bethlehem prius dicta est Ephrata ab uxore Caleb, quae ibi sepulta est, quam quidam suspicantur filiam fuisse Ur, et Mariae sororis Moysi. Postea vero post famosam sterilitatem pro [Col. 1542A] qua Elimelech cum domo sua adiit Moabitis (Ruth. I) , cum reddita fuisset ei incredibilis ubertas, dicta est Bethlehem, quae sonat domus panis. Dixit autem rex magis, ut inventum puerum sibi indicarent, ut veniens adoraret eum. Jam enim animum direxerat ad perdendum puerum. Quos egredientes de Jerusalem stella antecedebat, usque dum veniens staret supra domum ubi erat puer. Dicit Fulgentius stellam tunc creatam notabilem, et discretam a caeteris, et in splendore, quia eam lux diurna non impedivit; et in loco, quia neque in firmamento cum stellis minoribus erat, neque in aethere cum planetis, sed in aere vicinas terris tenebat vias; et in motu, quia prius immobilis super Judaeam, magis dedit signum veniendi in Judaeam, qui ex deliberatione sua Jerusalem [Col. 1542B] tanquam caput Judaeae adierunt. Quibus egressis, tunc primo motu notabili praecessit eos stella; quae facto officio mox esse desiit, revertens in praejacentem materiam, unde sumpta fuerat. Tamen quidam tradunt Bedam voluisse quod in puteum Bethehemitanum ceciderit, et post in diebus Paulae et Eustochii, quasdam virgines Deo dicatas eam miraculose vidisse, quod, quia fabulosum existimaverunt fratres, cum quibus monasticam ducebat vitam eum a communione sua quandoque separaverunt.
Ingressi vero magi domum, quam diversorium Lucas nominat (Luc. II) , obtulerunt puero singuli aurum, thus et myrrham, secundum Sabaeis consuetam [Col. 1542C] oblationem (Matth. II) . Inde significantes eum regem, Deum et mortalem. Nomina trium magorum haec sunt: Hebraice Appellus, Amerus, Damasius; Graece Galgalat, Magalath, Sarachim; Latine Baltassar, Gaspar, Melchior. Qui cum deliberarent de reditu, responsum est eis in somnis ne redirent ad Herodem. Et venientes Tharsum Ciliciae, conducto navigio, redierunt in regionem suam
ยซEt postquam impleti sunt dies purgationis Mariae, tulerunt puerum in Jerusalem, ut sisterent eum Domino,ยป id est offerendo praesentarent, et dederunt hostias pro eo par turturum, aut duos pullos columbarum,ยป insuper redemerunt eum quinque siclis argenteis (Luc. II) . ยซEt erat in Jerusalem [Col. 1542D] Simeon senex, qui acceperat a Spiritu sancto non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini.ยป Et tunc eodem spiritu venit in templum, et accipiens puerum in ulnas suas, sciens eum Christum, ait: ยซNunc dimittis, Domine,ยป etc. Et prophetans de passione Christi, ait ad Mariam: ยซEt tuam ipsius animam pertransibit gladius,ยป id est passio ipsius. Non enim sine materno dolore potuit videre crucifigi Filium, etsi resurrecturum speraret, vel ita. Animam ipsius, quae et tua est, quam scilicet quasi tuam diligis, pertransibit gladius. ยซEadem hora supervenit Anna prophetissa, et loquebatur de illo omnibus, qui exspectabant redemptionem Israel.ยป
Tunc Herodes vidit quod illusus esset a magis (Matth. II) . Videns enim Herodes magos nihil sibi renuntiasse, putavit eos visione stellae deceptos, et erubuisse redire ad eum, et ideo ab inquisitione pueri cessavit. Sed cum audisset quae dicta fuerant a pastoribus, et maxime prophetias Simeonis et Annae, sensit se illusum, et de morte Bethlehemitarum tractabat, ut ille quem ignorabat cum eis occideretur. Propterea per admonitionem angeli fugit in Aegyptum Joseph cum puero et matre ejus usque ad obitum Herodis. Cumque ingrederetur Dominus in Aegyptum, corruerunt idola Aegypti, secundum Isaiam, qui ait: ยซAscendet Dominus nubem levem, et ingredietur Aegyptum, et movebuntur simulacra [Col. 1543B] Aegypti (Isa. XIX) .ยป Tradunt quoque, quod sicut in exitu filiorum Israel de Aegypto non fuit domus Aegypti in qua, Deo procurante, non jaceret mortuum primogenitum, (Exod. II) , ita nec modo fuit in Aegypto templum in quo non corruisset idolum.
[Col. 1543D] Ex Josepho. Herodes autem cum de nece puerorum disponeret, citatus est per epistolam ab Augusto Caesare, ut Romam iret, accusationi filiorum responsurus. Tamen Josephus dicit quod Alexandrum filium suum secum Romam traxerit, et veneni sibi parati reum apud Caesarem postulaverit. Qui, cum iter faceret per Ciliciam, audiens naves Tharsensium magos traduxisse, in spiritu vehementi combussit [Col. 1543C] naves Tharsis secundum quod David prophetaverat in quadragesimo septimo psalmo: ยซIn spiritu vehementi conteres naves Tharsis.ยป Cum ergo coram Caesare disceptasset pater cum filiis, hac lege facta est reconciliatio, ut adolescentes patri in omnibus obedirent, ipse autem regnum dimitteret cui vellet. Nondum tamen Herodes a suspicionibus liberatus est. Veniensque Jerosolymam, populo convocato, tribusque filiis astantibus, et concordiam fratrum a Caesare factam exposuit, et se successoris judicem constitutum, ne Judaei regnum ad suos rediturum aestimarent. Tunc confirmatus in regno Herodes certius quam prius, ยซmittens occidit omnes pueros, qui erant in Bethlehem, et in omnibus finibus [Col. 1543D] ejus a bimatu et infra, secundum tempus quod exquisierat a magis (Matth. II) ,ยป quorum maxima pars tertio milliario a Bethlehem usque ad austrum sepulta est. Plurium sententia, et usitatior haec est: Ortam didicerat Herodes stellam eadem die qua natus erat Dominus, et secundum ortum stellae Dominum anniculum esse sciebat, et aliquot insuper dierum. Ideoque ipse supra aetatem ejus usque ad bimos et infra usque ad unius noctis infantem desaevit in pueros. Timensque pueri morphoseon, id est commutationem, ne scilicet puer, cui sidera famulabantur, supra aetatem suam, vel infra faciem suam transformaret. Chrysostomus autem dicit [Col. 1544A] stellam apparuisse per annum ante Domini nativitatem. Credebatque Herodes, tunc etiam Dominum fuisse natum, et sic putabat Dominum bimum fuisse cum adjectione paucorum dierum, et ideo occidit pueros bimos deinceps usque ad quinque annos, sed non minores bimis. Et exponit bimatum et infra, secundum rationem numeri. Sicut enim ratione temporis minores bimis inferiores sunt eis, quia post nati sunt. Ita ratione numeri majores bimis inferiores sunt eis, quia post eos numerantur. Cui assertioni videtur fidem facere, quod quaedam ossa Innocentum habentur adeo grandia, quae bimorum esse non possent. Potest tamen dici ad hoc, quia longe majoris tunc erant homines quantitatis quam modo.
ยซTunc impletum est illud Jeremiae (Jer. XXXI) . ยซVox in Rama audita est, etc., (Matth. II) .ยป Rama locus est juxta Gabaa duodecimo milliario distans a Bethlehem, ubi fere delecta tribu Benjamin propter uxorem Levitae, pauci superstites planxerunt mortuos suos. Hoc autem videtur Jeremias induxisse potius comminando, quam prophetando. Minabatur enim imminere tantam ruinam duabus tribubus, quanta facta fuerat in filiis Rachel, cum plangentium vox audita est in Rama. Tamen etiam prophetavit de nece parvulorum, ut Matthaeus ait, et tunc Rama non est nomen loci. Sed quia Rama excelsum sonat, idem est ac si dixisset: Vox in excelso [Col. 1544C] audita est. Videtur quoque debuisse dici, Lia plorans filios suos, cum Bethlehemitae de tribu Juda fuerint. Sed quia tribus Benjamin conterminata est Judae, insinuavit evangelista multos de Benjamin fuisse occisos pro vicinia, ad exaggerandum scelus Herodis. Vel quia Rachel juxta Bethlehem sepulta est, prophetico locutionis modo dicitur ea gessisse quae in loco eodem gerebantur. ยซEt noluit consolari, quia non sunt,ยป id est inconsolabiliter dolebat, de eo quod non sunt, id est de eo quod mortui esse desiderant. Innocentes quidem martyres dicuntur laxato vocabulo, non quia testes Christi, sed quia pro Christo occisi sunt, quem si non loquendo, moriendo tamen confessi sunt, pro quo [Col. 1544D] etiam Ecclesia pro eis solemnizat, quamvis ad inferos descenderint. Unde et in eorum solemnitate cantica laetitiae subticentur, scilicet, Te Deum laudamus, et Gloria in excelsis Deo, et pro alleluia, quidam dicunt, Laus tibi, Christe; alii, Cantemus, eia; alii dicunt tractum.
[Col. 1544D] Ex Josepho. Factum est autem, ut quoniam Herodes multos orbaverat filiis, ipse suis miserabilius orbaretur. Nam per astutiam Antipatri, iterum facti sunt suspecti Alexander et Aristobulus patri. Ob hoc scripsit Herodes Augusto, in multis accusans filios. Misit autem Augustus Saturnium, et Peanum legatos [Col. 1545A] cum rescripto, ut coram his duobus coacto consilio procerum filios judicaret, et de eis, si convincere eos posset, faceret quod vellet. Auditis autem hinc et inde partibus, legatos illos damnandos pronuntiaverunt, non tamen morte. Tunc apud Sebasten pater conjecit eos in vincula. Complices vero eorum apposuit torquere pater, ut confessione eorum certioraretur si in animam suam aliquid machinarentur filii. Confessus est autem quidam multa sibi ab Alexandro promissa, si patri venenum propinaret. Confessus est etiam tonsor de promissis sibi muneribus, si dum pararet patri barbam, eum jugularet. Addiditque dixisse Alexandrum non esse spem ponendam in senem, qui canos tingebat, ut videretur adolescens. His motus Herodes, missis [Col. 1545B] spiculatoribus, jussit filios occidi, et asportari in Alexandriam, ibique sepeliri cum Alexandro avo suo materno.
[Col. 1545D] Ex eodem. Tunc inscripsit testamentum Herodes, et Antipatrem futurum regem instituit, et Herodem, qui cognominabatur Antipas substituit Antipatri. Antipater vero intolerabile odium populi excepit, cunctis scientibus quod fratribus suis conseruisset calumnias. Ob hoc etiam pater jam eum non recto oculo aspiciebat. Ad haec etiam Antipater molestus erat patri, quod fratrem sibi substituerat, eo quod ad filios ipsius Antipatris regnum transire noluisset. Alia quoque major causa invidiae orta est ei in [Col. 1545C] patrem. Nam pupillos filiorum, quos occiderat paterna dilectione fovebat, aliis nepotibus suis eos copulans in matrimonio. Erant autem, secundum Josephum, parvuli relicti de Aristobolo, Herodes Agrippa, qui Jacobum occidit gladio, et Herodias, quam post Herodes Antipas abstulit Philippo fratri suo. Timuit ergo Antipater, ne ad pupillos fratrum suorum quandoque regnum revocaret Herodes, quia eos ex parte matris contingebat. Commovit etiam Pheroram in odium Herodis, adeo ut Pheroras secederet a fratre, et habitaret in terra, quae concessa ei fuerat trans Jordanem. Ipse vero etiam, patre volente, quibusdam excogitatis occasionibus Romam properavit, efficacissimum venenum a quadam [Col. 1545D] venefica Arabica comparans, et apud uxorem Pherorae reponens, quod interim, dum ipse abesset, per ministrum quem conduxerat, patri propinaretur.
[Col. 1545D] Ex eodem. Cum autem Antipater Romae esset, mortuus est Pheroras, accepitque Herodes de veneno reposito apud uxorem Pherorae, per ancillam iracunde a domina sua recedentem. Itaque evocatam uxorem fratris relictam, afferre venenum eam jubet. Illa vero quasi allatura egressa, de tecto se dedit praecipitem, sed semiviva ad regem allata, ait: ยซCum [Col. 1546A] moreretur frater tuus, vir meus, ait mihi: Affer huc mulier venenum, quod reliquit nobis Antipater, meque vidente in igne consume, ne ad inferos conscientiam fratricidii ultricem feram. Ego vero magnam ejus partem in ignem consumens, modicum mihi propter dubios casus, et quia te metuebam reservavi.ยป Cumque pixidem cum veneno protulisset, expiravit. Acceptis quoque aliis pluribus argumentis, quod Antipater in mortem patris grassaretur, Herodes eum mature revocavit, matremque illius repudiavit. Cumque filium de parricidio publice accusasset, praesente Varo Syriae praeside, qui illis diebus Jerosolymam venerat, posuit eum in custodiam apud Jerichonta.
[Col. 1546B] [Col. 1546D] Ex Josepho. Cumque complices filii quaereret pater, ut eos cum filio exquisitis perimeret suppliciis, graviori morbo impeditus est. Accedebat et senectus, cum annos jam septuaginta natus erat, animumque ejus filiorum clades graviter affligebant. Erant autem in Jerusalem duo sophistae, quos non pauci adolescentium sectabantur, cum leges exponerent, his opportunum visum est rege tabescente, ut aquilam auream dejicerent, quam rex super maximam portam templi contra patrias leges posuerat. Qua dejecta, rex commotus, animi magnitudine morbum superavit, et in concionem procedens in omnes Jerosolymitas injuriam hanc infundere nitebatur. Sed ad preces populi in solos auctores ultus est. Illos ergo, qui in funibus demissi, aquilam conciderant, vivos [Col. 1546C] incendit cum duobus sophistis. Dehinc variis affligebatur languoribus. Nam febris non mediocris erat, prurigo intolerabilis in omni corporis superficie, assiduis vexabatur colli tormentis, pedes intercutaneo vitio tumuerant, putredo testiculorum vermes generabat, creber anhelitus et interrupta suspiria, quae ad vindictam Dei ab omnibus referebantur. Ipse vero Jordanem transiens apud Callionem calidis aquis utebatur. Cumque corpus ejus oleo calidiori foveri medicis placuisset, in arcam plenam demersum ita dissolutum est, ut etiam lumina, quasi mortuus, resoluta torqueret, tamen ad clamorem astantium respicere visus est.
[Col. 1546D] Ex eodem. Cumque rediisset Jericho, audiens Judaeos mortem suam exspectantes cum gaudio, ex omni Judaea nobiliores collectos, juvenes, concludi praecipit in hippodromo, id est in carcere circi, praecipiens Salome sorori suae, ut cum animam suam efflaret, statim illos occideret, ut ita omnis Judaea in morte ipsius, etiam invita plangeret. Nuntii vero quos Romam miserat redeuntes epistolam tulerunt a Caesare, ut Antipatrem in exsilium daret, vel, si mallet, morte damnaret. Quo nuntio paululum recreatus, cum pomum, quo libenter vescebatur, petiisset, cultellum quoque ad incidendum poposcit, statimque [Col. 1547A] cum tussi violenta distenderetur, circumspiciens ne quis arbiter impediret, se percussurus dexteram sustulit. Sed Acciabus, consobrinus ejus, dexteram continuit, statimque ululatus est rex, et tumultus in regia domo excitatus est. Quo audito, Antipater exsultans multa custodibus promittebat ut eum solverent. Quod cum accepisset Herodes, gravius tulit exsultationem filii, quam mortem, et continuo missis satellitibus occidit eum, sepelirique praecepit in Hircanio. Statimque mutans testamentum, Archelaum regni scripsit successorem, ita tamen quod ab Augusto susciperet diadema.
[Col. 1547D] Ex Josepho. Post mortem autem filii, quinque diebus exactis, [Col. 1547B] mortuus est Herodes trigesimo septimo anno postquam a Romanis rex declaratus erat. In aliis fortunatissimus, in rebus domesticis infelicissimus fuit. Salome vero quos occidi mandaverat absolvit. Et sepelivit eum Archelaus in Herodio, juxta mandatum ipsius, nihil regii ornatus in funeris pompa praetermittens, septem autem diebus in lugendo patrem consumptis, epulisque feralibus prolixe populo exhibitis, qui mos Judaeorum ob expensas funerum multos depauperavit candida veste indutus ascendit in templum, variisque favoribus a plebe susceptus est, sedensque pro tribunali, dixit, se etiam a regis nomine velle temperare, donec a Caesare confirmata foret successio, promittens quod patre melior omnibus appareret. Quocirca alii tributa [Col. 1547C] levari, alii vectigalia tolli, quidam solvi custodias acclamabant. Postulatis autem Archelaus annuens, celebratis hostiis, erat cum amicis in epulis.
[Col. 1547D] Ex eodem. Orta est autem seditio, quae in novis rebus accidere solet, plurimi enim sophistas, pro defensione legis occisos, lugebant; omnes fere pontificem, quem Herodes pretio creaverat, amovendum proclamabant. Instante autem azymorum die, cum turba ab immolatione prohiberet pontificem, Archelaus, misso chiliarcho, verbis eos prius sedare attentavit. Cum autem vulneratum remisissent chiliarchum, missa grandi manu satellitum, Archelaus [Col. 1547D] circiter novem millia occidit, et per vocem praeconis omnes ad propria redire commonens, neglecta festivitate, omnes abierunt. Ipse vero cum Nicolao et Ptolomaeo, secretariis patris sui, Romam profectus est, Salomamque, et filios ejus secum duxit, ut cum testamento extremam voluntatem patris sui testarentur, Philippo fratre regni procuratore relicto. Profectus est etiam Romam Herodes Antipas, ut de regno habendo disceptaret cum fratre, oratore Hyreneo, propter acrimoniam dicendi, plurimum confisus. Caesar quoque, ascitis optimatibus Romanorum, partibus prosequendi copiam dedit. Ibique tunc primum Gaium, ex Agrippa, et [Col. 1548A] filia sua natum, filium adoptivum sedere jussit. Archelaus sibi regnum deberi asserebat, et aetatis merito, et secundi testamenti voluntate. Antipas vero primum testamentum debere servari, aiebat, quod pater, quando compos mentis esset, inscripserat. Secundum vero nullum fore, quod ipsum pater mentis impos fecerat. Nam et tunc propria manu se appetierat. Addebat quoque, quod Archelaus umbram regni detulisset ad Caesarem, cum ipse corpus rerum gerendarum sibi rapuisset; postremo, quod initia potestatis suae novem millium occisorum sanguine maculasset. Caesar vero responsum differens, secum de cognitis deliberabat, an aliquem regni successorem constitui oporteret, an toti familiae distribui principatum, praesertim cum litteras varias [Col. 1548B] de Syria accepisset, Judaeos defecisse nuntiantes. Interim quoque mater Archelai mortua nuntiatur.
[Col. 1548D] Ex eodem. Eodem sane tempore quatuor reges surrexerunt in Judaea. Nam in Idumaea duo millia veteranorum, qui sub Herode militaverant, regem creaverant. Sephori vero Galilaeae Judas, filius Ezechiae latronum principis ab Herode olim capti, diadema sibi imposuit. Trans flumen quoque Simon quidam ex servis regalibus, vastitate corporis fretus a latronibus rex creatus est. Pastores quoque quemdam proceri corporis, cum pastor esset in finibus Israel, regem sibi statuerant. Ob haec insinuanda Caesari missus est Romam a Varo Philippus, duabus tamen incidenter de causis, ut, et Archelao subveniret, et [Col. 1548C] si regnum Herodis nepotibus distribui placuisset, partem aliquam mereretur. Iverunt etiam cum eo quinquaginta de Judaeis honorati, qui octo millia Judaeorum, Romae tunc degentium, secum traxerunt ad Caesarem. Ante enim captivitatem finalem, Judaei, per captivitates particulares, ubique dispersi, et venundati fuerant. Quos ut audiret Caesar, in palatium Apollinis templi sedit cum amicis. Illi vero tyrannidem Herodis, et filiorum ejus in Judaeos explicantes, supplicabant Romanis, ut Judaeae reliquias misericordia dignas judicaret, et aut jus antiquum regni sibi restitui, aut Syriae conjungi finibus, aut per Romanos judices Judaeam administrari.
[Col. 1548D] [Col. 1548D] Ex eodem. Eo etiam tempore quidam natione Judaeus in Sidoniorum oppida educatus, quam simillimus Alexandro Herodis filio, quem, et pater interemerat, venit in Judaeam instinctu cujusdam liberti Herodis, qui omnes actus regios optime sciebat, asserens sibi regnum deberi, tum quia major filius Herodis, tum quia ex parte matris suae Mariannes eum contingebat. Cumque plures Judaeorum sequaces haberet, Romam quoque profectus est. Igitur Judaei Romae tunc degentes visendi ejus studio circumfluebant. Sciscitatusque qualiter viveret, aiebat, lictores miseratos fratrum, alios similes eis morti subjecisse. Aristobolum quoque fratrem adhuc viventem [Col. 1549A] in Cypro, vel Creta latere. Sed Caesar optime vultum Alexandri sciens, quem, dum Romae studeret puer, amasium habuerat, cum patre quoque post disceptantem, plenius notaverat, fallaciam similitudinis animadvertit, misitque Celadum, qui et Alexandrum bene cognosceret, ut ad se viventem adduceret, vitam sibi pollicens si tantae fraudis prodidisset auctorem. Cumque ille confessus esset se talia simulasse ad quaestum, risit Caesar, suasoremque ejus jussit interfici, falsumque Alexandrum propter habitudinem corporis, numero remigum inseruit. Hunc Alexandrum poeta vocavit formosum Alexim, id est delicias domini (VIRGIL., eclog. 21) .
[Col. 1549D] Ex Josepho. Tandem de consilio senatus Caesar monarchiam [Col. 1549B] Herodis distribuit, mediam partem, scilicet Judaeam et Idumaeam tradens Archelao sub nomine tetrarchae, pollicitus se facturum eum regem, si se dignum praebuisset. Mediam vero partem in duas secuit tetrarchias, cessitque in partem Herodis tetrarchae regio trans flumen, et Galilaea. Ituraea vero et Trachonitis, et Auranitis Philippo destinata est. Factus est igitur Archelaus quasi diarchus, monarchus vero nunquam fuit. Cum ergo eum legeris monarchum fuisse novem annis, post patrem intellige, secundum opinionem vulgi dictam, et secundum sui jactantiam, qua se futurum regem secundum promissum Caesaris jactabat. Et sic remissi sunt in Judaeam tres fratres, cum sedissent Romae [Col. 1549C] quatuor mensibus eventum rei exspectantes.
Archelaus vero non solum in accusatores suos, verum etiam in sibi subditos crudelius patre desaevit. Cujus regni anno primo angelus dixit Joseph, ut rediret cum matre, et puero in terram Israel. Qui rediens ab Aegypto post annos septem, cum audiret quod Archelaus pro patre regnaret in Judaea, noluit illo ire. Et admonitus ab angelo ivit in Galilaeam, et mansit in Nazareth (Matth. II) . In hoc loco invenies super Matthaeum, et Archelaum totius regni monarcham post patrem, et Herodem regnantem in Galilaea. Porro de infantia Salvatoris, et operibus ejus usque ad baptismum, non legitur in [Col. 1549D] Evangelio nisi quod Lucas dicit duodennem remansisse in Jerusalem, et post triduum inventum a parentibus in medio doctorum audientem, et interrogantem eos (Luc. II) . [Col. 1549D] Ex Josepho. Sane Archelaus in contumeliam generis sui repudiavit Mariannem fratris sui filiam, quam ei pater dederat uxorem, duxitque Glasiram, filiam regis Cappadocum, fratris sui Alexandri quondam uxorem, et mortuo Alexandro Jubae regi Lybiae nuptam, mortuoque Juba apud patrem modo in viduitate degentem. Quae cum in Judaeam rediisset nupta Archelao, videre visa est, astantem sibi Alexandrum, et dicere: Satis tibi fuerat Libycum matrimonium; sed rursus reversa [Col. 1550A] Additio 1. Dicitur ibi fons esse parvus, de quo puer Jesus hauriebat, et ministrabat matri, dum subditus erat ei. [Col. 1550A] ad penates meos, fratri meo impudenter conjuncta es. Te ergo licet invitam recuperabo. Quae exposito hoc somnio, vix biduum supervixit.
Tandem crebro accusatus Archelaus, a Caesare advocatur. Quinto quidem die priusquam vocaretur, aristas plenas, et maximas a bobus comedi somniarat, dumque ascitos magos consuleret, Simon Essaeus genere, aristas annos, et boves rerum mutationes interpretatus est, eo quod agros arando verterent, et mutarent. Ideoque novem annis eum dixit regnaturum, varias autem expertum rerum [Col. 1550B] mutationes, moriturum. Nono autem principatus sui anno Romam veniens a Caesare damnatus, in exsilium pellitur apud Viennam civitatem Galliae.
[Col. 1549D] Ex eodem. Finibus autem Archelai in provinciam [Col. 1550C] Additio 1. Provincia dicitur, terra proprie quae incolitur ab his qui nati et nutriti ibi sunt. Colonia, quae ab extraneis incolitur terra, ut in Samaria actum est. redactis, procurator illuc missus est a Caesare Coponius, qui et quondam Cyrini collega fuerat. Cum missus est Coponius in Judaeam, censor patrimoniorum, multi sane Judaeorum, et maxime quidam Galilaeus Simon, populum increpabant, quod post Deum dominos ferrent mortales tributarii Romanorum. Coponio ergo procurante Judaeam die Azymorum, cum mos esset media nocte templi portas aperiri, Samaritae quidam occulte venientes Jerosolymam, [Col. 1550C] per cunctas porticus, et per totum fanum, ossa jecerunt mortuorum, et extunc major templi custodia exerceri coepit, et ante diem portae non aperiri.
[Col. 1550D] Ex eodem. Eo tempore Philippus Sephorum reparans Juliam nominavit, in honorem Juliae uxoris Caesaris, Paneas quoque Caesaream Philippi dixit. Coponio vero Romam reverso, successit Marcus ei, sub quo Saloma soror Herodis defuncta est. Sed et huic [Col. 1550D] successit Annius Rufus, sub quo mortuus est Augustus, cum regnasset quinquaginta septem annos, et menses sex, et diebus decem ex quibus quatuordecim, vel duodecim annis Antonius cum eo regnavit. Cum enim quadragesimo secundo anno regni ejus natus esset Dominus, qui quinto decimo Tiberii anno tricenarius fuit, Caesarem mortuum Domino quintum decimum annum agente. Quidam tamen quinquaginta sex, tantum annos regni ejus ponunt. Alii quinquaginta octo, dimidium annum, et dies qui secuti sunt pro anno ponentes. Mortuus est autem anno vitae suae septuagesimo septimo, apud Nolam civitatem Campaniae, gloriatus se urbem [Col. 1551A] marmoream relinquere, quam latericiam invenerat, et sepultus est in Martio Campo.
[Col. 1551D] Ex historiis et Josepho. Successit ei tertius Imperator Tiberius Nero, uxoris ejus Juliae filius, qui Valerium Graccum procuratorem misit in Judaeam, qui quaestum putans pietatem, palam vendebat sacerdotii principatum. Qui amovens Annam, Ismaelem pontificem designavit. Sed et hunc non multo post ejiciens, Eleazarum Annae filium subrogavit post annum, et hunc arcens Simonem instituit, sed et post annum Josippum, qui et Caiphas, apposuit. Tamen post annos undecim relinquens Judaeam Romam reversus est. Cujus successor missus a Tiberio Pontius Pilatus [Col. 1551B] sub quo Herodes in honorem Tiberii Tiberiadem aedificavit.
[Col. 1552D] Ex iisdem. His temporibus Tiberius multos reges ad se vocatos non remisit. Inter quos etiam Archelaum Cappadocem retinens, regnum ejus in provinciam vertit, et Mazacham caput regni Caesaream nominavit. Sane Pilatus Jerusalem veniens, et statuas Caesaris, quae et signis militaribus inerant, secum deferens ignorantibus Judaeis eas in civitate constituit, Caesareamque rediit. Cum autem plurimi de Jerosolymitis ad eum descendissent, supplicantes de signis amovendis, nam ob legem Judaeorum, qui praecesserant Judaeae procuratores sine signis urbem [Col. 1551C] ingredi consueverant, sedit pro tribunali Pilatus, militesque armatos circumponens, mortem eis minabatur, si non quievissent. At illi mortem potius eligebant quam leges patrias profanarent. Admirans ergo Pilatus constantiam Judaeorum in legalibus institutis, auferri praecepit imagines. Iterum Pilatus Jerosolymam veniens, vidensque urbem aquae penuria laborare, aperuit gazophylacia templi, et ex opibus templo dicatis aquaeductum coepit aedificare, suscipiens initium torrentis, quod stadiorum duorum millium intervallo distabat. Judaei vero acclamabant, ut ab illo opere cessaretur. Ob hoc Pilatus multos Judaeorum occidit plerosque sauciavit. Intermissum est autem opus, quia Judaei legationem [Col. 1551D] accusationis in Pilatum ad Tiberium direxerunt.
In hoc loco ponit Josephus commendationem Domini Jesu in hunc modum: ยซFuit vero hisdem temporibus Jesus, sapiens vir, si tamen virum eum nominare fas est. Erat enim mirabilium effector operum, et doctor eorum qui libenter quae ventura sunt audiunt, et multos quidem Judaeorum, multos etiam ex gentibus sibi adjunxit. Christus hic erat. Hunc accusatione primorum nostrae gentis cum Pilatus in crucem agendum esse decrevisset, non deseruerunt eum, qui ab initio dilexerant eum. Apparuit enim his iterum vivus, secundum quod [Col. 1552A] divinitus inspirati prophetae, vel haec, vel alia de eo futura praedixerant. Sed et in hodiernum diem Christianorum, qui ab ipso dicti sunt, et nomen perseverat, et genus.ยป
ยซAnno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris,ยป sub Valeriano et Asiatio consulibus, ยซprocurante Pontio Pilato Judaeam, tetrarcha Galilaeae Herode, Philippo fratre ejus tetrarcha Ituraeae, et Trachonitidis regionis, et Lysania Abylinae tetrarcha, sub principibus sacerdotum Anna et Caipha, factum est verbum Domini super Joannem Zachariae filium in deserto (Luc. III) ,ยป ut baptizans, et praedicans solatium redemptionis annuntiaret: ยซEt venit in omnem [Col. 1552B] regionem Jordanis baptizans baptismo poenitentiae,ยป quia ad poenitentiam baptizandos monebat, et non nisi quos poenitentes videbat baptizabat, praedicans futurum baptismum in remissionem peccatorum, pro cujus assuefactione etiam baptizabat. Dicebat enim: ยซAgite poenitentiam, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. III) .ยป Usque ad hunc annum Tiberii quintum decimum computantur ab Adam anni quinque millia ducenti viginti quinque, secundum LXX, secundum Hebraicam veritatem quatuor millia. Anno vero Tiberii decimo sexto fuit annus jubilaeus octogesimus primus. Eodem anno dicunt quidam sextam chiliadem incoepisse. Quorum ratio haec est, quia sicut in hoc anno terminata est circumcisio, et inchoavit baptismus, ita sexta aetas [Col. 1552C] incipit, et quinta terminata est. Quidam ab Incarnatione Domini initium ejus ponunt hac ratione, quia sicut sub quinta aetate generalis fiebat computatio, anno a prima olympiade tali, vel tali; ita sub sexta dicitur anno ab Incarnatione Domini tali, vel tali. Alii a passione Domini eam inchoasse testantur, dicentes sextam et septimam quiescentium simul incoepisse. In chronica vero ab imperio Tiberii inchoata legitur. Utebatur autem Joannes cilicio de pilis camelorum, et zona pellicea, quodam locustarum genere esibili vescebatur, et melle silvestri. ยซTunc exibat ad eum omnis Judaea, et baptizabantur in Jordane. Videns autem multos Pharisaeorum, et Sadducaeorum venientes ad baptismum, dixit eis: [Col. 1552D] Progenies viperarum, quis vobis demonstrabit fugere a ventura ira? Facite dignos fructus poenitentiae, et ne dicatis: Patrem habemus Abraham, quia potest Dominus de lapidibus istis,ยป id est de gentibus significatis his lapidibus, ยซsuscitare filios Abrahae.ยป Digito autem ostendebat eis Joannes duodecim lapides quos tulerunt duodecim duces tribuum Israel de medio Jordanis in aridam, et totidem de arida in Jordanem, quorum acervus esset in testimonium, quia sicco pede Jordanem transierunt (Josue IV) .
Erant autem tunc in Judaea tres sectae Judaeorum, [Col. 1553A] a communi reliquorum vita et opinione distantes, Pharisaei, Sadducaei, Essaei. Pharisaei cultu austero, et victu perparco utebantur, traditiones suas statuentes, quibus traditiones Moysi determinabant, pittacia chartarum in fronte gerebant, et in sinistro brachio circumligata, quibus Decalogus inscriptus erat, quia dixerat Dominus: ยซHoc habebis quasi appensum ante oculos tuos, et in manu tua (Exod. III) ,ยป et haec dicebantur phylacteria a phylassein, quod est servare, et thorath quod legem sonat. Isti etiam majores fimbrias aliis ferentes spinas alligabant, quibus puncti in deambulando memores mandatorum Dei fierent. Hi universa Deo deputabant, et Marmeno, id est fato. Agere quidam quae jussa sunt, vel negligere, in arbitrio hominum plurimum esse [Col. 1553B] dicebant, tamen in singulis adjuvare Marmenem, quam etiam ex motibus superiorum fieri putabant. Praepositis suis et majoribus natu nunquam contrarium respondebant, judicium Dei esse futurum dicentes, omnem animam incorruptam esse, solas bonorum animas in alia transire corpora, usque ad resurrectionem et judicium; malorum autem aeternis retrudi carceribus. Et quia a communi hominum habitu divisi, ideo Pharisaei dicebantur. Sadducaei Marmenem negant, Deum inspectorem omnium esse dicentes, in arbitrio hominum situm esse ut bonum malumve gerant. Animarum generaliter, vel supplicia negabant, vel honores. Nam et resurrectionem mortuorum futuram negabant, animas mori cum corporibus putantes, nec angelos esse dicebant. [Col. 1553C] Solos quinque libros Moysi recipiebant, et his contenti erant. Hi severi nimis erant, nec etiam inter se sociales. Ob quam severitatem Sadducaeos, id est justos se nominabant. Essaei fere omnibus monasticam agebant vitam, nuptias fastidientes, non quia conjugia et hominum successionem perimendam censerent, sed cavendam intemperantiam feminarum, nullam earum fidem viro servare putantes. Habebant omnia communia, probro oleum ducentes, squalorem decus putabant, dummodo in veste candida semper essent. Nulla eis certa civitas, sed in singulis domicilia habebant, ante solis ortum nihil profanum loquentes, solem ubi oriebatur orantes, post usque ad quintam horam operantes, loti corpore aquis, simul et cum silentio edebant, juramentum [Col. 1553D] habebant pro perjurio. Sectae suae neminem adhibentes, nisi sub anni probatione. Receptum autem secum, post annum, duobus aliis annis mores ejus probabant, deprehensum in peccatis a se pellebant, ut herbas more pecorum decerpens, usque ad obitum poeniteret. Cum enim decem simul sederent, nullus, novem invitis, locutus est, spuere in medium, vel in dexteram partem sui vitantes. Adeo Sabbatum observabant, quod nec ea die alvum purgabant. Dolabrum ferebant ligneum, quo in loco secretissimo fodiebant terram ad alvum purgandam, demissa veste se diligenter contegentes ne splendori diurno [ al. divino] facerent injuriam: ob id etiam statim foveam reimplentes. Vivebant [Col. 1554A] quam longissime ob victus simplicitatem, mortem pro justitia immortalitate judicabant meliorem, animas vero omnes a principio creatas, pro temporibus incorporari. Bonas exutas corporibus ultra Oceanum degere, ubi sit reposita eis perfruitio ad Orientem, malis procellosa, et hibernia loca delegantes. Erant in eis qui futura praedicerent. Quidam conjugibus, sed moderate utebantur: nam si homines abstinendum arbitrarentur, vel arctarentur a conjugio, humanum genus deficeret.
Cum ergo baptizaret Joannes, ยซmiserunt a Jerosolymis ad eum sacerdotes et Levitas, ut interrogarent eum: Tu quis es?ยป (Joan. I.) Et confessus est se [Col. 1554B] neque Christum esse (quod opinio publica habebat), nec Eliam, nec prophetam. Et dixerunt: ยซQuid ergo baptizas?ยป Quaesierant de Elia, et sub nomine prophetae, de Elisaeo, quia in his duobus praecesserat figura baptismi, et de baptismo Christi legerant in prophetia Ezechielis: ยซEffundam super vos aquam mundam (Ezech. XXXVI) .ยป Et ideo putabant ad alium non pertinere baptismum, et respondit: ยซEgo quidem baptizo in aqua, medius autem vestrum stat, quem vos nescitis; ipse baptizabit vos in Spiritu sancto, et igne;ยป in Spiritu in baptismo, in igne in poenitentia [Col. 1554B] Additio 1. Potest figurari baptismus Joannis in capitilavio ante baptismum. In Sabbato ante Ramos [Col. 1554C] palmarum, puerorum capita inungebantur oleo, et abluebantur, ut nulla macula ibi remaneret, ita in baptismo omnia peccata delentur, et hoc in signum faciebat. . ยซHaec in Bethania facta sunt trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans.ยป
ยซTunc venit Jesus a Galilaea in Jordanem ad Joannem, ut baptizaretur ab eo [Col. 1555C] Additio 1. Baptizatus est Jesus tertio lapide a Jericho. (Matth. III) .ยป Tres fuerunt causae praecipuae cur baptizatus est Jesus a Joanne: ut baptismum Joannis approbaret; ut omnem humilitatem impleret, et implendam doceret; ut tactu sui corporis vim regenerativam conferret aquis, etsi forte non statim. De vi enim et institutione baptismi triplex est opinio, ut in Sententiis habetur. Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum triginta, id est tricesimum annum inceperat [Col. 1554D] tredecim tantum diebus ejusdem anni peractis (Luc. III) . Et secundum hoc vixit Jesus tantum triginta duobus annis, et dimidio; quia eadem die revoluto anno convertit aquam in vinum, et sequenti Pascha, id est in Pascha tricesimi primi anni, incarceratus est Joannes, et in Pascha sequenti, id est tricesimi secundi anni, decollatus est, et in tertio Paschate, id est tricesimi tertii anni, passus est Dominus, et ita vixit Dominus triginta duobus annis integris, et de trigesimo tertio quantum fluxit temporis a Natali usque ad Pascha, quod pro dimidio anno computatur. Chrysostomus tamen dixit eum jam complevisse tricesimum annum, in homilia decima in Matthaeum, sic dicens: ยซPost triginta annos venit [Col. 1555A] Jesus ad baptisma, legem veterem soluturus. Propterea usque ad hanc aetatem (quae omnia solet capere peccata) in legis observatione permansit, ne quis diceret, illum ideo legem solvisse, quia ea non potuisset adimplere.ยป Et infra: ยซPer triginta annos justitiam legis adimpleverat, et tunc venit ad baptisma Evangelium docturus, quasi cumulum cunctis observationibus legis imponens.ยป Hoc tamen dixit Chrysostomus occasione illius verbi, quod dixit Dominus: ยซSic decet nos implere omnem justitiam.ยป Et secundum hanc opinionem, vixit triginta tribus annis integris, et tantum de trigesimo quarto quantum est a Natali usque ad Pascha. Joannes autem prohibebat Jesum dicens: ยซEgo a te debeo baptizari, et tu venis ad me.ยป Cur dixit se baptizandum Joannes, [Col. 1555B] si in utero sanctificatus, et mundatus erat ab originali, vel saltem in circumcisione? Sed per se genus humanum intellexit, quasi dicat: Homo per te debet mundari. Vel quantum ad plenitudinem mundationis, se adhuc mundandum dixit, quia si jam mundatus, et per sanguinem Christi plenius erat mundandus, sicut quis accepta efficaci medicina, per causam curatus dicitur, per effectus plenitudinem curandus. Cui Jesus: ยซSine modo. Sic enim decet nos implere omnem justitiam,ยป id est superabundantem humilitatem. Est enim debita humilitas, subdere se majori propter Deum; abundans, subdere se pari; superabundans, subdere se minori. Quasi dicat: Ideo modo subdo me tibi minori, ne [Col. 1555C] dedignentur majores a minoribus baptizari, et regi. Quod intelligens Joannes consentit.
ยซFactum est autem, cum baptizareturยป fere ยซomnis populus terrae illius, et Jesu baptizato, et oranteยป pro baptizandis, ut acciperent Spiritum sanctum [Col. 1556A] Additio 1. Ob hoc fuerunt haeretici qui dicerent solo die Epiphaniae debere baptizari, nec dari Spiritum sanctum, si quis alio die baptizaretur. Ob quam haeresim vivacius exstirpandam, decreverunt Patres ea die neminem baptizari, nisi sub necessitate. Ubi nos dicimus: Vis baptizari? quidam dicunt: Quid petis? Et respondetur: Fidem peto, vel baptismum peto. Alii utrumque, et: Quid petis, et: Vis baptizari? , ยซconfestim ascendit Jesus de aqua, et ecce aperti sunt coeli (Luc. III) ,ยป id est inaestimabilis splendor factus est circa eum, acsi coelo aereo, et sidereo reseratis, splendor coeli empyrei terris infunderetur. Et Spiritus sanctus in corporali specie columbae venit, et sedit super caput ejus, quae peracto [Col. 1555D] officio suo, in praejacentem materiam rediit, unde sumpta fuerat. Et tunc cognovit Baptista quod dixit se ante nescisse, quod scilicet Christus solus baptizaret, id est potestatem baptismi retineret sibi, sed potestatem baptizandi aliis daret, qui eum miserat ante eum baptizare, cum solitariam duceret vitam, etiam dixerat ei: Quammultos baptizabis, sed inter illos ยซsuper quem videris Spiritum descendentem, et manentem, hic solus est qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I) .ยป Et ecce vox Patris audita est de sublimi: ยซTu es Filius meus dilectus, in te complacui mihi (Luc. III) .ยป Usque post vocem hanc creditur durasse splendorem, et columbam sedisse super caput ejus. Quod alius evangelista dicit: ยซHic est Filius meus dilectus, in quo mihi [Col. 1556A] complacuit (Matth. III) ,ยป idem est sensus, id est in te et per te placitum meum gerere constitui.
ยซTunc Jesus ductus est a Spirituยป sancto, qui eum designaverat, ยซin desertum, et cum jejunasset quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, postea [Col. 1556B] esuriit (Matth. IV) .ยป Movebatur diabolus quadraginta dierum jejunio. Sciebat tot diebus aquas diluvii effusas, exploratam terram promissionis per Moysen, legem a Deo datam, filios Israel in eremo tot annis pane angelorum vixisse. Cum vero sensit Dominum esurire, quod non legitur de Moyse, vel Elia, accessit, ut tentaret, si posset eum dejicere in peccatum, et ut exploraret an esset Dei Filius, quia audierat vocem hanc, ยซHic est Filius meus dilectus (Matth. III) ,ยป quem sciebat quandoque venturum, et se per eum potestatem amissurum, sed usque ad judicium futurum non exspectabat. Tentavit autem eum in eisdem tribus, quibus Adam dejecerat, sed non ordine eodem: Primo in gula, ut esuriens, panem [Col. 1556C] videns, immoderato cibi appetitu accenderetur; secundo de avaritia, ubi super montem ostendit ei omnia regna mundi, id est exposuit ei gloriam mundi; tertio de superbia, ut jactanter se ostenderet Filium Dei. Tunc abjecit eum Dominus, et consummata omni tentatione ad quam venerat, recessit a Domino Lucifer ad tempus. Tempore passionis rediit, timore mortis putans eum dejicere. Tunc autem omnino devictus, religatus est in inferno, in diebus Antichristi solvendus, secundum Apocalypsim Joannis (Apoc. XX) . Credendus est autem diabolus hominis assumpsisse formam, in qua Dominum circumducere, et colloqui posset ei. Utrum autem extremo die jejunii solo omnes factae fuerint tentationes, an per aliquot dies sequentes separatim, [Col. 1556D] nihil interest nostra scire. Jejunavit autem Dominus in deserto, quod est inter Hierusalem, et Jericho [Col. 1556D] Additio 1. Secundo lapide a Jericho, qui quarentana dicitur. Sub quarentana fuit rivulus fontis quem sanavit Elisaeus. Secundo milliario a quarentana [Col. 1557A] contra Galilaeam dicitur mons esse, super quem statuit diabolus Jesum. . Exemplo sane ipsius hic numeros dierum in Ecclesia poenitentialis est, unde et post Epiphaniam non statim jejunat Ecclesia, sed circiter post sexaginta dies, quasi ipso tempore jejunium suum consecutivum jejunii Dominici significans. Ob hoc quoque, ut per poenitentiam ostendamur ascendere ad requiem, sicut quadragenarius ascendit ad quinquagenarium. Est enim numerus superabundans, et congregatis omnibus suis partibus comparibus ascendit ad quinquaginta.
Quadam die stabat Joannes, et ex discipulis ejus duo, quorum unus erat Andreas, et videns Jesum ambulantem, dixit: ยซEcce [Col. 1557D] Additio 1. Quare Agnum vocavit, determinat subdens, qui tollit, id est venit ut tollat, peccata mundi, quia pro peccatis tollendis ยซpascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) .ยป Vel quia agnus Graece dicitur ab agnon, quod est pium, vel Latine ab agnoscendo, quia in magno grege solo balatu agnoscit matrem. Ideo proprie pro passione Agnus dicitur, quia ibi pius donans nobis pacem, agnovit Patrem obedientia, et Matrem cura. Et haec est una causa cur in immolatione altaris dicitur ter Agnus Dei, quasi: Agne, qui agnovisti Patrem, miserere [Col. 1558A] nobis; Agne, qui agnovisti Matrem, miserere nobis; Agne, qui obtulisti te pro nobis, dona nobis pacem. Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) .ยป Ob hoc illi duo discipuli ejus secuti sunt Jesum, ut viderent ubi maneret, et manserunt apud eum die illa. Inveniens autem Andreas Simonem fratrem suum, dixit ei: ยซInvenimus Messiam, quod est interpretatum Christus, ยป Christus Graece, Latine unctus ยซEt duxit eum ad Jesum. Intuitus eum Jesus dixit: Tu es Simon Barjona, tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus. ยป Barjona Hebraeum est, et sonat filius Joanna, compositum ex [Col. 1557B] integro, et corrupto. Cephas Hebraeum est, et Syrum. Petrus Graecum et Latinum. Utrum autem hoc nomen tunc ei imposuerit, an promiserit imponendum, dubium est. Tutius tamen dici potest, quod tunc et imposuit hoc nomen omnino cum dixit: ยซTu es Petrus (Matth. XVI) .ยป Vel in electione duodecim, ubi dicitur: ยซEt imposuit Simoni nomen Petrus (Matth. X) .ยป Si vero modo imposuit, in sequentibus confirmavit. In crastino volens Jesus redire in Galilaeam, invenit Philippum, et dixit ei: ยซSequere me.ยป Hic erat de Bethsaida concivis Andraeae et Petri. Hic inveniens Nathanaelem fratrem suum, dixit ei: ยซQuem scripsit Moyses in lege, et prophetae, invenimus Jesum, filium Joseph, a Nazareth.ยป [Col. 1557C] Et ait Nathanael: ยซA Nazareth potest esse aliquid boni?ยป despective, quasi non, vel remissive legitur. Iste enim legisperitus legerat in prophetia: ยซNazaraeus vocabitur (Isa. XI) [Col. 1558A] Additio 2. ยซEt egredietur virga de radice Jesse, et Nazaraeus vocabitur,ยป id est floridus, quod alia editio dicit, ยซEt flos de radice ejus ascendet.ยป ,ยป et signa adventus Domini forte notaverat, et ait: ยซA Nazareth potest aliquid boni esse,ยป quasi diceret: Nunc tandem a Nazareth potest aliquid esse boni. ยซEt adduxit eum Philippus ad Jesum. Quo veniente ad se ait Jesus: ยซEcce vere Israelita in quo dolus non est. Et dixit Nathanael: Unde me nosti? Respondit Jesus: Priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu, vidi te. Respondit Nathanael ei: Rabbi, tu es Filius Dei, tu es rex Israel,ยป quia agnovit iste, Dominum absentem vidisse, quae solus gesserat, et quomodo, et ubi a Philippo vocatus sit, Christum, et Deum [Col. 1557D] fatetur. Tamen quidam de praedestinatione exponunt hoc ita: Cum eras in lumbis Adae, latentis sub ficu, prius et etiam praedestinavi te. Et regressus est Jesus in Galilaeam.
Hucusque idem est ordo historiae evangelicae apud omnes. Deinceps variae ordinantur, usque ad incarcerationem Joannis. Quidam dicunt, quod circa proximum pascha post baptismum, convertit Dominus aquam in vinum, ideo quia Joannes, consequenter post hoc miraculum, narrat eum ascendisse in Hierusalem, et ejecisse ementes, et vendentes [Col. 1558B] de templo (Joan. II) , quod nunquam ab eo factum dicunt, nisi in pascha. Sed eis obviat Ecclesiae consuetudo, quae in Epiphania factum esse tenet, quotannis solemnizando memorat. Fuerunt etiam qui dicerent, quod eadem die, qua baptizatus est, fecerit hoc miraculum. Sed Matthaeus ait: ยซTunc Jesus ductus est in desertum (Matth. IV) ,ยป et Marcus: ยซStatim expulit Jesum Spiritus in desertum (Marc. I) .ยป Habet enim Ecclesia, quod eadem die, sed revolutis annis haec tria facta sunt. Adventus magorum tredecima die primi anni; baptismus eadem die tricesimi anni, vel tricesimi primi anni; mutatio aquae eadem die revoluto anno [Col. 1558D] Additio 1. Beda dicit, quia post revoluto anno eodem die, fecit miraculum de quinque panibus, et duobus piscibus (Joan. VI) . . Unde Maximus episcopus in sermone, qui sic incipit: Cum plura nobis, fratres, etc. Sic ait: [Col. 1558C] Sicut posteritati suae fidelis mandavit antiquitas, hodie Salvator a Chaldaeis adoratus est, hodie fluenta Jordanis benedictione proprii baptismatis consecravit, hodie invitatus ad nuptias aquas vertit in vinum. Unde et in antiquioribus libris dies Epiphaniorum, id est plurium illustrationum Christi. Epiphania enim illustrationem sonat. Has tres tamen manifestationes propriis quidam nominibus distinguunt, epiphaniam vocantes eam illustrationem, quae facta est per stellam, quasi de sursum factam; theophaniam eam, quae in baptismo, quasi a Deo id est a Patre factam; Bethaniam eam, quae in nuptiis, quasi in domo factam. Beth enim domus sonat. Verumtamen adhuc restat inter summos et catholicos doctores de ordine historiae duplex opinio. Quidam [Col. 1558D] enim scribentes unum ex quatuor, imitantes Ammonium Alexandrinum, Eusebium Caesariensem, Theophilum, qui septimus a Petro sedit Antiochiae, qui dicunt Dominum post jejunium aperte praedicasse, discipulos congregasse, et sermonem in monte factum, ante vini miraculum, quia legunt Dominum, et discipulos ejus invitatos ad nuptias. Communior autem et veracior opinio est, Dominum post illud miraculum discipulos vocasse occulte, et occulte praedicasse, usque ad Joannis incarcerationem, sed post publice, et hunc ordinem prosequemur, sine alterius ordinis praejudicio.
ยซEt factae sunt nuptiae in Cana Galilaeae,ยป id est in vico Galilaeae sic dicto, ยซet erat mater Jesu ibi. Et vocatus est Jesus ad nuptias, et discipuli ejus,ยป quidam scilicet futuri discipuli, quia ad verbum Joannis jam plures audiebant eum occulte, qui post omnino secuti sunt eum. Non est vocatus Joseph, sed Maria. Unde quidam dicunt Joseph fuisse mortuum, et Virginem transisse in custodiam filii, quia nec etiam deinceps legitur de eo in Evangelio. Quod si nondum mortuus, tamen certum est quod in passione Domini mortuus erat, quia uxor ejus alii commendata est. Quidam autumant has nuptias fuisse Joannis evangelistae, et ideo vocata Maria, quia matertera ejus, et Dominus, quia consobrinus ejus. Et [Col. 1559B] dicunt, quod Dominus eum volentem nubere, ex his nuptiis vocaverit, quod certum non est. ยซEt deficiente vino, dixit mater Jesu ad eum: Vinum non habent,ยป quasi dicat: Da eis vinum. ยซRespondit Jesus: Quid mihi et tibi est, mulier? nondum venit hora mea.ยป Licet. mulier sit quasi adjectum nomen fractionis quasi molier, tamen quandoque nomen sexus est, maxime quando virgo viri potens est. Et est sensus: Vis fieri miraculum, sed ad hoc agendum, quid habeo tecum commune? quasi diceret: Ex natura tibi communi non ago hoc, sed in hora passionis, quae nondum venit, ex communi natura mihi, et tibi patiar. Nec est credendum, secundum geneaticos, hoc dixisse Dominum, qui putant unumquemque horam suam mortis habere inevitabilem, secundum horam constellationis, [Col. 1559C] in qua natus est, sed vocavit horam suam, id est a se dispositam. Voluntate enim mortuus est, non necessitate. Erant autem ibi sex lapideae hydriae, id est vasa aquatica, positae, secundum purificationem Judaeorum. Crebro Judaei baptizabant vasa epulatoria, et si casu aliquid tangerent immundum, nisi loti non comederent. Erant ergo positae, ut si forte contigisset aliquem de convivis oportere lavari, aquam haberent paratam. ยซImpleverunt autem eas ministri aqua ad praeceptum Domini, et tulerunt aquam vinum factam architriclino,ยป id est primati inter convivantes in triclinio. Triclinium quidam dicunt fuisse domum tricameratam, vel tres habentem testudines, sub quibus [Col. 1559D] discumbebant. Vel forte tres erant ibi mensarum ordines, ut in refectoriis fieri solet. Et commendavit architriclinus vini bonitatem. Post in communi commendaverunt omnes miraculi novitatem. ยซHoc enim initio signorum manifestavit Jesus gloriam suam.ยป Nec dicitur hoc esse initium, quin et prius signa fecisset, nascendo de Virgine, magos stella praevia ducendo, quadraginta diebus et noctibus jejunando, et hujusmodi. Sed hoc fuit primum publice, et ad publicandum factum, vel primum factum in Cana Galilaeae.
ยซErat autem homo ex Pharisaeis Nicodemus nomine, et de principibus Judaeorum. Hic venit ad Jesum nocte (Joan. III) ,ยป quia timuit populum offendere, [Col. 1560A] cum esset de principibus. Vel quia magister erat in Israel, palam dicere erubuit. Et ait ad Jesum: Rabbi, scimus ยซquia a Deo venisti magister; nemo enim potest haec signa facere, quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo,ยป quasi dicat: Doce me de regno Dei. ยซRespondit Jesus: Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit denuo, non poterit videre regnum Dei.ยป In Veteri Testamento quasi juramentum erat: ยซVivit Dominus.ยป In novo: ยซAmen dico,ยป et cum in aliis simpliciter dicatur, in solo Joanne geminatur, secundum illud: ยซSit sermo vester, est,ยป quasi diceret, verum dico corde et ore. Cumque miraretur Nicodemus, quomodo posset homo secundo nasci, cum nonnisi carnalem nativitatem sciret, edoctus est a Domino de spirituali, [Col. 1560B] quae fit ex aqua, et Spiritu, quarum neutra iterari potest. Tamen quia adhuc inflatus erat magistrali scientia non poterat intelligere, ideo meruit audire: ยซTu es Magister in Israel, et haec ignoras,ยป ut sic invitaret eum ad humilitatem. Instruxit etiam eum de humana, et divina sui nativitate, de passione et ascensione, et de pluribus aliis. Quod autem dixit: ยซNemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo,ยป sensus est: Nemo ascendit nisi Christus cum corpore suo. Vel secundum tropum, quo dicimus, Dominum facere, quae per eum facimus. Et est sensus: Nemo ascendit nisi quem Deus ascendere facit.
ยซIn proximo pascha ascendit Jesus Hierosolymam, et ejecit vendentes et ementes (Joan. II) ,ยป hoc enim bis fecisse creditur. Et post illud pascha incarceratus est Joannes. Ait enim Joannes evangelista: ยซQuia cum post hoc pascha rediisset Jesus in Judaeam adhuc erat Joannes baptizans in Aennon (Joan. III) .ยป Interim autem priusquam ascenderet in pascha, quosdam vocavit discipulos, et docuit, et miracula fecit, sed non adeo publice. ยซSane ibat Jesus justa mare Galilaeae (Matth. IV) .ยป Lacus est, qui fit Jordane influente, et dicitur mare, cum sit aqua dulcis, idiomate Hebraeo, quia omnem aquarum collectionem vocat Hebraeus Tharsis, id est mare; et dicitur Galilaeae, quia praeterfluit [Col. 1560D] Galilaeam. Quandoque mare Tyberiadis dicitur, quia famosa est civitas haec, quae ei imminet. Quod autem dicitur stagnum Genesareth, ex accidenti est. Quandoque enim crispantibus undis, generat ex se auram. Extenditur autem centum et quadraginta stadiis in longitudinem et quadraginta in latitudinem. Dicit tamen Josephus, eum sic dictum a modica regione Genesata, quam praeterfluit, quam etiam dicit admirabilem. Nam tota diversissimi generis arbustis consita, nulli eorum ubertatem suam negat, et temperiem. Sunt ibi nuces, quae maxime frigoribus gaudent, sunt et palmae quas nutrit calor aestivus, sunt ficus et oleae, quibus aura mollior destinata est, ut quasi repugnantia bona contentione, studio terrae faveant. Hanc dicit irrigari fonte qui [Col. 1561A] cadit in Capharnaum, quem quidam esse venam Nili opinantur, quia corastinum piscem generat qui non alibi, nisi in Nilo flumine reperitur.
ยซDum autem turbae irruerent in eum, vidit duas naves stantes secus stagnum, et ascendens in unam, quae erat Simonis, pusillum reductus a terra, docebat de navicula turbas; ut autem cessavit loqui ait ad Simonem: Duc in altum; et: Laxate retia in capturam. Quo facto concluserunt multitudinem piscium tantam, quod fere rumpebatur rete, innuerunt Simon, et Andreas filiis Zebedaei, qui erant in alia navi, ut venirent, et juvarent eos, et impleverunt ambas naves, ita ut fere mergerentur. Quod videns Simon Petrus, procidit ad genua Jesu, et [Col. 1561B] ait: Exi a me, Domine, quia peccator sum. Cui Dominus: Noli timere, quia ex hoc eris homines capiens, et subductis ad terram navibus,ยป id est locatis animo redeundi ad eas, ยซsecuti sunt eumยป aliquantulum, et iterum redierunt ad sua (Luc. V) .
Jesus autem venit in Nazareth, et die Sabbati, quando plures conveniebant, intravit in synagogam, ut plures doceret (Luc. IV) . Et cum legisset in Isaia: ยซSpiritus Domini super me, etc. (Isa. LXI) ,ยป dixit, quia ยซhodie completa est Scriptura haec in auribus vestris.ยป Quasi dicat: Ego sum de quo scriptum est hoc, et omnes intendebant in eum.
[Col. 1561C] Post haec venit Jesus, et discipuli ejus in Judaeam terram, quae scilicet specialiter a sorte Judae, vel a regno duarum tribuum specificato vocabulo Judaea dicebatur, et morabatur ibi cum discipulis, et baptizabat, licet non ipse, sed discipuli ejus baptizarent (Joan. IV) . Sed utrum baptisma Joannis, vel Christi incertum est. ยซErat autem Joannes baptizans in Aennon juxta Salim, quia aquae multae erant ibi. Nondum enim missus fuerat in carcerem Joannes (Joan. III) .ยป Salim vero est oppidum ultra Jordanem situm, ubi olim Melchisedech regnavit. Mittebat etiam Joannes multos venientes ad se ad Jesum. Inde turbati discipuli Joanni dixerunt: ยซRabbi, qui erat tecum trans Jordanem, cui testimonium perhibuisti, ecce hic baptizat, et omnes veniunt ad [Col. 1561D] eum.ยป Quorum retundens invidiam Joannes ait: ยซDixi vobis, quia non sum ego Christus; sed quia missus sum ante illum, qui de sursum venit super omnes est. Me ergo oportet minui, illum autem crescere (ibid.) .ยป Ut autem cognovit Jesus invidiam illorum, ascendit ad diem festum Paschae, de quo supradictum est. Sed et ibidem quia praesensit ortam in se Pharisaeorum invidiam, maxime cum audisset Joannem traditum in carcerem, reliquit judaeam, et iterum abiit in Galilaeam.
Arguebat enim Herodem Joannes propter Herodiadem, quia secundum legem, quam receperat, non licet fratrem habere uxorem fratris, eo vivente (Marc. VI) . Super Matthaeum legitur, quod Herodias [Col. 1562A] filia erat regis Arethae, quam auferens Philippo, ortis inter eos quibusdam simultatibus, in odium Philippi dederat fratri Herodi, quia et fratres invicem erant inimici. Josephus tradit Herodiadem fuisse filiam Aristoboli, quem occiderat cum fratre ejus Alexandro pater eorum Herodes, et ita soror erat Herodis Agrippae, quam avus suus Herodes dederat Herodi filio suo uxorem. Dicit enim, alium fuisse Herodem praeter tetrarcham, quem pater susceperat de filia Simonis sacerdotis, Philippum vero jam mortuum cum Gaius regnare coepisset. Forte et hic Herodes nominabatur Philippus, quia binomius, et ita virum ejus, quem Josephus vocat Herodem, Evangelium vocat Philippum, vel forte prius nupta Herodi, post nupta Philippo. [Col. 1562B] Herode vero tetrarcha uxorem habebat filiam Arethae regis Damascenorum. Qui Romam iter faciens, transiens per fratrem suum, secreto pepigit cum uxore fratris, quod in reditu suo, repudiata uxore sua, duceret eam in uxorem. Quod tamen non latuit uxorem ipsius Herodis, quae non exspectans reditum viri sui, festinavit ad patrem. Herodes autem rediens, abstulit Herodiadem fratri suo, et factus est inimicus Arethae, et Philippi. Super quo cum argueret eum Joannes, suggestione Herodiadis, misit eum in carcerem. Quod cum audisset Jesus venit, et habitavit in Capharnaum in finibus Zabulon et Nepthalim (Matth. IV) .
ยซAmbulans autem iterum Jesus juxta mare Galilaeae, [Col. 1562C] vidit duos fratres, Simonem et Andream fratrem ejus, mittentes retia in mare, et ait illis: Venite post me, faciam vos fieri piscatores hominum. At illi continuo, relictis retibus et navi, secuti sunt eum,ยป omnino. ยซEt procedens inde, vidit duos alios fratres Jacobum, et Joannem reficientes retia sua, cum Zebedaeo patre eorum, et vocavit eos. Illi autem, relictis retibus, et patre, secuti sunt eumยป omnino (Matth. IV) . ยซEt cum transisset inde Jesus, vidit Matthaeum, qui et Levi dictus est, filium Alphaei sedentem ad telonium, et ait illi: Sequere me. Qui, relictis omnibus, secutus est eum (Matth. IX) .ยป Telos Graece, Latine vectigal. Iste ergo erat publicanus (Luc. V) , id est publica negotia administrans; [Col. 1562D] quae sine peccato, aut vix, aut nunquam administrantur.
Et nota a quibus, et qualibus orta est Ecclesia: si a sublimibus orta esset, virtus fidei scientiae eorum, et potentiae ascriberetur. De vocatione reliquorum determinatum non habemus.
Et aperte exinde praedicabat, dicens: ยซPoenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. IV) .ยป Unde, et post dixerunt sacerdotes ad Pilatum: ยซCommovit universam Judaeam, incipiens a Galilaea, usque huc (Luc. XXIII) ,ยป et sic impletum est illud Isaiae: ยซPrimo tempore alleviata est terra Zabulon, et terra Nepthalim (Isa. XI) .ยป Unde, et primitivi conversi a Domino, quia fuerunt de finibus illis, dicti sunt principes Zabulon, et principes Nephtalim. Isaias siquidem prophetavit de captivitate decem tribuum, quae in tribubus illis inchoata est. Nihilominus tamen, et de alleviatione ab onere peccati, futura in partibus illis ad praedicationem Christi, praedixit. ยซEt circumibat Jesus totam Galilaeam docens in synagogis eorum, et sanans omnem languorem in populo, et abiit opinio ejus in totam Syriam (Matth. IV) .ยป Est autem Syria, omnis regio ab Euphrate, usque ad mare Magnum, a Cappadocia, usque in Aegyptum, continens inter alias provincias Palaestinam in qua Judaei habitabant: unde, et super psalmos Thabor et Hermon dicuntur montes Syriae (Psal. LXXXVIII) . [Col. 1563B] Quandoque vero sic legitur Syria quod nullam includit partem Judaeae, et secutae sunt eum turbae multae diversarum regionum. Quas cum vidisset Jesus ascendit in montem.
Et cum sedisset, vocavit ad se quos voluit ipse, et fecit ut essent cum illo duodecim, quos et apostolos, id est missos, nominavit: Simonem quem agnominaverat Petrum, et Andream fratrem ejus, Jacobum Zebedaei, et Joannem fratrem ejus. Et imposuit his duobus nomina Boanerges, id est filii tonitrui, quia unus eorum intonuit dicens: ยซIn principio erat Verbum (Joan. I) .ยป Et ambo saepe terrificam vocem Patris audire meruerunt: Philippum, et Bartholomaeum, Thomam, et Matthaeum [Col. 1563C] publicanum [Col. 1564A] Additio 1. Ante electionem apostolorum quidam ponunt, de sanatione daemoniaci in synagoga apud Marcum, et de socru Petri, et de sanatione multorum in vespera, et de Scriba, qui accessit in via, et de dormitione Christi in navi, et de daemoniacis [Col. 1564B] Gerasenis, et paralytico demisso per tectum, et de vocatione Matthaei et de convivio Levi, et de filia Jairi, et Haemorrhoissa, et duobus caecis, et daemoniaco muto, de quibus solus Matthaeus. , Jacobum Alphaei, et Taddaeum fratrem ejus, qui et Judas cognominatus est, quem Lucas Judam Jacobi vocat, qui tertio nomine dictus est Lebaeus, Simonem Chananaeum, et Judam Iscariotem (Matth. X) . In hoc catalogo nomina apostolorum combinata, quasi parium, ponuntur non satis nota causa. Quare vero Jacobus Alphaei posterior numeretur Jacobo Zebedaei, et minor dicatur, et ille major, cum praerogativa sanctitatis suae factus sit ab apostolis postea archiepiscopus Jerosolymorum, et senior fuerit, merito quaeritur. Ad quod melius videndum dicimus, quod Anna [Col. 1564B] Additio 2. Non fuit Anna Nazaraea, sed de Sephori circiter duo milliaria a Nazareth. mortuo Joachim, de quo susceperat Mariam virginem, quae data est in uxorem Joseph genero suo, nupsit Cleophae [Col. 1563D] fratri ipsius Joseph, de quo post susceptam filiam, vocatamque Mariam, dedit in uxorem Alphaeo, de qua nati sunt Alphaeo quatuor consobrini Domini, Jacobus, Simon et Judas apostoli, et Joseph, qui et Barsabas, qui pro Juda post cum Mathia electus fuit Et hi quatuor prae caeteris consanguineis dicti sunt fratres Domini; quia non solum cognati, sed et agnati ejus putabantur, tanquam ex duobus fratribus Joseph, et Cleopha descendentes. Inter quos tamen quasi antonomastice Jacobus dictus est frater Domini, quia quam simillimus fuit ei in facie. Item mortuo Cleopha, Anna nupsit viro tertio, scilicet Salome susceptamque ex eo filiam, sicut et alias prius, vocavit Mariam. Et hanc duxit Zebedaeus, habuitque ex ea filios, Jacobum majorem et [Col. 1564A] Joannem, qui licet posterior natu, major tamen dictus est, quia prius vocatus est a Domino, et prius adhaesit ei. Quod Romana servat Ecclesia, ut singuli in ordinibus suis priores, sint prius ordinati. Ita dicit Hieronymus. Alii vero videntes mulieres agnominari solere a nominibus virorum, ut Marcia Catonis, dixerunt prioribus viris mortuis, has duas Marias nupsisse Cleophae et Salome, vel priores viros fuisse binomios, et dictum Zebedaeum Cleopham, Alphaeum Salomam.
ยซEt elevatis oculis in discipulos, docebat eos, dicens: Beati pauperes spiritu quoniam ipsorum est regnum coelorum, etc. (Matth. V; Luc. VI) .ยป Hunc sermonem Matthaeus, et Lucas varie narrant. Ob hoc quidam tradunt Dominum prius eum fecisse discipulis in supercilio montis sedendo, post in latere montis communiter discipulis, et turbis stando [Col. 1564C] Additio 1. Sed dicitur quod secundo milliario a Capharnaum est descensus montis, ubi factus est sermo Domini et leprosus mundatus, . Alii vero tradunt nonnisi unum sermonem factum [Col. 1564C] communiter discipulis et turbis. Quod autem horum verum sit, non multum interest nos scire, sicut nec scire interest, an mons in quo haec facta sunt fuerit Thabor, an alius mons in Galilaea. Sermonem quidem hunc a Domino ad discipulos factum, legimus in Matthaeo et Luca tantum.
Huic sermoni interseruit Dominus Orationem Dominicam, quae octo partes habet (Matth. VI) : prima est captatio benevolentiae, quam sequuntur septem petitiones et diriguntur ad Deum Patrem, a quo [Col. 1564D] petimus nobis dari panem nostrum supersubstantialem, id est Filium. Nam et Christus docuit nos ad petendum a Patre in nomine suo. Tres primae petitiones spectant ad vitam futuram, sicut: ยซSanctificetur,ยป id est firmetur in nobis, ยซnomen tuum.ยป In hac vita quasi mobile est nomen patris ad filios, quia et Juda quandoque fuit Dei filius, quandoque non; pro qua etiam possibilitate movenda, dixit Apostolus: ยซTimeo ne et ego ipse reprobus inveniar (I Cor. IX) .ยป In patria enim apparebunt filii, et immutabiliter erit Deus Pater eorum. ยซAdveniat,ยป id est ad te videndum veniat, ยซregnum tuum.ยป ut sit regnum in regno. ยซFiat voluntas tua sicut in coelo, et in terra,ยป quasi, sicut coelestis Ecclesia nihil potest velle, nisi quod scit te [Col. 1565A] velle, ita et illa, quae adhuc militat in terra, abdicatur voluntati tuae. Quatuor quae sequuntur ad militiam hujus vitae spectant, scilicet ยซpanem nostrum supersubstantialem da nobis hodie,ยป id est Christum, qui est supersubstantialis, id est super omnes substantias, et est panis noster in altari. Vel sunt duae dictiones ยซsuper substantialem,ยป et et est sensus: ยซDa nobis hodie,ยป id est in praesenti tempore; ยซpanem nostrum,ยป id est Christum, qui proprius est fidelium, et hoc super panem, id est praeter panem substantialem, id est necessarium, ad sustentationem; quasi: Da nobis utrumque panem, animae et corporis. Lucas posuit ยซquotidianum (Luc. X.) ,ยป quod de viatico tantum exponitur. Graecus habet epiusion; Hebraeus vero sogolla, id [Col. 1565B] est praecipuum, vel egregium, vel peculiarem. Ob hoc forte Lucas videns Matthaeum dixisse sogolla, quod sonat peculiarem, dixit ยซquotidianum.ยป Graecus vero interpres Matthaei, quia vidit eum dixisse sogolla, quod sonat egregium, dixit epiusion. Tres quae sequuntur patent. ยซAmen.ยป Hebraeus in fine ponit unam ex his tribus, amen, sela, salem, quae sonat, vere semper pacem.
ยซDum consummasset Jesus verba haec, convocatis discipulis duodecim dedit eis potestatem ejiciendi spiritus immundos [Col. 1565C] Additio 1. Inde est quod Draco sequitur tertia die Rogationum. Hic primo destruitur potestas diaboli, cum homini datur potestas super [Col. 1565D] eum. , et curandi omnem infirmitatem, et misit eos praedicare regnum Dei, et [Col. 1565C] ait: Nihil tuleritis in via, neminem salutaveritis,ยป scilicet sicut alii, qui non ex studio optandi salutem, consueverunt salutare. ยซIn viam gentium ne abieritis, nec in civitates Samaritanorum intraveritis; gratis accepistis, gratis date Non portabitis pecuniam, non panem, non duas tunicas, id est superfluas, non calceamenta, non virgam [Col. 1565D] Additio 2. Inde est quod diaconus sumpto codice de altari, sub silentio transit inclinans, donec in ambone salutat populum, quasi intrans domum cui offert pacem, nec portat pulvinar, id est solatia vitae, sed alius fert ei. Nec obest, quod pulvinar significat onus Evangelii leve. Forte inde est quod diaconus non dicit: Dominus vobiscum, nisi cum legit Evangelium, nisi raro. Raro dicitur propter diaconos cardinales, vel benedictionem cerei. .ยป Secundum Marcum vero soleis, vel sandaliis uti jussi sunt, id est peronibus, et virgam ferre, quae pro potestate accipiendi necessaria ponitur (Marc. VI) . ยซEcce mitto vos sicut oves in medio luporum; qui vos recipit, me recipit (Matth. X) .ยป
Cum autem descendisset Jesus de monte, tetigit leprosum, quasi jam solvens figuras, et sanavit eum dicens: ยซVolo, mundare (Matth. VIII) .ยป Et addidit: ยซVide nemini dixeris,ยป quasi dicat: Vide [Col. 1566A] quam manifeste, et plene mundatus es. Nemini dixeris, id est nemini necesse habes dicere, adeo res evidens est, sed ยซostende te sacerdoti (Luc. V) ,ยป ad cujus arbitrium revocandus es. Ecce alios nondum decet solvere legem, sanatus tamen ubique praedicavit.
Dum autem intrasset Capharnaum, rogavit eum centurio per interventum seniorum Judaeorum, ut sanaret puerum ejus paralyticum (Matth. VIII) . Et ait Jesus. ยซVeniam, et curabo eum.ยป Venit autem potentia sanandi, non corpore. Et ait centurio: ยซNon sum dignus, ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus,ยป quia et ego solo verbo per ministros meos operor. Forte [Col. 1566B] idola habebat in domo, et immunda Judaeis. Et sequentibus se Jesus dixit: ยซNon inveni tantam fidem in Israel,ยป subaudi, hujus temporis, nec includuntur in nomine Israel, sequentes eum, quia ad eos loquebatur, quantum in hoc gentili. ยซEt sanatus est puer in illa hora.ยป Et ingressus synagogam Sabbato docebat eos, et ibi ejecit ab homine spiritum immundum, clamantem: ยซQuid nobis et tibi, Jesu Nazarene? venisti perdere nos? scio quod sis Sanctus Dei (Luc. IV) .ยป
ยซEt cum venisset Jesus in domum Petri,ยป quam forte habebat in Capharnaum per uxorem, ipse enim erat de Bethsaida, ad petitionem discipulorum, sanavit socrum Petri febricitantem (Matth. VIII) .
Dum autem iret in civitatem Naim, quae est in Galilaea, suscitavit ante portam filium viduae, tangendo feretrum, et dicendo: ยซTibi dico, surge (Luc. VII) .ยป Vespere facto, obtulerunt ei energumenos, et male habentes, et sanavit omnes, et voluit ire trans fretum (Matth. VIII) . Et dixit ei unus Scriba: ยซRabbi, sequar te, quocunque ieris.ยป Volebat sequi Dominum, ut disceret signa facere ad lucrum, et ideo non auditur a Domino. Dixit autem Dominus alteri: ยซSequere me.ยป Qui respondit: ยซDomine, permitte me primum sepelire patrem meum. Cui Jesus: Dimitte mortuos,ยป in peccatis [Col. 1566D] scilicet, ยซsepelire mortuos suos. Tu vade, annuntia regnum Dei (Luc. IX) .ยป Non prohibuisset Dominus Jesus hunc a sepultura, si non essent alii, qui sepelirent. Et ait alter: ยซSequar te, Domine, sed primum permitte me renuntiare his, qui domi sunt. Cui Jesus: Nemo mittens manum ad aratrum, et respiciens retro aptus est regno Dei.ยป
Tunc ascendit Jesus in naviculam, cum discipulis suis, et dormivit in puppi super cervical, et orta tempestate, excitatus a discipulis, imperavit vento et mari dicens: ยซTace, et obmutesce (Marc. IV) ;ยป et cessavit tempestas. Non per errorem haereticorum imperavit eis, tanquam animantibus, qui occasione hujusmodi verborum, quod omnia leguntur [Col. 1567A] obedire Deo, dogmatizaverunt omnia animata esse. Sed dicuntur ei obedire inanimata, quia solo verbo facit de his, quae vult, secundum quem loquendi modum solet dici, materia languoris obediens, vel inobediens medicinae.
Dum autem venisset trans fretum, in regione Gerasenorum, quae est contra Galilaeam, occurrerunt ei duo arreptitii, saevi nimis, quorum unus adoravit, et dixit: ยซQuid nobis, et tibi, Jesu fili Dei? venisti ante tempus torquere nos (Marc. V) .ยป Nesciebant daemones eum Dei Filium, sed suspicabantur pro miraculis et testimonio Patris. Torqueri autem se dicebant, quia cogebantur exire, et cessare a laesione. Dicebat enim illi Jesus: ยซExi, spiritus [Col. 1567B] immunde.ยป Sciebant autem in judicio se torquendos in abyssum. Cumque Domino quaerenti nomen suum, dixisset, se vocari legionem, non quod sic vocaretur, sed quasi dicat: Frustra quaeris nomen, quia plures sumus, rogabant eum, ut mitteret eos in gregem porcorum, qui juxta pascebantur. Et intrantes porcos, praecipitaverunt eos in mare. Indigenae autem rogaverunt eum, ut transiret a finibus eorum. Cumque ascenderet navim, sanatum, licet rogaret, noluit secum ducere. Et rediit Capharnaum, quam Matthaeus vocat civitatem suam (Matth. IX) , non origine, sed gente, quia quaelibet civitas Galilaeae potest dici civitas Galilaeorum.
[Col. 1567C] Et sanavit paralyticum ante se demissum per tegulas, primo remittens peccata ejus (Luc. V) , quae fuerant causa morbi, quia quod ob causam fit, cessante causa cessare debet effectus. Et propter Scribas, et Pharisaeos, qui putabant eum blasphemasse, dixit paralytico, ut surgeret, et tolleret lectum suum. Et surrexit, et tulit, et abiit. Quia ergo constat, quod pro peccatis quandoque aegrotat homo, medicus visitans aegrum, primo debet eum monere ad poenitentiam, et confessionem, ne peccato manente, tanquam ferro in vulnere, frustra sit malagma apponere.
Dum autem ascendisset in Judaeam, et iterum rediret in Galilaeam, oportebat eum transire per Samariam, [Col. 1567D] id est per regionem, cujus caput fuerat Samaria (Joan. IV) . Civitas ergo nomen antiquum amiserat, et dicebatur Sebaste, sed regio nomen illud retinuerat. Veniens autem juxta Sichem, quae corrupte Sichar dicebatur [Col. 1568D] Additio 1. Sichem modo dicitur Neapoli, quarto milliario a Sebaste distans. In ea juxta fontem fecit Jeroboam vitulos, quos posuit in Bethel, et in Dan, quod est uno milliario a Sichem. , et erat puteus in praedio, quod emit Jacob a rege Hemor, quod et dedit filio suo Joseph, et fatigatus ex itinere sedit super puteum Jacob, qui hactenus sic vocatus fuerat: ex eventu, qui sequitur, post agnominatus est puteus Samaritanae. Sunt qui dicunt locum illum esse umbilicum terrae nostrae habitabilis, quia singulis annis quadam die aestatis meridiana hora sol descendit in aquam putei, nusquam faciens umbram, quod philosophi apud Sienem fieri tradiderunt. Ideo enim dictum putant in Deuteronomio: ยซConstituit eum super [Col. 1568A] excelsam terram (Deut. XXXII) .ยป Iverunt autem discipuli in urbem, ut cibos emerent, venitque mulier haurire aquam, quae Domino petenti potum, quasi notans eum, dixit Judaeos non couti Samaritanis, cognoscens ex fimbriis pallii Dominum Judaeum esse. Translatis decem tribubus, rex Assyriorum misit Persas et Assyrios ad incolendam sibi terram. Qui ob metum ferarum libros Moysi receperant, et legitima terrae, nec tamen cessabant ab idololatria. Qui primo Cuthaei vocati sunt, a fluvio Persarum, tunc autem Samaritani dicebantur, quasi medii inter Judaeos et gentes. Quandoque tamen Judaei vocaverunt eos Jacobitas, id est supplantatores, quia terram fratrum suorum, quae eos contingebat, eis supplantaverant. Horum cibis et vasculis [Col. 1568B] non utebantur Judaei. Cumque colloquendo cum Jesu, accepisset ab eo quod quinque viros habuerat, et sexti erat concubina, ait: ยซVideo quia propheta es tu.ยป Et statim quaesivit determinationem quaestionis, quae inter ipsos et Judaeos versabatur. Dicebant enim Judaei proprium locum adorandi esse Jerusalem et templum; Samaritani vero montem Garizim, in quo antiqui patres adoraverunt. Jesus autem dixit tempus venisse in quo, nec in Jerusalem, nec in monte illo adorarent homines. Quasi diceret: Non praefero locum loco in adorando. Ubique enim adoretur Deus tantum in spiritu et veritate, id est ex dilectione, quae est a spiritu, et pro his quae vera sunt, id est pro aeternis. Cui mulier: ยซScio quod Messias venit,ยป id est in [Col. 1568C] proximo est ut veniat. Forte et Samaritani signa adventus Domini notaverant. Messias Hebraice, Christus Graece, unctus Latine. Punice quoque messe, dicitur unge. Lingua enim Punica et Syra, affines sunt Hebraeae. Dicit ei Jesus: ยซEgo sum, qui loquor tecum.ยป Reliquit mulier hydriam, et abiit in civitatem, monens cives egredi, ad videndum hominem, qui dixerat ei quaecunque fecerat, et dicebat: ยซNunquid hic est Christus?ยป Timuit asserere, quod audierat, et credebat, ne viri indignarentur a muliere doceri. Civibus vero egredientibus vocavit discipulos Jesus, et ait, segetes paratas ad messem, id est paratos ad credendum, cum tamen adhuc superessent quatuor menses ad [Col. 1568D] messem. Unde perpenditur hiemis tempore hoc factum. Jesus autem ad petitionem eorum intravit urbem, et mansit ibi aliquot dies, et multi crediderunt in eum.
Venit autem iterum in Cana Galilaeae a Judaea, in quam ascenderat (Joan. IV) . Et erat ibi quidam regulus, id est de potentioribus terrae sub rege, cujus filius infirmabatur, non in Cana, sed in Capharnaum. Et rogabat Dominum, ut descenderet et curaret filium suum. Qui redargutus est a Domino, [Col. 1569A] quia non credebat eum posse sanari, nisi corporali praesentia et tactu. Et ideo dum instaret ille ait ei: ยซVade, filius tuus vivit.ยป Et sic absens, verbo sanavit eum. Descendensque pater, cum cognovisset filium sanatum in hora verbi Dominici, ยซcredidit ipse, et domus ejus tota.ยป Creditur iste fuisse Judaeus, quia dixit ei Dominus: ยซNisi signa et prodigia videritis, non creditis.ยป Judaei enim signa quaerunt (I Cor. I) .
ยซEt fecit ei Levi convivium in domo sua (Luc. V) .ยป Et discumbebant cum eo publicani, qui fuerant socii Levi, quem cum arguerent Pharisaei, quod cum talibus edebat, ait: ยซNon veni vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam (Matth. IX) .ยป Excusavitque [Col. 1569B] discipulos de eo quod non jejunabant: tum quia rudes erant, nec difficilia sustinerent, tum quia corporaliter cum eis erat, quia, cum auferretur ab eis, plurimum jejunarent. Ex hoc quidam dicunt quod ablato Christo in ascensione, jejunaverunt discipuli usque ad missionem Spiritus sancti. Et ob hoc jejunant ab Ascensione usque in Pentecostem. Nec etiam tunc celebrant nuptias, quasi jam inchoantes tres hebdomadas ante festum sancti Joannis. Sed non est authenticum, nec in Actibus apostolorum legitur tunc de jejunio eorum, sed de oratione tantum. Quaerentibus autem Pharisaeis signum de coelo, negavit eis tanquam indignis, quia deteriores erant Ninivitis et regina austri, qui nec legem Dei, nec prophetas habuerant (Matth. XII) . Et [Col. 1569C] nota quod in antiquioribus codicibus Ninivitae legitur.
Et ecce princeps Synagogae Jairus adoravit eum dicens: Filia mea modo mortua est, id est morti proxima, ut Marcus et Lucas dicunt (Matth. V; Luc. IX) . ยซVeni, pone manum super eam, et vivet.ยป Et dum iret, mulier Haemorrhoissa ab annis duodecim, retro veniens, tetigit fimbriam vestimenti ejus, et sanata est [Col. 1569D] Additio 1. In Ecclesiastica Historia legitur quod quidam fecit statuam aeream in honore Salvatoris, [Col. 1570A] et propius statuam Marthae ubi sanata est, et quaedam herba nascebatur ibi, quae quandoque crescebat, ita, quod tangebat fimbriam vestimenti, et erat tantae fortitudinis, quod quicunque sumeret ex ea ab omni languore sanabatur. . Ambrosius in sermone De Salvatore dicit hanc fuisse Martham. Enumerans enim beneficia Christi circa genus humanum, post aliqua praemissa subdit: ยซDum languidum sanguinis fluxum siccat in Martha, dum daemones expellit de Maria, dum corpus redivivi [Col. 1569D] spiritus calore constringit in Lazaro.ยป Veniens autem in domum Jairi induxit tantum secum Petrum, Jacobum, et Joannem fratrem ejus, qui quasi secretarii ejus erant, et patrem et matrem puellae. Et ejectis irridentibus eum, quia dicebat: ยซPuella dormit,ยป tenens manum puellae ait: talitha cumi, quod sonat, Puella, tibi dico, surge. ยซTamen,ยป tibi dico, ยซnon est de interpretatione.ยป Et jussit illi dari manducare [Col. 1570A] Additio 2. Quidam dicunt hoc factum esse in medio Jerusalem, sub regia Salomonis. . Hoc enim est verum experimentum verae resurrectionis. Magi enim mortuos suscitant quibusdam characteribus alligatis sub utraque assella, et loqui eos, et incedere faciunt, sed comedere nequaquam possunt.
ยซEt transeunte inde Jesu, secuti sunt eum duo caeci clamantes: Fili David, miserere nostri (Matth. IX) .ยป Cumque venisset domum, id est ad domum suam Nazareth, tetigit oculos eorum, et aperti sunt. Cumque dixisset eis, Videte ne quis sciat, tamen diffamaverunt eum in tota terra illa. Egressis illis obtulerunt ei mutum, daemonium habentem, et [Col. 1570B] ejecto daemone, locutus est mutus (Luc. XI) . In Graeco tamen melius sonat surdum, quam mutum.
Cumque laudaret eum turba, Pharisaei dicebant: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemones (Luc. XI) . A Belo primo nomine idoli, variae gentes secundum idiomata linguae suae cognominabant idola sua. Babylonius dixit Bel, Moabita Beel, Palaestini Baal. Quandoque aliquid superaddebant, ut Beelphegor, id est Deus tentiginis, qui est Priapus. Quandoque Baalim, qui est Deus Sydoniorum, et sonat, vir meus, id est robur meum et caput. Beelzebub tamen nullius idoli nomen erat, sed Judaei irrisorie vicinum sibi idolum Acharonitarum [Col. 1570C] sic vocabant, et sonat vir muscarum, ob sordes immolatitii sanguinis, quas sequuntur muscae. Nec est finalis littera d, vel l, vel v, sed b. Quibus ait Jesus: ยซFilii autem vestri in quo ejiciunt?ยป Quasi dicat: Si in filiis vestris hanc expulsionem Deo datis, cur non in me idem facitis? Erant enim de Judaeis exorcistae, qui per exorcismos Salomonis daemones ejiciebant, maxime si radix cujusdam herbae poneretur in naribus obsessi. Ait enim Josephus se vidisse quemdam exorcistam captum, et adductum ad Vespasianum, dum obsideret Jerusalem, qui annulum, sub cujus gemma radix erat, posuit in naribus cujusdam obsessi, et adjuravit daemonem, et egressus est daemon. Ut autem probaret ejectum [Col. 1570D] daemonem, posuit pelvim aqua plenam in medio, et adjuravit daemonem, ut subverteret pelvim; et subvertit eam. Quod autem in annulis quidam includunt spiritum immundum, per quem impetant aliis daemonibus, non creditur esse Salomonis inventum. De Cypriano mago martyre dicit Augustinus, quod in pixide quadam eburnea, dum adhuc magus esset, tres habebat daemones inclusos, per quos quod volebat operabatur, emittendo illos ad quod volebat, et postea redibant. Sed puellam cujus amore tenebatur nunquam potuit adducere, quia illis semper signaculum crucis opposuit. Quo percepto, Cyprianus ad fidem conversus est, postea martyr factus cum Justina virgine.
Hic quidam dicunt Dominum vocatum in Nazareth a quodam Pharisaeo in domum suam, et ibi Magdalenae dimissa peccata [Col. 1571A] Additio 1. Magdalum oppidum est duobus milliariis a Tiberiade, quae prius Chennereth dicta est. , quae et secuta est eum (Luc. VII) , plures dicunt in Bethania factum, sed neque locus, nec tempus, quo factum est ex Evangelio certificari potest.
ยซFactum est autem, dum ascenderet in Judaeam Jesus, in quoddam castellum intravit, et Martha excepit illum in domum suam, et ministrabat ei (Luc. X) .ยป Sessio autem sororis illius audientis Dominum praelata est a Domino ministerio Marthae, [Col. 1571B] non quod majoris meriti, sed quia non auferetur ab ea.
ยซJoannes autem cum audisset in vinculis opera Christi, misit ad eum duos de discipulis suis, dicens: Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? (Matth. 11; Luc. VII.) ยป Non dubitabat Joannes, qui dixerat: ยซEcce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) .ยป Sed cum adhuc discipuli ejus dubitarent, misit eos ad Jesum. Quasi dicat: Ite ad eum, et ab ipso quaerite utrum ipse sit Christus, an adhuc venturus sit. Tamen Gregorius super Ezechielem videtur velle quod Joannes nesciebat, utrum per se, vel per alium spoliaret infernum. Quasi dicat: Prope est ut descendam ad populum meum. [Col. 1571C] Quia ergo te nuntiavi superis, vis ut inferis te nuntiem? Jesus autem amovit dubitationem eorum, ostendendo certa signa sui adventus. Illis autem abeuntibus, commendavit Joannem turbis dicens: ยซInter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista,ยป et est hic, mulier, non solum sexus nomen, sed et nomen facturae. Utrum autem sanctior eo post aliquis fuerit, vel futurus sit indiscussum est. Nec ob hanc laudem credendum est haereticis, qui dixerunt Joannem esse angelum humanatum, quia etiam Dominus praedixerat de eo fuisse dictum: ยซEcce ego mitto angelum meum, etc.ยป (Malach. III) . Addiditque Dominus quod omnis lex et prophetae usque ad Joannem prophetaverunt. Ubi intelligendum [Col. 1571D] est, ex maxima parte, quia post prophetavit Agabus et quatuor filiae Philippi (Act. XXI) . Tunc exprobravit civitatibus Galilaeae, in quibus plurimas fecerat virtutes, et praeposuit illis Tyrum et Sydonem (Matth. XI; Luc. X) . Redeuntes autem quidam apostolorum ad eum, nuntiabant ei, quae docuerant et fecerant (Marc. VI) . Et duxit eos in desertum locum, ut requiescerent pusillum, nec enim edendi spatium habebant prae turbis.
ยซPost haec designavit et alios septuaginta duos discipulos, et mittebat eos binos ante faciem suam [Col. 1572A] Additio 1. In coronis ecclesiarum sunt duodecim majores turres, quasi duodecim apostoli, et duodecim minores, quasi duodecim prophetae, et septuaginta duo candelabra pro his discipulis designandis; et angeli quasi custodes ecclesiae intelliguntur. (Luc. X) .ยป Reversi sunt autem et hi cum gaudio dicentes: ยซDomine, etiam daemonia subjiciuntur nobis.ยป Exsultavit ergo Jesus, et dixit: ยซConfiteor [Col. 1572A] tibi, Domine Pater coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. Et nemo novit Patrem nisi Filius, neque Filium nisi Pater.ยป Erubescat Eunomius, dicens se plenam habere notitiam de Patre et Filio; nec excluditur utriusque connexio: ob hoc enim Arius Spiritum creaturam esse putavit, et non aequalem illis, quia non sciebat quidquid illi.
Et factum est in Sabbato secundo primo, cum Jesus et discipuli ejus transirent per sata, grana confricata manibus edebant discipuli (Luc. VI) . Hoc exponitur sic: ยซIn Sabbato secundo primo,ยป adverbialiter, ยซcum Jesus intraret per sataยป etc. Vel in Sabbato secundo, a primo, de quo praecessit sermo. Vel est una dictio quam dicit Lucas deuteroproton, nos secundoprimum. Hoc autem Sabbatum, quod discipuli non observabant, ideo sic vocavit, ut significaret spirituale sabbatum jam inchoari, et legalia cessatura. Est enim sabbatum spirituale secundoprimum, id est superius inferiore, scilicet legali, quasi factum de secundo primum. Quod enim primum fuerit a tempore, factum est secundum [Col. 1572C] munere gratiae, quasi, caput versum est in caudam. Unde et si quis Christum velit appellare Adam secundoprimum non errabit. Vel sunt duae dictiones, et dicitur secundum et primum tempore, quia et ante legem sancti Patres sabbatizaverunt, et post, legali Sabbato medio interposito. Cum autem Pharisaei dicerent: ยซQuid facitis quod non licet Sabbatis?ยป excusabat eos Dominus multis modis, tum quia necessitas excusabat eos, sicut excusavit David et pueros ejus, quando comedit panes sacerdotales. Nec peccaverunt sacerdotes, circumcidentes et sacrificantes in Sabbato, tum quia, praesente Domino auctore Sabbati, faciebant hoc; quia etiam non peccavit Josue, dum circumivit Jericho septem [Col. 1572D] diebus. Nec etiam hodie aeger, si solvit jejunium, reus est. Dixerunt autem Pharisaei hoc non licere Sabbatis; quia alia die licebat, secundum legem, edere grana segetis propinquorum, sed non metere falce. Nota primos apostolos solvisse Sabbatum; quos tamen recipiunt Ebionitae, cum repudient Paulum quasi legis transgressorem.
ยซFactum est autem in alio Sabbato intravit Jesus synagogam; et erat ibi homo manum aridam habens, et observabant eum Pharisaei, si Sabbato curaret (Luc. VI) .ยป Cumque quaesisset ab eis si licet Sabbato curare, nec respondissent, curavit languidum, confutans superstitiosos, qui Sabbatis pecus lapsum a fovea extraherent. Ipsi autem colloquebantur [Col. 1573A] quidnam facerent Jesu. Jesus autem sciens, secessit inde; et secuti sunt eum multi, et curavit eos.
ยซFactum est autem in diebus illis, exiit Jesus in montem orare, et erat pernoctans ibi in oratione. Et cum dies factus est, vocavit discipulos suos,ยป forte adhuc dormientes, et sedebat secus mare (Luc. VI) . Cumque congregarentur turbae, ascendens naviculam, docebat de ea turbas stantes in littore, in parabolis loquens eis, proposuitque eis parabolam seminantis in terram tripliciter malam, nec ferentem fructum, et in unam bonam facientem fructum centuplum [Col. 1573C] Additio 1. Et nota quod super hunc locum habetur in antiqua glossa: ยซNon est credendum Valentiniano haeretico, qui ex hoc loco trahens fomentum erroris, dicit terras esse in homine, et secundum eas esse tres creatores: Animam, cujus Deus creator; corpus, cujus creator diabolus; animalitatem, sive spiritum quemdam vitalem, communem nobis cum brutis, cujus creatores angeli. Sed hic non tantum tres, sed et quartam addidit; nec de his terris intelligitur. Nec facit vir catholicus, nisi duas in homine, an mam scilicet et carnem. Animalitatem autem, vel spiritum vitalem, vel sensualitem, quidquid illis sit commune nobis cum brutis animalibus, sub carne comprehendit, et sic tenet vir catholicus.ยป (Luc. VIII) . Secundo proposuit parabolam seminantis bonum semen, cui inimicus homo superseminavit zizania in qua illud quod dicitur: ยซSinite [Col. 1573B] utraque crescere usque ad messem (Matth. XIII) ,ยป videtur Paulo contrarium, qui ait: ยซAuferte malum de medio vestri (I Cor V) .ยป Sed inter triticum, antequam veniat ad spicam, et lolium, grandis est similitudo, et vix distingui possunt. Hoc igitur dictum est de ambiguis, illud Pauli de manifestis. Tertiam proposuit parabolam de grano sinapis (Matth. XIII) . Quartam proposuit de fermento, quod mulier abscondit in farinae satis tribus (ibid) . Satum est genus mensurae in Palaestina, modium et dimidium capiens. Seorsum autem discipulis disserebat omnia. Tunc dimissis turbis venit in domum, et dixerunt ei discipuli: ยซEdissere nobis parabolam zizaniorum (ibid.) .ยป Primam enim ex eis exposuerat in [Col. 1573C] navi.
Cumque exposuisset quod quaesierant in parabolis, etiam locutus est eis (Matth. XIII) . Et proposuit parabolam de thesauro abscondito in agro, pro quo emendo vendidit inventor omnia quae habuit. Aliam quoque proposuit de inventa et empta bona margarita; tertiam quoque de sagena missa in mare, in qua dicitur, quod in gehenna erit fletus et stridor dentium; in quo innuitur resurrectio corporum futura. Hoc autem nomen gehenna evangelicum est tantum, et creditur a Domino inventum ob ignem inexstinguibilem, qui erat sacratus idolis in valle juxta Jerusalem, quae dicebatur Topheth; vel etiam [Col. 1574A] Gehennon, quasi terra filiorum Ennon, id est hominis sic vocati per quem idololatrae trajiciebant parvulos suos, sicut nos trajicimus eos per aquam baptismi. Ignis quoque dicebatur Topheth, non satis nota causa. Vel forte quia quodam artificio de visceribus terrae per lapides spongiosos, quos tophos dicimus, jugiter erumpebat.
ยซEt veniens in patriam suam, docebat in synagoga eorum, ita ut mirarentur, et dicerent: Unde huic sapientia haec? Nonne hic est filius fabri? nonne Maria mater ejus, et fratres, et sorores ejus sunt apud nos?ยป (Matth XIII.) Quod non est intelligendum secundum Elvidium, qui Virginem peperisse Domino fratres de Joseph dogmatizabat, vel Joseph [Col. 1574B] de alia uxore liberos suscepisse. Sed consobrini ejus fratres sui dicti sunt, sicut Abraham dixit ad Lot: ยซFratres sumus (Gen. XIII) .ยป Marcus ait Dominum dictum ab eis fabrum (Marc. VI) . Credebant enim fabrum, quia Joseph fabri filium dicebant. ยซEt paucos ibi curavit propter incredulitatem eorum, dicens: Nemo propheta acceptus est in patria sua, et repleti sunt omnes ira. Et ejicientes eum extra civitatem, duxerunt eum usque ad supercilium montis, ut praecipitarent eum, ille autem transiens per medium illorum ibat (Luc. IV) .ยป Adhuc ostenditur ibi locus, qui dicitur Saltus Domini, per quem Dominus descendens impressit se rupi, et cedens ei rupes fecit ei locum, quasi latibuli, in quo adhuc vestigia rugarum vestimentorum [Col. 1574C] ejus impressa olim notantur.
In illo tempore Herodes Tetrarcha diem natalis sui celebravit, coram principibus suis. et primis Galilaeae (Marc. VI) . Ubi puellae saltanti datum est pro munere caput Joannis Baptistae in disco. Est autem discus vas rotundum desuper valde extentum, unde et dapifer discoferus dicitur. Quandoque mensa superior discus dicitur. Aliquando mappa, quae mensale dicitur, discus appellatur, unde et animalia dicuntur apparuisse Petro in disco, quem alibi liber Actuum apostolorum linteum vocat. Credibile est quod Herodes cum uxore, de nece Joannis, sub tali occasione facienda, prius secreto tractaverit. Discipuli [Col. 1574D] vero Joannis tulerunt corpus ejus de carcere, et sepelierunt illud. Chronica, et undecimus liber Historiae ecclesiasticae tradunt Joannem in castello Arabiae trans Jordanem, dicto Macheronta, vinctum et truncatum. Corpus vero in Sebaste urbe Palaestinae inter Eliseum et Abdiam sepultum, caput autem Jerusalem humatum est, juxta Herodis habitaculum. Ossa ejus tempore Juliani Apostatae gentiles sparserunt, invidentes miraculis, quae fiebant ad ejus monumentum. Quae rursus collecta, ab eisdem cremata sunt, et pulvis ventilatus. Quod quasi secundum martyrium in jam mortuo quidem repraesentant nescientes, dum in nativitate ejus ossa collecta undecunque, cremant. Cum autem colligerentur ossa, quidam monachi a Jerosolymis, misti latenter [Col. 1575A] colligentibus, magnam eorum partem tulerunt, inter quae etiam digitus, quo Dominum monstravit, fuisse perhibetur quem post beata Tecla inter Alpes attulit, et dicitur esse in ecclesia Maurianensi. Tuleruntque ossa ad Philippum Jerosolymitanum, episcopum nonum, qui misit ea per Julianum diaconum Athanasio Alexandriae episcopo. Quae post Theophilus, ejusdem urbis episcopus, reposuit in templo Serapis a sordibus purgato, basilicamque in honore Joannis consecravit, quando scilicet Theodosio jubente, fana gentium destructa sunt. Tempore vero Marciani principis duobus monachis orientalibus, qui ob orationem venerant Jerosolymam, Joannes revelavit caput suum. Sed non multum post incuria perditum, perlatum est ab aliis in [Col. 1575B] Edissam, aliis Emissam, urbem Phoeniciae, et in quodam specu in urna sub terra, non parvo tempore, ignobiliter reconditum; donec denuo idem Joannes caput suum ostendit Marcello religioso abbati, et presbytero, dum in eodem specu habitaret. Quod cum ille Juliano [ al. Julioramo], ejusdem urbis episcopo indicasset, elevatum est. Ex quo tempore coepit in eadem urbe Decollatio Joannis celebrari, ipsa die, ut arbitramur, qua caput inventum est, sive revelatum; quod post Constantinopolim translatum est, et inde ad Gallias. Alii tradunt non esse festum Decollationis, sed de Collatione ossium ejus prius facta et combusta. Josephus aliam tradit causam necis Baptistae, dicens eum praedicasse hominibus justitiam, et obtentu baptismi multos congregasse [Col. 1575C] in unum. Timensque Herodes dispendium populi sui, sequentis Joannem, occidit eum. Et refert Josephus Judaeos tradidisse, Herodem ob hoc miserabiliter in proximo victum ab exercitu Arethae regis.
ยซAudivit autem Herodes famam Jesu, et ait: Joannem ego decollavi. Quis autem iste est de quo audio talia? et quaerebat eum videre (Luc. IX) .ยป โ ยซQuod cum audisset Jesus, ascendens in naviculam, secessit in locum desertum seorsum, et secuti sunt eum turbae pedestres de civitatibus, et curavit eos (Matth. XIV) .ยป Erat autem proximus dies festus, qui dicitur Pascha. Vespere autem facto duodecim [Col. 1575D] discipuli dixerunt ei: ยซDimitte turbas, ut euntes inveniant sibi escas. Et ait Jesus: Date illis manducare, et facite eos discumbere super viride fenumยป per contubernia, id est per diversas societates hominum, qui de viculis venerant. ยซEt acceptis quinque panibus hordeaceis, et duobus piscibus a puero quodam, qui unus de discipulis fuisse creditur, per apostolos dedit eos populo, quasi quinque millibus virorum, exceptis mulieribus, et parvulis, et de fragmentis impleti sunt cophini duodecim (ibid.) .ยป Et statim coegit discipulos ascendere in naviculam, et praecedere eum trans fretum, secundum Marcum, ad Bethsaidam, donec dimitteret turbas (Marc. VI) . Quod ergo Lucas dicit hoc factum in locis Bethsaidae [Col. 1576A] (Luc. IX) , intelligendum est non quod esset in finibus ejus, sed juxta Tiberiadem, ut dicit Joannes, et quia ad eam pertinebant (Joan. VI) . Quod autem Joannes dicit eos transfretasse ad Capharnaum (ibid.) , intelligendum est per Bethsaidam transisse Capharnaum. ยซJesus autem cum cognovisset, quod homines illi volebant eum rapere, et facere regem,ยป quia sub tali rege videbatur eis non posse egere, ยซfugit, et ascendit in montem solus orare (ibid.) .ยป Hic est mons in quo sermonem fecit, a quo per milliare distat locus refectionis hujus, qui hodie dicitur Mensa, infra quam est locus ille, in quo post resurrectionem comedit partem piscis assi (Joan. XXI) ; supra vero est pars illa maris, supra quam Dominus ambulavit (Matth. XIV) , quam alia vice excitatus sedavit (Matth. VIII.)
ยซNavicula vero in qua erant discipuli, jactabatur fluctibus; videns autem eos Jesus laborantes, quarta vigilia noctis venit ad eos, ambulans supra mare (Matth. XIV) .ยป Quatuor vigilias noctis faciunt excubantes in castris. Prima dicitur conticinium, in qua omnes simul vigilant; secunda intempestum, in qua adolescentes; tertia gallicinium, in qua viri; quarta antelucanum, in qua senes. Has Dominus aliis nominibus vocavit sero, an media nocte, an galli cantu, an mane (Marc. XIII) . Cumque putarent discipuli esse eum phantasma, et clamarent, ait: ยซEgo sum, nolite, timere.ยป Non dixit quis esset, [Col. 1576C] quia ex nota voce poterant eum agnoscere. Vel ut intelligerent ipsum esse eum, qui Moysi dixerat: ยซQui est, misit me ad vos (Exod. III) .ยป Post Petrus ivit ad eum super aquas, quem dum mergeretur erexit Dominus. Qui cum ascendisset naviculam, cessavit ventus, et statim fuit ducta navis ad terram, ad quam ibant.
Altera die turbae, quas paverat Jesus, intraverunt naves supervenientes a Tiberiade, et venerunt Capharnaum, invenientes Jesum, mirabantur quomodo illuc venisset, cum solam vidissent naviculam, quam non intraverat (Joan. VI) . Cumque comederent cibum, quem eis fecerat, tamen praeferebant ei manna [Col. 1576D] dicentes: ยซPatres nostri manducaverunt in deserto manna, sicut scriptum est: Panem de coelo dedit eis Dominus.ยป Tunc dixit eis Jesus: ยซEgo sum panis vitae, qui de coelo descendi.ยป Murmurabant autem Judaei, dicentes: ยซNonne hic est filius Josephi, cujus novimus patrem et matrem?ยป Et ait Jesus: ยซPanis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. Litigabant ergo Judaei, ad invicem dicentes: Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum?ยป Tunc addidit Dominus: ยซNisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam in vobis.ยป Hoc autem multi ex discipulis audientes, dixerunt. ยซDurus est hic sermo, quis potest eum audire? [Col. 1577A] Et abierunt retro, et jam cum illo non ambulabant.ยป
ยซRogavit autem quidam Pharisaeus Jesum, ut pranderet apud eum (Luc. XI) .ยป Cumque vidisset eum, non baptizatis manibus prandere, murmurabat intra se. Cui Dominus ait: Vos, Pharisaei, quod deforis est calicis et catini mundatis, et non quod intus. Quasi dicat: Corpora mundatis, et non animas: stulti, nonne Deus utrumque fecit? Hoc contra Manichaeos, qui animas tantum a Deo creatas dicunt, carnem vero a diabolo. Et addidit: ยซDate eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis.ยป Quidam quoque Scribae et Pharisaei, venientes a Jerosolymis, [Col. 1577B] videntes discipulos ejus communibus manibus manducare, dicebant: ยซQuare discipuli tui transgrediuntur traditiones seniorum?ยป (Matth. XV.) Et respondit Jesus: ยซQuare vos transgredimini mandata Domini propter traditionem vestram? Nam Deus dixit: Honora patrem tuum, et matrem tuam.ยป Quod non tantum pro reverentia dictum est, verum etiam pro necessariis obsequiis exhibendis. Hi Pharisaei impietatem sub nomine pietatis docebant, dicentes, filios melius facere si Deo vero Patri voverent quae parentibus offerenda erant, instruentes eos quod parentibus egenis responderent. O pater, ยซcorban quod est ex me, tibi proderit (Marc. VII) .ยป Corban est munus votivum. Quasi dicat: Quod vovi Deo, vis tibi prodesse, absit! [Col. 1577C] ยซEt convocatis ad se turbis, ait illis: Non quod intrat in os coinquinat hominem,ยป intellige apud Deum, ยซsed quod procedit ex ore (Matth. XV) .ยป Primum intellige de ore carnis, secundum de ore cordis. Nam, et vomitus inquinat hominem. Unde, et quidam libri habent, ยซsed quod procedit ex corde.ยป Quare ergo idolothytis, et his quae furtiva sunt et rapta, non vescimur pro scandalo vitando. Cibus enim in se mundus est. Et dixerunt ei discipuli: ยซScis quia Pharisaei, audito hoc verbo, scandalizantur.ยป Scalon, vel scandalon offendiculum pedis, vel ipsam ruinam dicimus. Et respondit: ยซSinite illos, caeci sunt, et duces caecorum.ยป Non enim a veritate pro scandalo recedendum est.
Cumque intrasset Jesus domum, ait Petrus: ยซEdissere nobis parabolam istam.ยป Et respondit: ยซNon intelligitis quod omne quod in os intrat, vadit in ventrem, et in secessum emittitur?ยป (Matth. XV.) Nihil enim de cibis transit in virtutem naturae, quae refulget, sed cibis adjuta, in se tantum crescit et manet [Col. 1578A] Additio 1. โ Dicunt haeretici Dominum idiotam fuisse, et physicam ignorasse, quia plures cibi per artus, et venas, et medullas, et nervos funduntur, quod probatur per eos, qui jugem vomitum habent sumpto cibo, et tamen corpulenti sunt, sed quaelibet humorum purgatio, secessio dici potest. . Et subjunxit: ยซDe corde autem exeunt furta, etc.ยป Plato principale animae putavit esse in cerebro, id est rationem, iram in felle, desideria in jecore, sed juxta Christum principale animae est in corde. Marcus pro ยซcoinquinat,ยป ponit ยซcommunicat (Marc. VI) ,ยป juxta Hebraeum idioma, qui commune immundum dicebant, quia cibos communes vocabant prohibitos [Col. 1578A] in lege, quos immundos judicabant, quia aliae gentes communiter illis vescebantur.
Surgens inde Jesus abiit in fines Tyri [Col. 1578C] Additio 1. โ Tyrus originem tumulatum celat. Ante Tyrum fuit lapis marmoreus grandis, super quem sedit Jesus, illaesus tempore gentium, sed postea a Francis et Venetianis mutilatus, supra cujus residuum in honore Salvatoris ecclesia constructa est. et Sidonis (Matth. XV) . Et rogabat eum mulier gentilis Chananaea, Syrophoenissa genere, pro filia sua, quae male a daemonio vexabatur. Chananaei quondam Judaei incoluerant, sed post dispersi sunt. Ex hac dispersione erat mulier ista ex Syris et Phoenicibus orta. Quidam [Col. 1578B] tamen dicunt Tyrophoenissa, quia sic Phoenissa erat quod Tyria, sicut et Dido fuit, hoc nomine indicantes regionem mulieris et patriam. Jesus autem non respondit ei verbum, ne sibi contrarius videretur, qui dixerat: ยซIn viam gentium ne abieritis (Matth. X) .ยป Pro qua cum intercederent discipuli respondit: ยซNon sum missus nisi ad oves, quae perierunt domus Israel.ยป At illa venit, et adoravit, et ait: ยซDomine, adjuva me. Cui Dominus: Non est bonum sumere panem filiorum, et dare canibus ad manducandum.ยป Hebraeorum more gentiles canes dixit, quia edebant sanguinem, ut canes. Et est sensus: Veni curare Israel primogenitum, et nondum gentes. Cui illa: ยซEtiam, Domine. Nam, et catelli edunt de micis, quae cadunt de mensa dominorum [Col. 1578C] suorum.ยป Quasi dicat: Verum est quod dicis. Fac ergo mihi quod fit canibus, id est modicum panis tu impartire mihi. Et Jesus commendans fidem mulieris ait: ยซFiat tibi sicut vis, et statim sanata est filia ejus.ยป
ยซEt iterum exiit de finibus Tyri, et venit ad mare Galilaeae inter medios fines Decapoleos,ยป id est pervenit ad illum locum maris, cui e regione contra posita [Col. 1578D] erat Decapolis, id est regio decem urbium circa Pellam et Gadaram contra Galilaeam (Marc. VII) . ยซEt adducunt ei surdum et mutum.ยป Et posuit digitos in auriculam ejus, et ait: ยซEphpheta, quod est, adaperire.ยป Et ad ejus imperium adapertae sunt aures ejus, et soluta est lingua illius.
ยซPost hoc erat festus dies Judaeorum (Joan. V) . Non determinatur quis, sed potest intelligi festum Novorum, id est Pentecostes, quia praedictum est jam de Pascha, quo decollatus est Joannes. Sequitur vero de Scenopegia, post de Encaeniis. Ascendit autem Jesus ad diem festum. ยซErat autem Jerosolymis probatica piscina, cognominata Hebraice [Col. 1579A] Bethsaida, quinque porticus habens, in quibus jacebat multitudo languentium, exspectantium aquae motum; angelus enim descendebat in eam quandoque, et movebatur aqua, et qui primus post aquae motum descendebat in eam, sanus fiebat a quacunque detineretur infirmitate.ยป Probaton Graece, Latine ovis. Sic ergo dicta erat, quia in ea Nathinnaei hostias lavabant [Col. 1579C] Additio 1. Nathinnaei erant aquae bajuli in templo, quod officium subdiacones, aquam sacerdoti ministrantes, habent. . Solet autem collecta aqua pisces non habens, piscina dici, quasi per contrarium. De hac motione, incertum est quando coeperit. Quod autem incertum esset, quando moveri debebat, inde perpenditur, quod languidi semper erant ibi, qui ad certam horam convenirent tantum si sciretur. Traditur a quibusdam quod regina Saba vidit in spiritu in domo saltus, quae Nethota dicebatur, lignum [Col. 1579B] Dominicae crucis, et nuntiavit Salomoni cum jam recessisset ab eo, quod in eo moreretur quidam, pro quo occiso perirent Judaei, et perderent locum et gentem (Joan. XI) . Quod timens Salomon, defodit illud in terra, ubi post facta est piscina. Appropinquante autem tempore passionis Christi, superenatavit, quasi praenuntians Christum, et exinde coepit motio praedicta. Sed hoc non est authenticum. Cum autem sanasset ibi Jesus hominem habentem triginta et octo annos in infirmitate sua, praecepit ei, ut tolleret grabatum suum, et ibat ferens illud. Grabatum est lectus pauperum, ubi tantum capiti aliquid substratum est, dictum a graba Graeco, quod est caput. Erat autem Sabbatum. ยซDicebant ergo [Col. 1579C] Judaei: Non licet tibi, tollere grabatum tuum. Qui respondit: Qui me sanavit, dixit ut irem et tollerem illud. Cumque quaesissent quis est ille? Respondit: Nescio. Post invenit eum Jesus in templo, et dixit ei: Sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi contingat. Tunc homo nuntiavit Judaeis, quod Jesus eum sanaverat.ยป
ยซCum ergo arguerent eum, quod in Sabbato operabat, ait illis: Pater meus, usque modo operatur, et ego operor (Joan. V) ;ยป quasi dicat: Non [Col. 1579D] sex dies tantum operatus est Pater, ut putatis, sed semper operatur Deus, gubernando, renovando, ut permaneant condita, cum quo ego operor: ergo bonum est quod ago. Constat ergo esse sacramentum, quod de requie Sabbati legitur. Propterea ergo magis quaerebant interficere illum, quia Patrem suum dicebat Deum. ยซAit iterum Jesus: Pater diligit Filium, Filius, quos vult, vivificat, nec Pater judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio,ยป quia et solus Filius venit in carnem, ut judicaret mundum, id est argueret, et post in judicio sola Filii persona apparebit judicans, et si qua proferetur a judice sententia, proferet eam. Praedixitque eis quod alius, id est Antichristus veniret non in nomine Patris, sed suo, et eum reciperent.
ยซEt relictis illis iterum abiit secus mare Galilaeae in desertum. Cumque turba multa ibi esset, ait discipulis: Misereor super turbam, quia jam triduo sustinent me, nec habent quid manducent. Cumque accepisset a discipulis septem panes, et pisciculos paucos, praecepit ut discumberent super terram (Matth. XV; Marc. VIII) .ยป Forte in alia refectione circa pascha, adhuc erat herba super terram, nunc autem pro fervore terrae illius, jam non erat ibi herba, quia post Pentecosten erat, ut praediximus. Satiatis autem quatuor millibus virorum, absque mulieribus, et parvulis, de fragmentis impleverunt septem sportas. Est autem sporta vas de [Col. 1580B] juncis et foliis palmarum contextum.
ยซEt ascendens Jesus navim cum discipulis venit in partem Magedon (Matth. XVI) . Eumdem locum vocat Marcus Dalmanuta (Marc. VIII) ,ยป quia binomius erat, ยซet obliti sunt discipuli tollere panes, et docebat eos: Cavete a fermento Pharisaeorum, et Sadducaeorum, et Herodis.ยป Cumque putarent se tacite notatos de panum oblivione, arguit eos de modicitate fidei, quia, eo praesente, timebant posse egere. Secundum Marcum illuminavit hic caecum. Sed de similibus sufficit nobis aliqua ponere. Alia transimus, quia concanonica sunt illis.
[Col. 1580C] ยซVenit autem Jesus in partes Caesareae Philippi (Matth. XVI; Marc. VIII) .ยป Philippus in termino Judaeae septentrionali constituit sibi civitatem, quam vocavit Caesaream Philippi, in memoriam Tiberii, et sui nominis, et est in regione Phoenicis ubi ad radicem Libani oriuntur duo fontes, Jor et Dan, quorum rivuli sociati sub montibus Gelboe, sub urbe Cedar, secus medicabilia balnea, Jordanem faciunt. Sed et nomen ejus ex suis nominibus quasi componunt. Tamen Hieronymus dixit quia civitas illa olim dicta est Dan, ubi vitulum aureum posuit Jeroboam, a qua rivus praeterfluens dictus est Jordanis, quasi ex nomine fontis et civitatis cognominatus. Civitas eadem nunc Paneas [Col. 1580D] dicitur. Josephus dicit ultra Caesaream centum viginti stadiis modicum lacum esse, qui a rotunditate Phiala dicitur semper plenus, et nunquam exuberans. Ibi oritur Jordanis, et paulo post terram ingreditur, et ad radicem Libani ebullit, quod primus Philippus tetrarcha deprehendit. Nam missis in Phialam paleis, eas apud Paneas redditas invenit. Sic Josephus vocat fontem sub Libano. Dicit etiam super Seleuciam, ex quodam lacu nasci rivum, quem vocat minorem Jordanem, et ex duobus rivis ad locum, qui dicitur aureum Templum Jovis confluentibus, Jordanis conficitur. Et interrogabat Jesus discipulos suos, dicens: ยซQuem dicunt homines esse Filium hominis?ยป (Matth. XVI.) Esse Filium hominis, soli Christo convenit. Adam [Col. 1581A] enim filius terrae, alii filii hominum, solus Christus filius hominis unius. At illi dixerunt: ยซAlii Joannem Baptistam, alii Eliam, alii Jeremiam, aut unum ex prophetis, ยซid est Eliseum. Quia Christus baptizabat, putabant suscitatum Baptistam, vel prophetam aliquem duorum, qui transeuntes Jordanem baptismum praefigurabant, id est Eliae et Elisei; Jeremiam vero ideo, quia sanctificatus ab utero legitur (Jer. I) . Augustinus: Potest movere, quod Lucas dicit Dominum interrogasse discipulos, cum esset solus orans (Luc. IX) ; Marcus vero dicit in via (Marc. VIII) . Sed eum movet, quod nunquam oravit in via. Forte bis quaesivit. Cumque quaesisset ab illis suam, vel ipsorum sententiam, dixit Petrus pro omnibus: ยซTu es Christus Filius Dei vivi [Col. 1581B] (Matth. XVI) ,ยป id est tu es homo, secundum quod unctus es prae participibus tuis, et es Deus Filius Dei vivi. Hebraei enim consueverunt Deum vocare vivum, in sugillationem idolorum, quae non vivunt. Et ait Jesus: ยซBeatus es, Simon Bar-Jona,ยป id est Bar-Joanna, id est filius Joannis. Dicunt enim quidam vitio scriptorum corrupte positum Jona pro Joanna. Et addidit: ยซTu es Petrus.ยป Quod Latini et Graeci dicunt petram, Hebraei et Syri cepham. Idem ergo est: Tu es Cephas. ยซEt super hanc Petram,ยป a qua diceris Petrus, ยซaedificabo Ecclesiam meam.ยป Vel super hanc Petram, confessus es, quae sola fundamentum est. Et promisit se ei daturum claves regni coelorum. Forte tunc ei soli dedit, [Col. 1581C] vel post resurrectionem cum aliis. ยซTunc praecepit Jesus discipulis suis, ne cui dicerent, quod ipse esset Christus.ยป Ubi intelligendum est tunc, donec eo suscitato, quod audierant in aure praedicarent super tecta. ยซTunc coepit eis ostendere, quia oportebat eum ire Jerosolymam, et multa pati, et occidi et tertia die resurgere.ยป Quo seorsum assumpto, dixit ei Petrus: ยซAbsit a te, Domine, non erit tibi hoc! ยซGraecus habet: ยซPropitius sis tibi, Domine.ยป Cui Dominus: ยซVade post me, Satana, non sapis ea, quae Dei sunt,ยป id est sequere sententiam meam, nec adverseris mihi. Satanas enim adversarium sonat. Fuerunt qui dicerent Petrum non esse correptum, sed Satanam hoc ei suggerentem, ob ejus hunc errorem, scilicet quia credidit [Col. 1581D] Satanae, etiam dicunt quod dictum ei est; ยซBeatus es,ยป promissionem futuram tantum esse, id est beatus eris. Tunc convocata turba cum discipulis ait: ยซSi quis vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me.ยป Crux vero tripliciter tollitur: Per martyrium, per mortificationem carnis, per proximi compassionem.
ยซEt post dies sex assumpsit Petrum, Jacobum et Joannem fratrem ejus, et duxit illos ad montem Thabor excelsum [Col. 1582C] Additio 1. Quarto milliario a Nazareth est mons Thabor, in descensu cujus Melchisedech obviavit Abrahae. Secundo milliario a Thabor est mons Hermon. , ut orarent (Matth. XVII; Marc. IX) .ยป Lucas dicit diem octavum eum diem, in quo praedixerat quosdam de eis visuros, antequam morerentur, gloriam regni, et illum in quo viderunt connumerans (Luc. IX) . Matthaeus et Marcus sex [Col. 1582A] medios tantum ponentes. Et notandum quod Matthaeus dicit Jacobum fratrem Joannis. Augustinus super Epistolam ad Galatas scribit Jacobum episcopum interfuisse transfigurationi, cui etiam videtur Ambrosius consentire [Col. 1582C] Additio 2. Videtur contrarietas esse in verbis expositorum Augustini, et Ambrosii et Matthaei, cum Matthaeus dicat Jacobum Zebedaei fratrem Joannis, qui major dictus est, cum esset minor natu interfuisse transfigurationi. Augustinus videtur [Col. 1582D] contradicere Jacobum episcopum interfuisse. Legitur autem quod Jacobus Alphaei minor, scilicet qui et frater Domini dictus est, episcopus Hierosolymitanus fuerit. Quod sic solvi potest, quia omnes episcopi fuerunt, et sic non est contrarium praecipue cum non dicat Hierosolymitanus episcopus, sed simpliciter episcopus. Magis movet, quod dicit Ambrosius, qui primus sacerdotale solium ascendit, quod nequaquam de Jacobo majore potest intelligi ideo dicendum, quod potest intelligi de mystico solio sacerdotali, quia primus martyrium subiit, unde dicitur: ยซOccidit Jacobum fratrem Joannis gladio (Act. XVIII) .ยป . ยซEt factum est, dum oraret, transfiguratus est ante eos, et facies ejus resplenduit sicut sol, et vestimenta ejus facta sunt alba sicut nix, qualia fullo non potest facere super terram. Et apparuerunt illis Moyses et Elias, loquentes cum eo de excessu quem completurus erat in Jerusalem,ยป id est de morte ejus. Et ait Petrus: ยซDomine, bonum est nos hic esse. Si vis, faciamus hic tria tabernacula, tibi unum, Moysi unum, et Eliae unum. Et facta est vox de nube, dicens: Hic est Filius meus dilectus, ipsum audite.ยป Cumque [Col. 1582B] timore corruissent discipuli tetigit eos Jesus, et ait: ยซSurgite, nolite timere.ยป Et descendens praecepit eis, ne cui dicerent, donec resurgeret. Quidam dicunt hanc Christi gloriam in aere circumfuso fuisse, non in corpore, quod tunc habebat mortale; alii, ad tempus deposuisse mortalitatem; alii, ipsum semper habuisse tale corpus per naturam, sed, ut videretur et pateretur, fecerat illud mortale ad tempus, et ibi qualis erat per naturam, talem se ostendit; et talem, ut aiunt, se dedit discipulis in coena, quia talis in modico potest esse loco; vanum est autem in hujusmodi laborare et sequi naturam in miraculis. Ita enim in carne mortali ostendit gloriam immortalitatis, sicut post resurrectionem in carne immortali cicatrices, et palpandum [Col. 1582C] se praebuit, et comedit [Col. 1582D] Additio 3. Quatuor habebunt corpora post resurrectionem, immortalitatem, impassibilitatem, glorificationem, [Col. 1583A] agilitatem, et sicut ante passionem, in corpore mortali, Dominus quaedam signa immortalitatis ostendit, ut quando discipulis corpus suum dedit, ita etiam, post resurrectionem, quaedam signa corporis mortalis ostendit, ut quando Thomae cicatrices ostendit. . Et sic varie sentiunt auctores de Moyse et Elia. Et super Lucam invenies glossam, quae dicit eos ibi fuisse. Hoc potuit esse de Elia, qui adhuc vivit. Alia quae dicit angelos eorum corpora assumpsisse.
ยซIn sequenti die ad preces patris sanavit filium lunaticum quem oblatum sibi discipuli sanare non poterant (Matth. XVII) .ยป Non ex vitio lunae patiuntur lunatici, sed daemones eos vexant his temporibus, ut per lunam infament lunae Creatorem. Erubescat Julianus, qui dicit nullum peccatum esse in puero. Legitur enim de isto, quia a pueritia lunaticus fuerat, in quo, si nihil haberet suum daemon, [Col. 1583B] non illum possideret. Cumque quaesissent discipuli quare ipsi non ejecerint, ait: ยซPropter incredulitatem vestram, quia si habueritis fidem, sicut granum sinapis, dicetis monti huic: Transi hinc, et transibit.ยป Quod translative de diabolo praesenti, quem ejecerat, potest intelligi, quia a nullo ad litteram legitur factum, nisi quod ad preces Gregorii Neocaesariensis, legitur quidam mons retractus, et dedisse locum basilicae fabricandae. Et ad preces cujusdam Patris, lapis translatus de horto. Vel gratia exempli pro quolibet impossibili dictum est. Unde in Luca aliud est exemplum: ยซDicetis huic arbori moro transplantare in mare, et obediet vobis (Luc. XVII) .ยป
[Col. 1583C] Et accesserunt quidam Pharisaeorum ad Jesum dicentes: Vade hinc, id est de Galilaea, quia Herodes quaerit te interficere, et ait aliis: ยซIte, dicite vulpi illi, quia ecce daemonia ejicio, et sanitates perficio hodie, et cras, et tertia die consummor (Luc. XIII) ,ยป quod est: Ipse non occidet me, sed ego ponam animam meam, ita quod prima die mortis intrans infernum, tollam daemoni tyrannidem suam. In crastino educam captivitatem, quam sanitati restituam, dum portam paradisi apertam ei ostendam, vel ponam eam in paradiso, quae est in extremis maris ad orientem, quasi restituens hominem sanitati, quam perdiderat. Tertia die resurgam consummatus. Potest tamen hoc referri ad tres annos operationis miraculorum [Col. 1583D] Christi, in quorum tertio consummatus est. Et quasi ostendens Jesus, quod non moreretur in dominio Herodis, addidit, ยซquia non capitยป (script. suppl. aliqua) me ยซprophetam perire extra Jerusalem.ยป
Et cum venisset Capharnaum accesserunt quaestores census capitis, et missus a Domino Petrus ad mare, tulit piscem in cujus ore invenit staterem, id est duo didrachmata, et solvit pro se et pro Domino (Matth. XVII) . Etsi enim Dominus loculos haberet, tamen ea, quae data erant ei in usus pauperum, in usum proprium noluit expendere.
ยซCum autem discipuli quaesissent in via, quis eorum [Col. 1584A] major esset, accesserunt ad Jesum, et dixerunt: Quis putas major est in regno coelorum?ยป (Matth. XVIII; Marc. IX; Luc. IX.) Quasi dicerent: Dic quis major est inter nos modo, quia ille idem major erit in coelo, in quo errabant. In futuro enim omnis praelatio cessabit angelorum, et hominum, ut apostolus tradit: Et amplexans Jesus parvulum docuit similes parvulo, id est humiles in via, exaltari in patria, et qui vellet primus eorum esse, fieret omnium minister. Hinc est quod primus omnium in Ecclesia servus servorum Dei se fatetur. Parvulus iste, ut qui dam tradunt, fuit Martialis apostolus Lemovitarum.
Cumque scandalizatores pusillorum dixisset, per [Col. 1584B] metaphoram membrorum, eruendos, et projiciendos, nec contemnendum unum de pusillis, ad ostendendum quanti sint pusilli apud Patrem, dixit eis parabolam ovis centesimae reportatae, relictis nonaginta novem (Matth. XVIII) . Licet enim pastor plus diligat centum oves quam unam, tamen magis sollicitus est de perdita, quam de manentibus. Pro eodem addidit parabolam de decima drachma inventa. Et est drachma nummus certae quantitatis habens imaginem regis. Drachma vero drachmatis, quarta pars stateris est [Col. 1584C] Additio 1. Dragma dragmatis, genus carminis, de quo dicitur: Dulcia cantica dragmatis. Drama, sine g, canticum personarum, quo scriptum est Canticum amoris etiam declinatur a quibusdam dramis, a quibusdam dramatis. . Tertiam quoque de eodem subdit parabolam, de filio prodigo, in quo non solum gaudium suum de pusillis redeuntibus ostendit, sed etiam invidentium murmur arguit, in qua siliquas porcorum cibum dixit. Et est, secundum quosdam, fructus [Col. 1584C] arboris sonum faciens cum comeditur. Est autem genus leguminis sonoris frondibus et vacuis, quod magis onerat quam reficit. Et nota quia quod in avibus dicitur altile, in animalibus dicitur saginatum.
Cumque addidisset Dominus de corripiendo fratre, qui in te solo peccavit, id est te solo sciente, prius secreto, post coram testibus, post coram Ecclesia; et addidisset, ยซquaecunque ligaveritis super [Col. 1584D] terram,ยป etc., quaesivit Petrus, an dimittendum sit fratri peccanti usque septies? Respondit Jesus: Imo ยซusque septuagies septies,ยป id est quadringentis nonaginta vicibus, et etiam ยซseptuagies septies,ยป id est omnem injuriam (Matth. XVIII) . Ut bis legatur septuagies septies, ita scilicet ut prima expositio referatur ad tempus, quasi dicat: Imo semper dimittes. Secunda ad omnem injuriam, quia septuaginta septem [Col. 1584D] Additio 1. Septenarius dicitur numerus universitatis, quia universitas dierum currit per septem dies hebdomadae. Undenarius numerus dicitur transgressionis, quia unitate transgreditur decem, et non pervenit ad duodecim qui iterum bonus numerus est quantum [Col. 1585A] ad significata. Et nota quod qui libet tenetur rancorem animi pro injuria dimittere, etiamsi non petat veniam qui laesit. Quod si petierit, teneor ei dicere ave, subvenire sibi si indiguerit, quod non teneor nisi petat, nisi sim perfectus. Quod autem dimittendum sit petenti Dominus per servi parabolam subostendit, cujus debitum revocavit dominus suus, quia noluit misereri conservi sui. ex numero universitatis, et numero transgressionis, id est ex septem et undecim est compositum.
Et factum est post sermones istos, migravit Jesus a Galilaea, et venit in Judaeam trans Jordanem, et secuti sunt eum Galilaei, et curavit eos ibi. Et accesserunt ad eum Pharisaei tentantes, et dixerunt: ยซSi licet homini dimittere uxorem, quacunque ex [Col. 1585B] causa?ยป (Matth. XIX.) Quibus ait Dominus quod Deus instituit conjugium, et ideo non licebit homini separare illud, quia etiam sic voluit Dominus, virum adhaerere uxori, quem propter eam relinqueret patrem et matrem (Gen. II) , id est affectum suum magis dirigeret homo ad procreationem liberorum, quam ad curam parentum. Sicut enim humor de radicibus ascendit ad arborem, et transmittitur ad semen, et ad radices non redit, ita affectus a parentibus ad filios transmittitur, nec convertitur, id est major est affectus et pronior parentum ad filios quam filiorum ad parentes. Cumque objecissent de libello repudii concesso a Moyse (Deut. XXIV) , et dixisset, ob duritiam cordis eorum hoc esse permissum, id est nulla lege punitum. Non enim ordini [Col. 1585C] Dei Moyses superordinaret, addidit quod excepta causa fornicationis, non liceat homini dimittere uxorem. Quod audientes discipuli dixerunt, quia non expedit nubere. Ne autem omnem continentiam meritoriam putarent, distinxit Dominus eunuchos, quia quidam sic nascuntur, qui proprie dicuntur castrati, id est caste nati. Alii facti sunt ab hominibus, qui proprie dicuntur spadones a spata. Alii se castrant propter regnum Dei, qui proprie dicuntur eunuchi, id est bene vincentes ab eu, quod est bonum, et nuche, quod est victoria. Et haec ultima meritoria est.
Cumque pueris oblatis imposuisset manus et benedixisset eis, abiit inde.
[Col. 1585D] ยซPost haec ambulabat Jesus in Galilaeam, quia in Judaea quaerebant eum interficere (Joan. VII) .ยป Aderant eo tempore quidam nuntiantes ei de Galilaeis, quorum sanguinem Pilatus miscuerat cum sacrificiis eorum. Quidam enim, dicens se Dei Filium, multos seduxerat de Galilaeis, quos dum duxisset in Garizim, ubi dixerat, se ascensurum coelum coram eis, dum sacrificarent ei, superveniens Pilatus, ipsum cum omnibus occidit, timuit enim ne et Judaeos seduceret. Cumque putarent eos periisse, ideo quia nequiores essent caeteris Galilaeis, ait Dominus: Non minus Judaeos his sceleratos, et similiter, nisi poeniterent, perituros, etiam Hierosolymitas, nisi poeniterent, perituros, sicut perierant olim Siloe, octodecim viri oppressi a turre, quam aedificabant, super quo dixit [Col. 1586A] eis similitudinem ficulneae non facientis fructum, pro qua cultor vineae vix impetravit annum, ne combureretur, donec probaret eam (Luc. XIII) .
Cumque doceret Sabbatis in synagoga, erat ibi mulier habens spiritum infirmitatis, quam inclinaverat spiritus infirmitatis, alias Satanae, octodecim annis, imposuit ei manus, et erecta est (Luc. XIII) .
ยซErat autem in proximo Scenopegia (Joan. VII) ,ยป quod sonat umbraculorum fixionem, ยซet dixerunt fratres ejus ad eum: Transi in Judaeam, ut discipuli tui videant opera tua, quae facis,ยป qui undecunque illuc convenient. ยซSi hoc facis, manifestas te mundo,ยป quasi dicat: Si ex te facis, et non ex [Col. 1586B] Beelzebub, vel si, pro quia. Hi erant consanguinei Jesu, qui ejus gloriam quaerebant, ut inde participes fierent; quibus ipse ait: ยซVos, ascendite ad diem festum istum,ยป id est ad primum. Mediante enim die festo ascendit, sed quasi in occulto. Judaei autem quaerebant illum, dicentes: Ubi est ille? ยซEt murmur erat de illo, quia quidam dicebant: Bonus est; alii quod seductor erat; cumque ascendisset, docebat in templo, et murmurabant, dicentes: Quomodo litteras scit iste cum non didicerit? Cumque quidam dicerent: Nonne hic est Christus? Alii dicebant: Hunc scimus unde sit, Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit.ยป Hoc dicebant, quia Isaias dixerat: ยซGenerationem ejus quis enarrabit?ยป (Isa. LIII.) ยซMulti autem de turba crediderunt in [Col. 1586C] eum, dicentes: Christus cum venerit, nunquid plura signa faciet, quam hic facit?ยป โ ยซEt ait illi quidam de turba: Magister, dic fratri meo ut dividat mecum haereditatem. Qui respondit: Homo, quis me constituit judicem super vos?ยป (Luc. XII.)
ยซMiserunt ergo principes et Pharisaei ministros, ut comprehenderent eum. Et ait Jesus: Quaeritis me, et non invenietis, et ubi ego sum, vos non potestis venire (Joan. I) .ยป Quasi dicat: Tales non accedetis ad me, sed post resurrectionem multi volent invenire me, si fieri posset corporaliter, et non invenient, fide tamen invenient. ยซEt dicebant quidam: Hic est vere propheta. Alii: Hic est Christus. [Col. 1586D] Cumque rediissent ministri ad pontifices et Pharisaeos, et dixissent ministris: Cur non adduxistis eum? responderunt: Nunquam sic locutus est homo, ut iste loquitur. Et increpabant eos Pharisaei dicentes: Nunquid, et vos seducti estis? Quis principum et Pharisaeorum credit in eum? Et ait Nicodemus: Lex nostra non judicat quemquam, nisi prius audierit ab ipso.ยป Credebat, quod si patienter illum audirent sicut ipse fecerat, similes ministris fierent. ยซEt dixerunt ei: Nunquid et tu Galilaeus es?ยป id est a Galilaeo seductus. ยซScrutare Scripturas: a Galilaea non surgit propheta.ยป
ยซJesus autem iterum diluculo venit in templum [Col. 1587A] et sedens docebat populum. Et adduxerunt ei Scribae et Pharisaei mulierem deprehensam in adulterio, et quaerebant quid judicaret de ea faciendum (Joan. VIII) .ยป Putabant enim quod Dominus in judicando fieret immisericors, vel injustus, ut immisericordem irriderent, et contra Moysen agentem damnarent. ยซJesus autem inclinans se deorsum, scribebat digito in terra. Cumque instarent, erigens se dixit: Qui sine peccato est vestrum, primus in eam lapidem mittat. Et iterum se inclinans scribebat.ยป Quid scribebat? Quidam dicunt id quod eis respondit. Hieronymus in quadam epistola ad Studiosum, videtur eum velle scripsisse: Terra, terra, scribe hos viros abdicatos; vel: Terra terram accusat, in epistola ad Iraeneum. ยซAudientes autem exibant [Col. 1587B] unus post alium, et remansit Jesus solus ab illis, et mulier stans in medio discipulorum, et dimisit eam incondemnatam, dicens: Vade et amplius noli peccare.ยป Et nota, erectus dedit sententiam justitiae. Item erectus sententiam misericordiae, quia aeque utrumque proprium est Deo misereri et punire, quia omnis Christi actio Christiani est lectio.
ยซTunc dixit ad illos: Cavete ab omni avaritia (Luc. XII) ,ยป cum sit brevis hominis vita, super quo proposuit eis similitudinem de divite, qui pro fructuum ubertate deliberabat horrea sua ampliare. Cui Deus ait: ยซStulte, hac nocte animam [Col. 1587C] tuam repetent a te; quae autem parasti cujus erunt? Iterum locutus est Jesus illis multa: Ego sum lux mundi, ego testimonium perhibeo de me, etc.ยป (Joan. VIII.) Inter haec dixit plane se Dei Filium, et eos in peccato suo morituros, et scituros quis esset, cum exaltarent eum a terra, et ipsos nec filios Dei esse, nec Abrahae, et quod Abraham videret diem suum, et intulit ยซantequam Abraham fieret, ego sum.ยป Ille solus vere est, quo antequam aliquid fieret vere potuit dicere: ยซEgo sum.ยป Tulerunt ergo lapides Judaei, ut jacerent in eum. Jesus autem abscondit se, et exivit de templo. Et nota quod Judaei dixerunt: ยซQuinquaginta annos nondum habes,ยป quidam opinati sunt ab incarnatione Domini usque ad passionem plures annos fluxisse, [Col. 1587D] quam ex historiis colligamus.
ยซEt praeteriens Jesus vidit hominem caecum a nativitate. Et luto facto de saliva, cum linivisset oculos ejus, misit eum ad natatoriam Siloe [Col. 1588B] Additio 1. In valle Josaphat, secundum traditionem Syriorum; Siloe manat sub terra , et lavit, et vidit (Joan. IX) .ยป Siloe fons est ad radicem montis Sion, qui non jugibus aquis, sed incertis horis ebulit, cujus aquae, ut exciperentur, quasi stagnum non longe a fonte erat constructum, quam collectionem, modo piscinam, modo natatoriam, vocat Scriptura. ยซErat autem Sabbatum.ยป Unde et Pharisaei cum accepissent ab illuminato, quod Jesus eum illuminaverat, dixerunt ei: ยซDa gloriam Deo. Non est hic homo a Deo, qui Sabbatum non custodit. Cumque ille commendaret Jesum, et adderet: [Col. 1588A] Nunquid et vos discipuli ejus vultis fieri? maledixerunt ei, et dixerunt: Tu discipulus illius sis, nos autem Moysi discipuli sumus, hunc unde sit nescimus,ยป id est non approbamus. Supra enim dixerunt se eum scire. Putabant autem Jesum maledictum, et omnes credentes in eum maledictos. ยซEt cum eum ejecissent foras, invenit eum Jesus. Cumque dixisset ei se esse Filium Dei, ille adoravit eum. Et ait illi Jesus: In judicium ego veni in mundum, ut qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant,ยป quasi dicat: In hoc quod te medicum illuminavi, intellige, quod ego veni separare pauperes spiritu a superbis, qui se sciolos jactant, ut illi illuminentur, isti, id est scioli caecitatem mentis incurrant.
ยซEt cum egressus esset Jesus, in via adolescens genuflexo rogabat eum: Quid faciam, ut habeam vitam aeternam? Cumque injunxisset ei de custodia mandatorum, et audisset eum servasse ea, docuit eum de perfectione, et unum signum perfectionis proposuit, dicens: Vade, et vende omnia quae habes, et veni, sequere me (Matth. XIX; Marc. X; Luc. XVIII) .ยป Est enim perfectio praelatorum, cujus signum est, relinquere omnia, et ponere animam pro ovibus. Est etiam contemplativorum, cujus signum est habere mortem in desiderio, et vitam in [Col. 1588C] patientia. Est et clericorum, cujus signum est continentia. ยซHaec audiens adolescens, abiit tristis, erat enim pecuniosus valde et locuples. Tunc ait Jesus ad discipulos: Facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum.ยป Facilius significat hic minus positivo sui contrarii, id est minus est difficile, quia minus est impossibile. Potest enim Deus facere, ut camelus transeat per foramen acus, nullo obstante. Avarum vero, qui hic nomine divitis intelligitur, ponere in gloria, si potest de potentia, de justitia non potest. Gradus vero comparationis inter impossibilia, ne mireris. Impossibilius enim est equum converti in lapidem, quam in asinum cui est accommodatior [Col. 1588D] naturaliter, quam lapidi. Fuerunt qui dicerent, in Jerusalem parvam fuisse portam, quae Acus dicebatur, ad quam cum veniebant cameli, pro compendio viae cum oneribus suis, non poterant transire, vel subire eam. Exonerati ergo transibant, et iterum receptis oneribus minabantur; secundum hoc ergo similitudo notatur hic, non impossibilitas. Oportet enim avarum amorem opum dimittere, si vult ingredi ad vitam. Quod autem nomine divitis avarum significasset, hinc patet quod discipuli subdiderunt: ยซQuis enim poterit salvus fieri?ยป Plures enim sunt pauperes divitibus, et ita plures possunt salvari, si de possessoribus opum dixisset. ยซQuibus ait Jesus: Apud homines hoc est impossibile, apud Deum autem omnia possibilia sunt.ยป [Col. 1589A] Non quod tales Deus possit salvare, sed quia potest eos justificare, et tunc salvare.
ยซTunc Petrus ait: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te; quid ergo erit nobis?ยป (Matth. XIX.) Supple, relinquendum? Illa enim omnia reliquerat Petrus, de quibus dictum: ยซEt omnia vanitas (Eccle. I) .ยป Illa autem omnia sibi retinuerat, de quibus dictum est: ยซDeus est omnia in omnibus (I Cor. XV) .ยป โ ยซEt respondit Jesus: Cum sederit Filius hominus in sede majestatis suae in regeneratione, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel. Fit in baptismo prima regeneratio in anima, fiet in judicio [Col. 1589B] secunda in corpore. Ibi contemptores mundi cum Domino judicabunt, non solum cooperatione, sed etiam auctoritate. Duodenarius autem ponitur pro plenitude potestatis, et duodecim tribus Israel pro omnibus judicandis. Duodenarius enim ex septenario, qui est numerus universitatis surgit, id est ex partibus septenarii in se ductis. Quidam tamen hoc solis discipulis dictum dicunt, et impletum jam esse in subjectione mundi, quia quasi potestatem habentes super omnem Ecclesiam sedent. Post ad omnes generaliter sermo directus est: ยซOmnis qui reliquerit domum, aut parentes, etc., centuplum accipiet,ยป nunc in hoc tempore, et in futuro ยซvitam aeternam.ยป Quia praeter spiritualia, quae [Col. 1589C] quasi centuplum sunt comparata carnalibus, sancti viri alios sanctos plus etiam propinquis suis diligunt.
Pharisaei vero audientes eum disputantem de contemptu mundi deridebant eum (Luc. XVI) , quia lex observatoribus suis bona terrae promittebat. Ipse autem, contra eorum avaritiam, exemplum eis proposuit de divite purpurato, et epulone, qui in inferno cruciabatur, quia receperat in vita sua bona, id est sola illa, quae putaverat bona. Nec fuit hoc parabola, sed in re ipsa, quod perpenditur, quia nomen mendici ibi ponitur Lazarus scilicet, qui positus est in sinu Abrahae. Erat enim in superiori margine inferni locus, aliquantam habens lucem, sine omni poena materiali, in quo erant animae praedestinatorum, [Col. 1589D] usque ad Christi descensum ad inferos, qui locus propter sui tranquillitatem sinus Abrahae dictus est, ut sinum matris dicimus. Et dicebatur Abrahae, quia fuit prima credendi via, ipse enim primus publice praedicavit unum tantum Deum esse. Hunc locum vocavit Job tenebras, pro taedio exspectandi, dicens: ยซEt in tenebris stravi lectulum meum (Job XVII) .ยป Nota quod dives dixit se cruciari in lingua, id est pro peccato linguae, quia epulones loquaces esse solent. Nec mirum si anima translative dicatur membra habere cum divinitas eodem tropo per membra distinguatur. Fuerunt tamen qui dicerent, et angelos, et animas, corpora habere aerea. Alioquin animae ignem urentem non sentirent, quod super Genesim invenies. Alii dicunt, [Col. 1590A] quod ad sentiendam ustionem ignis, non est necesse habere corpora, est enim quaedam species ignis cui si imponas manum, ardorem senties, sine aliqua laesione manus. Quod autem Abraham chaos inter eos firmatum dixit, vel chaus, ut veteres codices habent, forte in re ita erat, vel perpetuam bonorum et malorum, dissimilitudinem post hanc vitam notat. Cumque dives rogaret, de mittendo Lazaro ad fratres suos, audivit, habent Moysen et prophetas. Unde et conjicitur quod Judaeus fuerit, pro quo etiam forte Abraham vocavit eum filium, et ille ipsum patrem.
Ad discipulos autem proposuit Jesus parabolam de villico iniquitatis (Luc. XVI) . Et est villicus propriae [Col. 1590B] villae custos, sed hic accipitur pro oeconomo. Hic timens amoveri et egere, clanculo fecit misericordiam cum debitoribus domini sui, ut, cum ejiceretur, memores beneficiorum, reciperent eum in domus suas. Et laudavit Dominus villicum iniquitatis, non quia inique, sed quia prudenter egisset. Est enim prudentia, quaedam sibi in posterum providentia, et ex hoc quasi a minori intulit Dominus dicens: Si sibi in futurum providens, etiam cum dolo, laudatur, ergo ยซfacite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut, cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula,ยป quasi dicat: Quanto laudandi magis eritis, si provideritis vobis sine dolo. Mammona lingua Syra divitiae, et mammos Satanas, qui opibus seducit. Quae dicuntur iniquitatis, [Col. 1590C] quia de iniquitate colligi solent. Unde vulgata sententia dicitur: Omnis dives, aut iniquus, aut haeres iniqui. Hoc quidam male intelligentes, rapiunt, ut bene dispensent. Sed qui offert sacrificium de substantia pauperis, idem facit, ac si victimet filium in conspectu patris. Vel potest sic exponi, quia Dominus in hoc verbo, et hic providet nobis, et in futuro, quasi dicat: Vobis reservate de rebus vestris ad solatium vitae. De superfluo facite vobis amicos. Quod enim ultra necessaria vitae retinetur, nec proximi necessitatibus erogatur, pecunia est iniquitatis, id est contra aequitatem. In ea enim non servamus aequitatem, quam proximo debemus, quem scilicet sicut nos diligere tenemur. Et nota [Col. 1590D] quod non omnes pauperes possunt nos recipere in aeterna tabernacula, sed quia largimur his, recipiemur ab angelis; bonum est tamen eligere bonos pauperes, cum possumus. Et adjecit Dominus: ยซServus sciens voluntatem domini sui, et non faciens eam, plagis vapulabit multis; qui autem non cognovit, vapulabit paucis (Luc. XII) .ยป Multi propter hoc avertunt aurem, ne audiant verbum Dei, sed hi non nescientes, sed contemptores judicantur.
Tunc Dominus proposuit eis similitudinem de patrefamilias, qui conduxit operarios in vineam suam ex denario diurno (Matth. XX) . Cumque nonnisi quinque horae diei ibi numerentur, tamen omnes subintelliguntur sex aetates, tam temporis quam [Col. 1591A] hominis. In undecima enim quinta, et sexta aetas, vel chilias intelligitur. In eadem quoque senectus, et decrepita. Identitas siquidem denarii eamdem perpetuitatem notat. Nullius enim vita ibi brevior aut largior erit alia, sed idem ยซDeus omnia in omnibus (I Cor. XV) ,ยป notatur in ea. De murmure vero recipientium dici potest, quia ibi non erit murmur invidentium, sed admirantium de magnitudine praemii. Solet enim murmur quandoque accipi pro confusione vocum. Vel potest trahi murmur, ad statum praesentem. Interrogatio vero, cur pares fecisset in gloria, ad futurum. Causam enim dilationis Christi a gloria, pro qua potuerunt murmurare antiqui, tunc demum scient, quam nunquam sciverunt, scilicet ne sine vobis glorificarentur. Admirationem [Col. 1591B] autem, eadem de causa cognita, expressit Dominus sub interrogative: ยซAnnon licet mihi facere quod volo?ยป Post concludens parabolam ait: ยซSic erunt novissimi primi, et primi novissimi,ยป id est Judaei et gentes aequabuntur in ingressu regni coelorum, quia nullus intravit, usque in septimam aetatem quiescentium, quae incipit plene in ascensione [Col. 1591D] Additio 1. Quod licet incoeperit per causam in passione, tamen consummata fuit in ascensione, ut aeger, sumpta potione, causam sanitatis habet, sed nondum plene sanus est. . In resurrectione quoque corporum, electi cujuscunque aetatis, vel temporis, vel hominis, aequabuntur, nisi forte pauci ante resurrexerint, quasi privilegiati: quidam tamen, quod in hac parabola legitur: ยซAn oculus tuus nequam est?ยป et in fine: ยซMulti sunt vocati, pauci vero electi,ยป dicunt laborantes in vinea, omnes fideles [Col. 1591C] cujuscunque temporis vel aetatis; quorum quidam boni, alii vero mali, et vocant, accipientes cum murmure, malos, putantes se plus accepturos, et quia priores fuerunt in Ecclesia, vel tempore, vel dignitate, etiam plus aliis accepturos. De quibus Propheta dicit: ยซCadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis (Psal. XC) .ยป Et Dominus in Evangelio dicit se dicturum talibus: ยซNescio vos (Matth. XXV) .ยป Quamvis etiam de eisdem videatur sermo fieri, id est de accipientibus denarium, tantum secundum regulam Ciconii de diversis ibi agitur, scilicet de accipientibus et non accipientibus, sed putantibus se accepturos, sed nunc nec putabunt, nec accipient. Vel potest esse syneresis, quia si vellent primi murmurare posset rationabiliter [Col. 1591D] murmur eorum comprimi.
Et factum est, cum Sabbato manducaret panem in domum cujusdam principis Pharisaeorum, erat ante eum hydropicus (Luc. XIV) . Est autem hydropisis, aquosus humor, subcutaneus, de vitio vesicae natus, cum inflatione et fetido anhelitu. Observabant autem Pharisaei Jesum si Sabbato curaret. Cum quaesisset ab eis, si licet Sabbato curare? et tacuissent, apprehensum languidum sanavit. Post [Col. 1592A] probavit licere curare, quia pecus lapsum in puteum die Sabbati extrahitur. Mirum autem erat, quod de curationibus in Sabbato eum arguebant. Habent enim in traditionibus suis, determinata operum genera circiter octoginta a quibus vacandum est Sabbato, inter quae non est curatio, maxime quae fit solo verbo, sicut Dominus saepe curabat. Dicebat autem etiam ad invitatos parabolam: ยซCum invitatus fueris ad nuptias, non discumbas in primo loco.ยป Contra superbiam Pharisaeorum humilitatem docebat. Et nota quod hoc non est parabola, sed potius exemplum unius operis humiliter faciendi. Quod quia ideo proponitur, ut ad similitudinem ejus caetera fiant, parabola vocatur, quasi similitudo in exemplo. Illum autem, qui eum invitaverat, [Col. 1592B] monebat ad misericordiam, dicens: ยซCum facis prandium, noli invitare cognatos et divites, sed pauperes.ยป Non damnat amicorum invitationem, sed voluntatem luxuriose vivendi, vel edendi, et se invicem reinvitandi ex eo quod Dominus ait hic: ยซRetribuetur enim tibi in resurrectione justorum.ยป Et quidam de discumbentibus intulit: ยซBeatus, qui manducabit panem in regno Dei.ยป Erravit Cerinthus dicens, etiam corporalem ibi futuram refectionem, sicut homo creatus est immortalis, non tamen sine ciborum alimonia.
ยซFacta sunt autem Encaenia in Hierosolymis, et hiems erat (Joan. X) .ยป Encaenia dicuntur, quasi enchaenea, [Col. 1592C] a neos, quod est novum, et sonat innovationes, et est ibi intentivum; quia subvectionem notat, quando scilicet aliqua domus, aut vas, aut vestis a communi usu ad celebrem et divinum usum subvehitur, quod Latinus dicit dedicationem. Tamen Hebraeus vocat dedicationeem, inchoationem usus novae rei, ut cum primo inhabitamus novam domum, aut induimus novam vestem. Hic autem Encaenia vocantur, festum dedicationis templi, quod annuatim fiebat. Hoc autem festum, non ad primam, vel secundam dedicationem templi spectabat, sed ad tertiam. Prima enim fuit in autumno, quia Salomon dedicavit templum decima die Septembris, et usque ad templi illius eversionem fiebant [Col. 1592D] quotannis duo festa eadem die, dedicatio scilicet, et expiatio. Cum vero reaedificatum fuit templum a redeuntibus de Babylone, dedicatum est in vere 12 die Martii, id est 12 luna. Cum autem Antiochus Epiphanes polluisset templum sordibus idolorum, et profanasset utensilia ejus, Judas Machabaeus, filius Asamonaei, de genere sacerdotali, mundavit templum, restituit utensilia in locis suis, et quasi dedicavit illud 25 die Decembris. Et haec dedicatio, in diebus Jesus, observabatur in hieme. Forte adhuc hoc est festum Luminum apud Judaeos, quia et Josephus testatur, etiam sub Machabaeis vocatum hunc diem, diem Luminum. ยซEt ambulabat Jesus in templo in porticu Salomonis.ยป Nomine templi saepe vocatur porticus templi, ut hic: In [Col. 1593A] templum enim non ascendebant nisi ministri templi. Porticus ante illa dicebatur templum Salomonis, in quo solebat stare ad orandum, in qua in die dedicationis erexit columnam aeream, supra huam oravit, flexis genibus, cum tamen Judaei soleant stare cum orant. ยซEt dixerunt Judaei: Quousque animas nostras tollis? si tu es Christus, dic nobis palam?ยป Ideo quaerebant quia si se Christum diceret, tenerent eum, tanquam contra Augustum se erigentem. Ideo Christus responsum temperavit, dicens: ยซLoquor vobis, et non creditis; opera, quae ego facio, testimonium perhibent de me. Cumque dixisset: Ego et Pater unum sumus, sustulerunt Judaei lapides, ut jacerent in eum. Cumque dixissent se velle eum lapidare pro blasphemia, quia, [Col. 1593B] cum esset homo, Deum se faciebat, dixit: Quia Scriptura homines dicit deos,ยป ut ibi: ยซEgo dixi, dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) .ยป Ergo multo magis, quem Pater miserat in mundum, dici potest Deus, cum tamen dicatur homo Deus, et verbum Deus, dissimiliter. Hac ambiguitate nominis iram eorum mitigavit. ยซQuaerebant ergo eum apprehendere, et exivit de manibus eorum, et abiit trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans primum.ยป
ยซErat autem quidam languens Lazarus a Bethania de castello Mariae et Marthae. Cum autem accepisset Lazarum infirmari per nuntium sororum ait: Infirmitas haec non est ad mortem (Joan. II) ,ยป ad [Col. 1593C] eum scilicet detinendum in morte, ยซet mansit in eodem loco duobus diebus,ยป quousque scilicet quatriduum impleretur. ยซTunc ait discipulis: Eamus in Judaeam iterum. Qui dixerunt: Judaei volebant te lapidari, et iterum vadis illuc.ยป Jesus autem dixit se esse quasi diem, et ipsos quasi duodecim horas, et ideo non erat eis timendum cum eo ire. Et nota quia si Judas adhuc erat bonus, tunc hora diei erat, et si jam malus pro Mathia, substituto ei, dictum est. Dicitur et aliter, quasi dicat: Putatis Judaeos perseverare in voluntate me lapidandi. Sicut horae mutabiles sunt, sic et affectus hominum. Et etiam saepius mutatur in die cor hominis quam horae. Et qui ambulat in die, id est in pace, sicut [Col. 1593D] et ego, et vos, non offendit aliquem, et ideo securi eamus. Et addidit: ยซLazarus mortuus est, et gaudeo propter vos, quia non eram ibi,ยป quia dum eis longe posita indicat, roboratur fides eorum. Rediit ergo Jesus in Bethaniam [Col. 1594A] Additio 1. Bethania enim non distat a Jerusalem, nisi stadiis quindecim. cum discipulis suis, et Martha occurrit ei extra castellum. Et advocata Maria, multis Hierosolymitis praesentibus, qui venerant ad consolandas sorores, venerunt ad monumentum, et ad vocem Jesu, non solum suscitatus est, sed prodiit licet ligatus institis. Multi ergo de Judaeis ad Pharisaeos abierunt, et nuntiaverunt quae viderant [Col. 1594A] Additio 2. Ecce duplex miraculum, scilicet quod mortuus resuscitatus est, et quod ad vocem Jesu libere ambulavit, quasi solutus. , et celebris erat sermo de eo apud Judaeos. Multi enim jam ascenderant ad diem festum [Col. 1594A] ut sanctificarent se. Creditur enim hoc esse factum ea die qua legitur in Quadragesima, scilicet sexta feria ante. Isti sunt dies; prima scilicet die mensis primi, secundum legem.
ยซCollegerunt ergo pontifices et Pharisaei concilium, et dicebant: Quid facimus? si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent locum nostrum et gentem (Joan. XI) .ยป [Col. 1594B] Quasi dicerent: Venerabilis et sanctus haberi locus hic gentibus, quia Alexander, et Pompeius, et alii venerati sunt ipsum, et reges Persarum et Aegypti. Hic autem homo docet, sacra nostra abolenda et vana. Ergo Romani scientes opes templi, tollent eas, audientes, impune tollendas. ยซTunc Caiphas, quia pontifex erat anni illius, quid faciendum esset eis decrevit, dicens: Expedit vobis, ut unus moriatur homo, et non tota gens pereat.ยป Et prophetavit utilem generi humano mortem Christi, licet nesciens. ยซAb illa ergo die cogitaverunt eum interficere [Col. 1594C] Additio 1. Quia ergo jam destinatus erat morti, ab ipso Sabbato, quo collegerant concilium, inchoamus memoriam Dominicae passionis, in hymnis maxime, et subticemus: Gloria Patri, in responsoriis, et in Introitu missae, nondum tamen plene, quia nondum traditus erat Dominus in manus lanistarum. ,ยป imo conduxerunt, ut inventus duceretur in Jerusalem. ยซJesus ergo jam non palam ambulabat apud eos, sed abiit juxta desertum in civitatem, [Col. 1594C] quae dicitur Ephrem.ยป
[Col. 1593] De hoc ascensu omnes loquuntur, excepto Joanne. Factum est autem dum complerentur dies Assumptionis ejus, firmavit faciem suam, ut iret in Jerusalem. Assumptionem Jesu dixit Lucas, non solum tempus, quo assumi debebat de hoc mundo ad Patrem, sed etiam secundum praeceptum de agno paschali, qui decima die mensis primi assumebatur [Col. 1594D] de grege, et servabatur usque ad quartum decimum diem. In hunc modum Jesus decima die, id est in Ramis Palmarum venit ad locum passionis, et mansit in eo, usque dum passus est.
ยซEt factum est dum iret in Jerusalem, transibat per mediam Galilaeam et Samariam. Et in ingressu cujusdam castelli, occurrerunt ei decem viri leprosi dicentes: Jesu praeceptor, miserere nostri, et respondit: Ite, ostendite vos sacerdotibus, et dum irent, mundati sunt. Quorum unus, ut vidit se mundatum, rediit, et adoravit [Col. 1595A] Additio 1. Sola unitas Ecclesiae cadit in faciem, adorans. Inde est quod in profestis diebus prostrati concludimus horas, si non ad terram, saltem super stratorium, ubi quatuor signantur: Infirmitas corporis, quia de pulvere sumpti; et infirmitas animi quia per nos non erigimur; et erubescentia, quia non audemus oculos levare ad coelum; et prudentia, quia videmus ubi cadimus, id est in terrenis affligimur. Et videmus quare. In privatis orationibus quandoque, flexis genibus, ut Salomon, sed elevata facie, oramus, quasi dicamus: ยซTrahe me post te (Cant. I) .ยป Quandoque stantes, quasi dicamus: ยซIn domum Domini laetantes ibimus (Psal. CXXI) .ยป [Col. 1595B] In primo ergo exprimimus conditionem nostram, in secundo desiderium, in tertio spem. Jesum, magnificans Deum. Et hic erat Samaritanus (Luc. XVII) ,ยป qui [Col. 1595A] non redierunt Judaei erant, in quo notatur perfidia Judaeorum.
Dumque praemisisset nuntios in civitatem Samaritanorum, non sunt recepti hospitio (Luc. IX) . Samaritani enim invidebant euntibus in Jerusalem adorare, quia dicebant in monte Garizim esse orandum propter prophetas. Et irati Jacobus, et Joannes dixerunt: ยซVis, dicimus, ut ignis descendat de coelo, et consumat eos? Et increpavit eos Dominus.ยป Hujusmodi vindicta, quae laudatur in Elia, in his damnatur, quia ille ex charitate, hi ex ira hoc appetebant.
Et assumens iterum seorsum duodecim ait: Ecce ascendimus Jerosolymam, et consummabuntur prophetiae de Filio hominis (Matth. XX; Marc. X) . Tradetur enim gentibus, et illudetur, et flagellabitur, conspuetur, crucifigetur, et tertia die resurget. Quod audientes filii Zebedaei, putantes imminere regnum Jesu in Israel, suggesserunt matri suae, ut peteret ab eo munus sine nomine, quo concesso, subderet: ยซDic ut hi duo filii mei sedeant, unus ad dexteram, alius ad sinistram in regno tuo. Jesus autem non respondit matri, sed petentibus per matrem: Nescitis quid petatis,ยป quasi diceret: Praelationem quaeritis in coelo, quae nulla erit ibi. Et male quaeritis: regnare enim vultis, qui non meruistis: [Col. 1595D] ยซPotestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? Aut baptismo, quo ego baptizor baptizari? Dicunt ei: Possumus.ยป Calix [Col. 1596B] Additio 1. Calix est scyphus quo calidam sumimus potionem, id est potum, qui calefacit, ut [Col. 1596C] vinum, cerevisiam, medonem, et hujusmodi, quae calefaciunt corpus humanum. Scyphus dicitur vas, quo sumimus potum, cibo infunditur tantum ad mollificandum; sicut est aqua simplex, quae non nutrit, sed soliditatem cibi per membra deportat. Haec est propria differentia inter scyphum et calicem. passionem, baptisma mortem signat, et dicitur ad similitudinem lanae intinctae. Sicut enim lana intingitur, et accipit alicujus coloris dignitatem, sic nos in mortem, descendimus corporales, et resurgemus spirituales. Calix ad litteram scyphus est quo calidam sumimus potionem. Macrobius Theodosius dicit, scyphum esse, quem invenerunt Cilices [Col. 1596C] Additio 2. Item Cilices populi sunt, quorum terra calidissima est, qui invenerunt quoddam genus contra calorem, quod Graece cilicos dicitur, et per mutationem i in a dictum est calicos. , et dixerunt cilicem, qui nunc mutata littera i in a dicitur calix. Cassiodorus super psalmos dicit, calix dicitur passio, quia cum mensura bibitur: ยซFidelis enim Deus, qui non sinit nos tentari supra id quod possumus (I Cor. X) .ยป Est enim calix scyphus, [Col. 1596A] cum quo mensurate distribuitur potus bibentibus. Et secundum hanc distinctionem calicis, et baptismi recte subdidit Dominus: ยซCalicem quidem meum bibetis,ยป et tacuit de baptismo. Joannes enim non martyrium, sed passiones multas circa mortem sustinuit. Alii tamen, et calicem, et baptismum pro eodem accipiunt, scilicet pro martyrio. Et dicunt Joannem animo fuisse martyrem, quia animo non defuit martyrium, et in ferventis olei dolium missus est. In hunc modum Hieronymus dicit de monachis: Monachi debent habere puritatem martyrum, siquidem, et ipsi martyres sunt. Addiditque Jesus: Sedere autem ad dexteram, vel ad sinistram, non est meum dare vobis, subaudi, talibus, quales vos estis, quia estis ambitiosi. Vel vobis, quasi [Col. 1596B] pro nobis, id est quia propinqui mei estis. ยซNon enim personarum acceptor est Deus (Act. I) ,ยป ut scilicet personatum aliquem observet sine meritis in dando salutem aeternam. Et cum indignarentur decem de duobus fratribus, docuit Dominus hos et illos, non venturos ad regnum, nisi per humilitatem et dedit se in exemplum eis dicens: ยซFilius hominis non venit ministrari, sed ministrare.ยป Quia enim homo cecidit per superbiam, per aliam viam redire oportet eum in regionem suam. Ad quod significandum dominus papa in processionibus redit per aliam viam, ab ea per quam egressus est.
Et antequam ingrederetur Jericho illuminavit caecum unum et ingressus perambulabat Jericho (Luc. XVIII) . Zachaeus autem princeps publicanorum, quia pusillus erat, ascendit arborem sycomorum ut videret Jesum transeuntem (Luc. XIX) . Sycomorus ficus fatua dicitur, in foliis moro similis, in aliis similis ficui. Unde dicitur quasi sycomorus, sed altitudine praestans, unde et a Latinis celsa nuncupatur. ยซDixit ei Jesus: Zachaee, descende, quia hodie oportet me in domo tua manere. Et descendit, et excepit illum gaudens in domum suam.ยป Tunc Zachaeus dimidium bonorum suorum dans pauperibus, dimidium retinuit, ut inde redderet his quos defraudaverat, in quadruplum, quae in duplum vel quadruplum restituebantur, secundum legem, sicut supra dictum est. ยซEt ait Jesus: Hodie huic domui salus facta est, eo quod ipse Zachaeus filius [Col. 1597A] Additio 1. Salus fit Zachaeo descendenti. Judaei adhuc in sublimi stantes orant, majores primas cathedras habent in synagogis eorum. Ecclesia descendit, et majores in choro, in processionibus posteriores fiunt. [Col. 1597A] sit Abrahae factus,ยป scilicet non natus, id est non secundum carnem, sed fidem.
Et, egrediente eo Jericho, secuta est eum turba multa (Marc. X) . Pauci enim non audebant ingredi desertum propter latrones. Et ecce duo caeci sedebant secus viam, ex quibus unus Bartimaeus erat, id est Timaei filius. Qui cum clamarent: Fili David, miserere nostri, et cum increparentur ut tacerent, magis clamabant. Stetit Jesus, et illis ad se vocatis [Col. 1597B] tetigit oculos eorum, et confestim viderunt, et secuti sunt eum.
Jesus ergo ante sex dies Paschae venit in Bethaniam, Sabbato scilicet ante Ramos Palmarum, quae dies sexta erat ante Pascha, si numeremus ipsum, et diem Paschae cum quatuor interpositis, et erat in domo Simonis leprosi (Matth. XXVI; Marc. XIV; Joan. XII) . Simon fuerat leprosus, et a Domino sanatus, sed tamen adhuc pristinum nomen manebat, sicut et adhuc dicitur Matthaeus publicanus. Multique Judaeorum venerunt illuc, qui convenerant ad diem festum non propter Jesum tantum, sed ut Lazarum suscitatum viderent. Cogitaverunt ergo principes sacerdotum, ut Lazarum interficerent. Fecerunt [Col. 1597C] autem ei coenam, et Martha ministrabat, et Lazarus unus erat discumbentium. Qui, ut ait Augustinus de verbis Domini, convivis interrogantibus loca poenarum, et sedes inferni, diligenti narratione indicavit. Et ita inferni longis temporibus ignorati, tandem invenerunt proditorem. Maria ergo habebat alabastrum unguenti nardi, id est pyxidem de alabastro plenam unguento nardi. Sicut enim dicimus scyphum vini, scyphum lactis, et hujusmodi, sic dicitur haec habens alabastrum unguenti. Et est genus marmoris candidi, et perlucidi variis coloribus intertincti, quod incorrupta servat unguenta. Nardus autem est frutex aromatica, crassa radice; sed brevi, nigra et fragili, cypressini odoris, folio perparvo, [Col. 1597D] densoque, cujus cacumina in aristas se spargunt. Pigmentarii spicas, et folia nardi celebrant, unde ad commendationem unguenti, ait Marcus, spicati pretiosi. Erat enim de nardo Indica. Alia enim genera nardi vilia sunt. Joannes qualitatem expressit, dicens: Libram unguenti nardi pistici [Col. 1598C] Additio 1. Vel pistici, id est misti, de spicis et foliis confectum, quod est pretiosius, ut dixit Beda super Marcum. Et forte pixis misturam sonat, inde pixis, pixidis. , id est fidelis. Pisteuo enim credo, et pistis fides dicitur, nulla scilicet adulterina admistione corrupta. Quidam tamen pisticum dictum a loco putant. Fregit autem, vel aperuit Maria alabastrum, et effudit unguentum super caput Jesu, et etiam unxit pedes ejus, et extersit capillis suis, et domus impleta est ex odore unguenti. Et quia eadem die Maria fovit pedes Domini unguento, in memoriam hujus rei, eodem Sabbato dominus papa dicitur multis erogare [Col. 1598A] pauperibus. Hic enim pedes Domini, sedentis in coelo, adhuc sunt ambulantes in terra. Cujus largitionis occupatione ea die non egreditur ad aliquam ecclesiam, cum caeteris diebus Quadragesimae stationem [Col. 1598C] Additio 2. Legitur tamen in quibusdam sacramentis, statio ad Sanctum Petrum. Et potest dici vacans, quia non habet propriam antiphonam ad [Col. 1598D] introitum, sed pridiana repetitur. faciat ad celebrandam missam Inde est quod in antiquis gradualibus legitur in Rubrica. Sabbatum vacat, quia dominus papa eleemosynam dat. Et in Romano capitulari Evangeliorum, fer. VI, datur fermentatum consistorio Lateranensi. Nec moveat te, si ob aliam causam inveneris dictas Dominicas vacantes. Indignabatur autem Judas Iscariotes, quasi deperdito unguento, cum posset vendi trecentis denariis, et dari egenis. Erant et alii indigne ferentes et dicentes: ยซUtquid perditio haec unguenti facta est?ยป Isti quidem propter pauperes [Col. 1598B] indignabantur, quibus forte verbis Judae persuasum erat. Judas vero propter lucrum, quia fur erat, et loculos Domini habens, quae mittebantur portabat, id est non solum ferebat, sed asportabat. Habebat enim uxorem et filios, sicut scriptum est de eo: ยซFiant filii ejus orphani, et uxor ejus vidua, etc (Psal. CVIII) .ยป Uxori ergo et filiis dabat quae furabatur. ยซEt ait illis Jesus: Quid molesti estis huic mulieri? Bonum opus operata est in me, ad sepeliendum me fecit.ยป Quasi dicat: Non est perditio, sed officium sepulturae. Joannes ait: ยซSine illam, ut in diem sepulturae meae servet illud.ยป Marcus quasi exponens hoc ait: ยซQuod habuit,ยป id est quod potuit, ยซhoc fecit, praevenit enim ungere corpus meum in sepulturam,ยป subaudi, ponendum; quasi [Col. 1598C] dicat: Sine ut faciat vivo, dum potest, quod volet facere mortuo, sed non poterit. Et forte a Spiritu sancto, licet nesciens, sic praeoccupavit unctionem sepulturae mulier. ยซTunc dixit Jesus: Opus hoc memorandum ubicunque praedicaretur evangelium hoc,ยป et bene dixit evangelium hoc. Nondum enim scripta erant Evangelia.
Mane autem facto ascendebat Jesus Jerosolymam, et discipuli ejus cum eo (Matth. 21; Marc. XI; Luc. XIX; Joan. XII) . Et cum venisset Bethphage, qui erat viculus sacerdotum, et in latere montis Oliveti, misit duos de discipulis in castellum, quod contra eos erat, id est in Jerusalem, ut adducerent ei asinam et pullum ejus, qui erant alligati in bivio, et si quis contradiceret, dicerent Dominum his opus habere. Asina haec dicitur fuisse communis pauperibus, qui propria jumenta non habebant. Cumque quis in ea operatus fuerat pabulum dabat ei, et pullo qui pariter ad opera communia [Col. 1599A] nutriebatur. Nondum enim quisque ascenderat eam, et ob ejus ita commune obsequium, quidam eam dictam subjugalem putant, quasi omnium dominio expositam. Sed Graecum nomen est subjugalis. Asina enim Latine, Graece dicitur subjugalis. Et utrumque nomen ob eamdem causam institutum est. Hoc enim jumentum primum insedit homo, et a sedendo asinum Latinus dixit, et Graecus subjugalem. Hi autem duo missi fuisse creduntur Petrus et Philippus, ad significandum, quia ipsi primum adduxerunt gentes ad Jesum, Petrus Cornelium, et domum ejus, Philippus Samariam [Col. 1599] Patet de Philippo Act. VIII, et de Petro, Act. X. . In hoc itinere dum ascenderet Jerusalem, putamus eum esuriisse, et accessisse ad ficum, et cum non invenisset in ea nisi folia, et non fructum, ait: ยซNunquam [Col. 1599B] amplius ex te exeat fructus; et statim aruit.ยป Quod tantum in signum Synagogae, maledictae et arefactae, perversae scilicet mendacitatis, fecit Jesus. Non enim quaerebat fructus ex ea cum nondum tempus ficuum erat, quod licet apud Matthaeum legatur sequenti die factum; Marcus quoque dicat, alia die cum exiret a Bethania, esuriit, putamus recapitulando dictum esse. Marcus enim narrat hoc factum esse ante ejectionem vendentium de templo, quam constat die Dominico factam. Nec ob aliud tamen, hunc ordinem Marci sequimur, nisi quia post Matthaeum scripsit. Sive autem Matthaeus secunda feria dicat factum, recapitulando, sive Marcus ante ejectionem praeoccupando, quia de facto non est [Col. 1599C] quaestio, de die arbitrio legentis relinquimus. ยซEuntes autem discipuli fecerunt sicut praeceperat eis Jesus. Et ponentes vestimenta sua super pullum, eum desuper sedere fecerunt.ยป Marcus, Lucas et Joannes non dicunt eum sedisse, nisi super pullum. Zacharias quoque propheta dixit: ยซSedens super pullum asinae (Zach. IX) .ยป Matthaeus dicit eum sedisse super asinam et pullum. Quod licet brevis esset via, fieri tamen potuit, ut primo insedisset pullo, et forte quia nondum domitus et lascivus erat, descendit, et insedit asinae, quod si super pullum tantum, Matthaeus tamen super utrumque posuit, quia utrumque fieri potuit in mysterio. Quod autem hoc prophetatum fuerat per Zachariam de Jesu, non cognoverunt discipuli, donec glorificatus fuit Jesus.
Et cum appropinquasset Jesus ad descensum montis Oliveti, multi descendentium cum eo substernebant vestimenta sua in via, alii caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via (Matth. XXI; Marc. XI; Luc. XVI; Joan. XII) . Turba autem multa, quae convenerat ad diem festum, et pueri, et plebecula Hierosolymorum tollentes ramos olivarum, processerunt ei obviam. Et qui praecedebant, et qui sequebantur clamabant: Osanna filio David. Et est Osanna verbum Hebraeum, compositum ex corrupto [Col. 1600A] et integro. Osi enim sonat salva, vel salvifica. Anna est interjectio obsecrantis, sicut papae admirantis. Quae quia in Latino eloquio non habetur, pro ea posuit Hieronymus noster obsecro. Est ergo Osanna, quasi osi anna, salva obsecro. Et est una dictio, ut diximus, vel duae per elipsim, id est per elisionem, vel per subtractionem unius litterae, quae est i prolatae. Vel est una dictio, et construitur ita, dicentes: ยซFilio David Osanna,ยป id est salva obsecro; vel sunt duae dictiones, et tunc legitur ita, dicentes: ยซOsanna, o fili David.ยป Et post, convertendo sermonem inter se, dicebant: ยซBenedictus qui venit rex in nomine Domini,ยป subaudi sit vel est, et benedictum quod venit regnum patris nostri David, quasi dicat: Hic est de quo dictum est: [Col. 1600B] ยซDabit illi Dominus sedem David patris ejus (Luc. I) .ยป Et iterum, convertentes verba ad ipsum, dicebant: ยซOsanna in excelsis, quia licet forte petebant sublimitatem regni terreni, tamen prophetice nescientes eum Regem coeli et angelorum praedicabant. Et quidam Pharisaeorum de turba dicebant ei, ut increparet discipulos. Quibus respondit: ยซHi si tacuerint, lapides clamabunt (Luc. XIX) ,ยป quia in passione his tacentibus prae timore, petrae scissae clamaverunt eum Dominum mundi. ยซEt, ut appropinquavit Jerusalem, flevit super civitatem, dicens: Quia si cognovisses, et tu, subaudi fleres, quia circumdabunt te inimici tui vallo, et non relinquent in te lapidem super lapidem, quasi dicat: Si cognosceres [Col. 1600C] ruinam tuam futuram, et causam ejus, quae abscondita sunt tibi in hac die, quae ad pacem tibi est, fleres. Quod autem illa Jerusalem prior funditus eversa sit apparet, quia locus Calvariae, qui tunc erat extra eam et sepulcrum modo sunt in ea. Helius enim Adrianus eam penitus eversam reparavit, mutavitque locum et nomen, vocans eam Heliam. Merito autem eam perituram dixit Dominus, quia, cum milvus et hirundo cognoscant tempus suum (Jer. VIII) , ipsa non cognovit tempus visitationis suae. ยซEt cum intrasset urbem, commota est universa civitas, dicens: Quis est hic? Turbae autem dicebant esse Jesum prophetam a Nazareth.ยป Memoriam hujus processionis Dominicae semel quotannis recolit Ecclesia. Egrediuntur enim fideles [Col. 1600D] cum ramis quasi obviam Domino extra muros civitatis, et vadunt usque ad crucem aliquam, in qua ramos, quos gestant, affligentes deponunt, quasi diceret Ecclesia: ยซMihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi!ยป (Gal. VI.) Ideo autem orando eunt usque ad crucem, quia sic ostenditur eis non esse sperandum in quantalibet gloria mundi, quia extrema gaudii luctus occupat (Prov. XIV) . Pro eadem significatione in illa die, gaudio processionis subditur evangelium Dominicae Passionis. Forte quia et Dominus exsultationi inseruit lamentum suum, et nos processioni passionem, quia passio fuit causa eversionis, pro qua flevit. Ecclesiae [Col. 1602B] Additio 1. Templum Domini, quomodo est, et Bethel dicitur, quis aedificaverit nescitur. Quidam autem dicunt aedificatum ab Helena post crucis inventionem. Quidam ab Heraclio, cum de Persida triumphans crucem retulit. Quidam a Justiniano [Col. 1602C] Augusto. Quidam a quodam rege Aegypti nomine Allachibis, id est summi Dei. [Col. 1601A] quidem illae, quae eadem die Dominicalem processionem isti praemittunt, rectius faciunt, quia non pro ista illa est dimittenda. Similiter illae quae pontifici suo, extra urbem posito, in praedicto loco crucis ei occurrunt, et ipso populum praecedente, in civitatem regrediuntur, ordinatius faciunt.
ยซEt intravit Jesus in templum (Luc. XIX) .ยป Deinde ostendit ruinam urbis, pro qua fleverat, maxime ex sacerdotum culpa processuram. Sacerdotes enim, avaritiae suae consulentes, in porticibus templi hostias vendebant cujusque generis, ne venientes de longinquo, nil offerrent, si hostias praesto non invenirent. Et ne etiam pauperes, qui nihil [Col. 1601B] secum attulerant, excusationem praetenderent pecuniae non habitae, posuerunt ibidem nummularios, qui mutuam sub cautione darent pecuniam. Sed quia lex non patiebatur, ut a fratribus suis usuras acciperent, excogitaverunt, ut collibistas facerent. Collibia enim apud eos dicuntur vilia munuscula, ut ciceris, et uvae passae et pomorum diversi generis, quasi quod in nummo non licebat in talibus liceret. Quod prohibuit Ezechiel (cap. XXII) dicens: ยซUsuram, et omnem superabundantiam non accipietis.ยป Sic et hodie quidam sub nomine charitatis usuram palliant. Et facto flagello de funiculis, ejiciebat vendentes et ementes cum hostiis suis de templo [Col. 1601C] Additio 1. De laudibus, et quasi oratione exhibita die Dominica, omnes evangelistae consentiunt, ejectionem vero eadem die factam Matthaeus, et Lucas tradunt. Marcus vero sequenti die factam [Col. 1601D] tradit. Forte illis duobus diebus iterato facta est. Similiter forte Ecclesiae laudes sequenti die iteratae, quia Glossa super Exodum dicit sequenti die factas, super illum locum, ubi agit de Agno decima die tollendo, et ita, inquit, non est objectio, secundum Bedam, de maledictione ficulneae, quam dicit Marcus factam ante ejectionem vendentium. Nam et ejectio secunda die facta est, ut habet series Marci. Et sic, inquit, omnia plana sunt. et mensas trapezitarum evertit, et dixit ne domum Patris sui, quae erat domus orationis (Isa. LVI) , facerent speluncam latronum. Nec sinebat vas aliquod nisi Deo dicatum transferri per templum. Et tradunt quidam, quia quidam fulgur radiosus egrediebatur ex oculis ipsius, quo territi sacerdotes et levitae non poterant ei resistere. Secundum hoc recte faciunt qui cereas faculas in ecclesiis vendi non permittunt, nisi forte quia maxime pro mysterio fecit hoc Dominus. ยซEt accesserunt ad eum caeci, et claudi in templo, et sanavit eos.
ยซEt admirantes principes sacerdotum et Scribae, dixerunt ei: Quod signum ostendis nobis, quia haec facis?ยป (Joan. II.) Quasi dicant: Significasne aliquid hoc opere inusitato? Vel potius: Non credimus tibi hoc licere, ergo ostende nobis signum, [Col. 1602A] quo credamus tibi hoc licere. Et respondit: ยซSolvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. Illi autem dixerunt: Quadraginta sex annis aedificatum est templum hoc, et in tribus diebus excitabis illud? Ille autem dicebat de templo corporis sui.ยป Salomonicum templum septem annis completum est. Secundum autem templum sub Cyro triginta annis aedificatum est, sed non super terram, nisi quantum sacerdotes poterant, usque ad medietatem dorsi superinniti. Finitimae enim gentes aedificationem impediebant. Post intermissum est opus ad imperium Cambyses septem annis, et post uno anno sub duobus Magis, iterum uno anno sub Dario filio Hystaspis, secundo autem anno regni ejus recepta licentia ab eo, in sex annis consummatum [Col. 1602B] est opus. Quod legitur, hunc numerum dierum formationi Dominici corporis congruisse, quantum ad distinctionem membrorum, non ad formationem dictum est. Ab hora enim conceptionis simul formata fuerunt omnia membra, non per intervalla sicut hominis puri, sed forte etiam si viderentur, non ita possent distingui, usque ad tantum tempus. Hoc autem non dixit Jesus imperando, vel consulendo, vel hortando, sed praedicendo et est ยซSolvite,ยป id est solvetis.
Et respiciebat divites, qui mittebant munera sua in gazophylacium (Marc. XII; Luc. XXI) . Phylaxe Graece, Latine servare dicitur, gaza lingua Persica opes. Erat autem arca, desuper foramen habens, posita ad dexteram ingredientium circa altare, in qua mittebatur pecunia offerentium ad sartatecta templi restauranda, et servabatur. Tamen erat ibi quaedam specialis arca, in qua soli sacerdotes mittebant donaria sua, quae vocabatur corbanam. Et erat ibi tertia, in qua rex, vel principes tributum [Col. 1602D] mittebant, quae dicebatur musac. Tamen quidam aliter distinguunt, quia quandoque legitur musac Sabbati. Et dicunt in illa arca tantum reponi oblationes solemnium dierum, et quia corbam votum sonat, dicunt in corbanam reponi votiva. In gazophylacio aliorum dierum munera, et spontanea. Tamen quaelibet earum generali nomine gazophylacium dicebatur, et etiam locus, in quo erant positae. Unde habetur: ยซHaec locutus est Jesus in gazophylacio (Joan. VIII) .ยป In Ezechiele (cap. XLIV) quoque thalami sacerdotum dicuntur gazophylacia. ยซVidit autem, et quamdam viduam pauperculam, mittentem aera minuta duo,ยป quod est quadrans, id est duos aereos nummulos, valentes quartam partem sicli, scilicet obolos quinque, et dixit eam misisse [Col. 1603A] plus quam omnes, quia totum victum miserat, alii vero ex superabundanti sibi.
Dixit autem ad quosdam, qui in se confidebant, tanquam justi, pro operibus suis exterioribus, et aspernabantur caeteros, parabolam de Pharisaeo, et publicano. Et intulit, quia ยซomnis, qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XVIII) .ยป
Et cum vespera jam esset hora, rediit in Bethaniam, et ibi mansit. Erat enim diebus docens in templo, noctibus exiens morabatur in Bethania [Col. 1603B] Additio 1. Quia cum Dominus tota die laborasset praedicando eis, non invenit, qui eum nocte reciperet hospitio. . ยซEt omnis populus manicabat,ยป id est mane properabat ad eum ยซin templo audire eum (Luc. XXI) .ยป [Col. 1603B] Et multi sequebantur eum, et curabat eos. Unde et Joannes (cap. II) ait: ยซCum esset Jerosolymis in Pascha in die festo [Col. 1603B] Additio 2. Ideo tota illa septimana poenosa dicitur, quia per totam illam laboravit Dominus recreando, sicut per primam mundi hebdomadam omnia creando. , multi crediderunt in nomine ejus, videntes signa, quae faciebat.ยป Similem curationem refert Matthaeus canone, et Marcus in illius concanonico.
[Col. 1603C] ยซVenerant autem quidam gentiles, ut adorarent in die festo, et dixerunt Philippo: Domine volumus videre Jesum. Qui, assumpto Andrea, dixit hoc Jesu. Et respondit Jesus: Venit hora, ut clarificetur Filius hominis (Joan. XII) .ยป Quasi dicat: Plenitudo gentium creditura est, quod tamen post passionem futurum insinuavit, dicens: ยซNisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet. Si autem mortuum fuerit, multum fructum affert.ยป Et quia grano frumenti, se comparavit Christus, mos est Ecclesiae de hoc grano tantum conficere corpus Jesu. Et addidit: ยซQui odit animam suam,ยป id est vitam, ยซin hunc mundo, in vitam aeternam custodit eam,ยป id est vivet aeternaliter. [Col. 1603D] ยซSi quis mihi ministrat me sequatur, et in aeternum mecum erit.ยป Nunc anima mea turbata est, et quid dicam: ยซPater, salvifica me ex hac hora. Pater clarifica Filium tuum. Et venit vox de coelo: Et clarificavi, et iterum clarificabo,ยป id est clarum genui, nec desistam. Vel secundum hominem clarificavi in baptismo, in transfiguratione, clarificabo in resurrectione, et ascensione, et judicio. ยซEt dicebant quidam, tonitruum factum. Alii quod angelus locutus est ei. Et ait Jesus: Propter vos haec vox facta est, nunc princeps hujus mundi ejicietur foras,ยป id est princeps amatorum mundi perdet potestatem post se trahendi [Col. 1604A] Additio 1. Quia cum diabolus habuisset manum trahentem et impellentem, trahentem amisit, impellentem habet, hoc significatur per draconem, qui cum aliis tribus diebus in Ascensione portatur ante processionem, in secundo die sequitur. . ยซEt ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum,ยป id est ex omnibus partibus mundi. Et cum intellexisset [Col. 1604A] crucifixionem, quae forte usualiter ab eis dicebatur exaltatio a terra, quasi opposuerant ei, quod si exaltaretur, non esset Christus. Audierant enim ex lege, quia Christus manet in aeternum, quod non determinans, dixit, quia modicum lumen in eis erat.
Et cum vespera facta esset, redibat in Bethaniam, et iterum rediens diluculo tertii Sabbati in templum, [Col. 1604B] docebat populum. Et accesserunt ad eum principes sacerdotum dicentes: ยซIn qua potestate hoc facis?ยป (Matth. XXI; Luc. XX; Marc. XI.) Quasi dicant: Quid est quod ejicis de templo, quid vis, cum sis ostiarius, et doces, nobis inconsultis. Jesus autem oppositionem tradidit oppositioni, non solutionem ยซInterrogo et ego vos: Baptismus Joannis ex Deo erat an ex hominibus?ยป quasi dicat: Quia certum est, quod ex Deo debetis credere Joanni de potestate mea. Quod quia dixerunt se nescire, quod tamen sciebant, noluit eis aperire de se veritatem. Quod autem aperienda erat veritas aliis, et non ipsis, et quare, indicavit per parabolam duorum filiorum, quorum uni dixit pater: ยซVade in vineam,ยป et respondit, ยซnolo, tamen post ivit. Dixitque alii [Col. 1604C] pater: Vade in vineam,ยป qui ait: ยซVado, et non ivit. ยซEt cum quaesisset Jesus, quis eorum fecerit voluntatem patris? dixerunt: ยซNovissimus,ยป tergiversando, nolentes dicere veritatem. Veteres codices habent: ยซPrimus,ยป intelligentes pro ipsis dictum. Unde Jesus subdit: ยซPublicani et meretrices praecedent vos in regno Dei.ยป
Iterum proposuit eis parabolam, de patrefamilias, qui plantavit vineam, et locavit eam agricolis (Matth. XXI; Marc. XII; Luc. XX) . Qui missos servos, ad recipiendum fructus, occiderunt, sicut Isaiam serraverunt, Ezechielem tractum per aspera excerebraverunt, multos lapidaverunt. Et mittens [Col. 1604D] pater filium, ait: ยซForsitan verebuntur filium meum. Dicamus Ario et Eunomio.ยป Ecce Pater dicitur ignorare, et quidquid pro Patre responderunt, hoc intelligant pro Filio, qui se dicit ignorare [Col. 1605A] Additio 1. Videtur Pater ignorare rei eventum. Forte dicitur pater ignorare, quod facit nos ignorare, et facere, quod facit nos facere. consummationis diem. Quem cum vidissent agricolae dixerunt: ยซHic est haeres,ยป quia sacerdotes sciverunt illum venisse. Cui Pater dixit: ยซDabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II) ,ยป et apprehensum filium ejecerunt. Quid ergo illis faciet dominus vineae. Et dixerunt secundum Lucam: ยซAbsit!ยป Intelligentes, quod Messiam occiderent. Matthaeus dicit eos dixisse: ยซMalos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis.ยป Hoc autem non dixerunt voce, sed in conscientia. Quod autem Judaei hoc facturi erant probavit Dominus, quia sic [Col. 1605A] prophetatum erat ibi: ยซLapidem quem reprobaverunt aedificantes, etc.ยป
Ad litteram traditur, fuisse paratus lapis ad templi aedificium, nec tamen congrue in eo poni potuit, donec consummato opere in angulo sursum positus est, ita congrue quod mirarentur omnes, nec praeter significationem factum intelligerent. Hic est Christus, qui fundamentum est ita, quod structurae supereminet.
ยซQuod cum audissent sacerdotes et Pharisaei voluerunt eum tenere, sed timuerunt turbas (Matth. XXI) .ยป
ยซEt dixit eis iterum in parabolis: Simile factum est regnum coelorum regi, qui fecit nuptias filio suo, qui cum iterato misisset ad invitatos, ut venirent, et excusantes se noluissent venire, misit servos suos, ut undecunque vocarent convivas. Et induxerunt bonos, et malos, debiles, et claudos (Matth. XXII) .ยป Debilitas enim corporis neminem excludit a regno, imo saepe quasi compellit. Et intravit rex, ut videret discumbentes, quod erit cum venerit ad judicium. Tota enim Trinitas judicabit, id est, reddet pro meritis. Et qui invenietur in Ecclesia sine veste nuptiali, id est charitate, mittetur in tenebras exteriores, id est localiter extra ipsum [Col. 1605C] positas, quia habuit in se ipso interiores. Potest etiam dici de tenebris mentis, quas quidam habent interiores, id est in Ecclesia. Alii exteriores extra Ecclesiam, scilicet ut infideles, et haeretici. Tunc ergo exterius projicientur mali ecclesiastici, ut habeant partem cum infidelibus.
Tunc inierunt Pharisaei concilium, ut caperent Jesum in sermone, et miserunt discipulos suos cum Herodianis; venerat enim Herodes tetrarcha ad diem festum, et gentiles milites secum adduxerat (Matth. XXII; Marc. XII; Luc. XX) .ยป Vel de antiquis militibus Herodis Ascalonitae adhuc supererant isti, qui venientes ad Jesum dixerunt: ยซLicet dari censum [Col. 1605D] Caesari, an non?ยป Jam enim dubitatio erat inter Judaeos de tributo reddendo, pro quo etiam post Romani insurrexerunt in eos. ยซEt ait Jesus: Quid me tentatis, o hypocritae? Ostendite mihi numisma census. Numisma est inscriptio in nummo, quae etiam moneta dicitur, per quam nummi discernuntur. Hic autem pro ipso nummo ponitur. Et est: Ostendite mihi nummum, qui pro censu capitis datur. Dumque quaesisset de imagine cujus esset, et dixissent: Caesaris, Tiberii scilicet, intulit: ยซReddite ergo quae sunt Caesaris Caesari,ยป tributa scilicet communia, ยซet quae sunt Dei Deoยป, scilicet primitias, decimas et oblationes.
In illa die accesserunt Sadducaei, qui resurrectionem [Col. 1606A] non credentes, suggillabant Pharisaeos, quaerentes de septemvira muliere cujus esset in judicio? (Matth. XXII; Marc. XII; Luc. XX.) Quod vel ipsi confinxerant, quia erat possibile, vel in re forte evenerat. Qui cum eamdem quaestionem proposuissent Jesu, respondit. ยซIn resurrectione non nubent mulieres, nec nubentur viri ab eis,ยป id est non ducent, quia homines immortales non egebunt propagatione, et est Graeco idiomate dictum nubentur. Futuram autem resurrectionem probavit ex verbis Domini, quae dixit Moysi in rubo: ยซEgo sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III) ;ยป quia isti prophetas non recipiebant, evidentibus eorum testimoniis, non potuit uti contra eos. Est autem probatio talis. Ipsi putabant animas interire [Col. 1606B] cum corporibus. Hac autem auctoritate probatur, animas vivere post corpora. Alioquin si homo moriens, penitus in nihilum redigitur, tunc dixit Deus, se Deum esse nihili. Manentibus ergo animabus post mortem, recolligi potest, quia corpora resurgent, ut cum eis recipiant animae, quod cum eis meruerunt. Alioquin frustra incorporantur.
ยซPharisaei autem videntes, quia silentium imposuisset Sadducaeis, convenerunt in unum. Et accessit unus legis doctor tentans eum, et dicens: Magister, quod est mandatum magnum in lege? Et ait Jesus: Audi Israel, Dominus Deus tuus unus est (Matth. XXII; Marc. XII; Deut. VI; Luc. X) . ยซHoc [Col. 1606C] non est de mandato, sed praeostendit de quo datum est, quod tale est. ยซDiliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut te ipsum.ยป De te simili Deo, hoc secundum est mandatum. Homo enim imago Dei est. Et respondit Scriba: ยซIn veritate dixisti, et hoc est majus omnibus holocaustomatibusยป Patet inter Pharisaeos et Scribas fuisse quaestionem. Quidam enim opera legis praeferebant dilectioni. Alii econtra, eo quod ante legem plures placuerunt Deo per dilectionem sine omni sacrificio. Primum autem, et secundum mandatum dicitur, quantum ad ea de [Col. 1606D] quibus mandatur. ยซCui Jesus ait: Hoc fac, et vives. Ille volens justificare seipsum ait ad Jesum. Et quis est meus proximus?ยป Cui Jesus ostendit, omnem misericordiam facientem esse proximum, et specialiter ipsum Dei Filium, proponens parabolam sauciati, qui incidit in latrones. Nec distabat haec parabola multum a re facta, quia in illo deserto saepe latrones sanguinem fundebant. Unde et ab Adommin, quod et sangninem sonat, vocabatur. ยซErat autem omnis populus suspensus, et audiens Jesum.ยป
ยซCongregatis Pharisaeis, interrogavit eos Jesus: Quid vobis videtur de Christo? cujus filius est? Dicunt ei David. Et ait illis: Quomodo ergo David [Col. 1607A] vocat eum Dominum suum, dicens: ยซDixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis?ยป (Psal. CII.) Si David vocat eum Dominum, quomodo filius ejus est?ยป (Matth. XXII; Marc. XII; Luc. XX.) Quasi dicat: Vos putatis Christum futurum purum hominem, ergo quando erat David, nondum erat Christus, nec ergo erat Dominus David. Mentitus est ergo David, et perperam locutus est. Potius enim patres sunt, et dicuntur domini filiorum, quam filii parentum. Judaei somniant hunc Psalmum scriptum in persona Eliezer, qui post caedem quinque regum, ait: ยซDixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis,ยป sed sequentia psalmi non concurrunt.
ยซTunc locutus est Jesus ad turbas et discipulos: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Quae dicunt facite, quae faciunt nolite facere (Matth. XXIII) .ยป Non sanctificat locus hominem, sed homo locum. Non omnis sacerdos sanctus, sed omnis sanctus sacerdos. Doctrinam accipiamus, non mores, apibus herbae necessariae non sunt, sed flores. Et addidit: ยซDilatant phylacteria [Col. 1607C] Additio 1. A phylaxe, quod est servare, et torac, quod est lex. Rotulum enim habebant appendentem collo vel brachio, in quo scripta erant decem praecepta legis, vel phylacteria dicuntur a phylaxe, a terion, quod est rotundum, et appellantur phylacteria pyxides, in quibus reponebantur extremitates reliquiarum, ut digiti, vel aliud. sua, et magnificant fimbrias,ยป quibus appendebant spinas, quarum punctione, legis jugiter recordarentur, quod supra expositum est, et amant vocari Rabbi. ยซVos autem nolite vocari Rabbi: Unus est enim Magister vester. Et patrem nolite vocare vobis super terram. [Col. 1607C] Unus est enim Pater vester, qui in coelis est.ยป Non prohibet Dominus doctrinam super cathedram, nec salutationes in foro, nec nomina Magistri, vel Patris, sed ambitionem et vanam gloriam.
Ad ostendendum autem quae in Pharisaeis doceat cavenda, subdit: ยซVae vobis, qui diligitis primas cathedras. Vae vobis, Pharisaei hypocritae, qui fertis [Col. 1607D] clavem scientiae, et clauditis regnum coelorum ante homines. Vae vobis, qui devoratis domos viduarum, vae vobis qui circumitis mare, et aridam, ut faciatis unum proselytum [Col. 1608C] Additio 1. Proselytus proprie dicitur, qui de gentili factus est Judaeus. Quamvis quidam dicant, quod proselytus a prosiliendo de gentilitate ad Judaismum, et e contrario dicatur. (Matth. XXIII; Luc. XI) ,ยป id est aliquem gentilem advenam trahatis ad Judaismum, ยซet facitis eum gehennae filium duplo quam vos, quia rediens ad vomitum, pejor est quam ante, quia praevaricator. Vae vobis, qui dicitis, qui jurat per templum nihil est, qui autem in auro templi, debet; qui per altare, nihil est, qui in re oblata super illud, debet.ยป Sacerdotes, ut invitarent populum ad immolandum, dicebant, data sibi et oblata sanctiora esse ipso templo et altari. Dominus dixit econtra, quia templum et altare [Col. 1608C] Additio 2. Hoc altare mutatum fuit a Saracenis in horologium, et adhuc videri potest. sanctificabant in eis oblata, quia Deo dicata erant, oblata [Col. 1608A] vero nequaquam sanctificabant illa. Adhuc multi eodem vitio laborant, qui putant majus esse jurare per Evangelium, quam per Deum. ยซVae vobis qui decimatis omne olus, et relinquitis misericordiam et judicium.ยป Hoc verbum, decimatis, dubium est. Nam et qui accipit, et qui dat decimare dicitur. Pharisaei autem ideo olerum decimas dabant, ut diceretur, quomodo aliis non dant, qui has dare non negligunt. Levitae autem adeo exigebant decimas, quod etiam olerum. Item: ยซVae vobis duces caeci, qui colantes culicem transglutitis camelum.ยป Per similitudinem lactis, quod colatur dictum est. Et potest referri ad praedicta sic: Minima, sicut culicem, diligenter inquiritis, ut decimas, majora, scilicet misericordiam, et judicium, absconditis, ut [Col. 1608B] quod glutitur absconditur. Vel ad id quod dictum est ยซduces caeci,ยป trahitur, ita: Minora peccata subditorum diligenter arguitis, projicitis graviora, et dissimulando transitis. Item: ยซVae vobis, qui similes estis sepulcris dealbatis, quae plena sunt omni spurcitia.ยป Item: ยซVae vobis, qui aedificatis sepulcra prophetarum, et damnatis patres vestros, qui eos occiderunt. Genimina viperarum, vos implete mensuram patrum vestrorum. Unde dicit ad vos sapientia Dei: Mittam ad vos sapientes, et scribas, et ex illis occidetis, et crucifigetis, et flagellabitis in synagogis vestris.ยป Hic patet, haereticum mentiri, qui dicit, alium Deum esse prophetarum, et alium novi testamenti. ยซUt veniat [Col. 1608C] super vos,ยป id est super Ecclesiam malignantium, ยซomnis sanguis justus,ยป id est ultio justorum, ยซa sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae, quem occidistis inter templum et altare.ยป
Si autem de undecimo prophetatum, vel de patre Joannis Baptistae dicatur, quod fuerit occisus in [Col. 1608D] templo, non legitur. Potest ergo dici de filio Joiadae sacerdotis quem Joas occidit, ut legitur in libro Regum (IV Reg. II) . Et forte pater ejus cognominatus est Barachias, vel pro nominis interpretatione positum est. Barachias enim benedictus Domini interpretatur. Et est filii Barachiae, id est benedicti Domini. In Evangelio Nazaraeorum [Col. 1608D] Additio 1. Nazaraeus sonat, sanctus, vel florens, vel germinans, et dicebatur Nazaraei, qui ex voto obligabant se sanctimoniae, usque ad certum tempus, vel jugiter, ut Samuel: ยซEt novacula non [Col. 1609A] transibat super caput eorum (I Reg. I) .ยป Unde Christus et apostoli depinguntur criniti, non in re, sed in sanctitate. Christus tamen dicebatur Nazaraeus a Nazareth, et Nazaraeus non a loco, sed a sanctitate. Primi itaque discipuli Christi Nazaraei dicebantur, qui Evangelium scripserunt, sed Ecclesia quatuor tantum recipit. Cumque ita primo vocarentur Nazaraei, postea vocati sunt sequentes Christum discipuli, postea, instituente Petro, a Christo, Christiani. legitur Joiadae. Pastorem autem ovium, et sacerdotem tantum commemoravit Jesus, ut duo hominum genera notaret, subditos et praelatos. Nulli enim generi parcit prava generatio.
Et convertens sermonem ad Jerusalem ait: ยซQuoties volui congregare filios tuos et noluisti (Luc. XIII) ,ยป id est quoties filios tuos voluntate [Col. 1609B] mea congregavi, te nolente, et ingrato feci. ยซEcce relinquetur vobis domus vestra deserta. Dico enim vobis, non videbitis me amodo, donec dicatis: ยซBenedictus qui venit in nomine Domini,ยป id est ab hoc tempore passionis, non videbitis Filium hominis, donec ad judicium, ubi videbitis me venientem in gloria dominantis, et fideles magnificabitis me. Etiam caecitatem eorum usque tunc duraturam praedixit.
Haec locutus abiit, et abscondit se ab eis, et multi ex principibus crediderunt in eum, sed propter Pharisaeos non confitebantur (Joan. XII; Matth. XXIV; Marc. XIII; Luc. XIX, XXI) . Cumque egrederetur de [Col. 1609C] templo, accesserunt ad eum discipuli ejus, ostendentes aedificationes templi. Audierant ab eo de eversione urbis, volebant etiam audire de templi eversione, quia videbatur eis, quod nec capi, nec everti posset. Et ait illis: ยซVenient dies in quibus non relinquetur hic lapis super lapidem, qui non destruatur.ยป Et cum sederet in monte Oliveti [Col. 1609D] Additio 1. Ex splendore auri, quod erat in templo ex repercussione solis, pars quaedam montis Oliveti in opposito directo, semper lucida resplendebat, ubi postea Salomon aedificavit templum mulierculis suis. contra templum [Col. 1609D] Additio 2. In accubitu montis Oliveti est mons Ostensionis, dictus sic, quia ibi Salomon posuit idolum Moloc. , accesserunt discipuli secreto, et quaerebant ab eo signa eversionis Jerusalem, et signa sui adventus, et dixit eis quaedam propria adventus sui, quaedam propria eversionis, quaedam communia utrique. Praemunivit autem fideles, ne seducantur, cum audirent multos, dicentes se esse christos. Non enim venturus est, nisi praecedant signa, [Col. 1609D] quae praedixit. Praemisit autem communia, scilicet praelia et seditiones gentis contra gentem, regni contra regnum, pestilentias, fames, terraemotus per loca, terroresque de coelo, persecutiones sanctorum. Ante namque eversionem Judaeae elementa suum vindicabunt auctorem. Postea posuit proprium signum destructionis.
Cum videritis abominationem desolationis (Matth. XXIV) , quae dicta est a Daniele (cap. IX) , stantem in loco sancto, id est imaginem abominabilem, quae signum erit desolationis, positam in templo. De imagine Tiberii, quam Pilatus [Col. 1610B] Additio 1. Legitur de Pilato, quod Jerusalem veniens statuam Caesaris, ignorantibus Judaeis, in templo posuit. Tandem videns constantiam Judaeorum communiter de hoc dolentium eam amovit. De ea ergo non diceret Dominus, quod esset signum eversionis, cum jam evenerat. posuit in templo, quidam hoc exponunt, sed hoc jam factum fuerat. Si dicatur de imagine Caii, de qua post dicemus, hoc de vicino futurum erat, infra scilicet annos decem, et triginta duobus annis ante eversionem Jerusalem. Non ergo congrue dictum esset pro signo ejus. Sed eversa Jerusalem per Titum, Adrianus statuam suam posuit, ubi arca steterat, quia vestigia civitatis adhuc quaedam manebant, et Judaei, qui latentes undecunque remanserant, quandoque [Col. 1610B] ad locum sanctum redibant, et iterum multiplicati amoverunt statuam. Ob hoc Adrianus apposuit manum extremam, et funditus evertit urbem, et edixit, ne quis Judaeorum remaneret in terra illa. Et de hac ultima eversione videtur subdere Lucas (cap. XXI) dicens: ยซEt captivi ducentur in omnes gentes.ยป
ยซCum autem videritis ab exercitu circumdari Jerusalem, [Col. 1610C] tunc qui in Judaea sunt, fugiant in montes (Matth. XXIV; Luc. XXI; Marc. XXIII) .ยป Ecclesiastica Historia narrat: Fideles, qui erant in Judaea, advenientibus Romanis, fugisse in Pellam civitatem admonitione angeli. ยซOrate autem, ne fiat fuga vestra in hieme, vel Sabbato,ยป hoc ad litteram non videtur dictum de hieme. Terra enim illa accommodatior videtur fugae in hieme, quam in fervore aestatis. De Sabbato stare potest, quia secundum legem ultra mille passus, non licebat eis pro gredi in Sabbato. Sed quia Jesus jam terminaverat observantiam Sabbati, forte utrumque in mysterio dixit. Nisi hiemem pro qualibet aeris asperitate dicamus, quia hiemis nomen asperitatem sonat.
Ultimo posuit Jesus signa adventus sui, dicens: ยซErit tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi, et tunc erunt signa in sole, et luna, et stellis, et in terris pressuram gentium, prae confusione sonitus maris et fluctuum, arescentibus hominibus praetimore, et nisi breviati fuissent (Matth. XXIV; Luc., XXI) , ยซid est praesciti adeo breves dies illi, non fieret salva omnis caro [Col. 1610D] Additio 1. Mare enim et fluctus terribilem sonitum dabunt, ita quod homines fugient ab aquis, et alter alterum non audiet. ,ยป id est rarus, ยซaut nullus posset sustinere pressuras, et per patientiam salvari.ยป Et nota breviter Dominum quaedam signa judicii tetigisse.
Hieronymus autem in annalibus Hebraeorum invenit signa quindecim dierum ante diem judicii, sed utrum continui futuri sint dies illi, an interpolatim, non expressit. Prima die eriget se mare quadraginta cubitis super altitudinem montium stans in loco suo quasi murus. Secunda tantum descendet, ut vix posset videri. Tertia marinae belluae apparentes super mare, dabunt rugitus usque ad coelum; quarta ardebit mare, et aquae; quinta herbae et arbores dabunt rorem sanguineum; sexta ruent aedificia; septima petrae ad invicem collidentur; octava fiet generalis terrae motus; nona aequabitur terra; decima exibunt homines de cavernis, [Col. 1611B] et ibunt velut amentes, nec poterunt mutuo loqui; undecima surgent ossa mortuorum, et stabunt super sepulcra; duodecima cadent stellae; tredecima morientur viventes, ut cum mortuis resurgant; quartadecima ardebit coelum, et terra; quintadecima fiet coelum novum, et terra nova, et resurgent omnes. Et addidit Jesus: ยซSicut fulgur exit ab oriente et paret usque in occidentem, sic erit adventus Filii hominis (Matth. XXIV; Luc. XVII) ,ยป subitus scilicet, et coruscus, et tunc apparebit signum Filii hominis in coelo, id est in aere, supra locum unde ascendit, et ante eum erunt instrumenta mortis suae, quasi vexilla triumphi, crux, clavi, lancea, et in carne ejus videbuntur cicatrices, ut videant in quem pupugerunt (Apoc. I) , et in valle [Col. 1611C] Josaphat [Col. 1611C] Additio 1. Nota quod dicitur judicium futurum in valle Josaphat. Sed nota quod tunc non erit vallis, quia quarto decimo die aequabitur terra, sed contra illum locum erit. Vel forte propter interpretationem hujus nominis Josaphat, interpretatur enim judicium. Vallis ergo Josaphat, humilitatem judicii sonat. judicabitur omnis homo, angelis congregantibus eos (Marc. XIII) .
Tunc subdit Jesus generalem admonitionem: ยซAttendite, ne graventur corda vestra curis hujus saeculi, ne superveniat in vos dies illa repentina, [Col. 1611D] sicut in diebus Noe et Lot repentinus interitus tulit nescientes. De die autem illa et hora nemo scit, neque Filius, neque angelus, nisi solus Pater (Luc. XVII; Matth. XXIV; Marc. XIII) .ยป Hic exclamat Arius: Non sunt aequales, qui novit, et qui ignorat. Hieronymus respondit in minori breviario super Psalmos: Humanitas Filii dicit se ignorare finem mundi. Quod Gregorius in Registro quasi exponens ait: Novit Unigenitus Dei horam judicii, sed non ex natura humanitatis. Tamen etiam sic exponitur: Non novit, subaudi, nobis, quibus expedit incertos esse, ut sic vivamus quasi in proximo judicandi. Vel Filius hic dicitur adoptione. ยซTunc duo erunt in agro,ยป id est praelatorum, ยซquidam boni, quidam mali. ยซUnus assumetur,ยป id est rapietur [Col. 1612A] obviam Christo in aera, ยซet alter relinquetur,ยป id est non assumetur. ยซDuae molentes in unum, una assumetur, et altera relinquetur.ยป Quod de conjugatis dictum est, qui sunt in rota hujus mundi. ยซDuo in lecto, unus assumetur et alter relinquetur.ยป Quod de contemplativis, sive speculativis intelligitur. Et dixerunt ei: ยซUbi, Domine,ยป scilicet assumentur? Et respondit: ยซUbicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae,ยป id est ubi erit Dominus in corpore, congregabuntur aquilae, id est sancti, resurgendo innovati.
Interim autem erit Filius hominis, sicut homo, qui peregre profectus, reliquit domum suam, et [Col. 1612B] dans cuique servorum suorum opus suum, janitori praecepit, ut vigilet (Matth. XXV; Marc. XIII; Luc. XXI) . Vigilare ergo apostolis et apostolicis viris incumbit. Vigilare super se et super gregem, etiam cuique fideli pro modulo suo. ยซTunc simile erit regnum coelorum decem virginibus,ยป id est tunc separabuntur fatui a prudentibus. ยซMedia autem nocte clamor factus est, Ecce sponsus venit, exite obviam ei.ยป Traditio Hebraeorum habet Christum media nocte venturum, ad modum Aegypti, quando Pascha celebratum est. Aliqui etiam sanctorum hoc ipsum opinantur, quia sicut nocte natus est in mundum, et nocte venit ab inferis, ita et nocte venite ad judicium. Unde quidam dicunt fuisse apostolorum traditionem in vigilia Paschae, non dimitti [Col. 1612C] populum ab ecclesia, ante profundam noctem, ut quasi exspectent adventum Domini, et dicunt horam illam noctis quandoque, imo saepius diem dici, pro coruscatione venientis, vel typice, pro manifestatione cordium. Alii autem, quod dubium dicit Dominus, non diffinientes, exponunt: ยซMedia nocte,ยป id est nullo sciente.
Item addidit parabolam, proficiscentis, qui dedit servis suis talenta, alii quinque, alii duo, alii unum (Matth. XXV) . Et commendatis his, qui duplicaverunt talenta, reprobato viro pigro, qui abscondit suum, ait: ยซOmni habenti dabitur.ยป Non [Col. 1612D] habenti autem, quod videtur habere, auferetur ab eo, id est habenti eo modo, quod debet habere, ut scilicet eo bene utatur. De eodem quoque addidit parabolam de rege, qui abiit in regionem longinquam, accipere sibi regnum, et reverti, et dedit servis suis decem mnas [Col. 1612D] Additio 1. Vocatio servi est canonica electio episcopi, mna datur ei, quando qui imposuit ei manus, dat ei textum Evangelii, et dicit: ยซVade, [Col. 1613A] praedica,ยป et ipse cum primo ingreditur civitatem suam evangelium praefert in pectore, quasi negotiator mnam suam ostendens. In quibusdam Ecclesiis cum dat ei archiepiscopus virgam, dicit: ยซVade, praedica,ยป et ille statim benedicit populum, in quo signatur, quod Moyses cum virga missus est in Aegyptum. , et ait: ยซNegotiamini dum venio.ยป Mna secundum Graecos quadraginta centum drachmis appenditur. In reditu ejus accessit primus, et ait: ยซDomine, mna tua decem mnas acquisivit. Cui Dominus: Eris potestatem habens super decem civitates,ยป quasi dicat: Pro parvis meritis recipietis insperata.
Cum autem venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli cum eo testes futuri actuum humanorum, tunc separabuntur boni a malis et statuentur boni ad dexteram, id est ponentur in aeternitatem, mali ad sinistram, id est recipient quae meruerunt, eligendo sinistram (Matth. XXV) . Et tunc commemorabit Judex, scilicet opera misericordiae, [Col. 1613B] quae sunt pascere esurientem, potare sitientem, colligere hospitem, vestire nudum, visitare infirmum, consolari vinculatum. Septimum legitur in Tobia (cap. II, XII) , sepelire mortuum. Et non aliud erit haec commemoratio, nisi quia omnes scient merita sua, pro quibus salvabuntur aut damnabuntur. Et ibunt hi in supplicium aeternum, illi autem in vitam aeternam.
De igne aeterno dicit Augustinus: ยซCujusmodi sit, et in qua mundi parte futurus sit, neminem scire arbitror, nisi per revelationem,ยป quasi dicat: Unus est gehennae ignis, sed non uno modo omnes crucians. Sicut ardorem solis non omnes aequaliter sentiunt, sic cum ille ignis aequaliter ardeat, non aequaliter [Col. 1613C] sentietur. Gregorius in Job: Miro modo gehennae ignis corporeus est, nec lignis nutritur, nec succensione indiget, et est inexstinguibilis a Deo creatus ab origine mundi. Idem: Ultrix flamma vitiorum cremationem habet, lumen non habet, ad consolationem non lucet, ut enim magis torqueat, ad aliquid lucet. Nam reprobi se visuri sunt in inferno, ut magis doleant, quia et dives Lazarum vidit. In libro tamen Praenosticorum de verbis Augustini sic legitur: Est, ut ait Augustinus, inferorum substantia incorporalis. Et ideo merito quaeritur, unde sub terris dicantur esse inferi, si corporalia loca non sunt, et unde dicantur inferi si sub terris non sunt. Sed idem doctor dicit: Ideo sub terris dicuntur [Col. 1613D] inferi, quia congruenter in spiritu corporalium rerum similitudines sic monstrantur, ut, quia defunctorum animae corporis amore peccaverunt, ad illas corporalium rerum similitudines exhibeantur, quibus carne mortui, solent sub terra condi. Nonnulli ex hac sententia Augustini sentiunt, quod ubicunque peccator fuerit, ibi elementa cruciabunt eum, et in corpore suo, et ex locis adjacentibus. Est enim probabile ut anima, quae sua sponte sumit a carne fomentum peccandi, nolens ab eadem recipiat fomentum cruciatus. Qui merito infernalis, et sub terra esse dicitur, quia animae per lapsum terrenae voluptatis eum incurrent. Augustinus De civitate Dei: Cur non dicamus incorporeos spiritus posse poena corporalis ignis affligi? Idem: Ignis corporalis [Col. 1614A] daemones cruciabit, et homines. Hieronymus in Epistolam ad Ephesios: Infernum sub terra esse, nemo ambigat.
Et cum consummasset Jesus sermones hos, ait discipulis suis: ยซScitis quia post biduum Pascha fiet, et Filius hominis tradetur, ut crucifigatur (Matth. XXVI) .ยป Haec eis tertia feria dixerat, et in quinta feria ad vesperam Pascha imminebat, quartadecima luna post vernale aequinoctium. Ambrosius dicit hoc nomen Pascha Graecum esse, et sonare passionem. Nomen vero Hebraeum Phase sonare transitum. Augustinus vero dicit Hebraeum esse, non Graecum, et sonare transitum, opportune tamen [Col. 1614B] concurrere in hoc nomine congruentiam utriusque linguae. Qui enim patitur Graece ฯฮฌฯฯฮตฮนฮฝ dicitur, unde Pascha passio putatur. Sed in Syra lingua transitum sonat. Quare autem transitus dicatur hora illa, super Exodum est. Declinatur autem Pascha, Paschae, vel Pascha, Paschatis, et est aequivocum ad tria. Vespera enim qua immolabatur agnus, dicebatur Pascha, sicut hic: ยซPost biduum Pascha fiet.ยป Et tota dies praecedens horam illam, nec Pascha dicebatur, nec solemnis erat. Dicitur etiam Pascha agnus, ut ibi: ยซUbi vis paremus tibi comedere Pascha?ยป Et Apostolus: ยซChristus immolatus est Pascha nostrum (I Cor. V) .ยป Sequebantur septem dies azymorum, quorum primus et ultimus solemnes erant, medii non adeo, sed hi septem [Col. 1614C] quandoque vocabantur Pascha, ut ibi: ยซNon introierunt praetorium, ne contaminarentur, sed comederent Pascha, id est mundi comederent in Pascha, vel azyma vocat Pascha, quia his diebus usus erat eorum. Nec mirum si dies azymorum dicebantur Pascha, cum et Pascha dicatur dies azymorum, ut ibi: ยซFestus dies azymorum, qui dicitur Pascha (Luc. XXII) .ยป
Et tunc, scilicet quarta feria [Col. 1614D] Additio 1. Quod autem quarta feria ante Passionem venditus fuit Dominus, ostendit ea die Ecclesia lectionem Isaiae praemittens Epistolae in qua legitur: ยซEcce merces ejus cum eo (Isa. XL) .ยป In [Col. 1615A] memoriam etiam hujus venditionis per totum annum in jejuniis poenitentialibus haec feria secundum locum habet post sextam feriam, proprium Evangelium, et propriam epistolam saepe habet, cum iterari debeat Dominica per totam hebdomadam. De missa enim crucis feria sexta inventum est. Similiter missa angelorum feria secunda. principes sacerdotum videntes Jesum abiisse et dixisse: Non videbitis me amodo, congregati sunt cum senioribus populi in atrium Caiphae, et quaerebant eum, ut tenerent [Col. 1614D] et occiderent, non tamen in die festo, ne forte tumultus fieret in populo (Matth. XXVI, Luc. XXII, Marc. XIV) . Audiens autem eos Judas congregatos, abiit, et pepigit cum eis de Jesu tradendo pro triginta argenteis. Forte, quia, cum audierat Dominum tertia die moriturum, et putavit eum in morte detineri, mortem imminentem sibi lucrativam fieri voluit, et exinde quaerebat opportunitatem tradendi eum sine turbis. Illi triginta denarii valebant trecentos usuales, et ita volebat Judas recompensare unguenti perditionem.
ยซPrima autem die azymorum (Matth. XXVI; Marc. XIIl; Luc. XXII) ,ยป id est ea die, in cujus vespera agnus erat immolandus, et edendus cum azymis, ยซdixerunt discipuli ad Jesum: Ubi vis paremus tibi comedere Pascha? Et respondit: Ite in civitatem, et occurret vobis homo amphoram aquae portans. Quocunque introierit, quaerite a domino domus [Col. 1615B] locum ad praeparandum, et ostendet vobis coenaculum grande, et ibi parate.ยป In superiori parte domus faciebant Palaestini coenacula, inferius autem cubicula. Quod Marcus dicit lagenam, Lucas amphoram, unus expressit genus vasis, alter modum. Ante diem ergo festum Paschae vespere facto, venit Jesus et discubuit cum duodecim discipulis suis. Et ait: ยซDesiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum, antequam patiar.ยป Verba Joannis ministraverunt Graecis fomitem erroris. Dicunt enim in parasceve lunam fuisse quartamdecimam [Col. 1616B] Additio 1. Cum in veritate fuerit quintadecima. Quinque autem ponit rationes opinionis eorum. , et ita in vespera ipsius fuit Pascha. Dominus autem sciens se passurum ea die in vespere antecedenti anticipavit comedere Pascha. Et quia ea nocte licite potuit comedi fermentatum, de fermentato conficiunt corpus Domini. [Col. 1615C] Quod si verum est, credibile est Dominum comedisse agnum, ut praeceptum erat in lege, et azyma comedisse. Et sic, etiamsi constet quod dicunt, errant consecrando fermentatum. Quod autem Dominus praevenit Pascha, probatur ex verbis Joannis, qui dicit Dominum manducasse ante diem festum Paschae (Joan. XIII) , et in parasceve Judaeos non intrasse praetorium, ne contaminarentur, sed comederent pascha. Et etiam sacerdotes hoc disposuerant, ne occiderent eum in die festo, id est primo die azymorum. Etiam Evangelium vocat Sabbatum post crucem Domini, magnum diem Sabbati, quod non solet dici, nisi cum festum Sabbato concurrat, et ita in Sabbato fuit prima dies azymorum. [Col. 1615D] Medii enim dies inter primum et ultimum non erant festivi. Etiam mulieres in parasceve paraverunt unguenta, quod non liceret si esset primus dies azymorum. Ad hoc dici potest, quia dies festus Paschae erat quintadecima luna secundum illud: ยซEt in quintadecima solemnitatem celebrabitis altissimo Domino.ยป Ante hunc diem ergo secundum legem Dominus fecit Pascha. Etiam Lucas dicit venisse diem azymorum in quo necesse erat occidi Pascha. Necesse autem erat ex lege, luna quartadecima primi mensis, vel secundi. Casum autem aliquem, in quo necesse esset praevenire lunam quartamdecimam, non legimus. Diem vero magnum Sabbati [Col. 1616B] Additio 2. Ab hoc loco ponit rationes eorum: Primam inde sumunt, quod Joannes dicit; secundam inde sumunt, quod dicit Lucas; tertiam inde [Col. 1616C] sumunt, quod dicunt alii; quartam inde sumunt, quia Evangelium vocat Sabbatum post crucem, magnum Sabbatum; quintam inde sumunt, quod mulieres in parasceve paraverunt unguenta. vocabant in tribus festivitatibus hebdomadalibus quocunque die septem dierum contingat. Omnes [Col. 1616A] enim septem solemnes sunt, etsi non adeo ut primus et ultimus. Ad comedendum quoque azyma, oportebat eos septem diebus mundos esse. Unde quolibet septimo die non poterant intrare praetorium. Quod autem mulieres dicuntur parasse unguenta in die festo, dicimus quia non erant dies aliqui adeo festivi ut Sabbatum, et licuit eis parare, vel emere, sicut et cibos, quod non liceret Sabbato. Quid si multo ante paraverant, quia audierant a Domino saepe eum in proximo moriturum. Nonne Magdalena videtur jam parasse, et per inspirationem Spiritus sancti praeoccupasse unctionem. Quidam autem dicunt quod tertiadecima luna, quarta scilicet feria coenavit Dominus cum discipulis, et lavit pedes eorum. Quod narrat solus Joannes, et in quarta decima [Col. 1616B] comedit agnum paschalem, et dedit discipulis corpus suum, de quo alii agunt. Sed usus Ecclesiae contrarius est, quae ante parasceve pedes pauperum lavat. Etiam si tabulam computi diligenter retro percurramus, inveniemus lunam XXII Kalendis Aprilis feria sexta, ergo in praecedenti sexta feria fuit luna quintadecima. Et nota quod nusquam legitur Dominum comedisse carnes, nisi agni paschalis.
ยซSurgens autem Jesus a coena, lavit pedes discipulorum (Joan. XIII) .ยป Ex eo autem quod dixit: ยซQui lotus est,ยป scilicet in baptismo, ยซnon indiget nisi ut pedes lavet [Col. 1616D] Additio 1. Nota quatuor depositiones vestium Christi. In coena deposuit eas, et resumpsit; ad columnam nudatus est, et reindutus. In illusione militum nudatus et vestitus. Nam ab Haerode non legitur nudatus. Ad crucem nudatus, nec reindutus. Prima pertinet ad apostolos, quos in brevi resumpsit; secunda ad illos, qui resumpti sunt in Pentecoste, et paulatim resumuntur; tertia ad reliquias, quae resumentur in fine; quarta ad perversam medietatem nostri temporis, quae nunquam resumetur. Secunda et quarta repraesentantur in Ecclesia cum altaria mundantur. Nam et ramunculis [Col. 1617A] quasi flagellis tunduntur, et asperguntur aqua et vino. ; vos autem mundi estis, sed non omnes,ยป perpenditur a quibusdam, quod apostoli baptizati erant. Et cum recubuisset iterum docuit eos quare hoc fecerat. In exemplum, scilicet mutuo sibi serviendi, et in typum mutuo dimittendi injurias, et mutuo subveniendi peccantibus orando [Col. 1616D] pro eis. Unde et Dominus subdidit: ยซBeati eritis si feceritis ea.ยป Quae de sola ablutione pedum non dixisset.
ยซJesus autem turbatus spiritu dixit: Amen, amen dico vobis, quia unus ex vobis tradet me hac nocte (Joan. XIII; Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII) .ยป Turbatus est Jesus misericorditer compatiens Judae, quem notabat. Sic et sancti misericorditer turbantur, cum urget eos cura zizaniam a tritico separare ante messem. Mentitur ergo philosophus, qui dicit animi perturbationem non cadere in sapientem. Et dicebant sigillatim: ยซNunquid ego sum, Domine? Quibus ait: Qui intingit mecum manum in catino, hic me tradet.ยป Duodecim in eodem [Col. 1617B] catino cum Domino edebant, et alii non, quasi dicat: Unus de duodecim tradet me. Forte ideo dixit ยซintingit, quia succus agrestium lactucarum necessarius ad esum agni erat. Catinus in quo liquor, ostendit, quod vas erat fictile, parapsis vas, in quo cibi parabantur, quia paria habebat latera. Apsis enim est extremitas. Vel, ut quidam dicunt, quadraturam laterum notat hoc nomen, parapsis. Et addidit Jesus: ยซVae homini illi, per quem Filius hominis tradetur. Bonum erat homini illi, si natus non fuisset.ยป Vae in sacra Scriptura, aeternam notat damnationem, et est: Peribit aeternaliter. Et ne minutissimam ejus poenam intelligeremus, addidit, Bonum, etc., id est melius esset ei, si non esset natus de utero, sed periisset in utero. Tunc enim pro [Col. 1617C] solo originali peccato damnatus esset. Vel usualiter dictum est, melius esset ei, non esse, quam male esse. Recumbebat autem discipulus, quem diligebat Jesus in sinu ejus. Et innuit ei Petrus, ut secreto quaereret a Domino, quis traderet eum. Hic non aliter creditur recubuisse supra pectus Jesu, nisi quia discumbebat inclinatus ante pectus Domini. Huic submissa voce quaerenti, Dominus submissa voce proditorem expressit, cui scilicet panem intinctum porrigeret. Et buccellam intinctam porrexit Judae. Inde est quod Eucharistia non datur intincta, et etiam pro haeresi tollenda, quae dogmatizabat totum Christum esse sub utraque simul, et sub neutra tantum forma. Et tunc introivit Satanas in Judam, non tunc primo, sed ut quasi proprium possideret, [Col. 1617D] sicut apostoli Spiritu jam accepto, iterum dicuntur accepisse Spiritum. Tunc Judas ait: ยซNunquid ego sum, Rabbi? ait illi: Tu dixisti.ยป Nondum coram omnibus exprimit eum. Potest enim sic intelligi: Ego non dico, sed tu dicis. Vel de assertione cordis exponi potest, quasi dicat: Ore quidem interrogas, quasi nescius, sed corde ratum habes, te esse proditorem. ยซEt exivit Judas continuo, erat autem nox. Tunc ait Jesus: Nunc clarificatus est Filius hominis,ยป id est ejecto tenebroso, remanserunt soli mundi cum suo mundatore. Et addidit: ยซEt continuo clarificavit eum Deus,ยป id est clarificabit. Quod potest intelligi de resurrectione, vel de imminenti traditione, per quam Christus [Col. 1618A] mortuus, apparuit his, qui eum in inferno exspectabant.
ยซCoenantibus autem illis benedixit Jesus panem, et fregit, et dedit discipulis suis, dicens: Accipite, et comedite, hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Similiter, et de calice ait: Bibite ex hoc omnes [Col. 1618D] Additio 1. ยซBibite ex hoc omnes,ยป sicut tunc ita, et in primitiva Ecclesia omnes qui intererant missae, sumebant sacramentum unitatis. Nunc autem, quia non possunt omnes digne sumere, sumunt aliud saltem sacramentum unitatis, id est osculum pacis, quod tradens sacerdos ministro dicit: ยซHabete vinculum pacis et dilectionis,ยป ac si diceret: Sumite ex hoc omnes, vel accipite et dividite inter vos. , hic est sanguis meus novi testamenti,ยป subaudi, confirmatior, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII) . Quod ait: ยซAccipite, et comedite,ยป forte inculcatio est. Non enim intelligendum est, quod sumptum corpus de manu Domini sibi ministrarent, sed qui consecravit, ipse et [Col. 1618B] ministravit. Sed est ac si diceret: Comedite, utramque hujus sacramenti comestionem innuens. Nec enim de calice dixit: Accipite; sed ministrans dixit: ยซBibite.ยป Et nota quia in canone cum proferuntur haec verba: ยซHoc est corpus meum, hic est sanguis meus,ยป ex virtute horum verborum fit transsubstantiatio, unde credibile est cum Dominus eadem verba dixit, mutasse panem et vinum in carnem et sanguinem, et tunc eamdem vim contulit Dominus verbis illis in posterum. Et propterea sic construenda est littera. ยซBenedixit,ยป subaudi, dicens: ยซHoc est corpus meum. Et tunc fregit, et dedit discipulis suis; et ait: Comedite. Et iteravit: Hoc est corpus meum.ยป Vel forte tunc benedixit, benedictione nobis non tradita, sed post, ad institutionem [Col. 1618C] apostolorum, vis benedicendi tradita est a Domino verbis istis: ยซHoc est corpus meum.ยป Quod autem ante traditionem Eucharistiae diximus Judam exisse, videmur contradicere Lucae, qui post calicem traditorem commemorat, sed forte Lucas de traditione recapitulat. Hilarius autem super Matthaeum probat Judam non interfuisse; tunc enim bibentes calicem, secum dixit Jesus bibituros in regno Patris ad quod Judas indignus erat. Etiam bibentium nullum excipiens, ait: ยซQui pro vobis effundetur.ยป In aliis autem excepit, dicens, ยซpro multis.ยป Dici tamen potest Judam accepisse Eucharistiam, et dictum ab Hilario facile determinari. Cum ergo dixit Jesus: ยซHoc facite in meam commemorationem,ยป instituit hoc sacramentum, et tacite [Col. 1618D] praemissum destituit. Cum ergo dixit se non bibiturum vinum, donec cum eis biberet novum, adverbialiter positum est, id est novo modo, tanquam novus, scilicet non incorporando mihi vinum, ut prius.
ยซTunc ait illis Jesus: Omnes scandalum patiemini in me in nocte ista. Scriptum est enim, percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis (Matth. XXVI; Marc. XIV) .ยป Zacharias propheta ex persona Ecclesiae oravit, dicens ad Patrem: ยซPercute pastorem, et dispergentur oves gregis (Zach. XIII) .ยป Evangelista vero videns impletum, quod oraverat propheta, responsionem Patris annuentis posuit, scilicet: ยซPercutiam pastorem.ยป Et cum dixisset Petrus: ยซEt si omnes scandalizati fuerint, ego nunquam scandalizabor. Respondit Jesus: ยซPrius quam bis gallus vocem dederit, ter me es negaturus.ยป Marcus hoc expressit plenius caeteris. Post primam enim negationem Petri statim gallus cantavit, [Col. 1619B] sed ante secundum galli cantum bis iterum negavit, et ita trina Petri negatio ante primum galli cantum inchoata est, ante secundum completa. Alii autem Evangelistae dicentes: ยซPriusquam gallus cantet, ter me negabis,ยป de inceptione agunt. Et est: Trinam negationem inchoabis. Marcus vero de completione ejusdem scripsit. Et ait Petrus: ยซEtiam si oportuerit me mori tecum, non te negabo.ยป Non mentitur Petrus, quia credit verum esse quod promittit [Col. 1619B] Additio 1. Inde est quod in hac die Jovis omnes horae flebiles sunt, et sola missa solemnis est, in concentu et ornatu ministeriorum tanquam in die suae institutionis, quasi in suo natali. Eadem quoque die chrisma conficitur, quo fontes liniuntur, [Col. 1619C] quia eadem die postes sanguine agni liniebantur. Quam quia sequebatur esus Agni paschalis, differtur linitio baptismalis usque in Sabbatum, ut continuetur esu agni. Confectio vero chrismatis differri non potuit, quia usque ad baptismum non celebratur missa in illis diebus. .
Tunc subdidit Jesus consolando longum sermonem, quem scripsit Joannes (cap. XIV) : ยซNon turbetur cor vestrum neque formidet. In domo Patris mei mansiones multae sunt, si quo minus dixissem vobis.ยป Minus, ponitur pro non, et est, si quo minus, id est in aliquo non dixissem vobis, non id est si non essent ibi, ego dixissem vobis, id est non [Col. 1619D] celassem vos, imo dixissem vobis, quia non sunt ibi. Sed, subaudi, sciatis ยซquia vado vobis parare locum.ยป Jam paratae erant mansiones, ut dixerat, praedestinatione, sed tamen adhuc parandae erant apertione, et ipsorum meritoria operatione. Hieronymus autem contra Jovinianum legit totum sub una distinctione sic: ยซSi non mansiones multae essent apud Patrem, dixissem vobis, quia vado parare vobis locum,ยป hoc est si non unusquisque praepararet sibi mansionem ex propriis operibus, ยซdixissem vobis, quia vado parare vobis locum.ยป Meum autem non est parare, sed vestrum. Et est dictum, sicut illud: ยซSedere a dextris, vel a sinistris non est meum dare vobis (Matth. XX) .ยป Tamen, et quod quisque sibi parat, etiam Deus ei parat. [Col. 1620A] Parat enim mansiones, mansionibus parando mansiones. Cumque dixisset ei Thomas: ยซDomine, quo vadis? Respondit ei Jesus: Ego sum via, veritas et vita,ยป quasi dicat: Qua vis ire? Ego sum via, id est me imitare. Quo vis ire? Ego sum veritas, id est verus et supremus finis, qui solus quaerendus est. Ubi vis permanere? Ego sum vita. Et nota quia modo arguit eos in hoc sermone, quasi nescientes ipsum, modo commendat, tanquam scientes, quod secundum regulam Ticonii de aliis et aliis est intelligendum. Sunt et quaedam in hoc sermone, quibus applaudit Sabellius, ut, ยซqui videt me, videt et Patrem. ยซQuaedam quibus insultat Arius, ut, ยซverba, quae ego loquor, a me ipso non loquor.ยป et ยซmajor me est,ยป et hujusmodi. Etiam promissionem [Col. 1620B] hanc addidit Jesus: ยซQui credit in me, opera, quae ego facio, ipse faciet, et majora horum faciet,ยป genitivus est pro ablativo more Graecorum. Majus fuit sanari umbra Petri, quam fimbria vestis Christi, quasi dicat: Non erit major me, qui credit in me, sed majora faciam per eum, quam sine eo. Dicit enim Augustinus: Non de omnibus operibus Christi hoc dicitur. Non audeo praecipitare sententiam, ut dicam majus esse salutem fieri peccatorum Christo operante, quam sunt angeli. Intelligat qui potest utrum majus sit justos creare, quam impios justificare, cum hoc sit majoris misericordiae, illud majoris potentiae. De verbis justitiae, quae tunc fecit, est hic sermo, non de omnibus operibus ejus. Quod autem ait: ยซRogabo Patrem, et alium Paracletum [Col. 1620C] dabit vobis,ยป sic est construendum; dabit vobis Paracletum, qui est alius a nobis, id est alia persona a nobis, id est a Patre et Filio. Pater enim, et Filius, et Spiritus sanctus sunt idem advocatus, vel consolator. Quod dixit Paracletum mitti in nomine suo, hoc est ad notitiam ejus et glorificationem. Vel quia habet idem nomen quod Filius, id est Deus. Nec hoc quod ait: ยซSermonem, quem vos audistis, non est meus,ยป obloquitur ei, quod dixerat, diligentem se, sermones suos servare. Singulariter enim dixit sermonem Patris esse, nec esse suum, id est a se Et dixit eis: ยซQuando misi vos sine sacculo, et pera, et calceamentis, nunquid aliquid defuit vobis? [Col. 1621A] Additio 1. Quasi diceret: Habebitis per modicum tempus persecutionem; et ideo praemunite vos, et in armis ad defensionem, et in sacculis ad necessariorum repositionem. At illi dixerunt, Nihil. Et dixit eis: Qui [Col. 1620D] nunc habet sacculum tollat similiter et peram, et qui non habet gladium, emat (Luc. XXII) .ยป Instruit eos Dominus in discretione virtutum. Sunt enim quaedam semper tenenda, ut misericordia, humilitas, fides, spes et charitas, quaedam pro tempore et loco mutanda, ut fames, sitis, vigiliae, orationes, labor operandi et docendi. Tempore ergo persecutionis docet necessaria tollere, donec tempus evangelizandi rediret, sopita persecutione. Cumque dixissent: ยซDomine, ecce duo gladii hic, respondit: Satis est (ibid.) .ยป Unus, qui amputaret auriculam, in cujus sanatione virtus Domini monstraretur, alter, qui non evaginatus ostenderet apostolos non permissos facere quidquid possent in Domini defensione. Praedixit quoque eis Jesus: ยซEcce veniet [Col. 1621A] hora, etiam venit, ut dispergamini unusquisque in propria, et me solum relinquetis (Joan. XVI) .ยป โ ยซPostea elevatis oculis in coelum, oravit, dicens: ยซPater, venit hora,ยป etc. (Joan. XVII.) Et oravit primo pro se, post pro discipulis, tertio pro his qui credituri erant per verbum eorum.
ยซTunc venit cum illis in villam, quae dicitur Gethsemani, quae est ad radicem montis Olveti trans torrentem Cedron (Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII; Joan. XVIII) .ยป Cedron genitivus est Graecus pluralis, qui Latine dicitur Cedrorum. ยซEt introivit Jesus in hortum cum discipulis suis. Sciebat autem et Judas locum illum, quia consueverat Jesus illuc venire cum discipulis suis. Et cum intrasset, dixit eis: Sedete hic donec vadam illuc, et orem, et etiam vos orate ne intretis in tentationem, ne scilicet succumbatis tentationi. Et assumpto Petro, et filiis Zebedaei coepit contristari, et ait: Tristis est anima mea, usque ad mortem.ยป Usualiter dictum est, id est multum tristis est anima mea, vel tristis est usque ad timorem mortis et pro timore mortis. Testabatur autem pro ruina apostolorum, vel potest esse usque exclusivum. Tristabatur enim, donec se et suos morte sua liberaret. Vel inclusivum, [Col. 1621C] scilicet, donec post mortem suam redirent apostoli ad fidem ejus. ยซEt progressus ab eis quantum jactus est lapidis, procidit in faciem suam, et orabat: Abba Pater, si possibile est, transfer hunc calicem [Col. 1622B] Additio 1. Nomine calicis, intelligitur passio ratione mensurae, quia Dei justitia non patitur aliquem pati supra id quod possit. a me.ยป Idem est Abba, quod Pater. Et est Abba Hebraeum et Syrum, Pater Graecum et Latinum. In quo innuit Deum Patrem esse omnium gentium. Ut verus homo horrebat mortem, et vellet non mori, si fieri posset de justitia. Habebat enim justitia Patris, ut Christus pateretur, et a constitutione mundi hoc sacramentum ab eo erat praeostensum. Haec voluntas non moriendi gloriosos martyres fecit. Non enim vult sensus carnis, nisi quod delectat. Si autem delectaret eos mori, non inde viderentur mereri, [Col. 1621D] sed quia hanc moriendi voluntatem subjiciunt Deo, merentur. Unde et Christus subdidit: ยซVerumtamen non quod ego volo, sed quod tu.ยป Quidam tamen adhaerentes particulae demonstrativae, scilicet hunc, dicunt orasse misericorditer pro Judaeis, ut si fieri posset, quod intrarent gentes, sine caecitate Judaeorum, non biberet hunc calicem, mortem scilicet a Judaeis, quae sibi imminebat. ยซEt cum venisset ad discipulos, invenit eos dormientes. Et ait Petro: Sic non potuisti, etc.ยป Vel ait Petro sic ironice, quasi dicat: Sic erat faciendum? In communi autem dixit illis tribus: Quid dormitis? Spiritus quidem promptus est, subaudi, vester, quasi [Col. 1622A] promptulum habuistis spiritum, in promittendo mori etiam pro me, sed nunc patet carnis infirmitas. ยซSecundo abiit, et oravit eumdem sermonem. Et apparuit illi angelus confortans eum. Et factus in agonia prolixius orabat, id est in certamine contra mortem.ยป Jam quasi vincebat mortem in animo, dum etiam mori volebat, quam post vicit actu ipso, scilicet resurgendo. ยซEt [Col. 1621D] Haec solus Lucas. factus est sudor ejus, sicut guttae sanguinis [Col. 1622B] Additio 2. Nota, prima effusio sanguinis Christi fuit in circumcisione, secunda in sudore, tertia in flagellatione, quarta in crucifixione, quinta in mortui lanceatione. Prima in exemplum, ut circumcidamus membra nostra; secunda in signum, quia in sanguine suo irrigaret et fecundaret; tertia et quarta ad remedium; quinta ad sacramentum. Inde est quod officium missae in quinque partitum est. Prima ejus pars est usque ad epistolam, ut ab ea incipiat; secunda pars usque ad evangelium inclusive; tertia usque ad canonem; quarta usque ad embolismum, quod interpretatur [Col. 1622C] superexcrescere, quia novissime superadditur, sed Libera nos, etc., quod in quibusdam ecclesiis alta voce dicitur; quinta pars usque ad finem. Sed quia in sola cruce etiam quinaria fuit effusio sanguinis, ideo et solus canon subdividitur in quinque partes. Prima usque Qui pridie, secunda usque ad Memento, tertia usque Praeceptis; quarta et quinta usque ad embolismum, vel ad finem. decurrentis in terram. Et rediens ad discipulos invenit eos dormientes. Tertio abiit, et oravit eumdem sermonem. Tunc venit ad discipulos, et ait illis: Dormite jam, et requiescite. Et cum paululum dormissent, ait: Surgite. Sufficit, eamus. Ecce prope est, qui [Col. 1622B] me tradet.ยป
Adhuc eo loquente, venit Judas cum cohorte militum, accepta a praeside, et turba ministrorum, accepta a principibus sacerdotum, et armis (Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII; Joan. XVIII) . Et dederat [Col. 1622D] illis signum, quia osculo indicaret eis Jesum, et ipsi ducerent eum caute. Putabat enim quod magicis artibus posset se transformare, et elabi. Et suscepto osculo, vocavit eum Jesus amicum, vel ironice, vel secundum statum praeteritum [Col. 1621D] Solus Joannes hoc dicit. . Et primo interrogaverat eos: ยซQuem quaeritis? At illi dixerunt: Jesum. Et cum dixisset Jesus quaerentibus se: Ego sum,ยป abierunt retro, et ceciderunt. Postea tenuerunt Jesum, et ligaverunt eum. Simon autem Petrus amputavit auriculam servo. cui nomen erat Malchus. Jesus autem sanavit eum [Col. 1622D] De sanatione solus Lucas. , et ait Petro: Omnis, qui gladium accipit, gladio peribit, illo scilicet, qui vertebatur ante paradisum, [Col. 1623A] vel pro gladio accepto peribit. Nec accipit gladium pro eo, qui datur a Deo, vel a lege, vel a judice.
Adduxerunt autem Jesum ad Annam primum [Col. 1623D] Solus Joannes dicit de Anna , non quia collega Caiphae [Col. 1623B] Additio 1. Id est, primo emerant Caiphas, et Annas summum sacerdotium a Pilato, sed Caiphas illo anno habuit, sed quia domus Annae erat in transitu eorum, pro reverentia sacerdotali, antequam ad Caipham illuc eum introduxerunt. ; sed quia socer ejus. Turpe esset, si domum Annae antepositam, praeterissent. Adolescens [Col. 1623D] Solus Marcus de adolescente autem sequebatur eum amictus sindone super nudo, subaudi, corpore. Aliter enim non habebat indumentum, quam sindonem, qui relicta sindone, aufugit ab eis. Tradunt quidam hunc fuisse Joannem, quem tunc fuisse adolescentem, longa ejus vita indicium est. Hieronymus tamen super locum illum Psalmi (Psal. XXXII) : ยซVim faciebant, qui quaerebant animam [Col. 1623B] meam,ยป ait: Judaei vim faciebant, vel Petro cum dicerent: ยซEt tu ex illis es.ยป Vel Jacobo, qui cum traheretur, relicta sindone, nudatus aufugit ab eis. Videtur tamen potius opinando, quam affirmando dixisse.
ยซSequebatur autem Petrus a longe, ut videret finem. Joannes vero notus pontifici introduxit Petrum. Quem cum intuita esset ancilla ostiaria, dixit: Nunquid et tu ex discipulis es hominis istius? Dicit [Col. 1623C] ille: Non novi illum, neque scio quid dicis. (Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII; Joan. XVIII) .ยป Quidam volentes excusare Petrum dicunt, quod bene dixit, se non nosse illum, quem nemo perfecte novit, nisi Pater. Et cum dixisset: ยซO homo, non sum,ยป se negavit, et non Christum. Cumque dixisset, ยซhomo, nescio quid dicis,ยป dixit se nescire falsa eorum consilia et dolos. Sed stultum est excusare, quem Dominus accusavit. Ipse etiam se reum lacrymis indicavit. Stabat autem cum ministris Petrus ad ignem. Interrogabat autem pontifex Jesum de doctrina ejus. Et cum dixisset Jesus: ยซPalam mundo locutus sum, interroga eos, qui audierunt,ยป unus ministrorum dedit alapam Jesu [Col. 1624D] Haec solus Joannes. . [Col. 1623D] ยซEt ait Jesus: Si bene locutus sum, quid me caedis?ยป Ostendit Jesus, percutienti maxillam, non actu ipso praebendam esse alteram, sed animo paratum esse ad patiendum, si opus fuerit. Et misit eum Annas ligatum ad Caipham.
Erat autem Petrus stans in atrio [Col. 1624D] Omnes loquuntur de ista, sed diversimode. , et calefaciens se, et dicente alia ancilla: Et hic cum Jesu erat, dixerunt, qui astabant: Vere tu ex illis es, nam et Galilaeus es, et loquela tua, id est idioma Galilaeae, manifestum te facit. Tunc negavit Petrus cum juramento, et ante hanc negationem exierat, et cantaverat gallus. Et quasi post horam cognatus [Col. 1624A] Malchi dicebat eum se vidisse in horto cum Jesu. Et tunc Petrus coepit anathematizare, et jurare, quia non novisset hominem, et statim gallus cantavit. Et conversus Dominus, respexit Petrum. Et recordatus Petrus verbi, quod Dominus dixerat, egressus foras flevit amare, fugiens in caveam, quae modo Gallicantus appellatur, in quo loco aedificata est ecclesia. Secundum hunc ordinem Joannis videtur Petri trina negatio inchoata in atrio Annae, et consummata in atrio Caiphae. Secundum alios, qui non faciunt mentionem de Anna, videtur tota facta in atrio Caiphae. Augustinus in libro De concordia evangelistarum, asserit totam factam in atrio Annae, et quae dicta sunt inde post missum Jesum ad Caipham, recapitulando dicta. Hieronymus in [Col. 1624B] Matthaeum, et Beda in Lucam, videntur velle quod Petrus in atrio Caiphae negaverit.
ยซMane facto convenerunt apud Caipham sacerdotes, et seniores populi, et Scribae, et Pharisaei, et quaerebant falsum testimonium contra Jesum (Matth. XXVI; Marc. XIV) . Et dixerunt duo falsi testes: Nos audivimus eum dicentem: Possum destruere templum Dei hoc manu factum, et post triduum non manu factum reaedificare. Cumque non respondisset Jesus, exsurgens Caiphas dixit ad Jesum: Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis, si tu es Christus Filius Dei benedicti. Et respondit Jesus: Tu dixisti. Si dixero vobis, non creditis mihi, amodo [Col. 1624C] videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei, et venientem in nubibus coeli,ยป quod de secundo adventu ejus congrue intelligi potest, vel de adventu ejus in orbem per praedicatores. ยซTunc princeps sacerdotum scidit vestimenta sua [Col. 1624C] Additio 1. Hoc in lege non habebant, sed signum doloris debuit esse. dicens: Blasphemavit;ยป consuetudinis Judaicae erat audita blasphemia in Deum, scindere vestimenta sua. ยซEt dixit: Quid vobis videtur? Et dixerunt: Reus est mortis.ยป
Tunc exspuerunt in faciem ejus (Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIII Joan. XVIII) ; et hoc etiam proprium erat Judaeorum spuere in faciem ejus, quem abjiciebant. Et adduxerunt eum vinctum ad praetorium, [Col. 1624D] et tradiderunt Pontio Pilato praesidi, et non introierunt ne contaminarentur intrando domum gentilis.
ยซTunc Judas poenitentia ductus, retulit triginta argenteos, dicens principibus sacerdotum: Peccavi tradens sanguinem justum. At illi dixerunt: Quid ad nos? Tu videris (Matth. XXVII) ,ยป quasi dicant: Tu vidisti quid feceris, et sic est praeteritum subjunctivi. Vel tu videbis, cum senties in poena te peccasse, et sic est futurum subjunctivi. Quidam tamen sub una distinctione legunt. Quid ad nos? tu videris, quid scilicet pertinet ad nos. Forte Satanas, [Col. 1625A] qui possederat Judam, postquam fecit, quod voluit, recessit ab eo, et ideo potuit Judas dolere, quod fecerat, ut ex dolore iterum intraret in eum Satanas, ut faceret eum injicere sibi manum. Dicit Hieronymus super CVIII psal. quia magis offendit Judas Deum, quando se suspendit, quam in hoc quod cum prodidit. Et projectis argenteis in templo, abiens, laqueo se suspendit et crepuit medius, effusis visceribus, et in hoc quodammodo delatum est ori, quo osculatus erat Dominum, ne per os spiritus effunderetur. Rupto enim laqueo, putatur post cecidisse et crepuisse. Utrum autem eadem die se suspenderit, an distulerit, dubium est, sed quod ante resurrectionem Domini, super psalmum habetur. Quidam tamen dixerunt quod, audita resurrectione, [Col. 1625B] quam non sperabat, se suspendit, quod non est authenticum. Dixeruntque sacerdotes quia non licebat eos mittere in corbonam, quia pretium sanguinis: erat, mittere, intellige pro remittere, quia inde tulerant eos. Et emerunt ex eis agrum [Col. 1626A] Additio 1. Super agrum hunc secus viam, quae ducit in Ephrata, mons Geon est, ubi Salomon inunctus est. figuli, in sepulturam peregrinorum, cujusdam scilicet figuli. Vel est Figuli proprium nomen. Et dictus est ager Haceldama, id est ager sanguinis. Quia fuerunt pretium mortis, in usum mortuorum tradiderunt eos. Tunc impletum est illud Jeremiae: ยซAcceperunt triginta argenteos sacerdotes,ยป vel venditores agri, vel Judas, ยซet dederunt eos in agrum figuli,ยป scilicet ยซpretium appretiati a filiis Israel,ยป id est Christi, quem appretiaverunt, id est pretio emerunt filii Israel, vel alii, qui erant a filiis [Col. 1625C] Israel nati. Non legitur in Jeremia hoc, sed in Zacharia (cap. XI) pene idem sensus est sub verbis aliis. Unde quidam codices habent per prophetam, sine nomine aliquo. Dicit Hieronymus in majori Breviario, quia antiqui codices habuerunt in Asaph propheta, sed vitio scriptorum positum est in Isaia, quia nesciebant quis fuerit Asaph. Unde Porphyrius vocabat Matthaeum imperitum cum posuisset Isaiam, sed non erravit Matthaeus, sed scriptor. Similiter in Marco dicit Hieronymus fuisse scriptum, hora sexta crucifixum fuisse Dominum, sed scriptores imperiti pro episi, quae notat 6 nec est littera, sed nota numeri tantum, scripserunt gammam litteram, quae significat 3, et inde forte potest legi [Col. 1625D] glossa, quae est in Marco. Hoc proprie Marcus, subaudi dixit, sed scriptor corrupit, et vere dixit, tertia, quantum ad mysterium. Nam et cum Hieronymus ita dicat errasse scriptores in Matthaeo, qui scripserunt Jeremiam, pro Zacharia, etiam super Matthaeum dicit Hebraeum quemdam sibi ostendisse librum Jeremiae apocryphum, in quo haec scripta ad verbum repererat Origenes in Matthaeum: In secretis Jeremiae hoc reperitur, sicut Apostolus scripturas quorumdam secretorum profert, ut illud: ยซQuod oculus non vidit, nec auris audivit (I Cor. II) .ยป In nullo enim regulari libro hoc invenietur nisi in secretis Isaiae [Col. 1626A] Additio 2. Quia quilibet prophetarum secreta habuit, quae non revelavit, scilicet, quia solutionem nescivit, unde ipse dixit: ยซSecretum meum mihi (Isa. XXIV) .ยป . Augustinus De concordia [Col. 1626A] evangelistarum dicit, apud Zachariam esse tantum de triginta argenteis. In Jeremia vero de emptione agri, licet non hujus agri. Et ita dicit hoc capitulum ex duobus compactum. Ultra etiam, ut dicit Augustinus, quaedam ex persona evangelistae, quaedam ex persona prophetae, accipienda sunt.
Cum autem Jesus esset in praetorio, exiit ad Judaeos [Col. 1626B] Pilatus quaerens quam accusationem ferrent adversus hominem hunc (Joan. XVIII; Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIII) . Et primum eum accusaverunt in duobus, quia prohibebat tributa dari Caesari, et quia dicebat se Christum regem esse. Cumque respondisset, ut acciperent eum, et secundum legem suam judicarent, dixerunt: ยซNobis non licet interficere quemquam,ยป subaudi, his diebus. Vel pro potestate translata ad alios, haec dixerunt. Intrans ergo Pilatus praetorium, primam accusationem quasi nullam reputans, quia forte audierat Jesum dixisse: ยซReddite quae sunt Caesaris Caesari (Matth. XXII) ,ยป de secunda dicit ad Jesum: ยซTu es Rex Judaeorum? Qui respondit: Dicitur hoc a te, an alii tibi dixerunt hoc de me,ยป id est in hoc accusaverunt me tibi? [Col. 1626C] Et ait Pilatus: ยซNunquid ego Judaeus sum?ยป quasi dicat: Ego non sum Judaeus, et ita a me hoc non dico, sed gens tua, scilicet quam tuam dicis, et de qua natus est, tradiderunt te mihi [Col. 1625D] Haec Joannes solus. . ยซEt ait Jesus: Regnum meum non est de hoc mundo. Cui Pilatus: Ergo Rex es tu? Respondit Jesus: Tu dicis, quia Rex sum ego [Col. 1626C] Additio 1. Tu dicis, id est quod quaeris vere dicere potest quasi dicat: Muta modum pronuntiandi, [Col. 1626D] dic remissive quod dicis interrogative. Dicit Magister, quia bene fecisset Pilatus si responsionem Jesu super hoc exspectasset. In hoc Pilatus arguitur, quod non exspectavit, donec veritas a Domino describeretur, cum a Pharisaeis non potuerit describi. Academici enim dicebant eam esse in puteo sine fundo, et non poterant describere. . Ego ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati. Cui Pilatus: Quid est veritas? Et iterum exiens dixit Judaeis: Nullam causam invenio in eo.ยป
ยซ [Col. 1626D] Haec Lucas solus. At illi clamabant: Commovit universum populum, incipiens a Galilaea, usque huc.ยป
Cumque accepisset Pilatus, quod homo Galilaeus esset (Luc. XXIII) , quia Herodes, qui praeerat regioni illi, Hierosolymis erat his diebus, volens deferri ei honorem misit ei Jesum, ut dominus Galilaeae hominem Galilaeum, vel absolveret, vel damnaret. [Col. 1627A] Et ideo reconciliatus est Herodes Pilato, super nece Galilaeorum, quam praediximus. Et gavisus est Herodes, quia ex multo tempore cupierat Jesum videre, et signum ab eo videre. Sacerdotes autem constanter accusabant Jesum coram Herode. Qui cum interrogasset Jesum in multis, nec recepisset responsum ab eo, sprevit eum, et illusit ei, existimans eum fatuum, vel non sanae mentis. Et in signum illusionis induit eum alba veste.
Tunc Pilatus dixit Judaeis, quia nec ipse, nec Herodes inveniebant in eo causam, et ideo correctum flagellis dimitteret. Turba autem universa clamavit: ยซCrucifige eum (Luc. XXIII; Joan. XIX) .ยป Cumque Pilatus renuisset, accusabant eum Judaei in tertio, [Col. 1627B] quia Filium Dei se fecit.
Tunc ergo Pilatus magis timuit, et ingressus ad Jesum ait illi: ยซUnde es tu?ยป (Joan. XIX.) Jesus autem non respondit ei verbum. Cui Pilatus: ยซMihi non loqueris, nescis quia potestatem habeo crucifigere te, et dimittere? Respondit Jesus: Non haberes potestatem in me ullam, nisi datum esset tibi desuper,ยป id est, a Caesare, imo a Deo. Et quia quasi timore potestatis superioris angebatur Pilatus, dixit eum Jesus, minus peccare, quam Judaeos. Cumque Pilatus quaereret dimittere eum, clamabant Judaei: ยซSi hunc dimittis, non es amicus Caesaris. Omnis qui se regem facit, contradicit Caesari. Audiens [Col. 1627C] haec Pilatus eduxit Jesum foras, et sedit pro tribunali in loco qui dicitur Graece lithostrotos, Hebraice Gabatha, quod sonat varietatem pavimenti. Erat autem parasceve hora quasi sexta. ยซGraecis admisti Judaei, crebro utebantur Graecis vocabulis. Parasceve enim Graece, praeparatio Latine, sic dicebant feriam sextam, quia in ea parabant necessaria Sabbato, sicut et in deserto duplo colligebant manna. Poterat ergo hora sexta esse incepta, et usque ad ejus completionem peracta sunt ea, quae leguntur usque ad tenebras, et a sexta completa factae sunt tenebrae. Marcus (cap. XV) dicit hora tertia, malens intelligere horam, qua linguis crucifixerunt eum Judaei. Vel Joannes vocat horam sextam praeparationem [Col. 1627D] Dominicae mortis. Postquam enim in nocte judicaverunt eum reum mortis, fluxerunt usque ad crucifixionem tres horae noctis, et tres horae diei. Reor in medio illarum horarum Dominum crucifixum, ideo modo hanc, modo illam horam positam. Nam Ecclesia inter tertiam et sextam horam celebrat missam [Col. 1628A] Additio 1. Quod in jejuniis differtur missa usque post sextam, in Quadragesima usque post nonam, reor pro gastrimargia nostra magis factum esse, quam pro mysterio, ne audita missa ante sextam, quaeramus occasionem praeveniendi horam prandii. Vel forte quia non solum passionis, sed et mortis, et sepulturae, et ascensionis sacramenta sunt in missa. In memoriam mortis et ascensionis celebrantur post sextam, in memoriam sepulturae post nonam, forte in memoriam resurrectionis celebratur [Col. 1628B] mane. , et cum mane celebratur debet ante cantari tertia. Cumque accusarent eum in multis, nihil respondit. Per diem autem festum Paschae consueverat praeses, noviter introducta consuetudine, dimittere unum de vinctis quemcunque petissent, in memoriam quod ea die egres si erant de servitute Pharaonis, Aegyptiis etiam compellentibus eos exire. Alios occidebant, ut Christum, et duos latrones, in memoriam primogenitorum Aegypti: si adhuc idem faciant nescio. Quod quia factum [Col. 1628A] est luna 15 constat, et tunc fuisse eam quintamdecimam. Cumque optionem dedisset eligendi Jesum innocentem, aut Barrabam latronem, elegerunt Barrabam. Scribitur Barrabas, et sonat, filius magistri, scribitur etiam Barabas, et sonat, filius patris.
ยซTunc misit ad Pilatum uxor sua dicens: Nihil tibi, et justo illi. Multa enim passa sum per visum, dormiens, propter eum (Matth. XXVII) .ยป Jam Dei ortu poterat cognoscere diabolus mysterium crucis, et ideo laborabat, ne Christus moreretur. Forte jam gaudebant sancti in inferno, unde hoc notavit. ยซVidens autem Pilatus, quia nihil proficeret, sed magis tumultus fieret, lavit manus suas dicens: Innocens ego sum a sanguine hujus justi. Et responderunt omnes: Sanguis ejus super nos, et super filios nostros,ยป id est ultio sanguinis. ยซTunc Jesum flagellis caesum tradidit eis, ut crucifigeretur [Col. 1628C] Additio 1. Ideo in illis diebus initia et fines horarum omittimus, quia a nobis ablatus est ille, qui est Alpha et Omega, et traditus est impiis. .ยป Sancitum [Col. 1628C] erat a Romanis, ut crucifigendus prius flagellaretur, vel forte ut Judaei satiati flagellis, a morte desisterent. Adhuc columna cui alligatus fuit Jesus, vestigia cruoris ostendit.
Milites ergo praesidis suscipientes Jesum (Matth. XXVII; Joan. XIX) , et exuentes eum, circumdederunt ei chlamidem coccineam ad similitudinem purpurae, qua reges utebantur, et potuit in chlamide illa, assutum esse aliquid purpurae intus, ut in aestiva chlamide fieri solet, quia et Marcus (cap. XV) dicit, eum indutum purpura. Pro diademate autem plectentes [Col. 1628D] coronam de spinis, imposuerunt capiti ejus. Qui attentius considerasse se dicunt, spinas illas asserunt, juncos fuisse marinos, quorum acies non minus spina pungit, quia dura est et penetrativa. Unde et poeta:
ยซEt, genu flexo, dicebant: Ave, rex Judaeorum (Matth. XXVII; Marc. XV; Joan. XIX) .ยป Et licet hoc facerent gentiles, quia Judaeis auctoribus fiebant, ideo in parasceve cum oratur pro perfidis Judaeis, genua non flectimus. Tamen forte Judaei cum militibus hoc agebant. Et expuentes arundine percutiebant caput ejus, et exuentes eum purpura, reinduerunt eum veste sua, et duxerunt eum, ut crucifigeretur, bajulans sibi crucem.
Et exeuntes invenerunt Simonem Cyrenaeum, patrem Alexandri et Ruffi, et hi duo putantur fuisse discipuli Jesu, et angariaverunt eum tollere crucem post Jesum (Matth. XXVII; Marc. XV) , id est ad angariam [Col. 1629C] coegerunt eum, quae est onus personae et operis; perangaria autem tantum personae. ยซSequebantur autem Jesum mulieres plangentes eum [Col. 1629D] Additio 1. Hanc processionem plangentium post Dominum, repraesentamus, quando litanias pro imminentibus [Col. 1630A] periculis facimus, et juxta mandatum Domini, plangimus super nos et super filios nostros. Sane crux super altare ponenda est, ut de altari tollat eam bajulus crucis; quia de Christi humeris sublatam tulit eam Simon Cyrenaeus. . Quibus ipse ait: ยซNolite flere super me, sed super vos, et super filios vestros,ยป quasi diceret: Flete pro imminenti excidio gentis vestrae. Potest esse una de causis, quare in Passione Christi non solemnizamus, quia Dominus praecepit illis, ut flerent.
Ducebantur et duo nequam cum eo, ut interficerentur, et venerunt in locum Calvariae [Col. 1629D] Omnes locum nominant. quod Hebraice dicitur Golgotha. Calvaria est proprie os capitis humani nudum. Et quia ibi decollabantur rei, et multa ossa capitum ibi aspersa erant, dicebatur locus Calvariae, vel Calvarium. Ambrosius in [Col. 1629D] Epistolam ad Romanos, videtur velle, quod ibi sepultus fuerit Adam, et a capite ejus dictum calvariam, et ei dictum ab Apostolo: ยซSurge qui dormis, exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus (Ephes. V) .ยป De qua opinione dicit Hieronymus, quod favorabilis est interpretatio, et mulcens aures, non tamen vera. Unde credimus hoc a falsariis positum in Ambrosio, sicut et multa alia. ยซCum autem crucifigerent eum dicebat: Pater, dimitte illis, quia nesciunt quid faciunt [Col. 1629D] Primum hoc verbum solus Lucas. .ยป
Tunc fecerunt de vestibus ejus, excepta tunica, quatuor partes, quia quatuor erant milites, qui crucifixerunt eum. Tunica autem erat inconsutilis reticulato opere facta, et ideo scindi non poterat, desuper contexta per totum, habens, scilicet pannum aliquem ex transverso super humero positum, ad modum corrigiae in pelliciis, et sortiti [Col. 1629D] De missione sortis super vestimenta omnes [Col. 1630D] ponunt, ut supra. sunt de ea cujus esset.
[Col. 1630B] Scripsit autem Pilatus titulum [Col. 1630D] Additio 1. Tres sunt tituli: triumphalis, victorum gesta continens; praeconialis, qui in portis et domibus scribebatur; memorialis, qui supra sepulcra, id est epitaphium. causae ejus, id est in titulo causam mortis ejus: ยซJesus Nazarenus rex Judaeorum,ยป quasi dicat: Ideo crucifixus est, quia rex erat Judaeorum. Et scripsit illum Hebraice, Graece et Latine, ut diversarum linguarum homines, qui convenerant ad diem festum, illum legere possent, et intelligere. Utrum autem principium tituli [Col. 1630D] Additio 2. Vel etiam tribus linguis significatum est quod omnis religio, quae per linguam Hebraeam, quia apud eos prius religio viguit propter cultum [Col. 1631A] unius Dei, et omnis sapientia quae per Graecam, et omnis fortitudo quae per Latinam pro dominio Romanorum, credere deberent illum Deum et hominem. scriptum fuerit tribus linguis incertum est, sed finis, hoc est, rex Judaeorum, sic est scriptus, Hebraice Malcus Judaeorum, Graece, Basileos exomosoleon (sic ), Latine Rex confitentium. Crux autem non habebat super lignum transversum aliquid, habens formam Tau. Sed Pilatus superposuit cavillam et tabulam affixam, et in tabula erat titulus sic. Dicuntur autem in cruce Domini fuisse quatuor ligna diversa, [Col. 1630C] et forte in totidem diversis generibus: lignum erectum, transversum, tabula superposita, truncus quidam, cui infixa erat crux [Col. 1631A] Additio 3. Nota quosdam velle, in Domini cruce fuisse tres tantum clavos. , qui in rupe defossus fuit. Invenitur enim lignum Dominicae crucis, et palmae et cupressi, et ut quidam tradunt, olivae et cedri. Dixerunt autem Judaei Pilato, ut mutaret titulum, et noluit, sed confirmavit dicens: ยซQuod scripsi, scripsi,ยป id est immobiliter scripsi. Praetereuntes autem blasphemabant, dicentes: ยซVah qui destruis templum Dei, etc.ยป Similiter et sacerdotes illudebant ei, dicentes: ยซAlios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere.ยป Quasi dicant: Nunc apparet, quia non ex se, sed in Beelzebub homines sanabat, potius enim se sanaret. Daemones [Col. 1630D] enim sentientes vires suas fractas esse, haec agebant, ut descenderet de cruce. Tamen in Tobia super exenterationem piscis legitur, daemonem stetisse super brachium crucis, et considerasse, an Christus aliquam maculam peccati haberet.
Etiam unus de simul pendentibus blasphemabat eum, alter autem increpans blasphemantem ait: ยซMemento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum.ยป Et audivit a Domino: ยซHodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) .ยป Non intellige de terreno, unde expulsus est Adam, neque de angelico, quia ad illum ante Christum nemo ascendit, sed in requie [Col. 1631B] quod est esse cum Jesu. Vel, hodie eris mecum, quod est esse in paradiso. Forte fuit anima ejus cum anima Christi in sinu Abrahae, et cum illa regressa. Et quia non tunc penetravit latro coelos, etiam ex aliis multis locis Scripturarum, erraverunt quidam putantes esse multa loca bonorum praeter coelum, paradisum scilicet Adae, locaque in aere et terra, ubi beate vivent, nec tamen Deum videbunt. Soli enim perfecti cum angelis fruentur Dei visione. Ob hoc etiam dictum putant: ยซMultae mansiones in domo Patris mei sunt (Joan. XIV) .ยป
ยซStabant autem juxta crucem Mater Jesu, et Maria Cleophae, et Maria Magdalene, et Joannes. Tunc dixit Jesus Matri de Joanne: Mulier, ecce filius tuus. [Col. 1631C] Et Joanni [Col. 1631C] Additio 1. Quia Joannes astitit crucifixioni, ideo die eadem legitur passio secundum ipsum, licet merito postremus legatur; quia scripsit postremus. ait: Ecce mater tua (Joan. XIX) .ยป Et ex illa hora accepit eam discipulus in suam, quasi suam habens matrem, vel in suam, quasi potestatem, vel in communionem rerum suarum. Tamen nil creditur habuisse proprium, sed cum esset beata Virgo cum apostolis, iste specialem ejus curam habebat.
A sexta autem hora tenebrae factae sunt, usque ad [Col. 1631D] nonam, per universam terram (Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIV) ; non fuit eclipsis solis, ut quidam mentiti sunt, quia luna, e regione fere erat ad solem. Eclipsis autem fieri solet tantum in synodo solis et lunae. Legitur quia tunc Athenis vigebat studium, et cum inquisiissent philosophi causam tenebrarum, nec invenirent, dixit Dionysius Areopagita quod Deus naturae patiebatur. Et fecerunt ei aram, et superscripserunt: ยซIgnoto Deo,ยป de qua legitur in Actibus apostolorum (cap. XVI) . Tamen Origenes videtur velle quod tenebrae illae tantum fuerunt super universam terram Judaeae, quia si per universum orbem diffusae fuissent, in aliquibus historiis ethnicorum inveniretur scriptum. Et sicut tribus diebus [Col. 1632A] Additio 1. Quia tribus horis praetensae sunt tenebrae, ideo et nos celebramus tenebras, etiam triduanae mortis, quasi triduanas facimus exsequias, quia nec albi monachi novem faciunt lectiones, nisi pro mortuis, et tunc etiam primatus tenebrarum insinuatur, quae in illis diebus coeperunt praecedere diem. Exstinctio candelarum fugam signat apostolorum, vel quia paulatim fit, occisionem prophetarum a prava generatione factam, et tandem mortem intellige. super Aegyptis fuerunt tenebrae, in [Col. 1632A] deserto vero Jessen, ubi erant filii Israel, lux erat ita modo quasi econtrario super filios Israel erant tenebrae, aliis nationibus luce fruentibus.
[Col. 1632B] Et circa horam nonam Jesus clamavit voce magna dicens: Heli, vel Heloy lamma sabacthani (Matth. XXVII) . Una dictio est Heli, et sonat Deus meus. Hel enim nomen Dei est, oy iste est meus; quid autem sonet vox illa Christi, evangelista interpretatus est; hic patet quod Psalmus, qui eisdem verbis incipit de Christo scriptus est, non ut quidam putant ex persona David, vel Esther, vel Mardochaei. ยซEt dixerunt quidam, Heliam vocat iste.ยป Hi Romani erant non intelligentes Hebraeum. Clamabat autem Jesus, se derelictum a Patre, non quod deitas separata esset ab humanitate, sed quia ita traditus erat a Patre calamitatibus, quod videbatur derelictus, vel se derelictum a Patre dicit, quia tunc [Col. 1632C] fere inutilis videbatur passio ejus, quia de toto genere hominum non videbatur quis redimi, nisi latro qui fere solus credebat in eum. Unde dicit Isaias [Col. 1632C] Additio 1. Metaphorice loquitur Isaias cum forte tempore messis proposuit paterfamilias colligere messem, non invenit nisi de spicis stipulam, ita fuit de Christo, cum tempore gratiae deberet messem suam, id est Judaeos, colligere, non invenit, nisi solum latronem fidelem. : ยซFactus sum sicut qui colligit stipulam in messe (Isa. V) .ยป Et in Psalmo: ยซSingulariter sum ego donec transeam (Psal. CXL) ,ยป excepta beata Virgine, quam etiam tunc credidisse credimus, in hujusmodi enim semper ipsa excipitur.
Postea dixit Jesus: Sitio; vas autem erat ibi positum aceto plenum, et unus ex militibus implevit spongiam aceto, et eam imposuit arundini superpositam hyssopo, et circumligatam, et dabat ei bibere (Joan. XIX; Matth. XXVII; Marc. XV) . Fuerunt qui dicerent, crucifixos citius mori, si acetum cum felle biberent, et ideo milites acetum secum tulisse, ut citius possent liberari a custodia, si citius morerentur, quos crucifigerent. Potuit esse, quod vile vinum secum tulerant ad bibendum, et ex calore quasi acetum factum est. Unde ad notandum ejus acredinem, alius Evangelista dicit vinum myrrhatum, alius cum felle mistum. Cumque libasset Jesus [Col. 1633A] acetum, dixit: ยซConsummatum est [Col. 1633D] Sextum verbum solus Joannes ponit. ,ยป quidquid scilicet fieri oportebat antequam moreretur, vel vitium humanae corruptionis dixit, esse consummatum. Jesus autem clamavit voce magna dicens: ยซPater, in manus tuas commando spiritum meum [Col. 1633D] Septimum verbum solus Lucas. , et inclinato capite, tradidit spiritum.ยป
ยซEt ecce velum templi, quod erat ante Sancta sanctorum, scissum est a summo usque deorsum [Col. 1633D] De hoc Matth., Marc. et Lucas. .ยป Remigius dixit, velum, quod dicebatur exterius, scissum est, quod mystice tantum dictum est, vel forte etiam velum appensum ante fores templi, quod ad tegendas fores appositum est, dicit Josephus, cum interiori velo scissum. Nam et in Evangelio Nazaraeorum superliminare templi infinitae [Col. 1633B] magnitudinis fractum esse legitur auditasque voces in aere: ยซTranseamus ex his sedibus. Terra quoque mota est, petrae scissae, monumenta aperta. Et quidam sancti surrexerunt a mortuis, et venerunt in Jerusalem, et apparuerunt multis.ยป Forte hi fuerunt de quibus, super Epistolam ad Hebraeos legitur, quod multi affectaverunt sepeliri in terra sancta, ut Domino resurgente resurgerent: utrum aliqui eorum ita permanserunt, et cum Domino ascendente ascenderint [Col. 1633C] Additio 1. Beda super Matthaeum, isti credendi sunt, cum ascendente ascendisse simul corpore. , nescimus. Quod autem aliqui eorum iterum mortui sunt, postquam Dominum surrexisset testificati sunt, scimus quia corpora quorumdam adhuc quiescunt in Jerusalem, et sanctus Iscarioth [Col. 1633C] Additio 2. De quo magis Hieronymus dubitat. Dicitur sanctus Iscarioth fuisse abbas, quo mortuo, quidam monachi inconsolabiliter dolentes mortui sunt, et adhuc compaginati videntur. , unus eorum fuisse a quibusdam perhibetur. ยซHis visis Centurio [Col. 1633D] De Centurione Matth., Marc. et Lucas. et [Col. 1633C] qui eum eo custodiebant Jesum, timuerunt, et dicebant: Vere filius Dei erat iste.ยป Quia hora nona mortuo Domino Centurio factus est praeco fidei nostrae, et perfidis recedentibus, licuit Joseph, et Nicodemo disponere de funere, et mulieribus accedere propius, ideo hora nona convenimus non ad missale officium, sed quasi ad funeris obsequium.
Judaei autem, ne remanerent pendentes in cruce magna die Sabbati, rogaverunt Pilatum, ut frangerentur crura eorum, et tollerentur, ne festum eorum horrore diuturni cruciatus [Col. 1634A] Additio 1. Opinio est crucem Domini quindecim pedes habuisse in altum, et tabulam superpositam, pedem et dimidium. foedaretur (Joan. XIX) . Cumque milites primi fregissent crura latronum, et venissent ad Jesum invenientes eum mortuum, os non comminuerunt ex eo [Col. 1634A] Additio 2. Item super locum, ubi Christus crucifixus est, hoc scriptum est Graece, o Theus, id est, hic Deus; Basileos imon, id est Rex noster; Proseruas, id est, ante saecula; Glosae, id est operatus est; Sothias, id est salutem; Emesotis, id est in medio; Gis, id est terrae. . ยซSed unus militum lancea latus ejus dextrum perforavit, et continuo exivit sanguis, et aqua,ยป et qui lanceavit eum, [Col. 1634A] ut tradunt quidam, cum fere caligassent oculi ejus, et casu tetigisset oculos sanguine ejus, clare vidit.
Cum autem sero factum esset, Joseph decurio, id est, unus de ordine curiae, ab Arimatha, quae est Ramatha, civitas Helcanae patris Samuelis, dives et [Col. 1634B] justus, de quo etiam quidam putant conscriptum esse psalmum: ยซBeatus vir (Psal. CXI) ,ยป quia non consensit actibus et consiliis aliorum, petiit a Pilato corpus Jesu, sed in occulto (Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIII; Joan. XIX) . Venit quoque etiam cum eo Nicodemus [Col. 1634D] Solus Joannes de Nicodemo loquitur. , ferens myrrhae et aloes quasi libras centum. Ista amaritudine sua vermes arcent a corporibus mortuorum, et acceperunt corpus Jesu, et involutum sindone, quam emerat Joseph, ligaverunt linteis albis, quae creditur attulisse Nicodemus. Erat autem non longe monumentum novum in petra excisum, in quo posuerunt eum. Et quia in simplici sindone involutum est corpus Jesu, instituit Silvester papa, ut sacrificium altaris in lineo tantum panno celebretur.
De monumento Domini dicit Beda super Marcum, quod domus fuit rotunda de subjacente rupe excisa tantae altitudinis, ut vix homo manu extenta culmen posset attingere, introitum habens ab oriente, cui magnus lapis appositus erat pro ostio. In parte ejus aquilonari loculus Dominici corporis de eadem petra factus est, septem pedes habens longitudinis, tribus palmis altius caetero pavimento, eminens quasi sarcophagus superpositus pavimento, vel in ipso pariete loculus factus erat, sicut fit in muris domorum, ad utensilia reponenda. Nam et dicit Beda, loculum illum non desuper, sed a latere meridiano patulum, unde corpus inferebatur, quod tamen et priori sententiae congruit, et esset quasi sarcophagus [Col. 1634D] inclinatus super latus, aperturam a latere habens desuper. Color vero monumenti, et loculi, rubicundo et albo dicitur esse permistus. ยซEt erant Maria Magdalene, et altera Maria considerantes, ubi positum erat corpus Jesu. Et revertentes paraverunt unguenta, quandiu licuit eis operari. Sabbato enim quieverunt [Col. 1634D] De hoc Matth., Marcus et Lucas. .ยป
ยซAltera autem die [Col. 1634D] De hoc solus Matth. XXVII. , quae est post parasceven convenerunt sacerdotes et Pharisaei ad Pilatum [Col. 1635A] dicentes: Hic seductor adhuc vivens dixit: Post tres dies resurgam. Jube ergo custodiri sepulcrum, ne discipuli ejus furto sublatum surrexisse dicant.ยป Secundum hanc litteram patet quia Sabbato haec facta sunt [Col. 1635B] Additio 1. Nota cum in passionibus sanctorum, et mortibus solemnizet Ecclesia, et jucundetur, potius in die mortis Salvatoris sui exsultare, et solemnizare deberet. Sunt ergo tres causae, quae assignantur a sanctis Patribus, quare non solemnizat et exsultare non praesumit: Prima pro rubore peccati commissi in Adam, pro quo subiit Dominus ea die patibulum crucis. Secunda pro praecepto, quo ยซdictum est populo per Moysen: Dominus pugnabit pro nobis, et vos tacebitis (Exod. XIV) .ยป Tertia pro mysterio, ut quasi per hoc ostendat Ecclesia se discordare ab inimicis aemulando. . Tamen Remigius exponit hic parasceven praeparationem Dominicae passionis, quae incepta est a prima vigilia noctis, ut praediximus. Et legit ita: Altera autem die, quae est post hanc parasceven, id est post inceptionem hujus praeparationis, haec est ipsa feria sexta, quae orta est post ejus inceptionem. Visum est forte Remigio, quia ea die posuerunt Judaei custodes sepulcri, et signaverunt lapidem, quod Sabbato non fecissent. Unde Pilatus ait: ยซHabetis custodiam,ยป id est do vobis licentiam ponendi custodes. ยซIte, custodite. Quod [Col. 1635B] et fecerunt.ยป
ยซVespere autem Sabbati, quae lucescit in prima Sabbati cum adhuc tenebrae essent, venit Maria Magdalene, et Maria Jacobi, et Maria Salome ad sepulcrum cum aromatibus, quae paraverant (Matth. XXVIII; Marc. XVI; Luc. XXIV; Joan. XX) .ยป Quidam non nisi duas venisse dicunt, quia supra tantum duae dictae sunt considerasse sepulcrum et revertentes parasse aromata. Et dicunt quod additum est hic, et Salome [Col. 1635D] Additio 1. Chrysostomus dicit matrem filiorum Zebedaei vocatam Salomam, quasi binomiam. , expositio est alterius Mariae tacitae. Contra quos sufficit opponere usum Ecclesiae, quae tres repraesentat. Etiam Lucas dicit praeter Marias adfuisse Joannam, quae traditur fuisse uxor Chusae procuratoris Herodis. Nomine vesperis, ut [Col. 1635D] dicit Augustinus De concordia evangelistarum, noctem signat, a parte totum. Et est vespere Sabbati, id est nocte Sabbati. Sed ne de ipso vespere, quod est initium noctis intelligamus, mutavit genus, et ait, ut referens ad sensum, non ad nomen, quae scilicet nox lucescit in prima Sabbati, hoc est cujus finis est diluculum primae Sabbati, id est Dominicae, quasi dicat, nocte Sabbati venerunt, non tamen qualibet noctis parte, sed diluculo.
In hac nocte terminatus est ordo dierum naturalium qui erat, ut dies praecederet noctem. Deinceps [Col. 1636A] fit commutatio temporum. Fecit Creator, ut nox praecederet diem. Et haec nox communis fuit, et Sabbato, et Dominicae diei [Col. 1636B] Additio 1. Per hoc fecit quod nocte Dominicae diei surrexit, cum in Genesi (cap. I) dictum sit primo: ยซDixit Deus: Fiat lux, et facta est lux.ยป . Et ita per synecdochen dicitur Dominus, fuisse in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus, accipiendo per extremam partem parasceves, totum diem cum nocte sua, et Sabbatum totum, et per noctem Dominicae diei ipsam Dominicam. Tamen Augustinus videtur velle, hanc mutationem factam in parasceve, ut nox quintae feriae fuerit etiam parasceves, et orto jam sole, id est cum coelum jam ab orientis partibus albesceret, dicebant ad invicem: ยซQuis revolvet nobis lapidem ab ostio monumenti? Et respicientes, viderunt revolutum lapidem, et angelum [Col. 1636B] Additio 2. Nota quod de apparitione angelorum [Col. 1636C] videtur contrarietas inter evangelistas. Matthaeus enim dicit quod mulieres invenerunt unum sedentem ad ostium monumenti, super lapidem revolutum, neque commemorat plures. Marcus dicit quod invenerunt in dextris loculi sedentem. Lucas dicit quod invenerunt duos stantes. Joannes, qui, tanquam ultimus quasi correctior dicit quod duos invenerunt sedentes, unum ad caput et alium ad pedes. Licet autem diversa sunt haec, non tamen adversa. Credimus tamen quod tres apparuerunt angeli, unus primo sedit super lapidem qui transtulit se ad dexteram loculi, in quo erant illi duo primo stantes, postea sedentes. sedentem super eum (Marc. XVI; Matth. XXVIII) .ยป Jam enim terrae motus [Col. 1636B] factus erat, Domino resurgente, et clauso sepulcro, egressus erat Jesus. Cuidam autem monacho Sancti Laurentii Romae extra muros anno ab Incarnatione Domini 1111 miranti de cingulo suo, quo cinctus erat, insoluto et projecto ante eum, vox in aere facta est: Sic potuit clauso prodire Christus sepulcro. Angelus autem post tulit lapidem, ut egressum jam factum indicaret. Prae timore autem ejus exterriti sunt custodes, unde jacebant velut mortui.
[Col. 1636D] De hora quidem resurrectionis quaeri solet, de qua varie loquuntur auctores. Hieronymus, in libro scilicet XII Quaestionum: ยซVespere Sabbati, ait Matthaeus. Marcus vero: ยซEt valde mane una Sabbatorum veniunt ad monumentum orto jam sole.ยป Hujus quaestionis duplex est solutio: aut enim non recipimus Marcum, omnibus Graeciae libris pene hoc capitulum in fine non habentibus, aut uterque verum dixit: Matthaeus quando Dominus surrexit, id est ยซVespere Sabbati;ยป Marcus quando vidit eum Maria Magdalene, id est mane. Ambrosius in fine expositionis Lucae: Non vesperascente die, sed noctis vespere Dominus surrexit. Denique Graecus sermo pro vespere habet sero. Sic ergo Dominus [Col. 1637A] non in vespertino tempore diei, sed sero id est profunda nocte surrexit. Unde et ad monumentum mulieres potuerunt accedere, custodibus quiescentibus. Et principes sacerdotum dixerunt, quia discipuli ejus in nocte venerunt. Ut autem scias nocte, vel mane factum, mulierum aliae sciunt, aliae nesciunt. Sciunt qui noctibus observant, nesciunt quae recesserunt. [Col. 1637D] Additio. Communis opinio est unam tantum fuisse Magdalenem; potest tamen determinari, quod dicit Ambrosius alteram, id est eamdem alteram. Una Maria Magdalene, secundum Joannem, nescit; altera Maria Magdalene, secundum Matthaeum, scit. Nam eadem ante scire, et postea nescire non potuit, denique alteram esse cognosce. Illa admittitur tenere pedes Domini, haec prohibetur; illa angelum videre meruit, haec primo cum venit, neminem vidit; illa discipulis Dominum resurrexisse nuntiavit, haec raptum esse [Col. 1637B] putavit; illa gaudet, haec plorat; illa Christo occurrit, haec mortuum quaerit. Augustinus, ut supra diximus, dixit eum diluculo surrexisse, cui consentit auctoritas illa, quae dicit Dominum 40 horis fuisse mortuum, et totidem diebus post moratum in terra ante Ascensionem; quia horis 4 vespertinis parasceves, et 36 duarum noctium et unius diei. Ecclesia quoque assentire videtur, quae matutinas laudes, pro Christi resurrectione celebrat. Pro praedicta vero sententia Ambrosii facit, quod Samson, in typo resurrectionis Domini, media nocte surgens, tulit portas Gazae. Sic ergo anima Christi rediit ab inferis, et reddita est corpori facto impassibili [Col. 1637D] Additio 2. Forte pro prima sententia Hieronymi [Col. 1638A] facit, quod apostoli tradiderunt, ea nocte non dimitti populum ab Ecclesia, usque ad profundam noctem. . Utrum autem anima Christi tunc facta est impassibilis cum egressa est a corpore, an tunc demum [Col. 1637C] cum reddita est corpori, ne sine corpore glorificaretur, non memini me legisse. De sanctis, quos eduxit de inferno, si quaeritur ubi fuerint post resurrectionem, Deus novit. Vel sicut dicitur de Domino fuerunt, in extremis partibus maris, id est super amplissimos fines orbis. De diversitate adventus mulierum ad monumentum, quae videtur in evangelistis esse, unde et Porphyrius irridet eos, et de apparitionibus, et de numero angelorum, Glossa Augustini super Matthaeum plene diffinit; hoc dixisse sufficiat, quia decem apparitiones Christi post resurrectionem leguntur in Evangeliis. Quinque ipsa die resurrectionis, et quinque postea. In Apostolo legitur, quod visus est Jacobo (I Cor. XV) et quingentis fratribus simul, sed nec tempus, nec modum determinat. Quidam dicunt quod, mortuo Domino, Jacobus vovit se non comesturum, donec Christus resurgeret, et ideo dicunt quod eadem die resurrectionis apparuit illi. Fuerunt qui dicerent Joseph eadem vespera, qua sepelivit Dominum a Judaeis incarceratum, et Nicodemum latuisse, et demum factum discipulum, et ideo ante alios statim apparuit Joseph in carcere ad consolandum.
Et factum est (Luc. XXIV) cum mente consternatae essent mulieres de hoc quod viderant, ecce duo viri, id est angeli, in corporibus humanis, steterunt secus illas. Cumque declinarent vultum in terram, dixerunt angeli ad illas: ยซQuid quaeritis viventem cum mortuis?ยป scilicet in sepulcro, qui locus est mortuorum. ยซNon est hic, surrexit, sicut dixit vobis, cum esset in Galilaea.ยป Nota quod sanctae mulieres non corruerunt, sed inclinaverunt vultum. Et ideo mos ecclesiasticus est ut, exemplo earum et in memoriam Dominicae resurrectionis et [Col. 1638B] in spem vitae nostrae omnibus Dominicis diebus, a Pascha usque ad Pentecosten, non flectamus genua, orantes. ยซEt addiderunt: Ite, dicite discipulis ejus, et Petro, quia surrexit, et ecce praecedet vos in Galilaeam. ยซEt recordatae verborum Domini, ibant (Marc. XVI) .
ยซCucurrit autem Maria Magdalene, et venit ad Petrum, et Joannem, et ait: Tulerunt Dominum meum de monumento, et nescio ubi posuerunt eum (Joan. XX) .ยป Hoc agebat in ea vis amoris, vel consternatio mentis, ut non inventum, non crederet nisi sublatum. Cucurrerunt ergo illi duo ad monumentum, et non invento corpore, cumque vidissent [Col. 1638C] sudarium capitis, et linteamina posita seorsum, et crediderunt verum esse, quod mulier dixerat, et redierunt ad semetipsos, id est ad hospitia sua.
ยซMaria autem Magdalene, quae cum eis redierat ad monumentum, remansit foris, plorans. Cumque introspexisset, vidit praefatos angelos sedentes, juxta loculum corporis, unum ad pedes et unum ad caput. Qui dicunt illi: Mulier, quid ploras? Quae ait: Quia tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. Et conversa vidit Jesum stantem, [Col. 1638D] et nesciebat, quia Jesus est. Dicit ei Jesus: Mulier, quid ploras? Quem quaeris? Illa existimans hortulanum esse, ait: Domine, si tu sustulisti eum, dicito mihi ubi posuisti eum, ut ego eum tollam. Dicit ei Jesus: Maria! et statim cognovit eum, et ait: Rabboni, quod est idem qudo Rabbi, et procidens voluit tangere pedes ejus, ut consueverat. Et ait Jesus: Noli me tangere. Nondum enim ascendi ad Patrem meum,ยป supple, in corde tuo, quasi dicat: Quem enim mortuum quaeris, viventem tangere non mereris. Quem scilicet putas cadaver sublatum, non Filium aequalem Patri, ยซsed vade et dic fratribus meis: Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum, Deum meum, et Deum vestrum.ยป Hoc est, in proximo est, ut me videant ascendentem.
Cum autem haec fierent, custodes redierunt, nuntiantes principibus sacerdotum, quae facta fuerant [Col. 1639D] Ex Evangelio Nicodemi, et Matthaei. . At illi pecunia copiosa corrupti, dixerunt: Nobis dormientibus furati sunt discipuli corpus Jesu. Et mansit hoc verbum apud Judaeos, usque in hodiernam diem.
ยซVenit autem Maria Magdalene jam credens, et inventis aliis, quae cum illa prius fuerant, ibant simul ad discipulos, jam certae de resurrectione. Et ecce occurrit eis Jesus dicens: Avete. Illae autem accesserunt, et tenuerunt pedes ejus adorantes. Dixit eis Jesus: Ite, nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam, ibi me videbunt (Matth. XXVI) .ยป Hanc [Col. 1639B] visionem sui in Galilaea, prae caeteris Dominus memorat, quia in ea credimus omnes discipulos adfuisse. Exprobrando quibusdam duritiam cordis eorum, eos plenius dicitur certificasse. Abierunt autem mulieres, et nuntiaverunt omnia undeinn lugentibus, et his qui cum eis erant, et visa sunt ante eos, sicut deliramentum verba haec. ยซPetrus autem surgens cucurrit ad monumentum,ยป ut Lucas dicit. Et tunc verisimile est, quod Dominus apparuit ei in via, et si non legatur in Evangelio. De quo dicitur: ยซApparuit et Petro.ยป Quinquies prima die resurrectionis apparuit.
Eadem die visus est duobus discipulis euntibus in Emmaus, quorum unus dicebatur Cleophas, tacito [Col. 1639C] nomine alterius putabatur se Lucas (cap. XXIV) innuisse, more scriptorum sacrae Scripturae. Sed Ambrosius in Lucam dicit, illum vocatum Amon. Post vastationem Judaeae sub Marco Aureliano restaurata est Emmaus, et dicta est Nicopolis; haec erat a Jerusalem in spatio 60 stadiorum. Tradunt Graeci scriptores Herculem gigantem uno anhelitu 125 passus cucurrisse, et stetisse, et a stando spatium hujusmodi vocant stadium. Cumque octo stadia faciant milliare in summa 60 faciunt septem millia passuum et quingentos, id est 7 milliaria et quatuor stadia, id est leucas tres et tres partes quartae. Ibat autem Jesus cum illis, et oculi eorum tenebantur, ne eum agnoscerent, unde videtur aliud in [Col. 1639D] oculis eorum fuisse, ne eum agnoscerent. Et alibi legitur quod apparuit eis in alia effigie, ergo aliud etiam erat in eo, ne eum agnoscerent. Potuit etiam esse, ut mutatio ejusdem corporis mortalis in immortale, non possit fieri sine quadam alteratione, pro qua subito visus non agnosceretur, ut, si quis quem vidisset puerum si paulo post occurentem sibi juvenem videret, non mox eum cognosceret. Et cum cognovissent eum in fractione panis [Col. 1640A] Additio 1. Fregit, et porrigebat illis. Ideo tres fiunt partes hostiae, una quasi est Domini, duae porriguntur, una sacerdoti, altera ministro, vel reservatur infirmo. , et evanuisset ab eis, eadem hora regressi sunt in Jerusalem, et invenerunt congregatos undecim et eos qui cum eis erant dicentes, quia surrexit Dominus vere, et apparuit Simoni, et illi narrabant, quae gesta erant in [Col. 1640A] via, et quomodo cognoverunt eum in fractione panis.
Quidam autem ex eis non crediderunt, ex quibus unus erat Thomas (Joan. XX; Luc. XXIV) . Quo egresso, cum adhuc alii colloquerentur de his, quae audierant, et sero jam esset, et fores essent clausae propter metum Judaeorum, stetit Jesus in medio eorum, et ait: ยซPax vobis [Col. 1640D] Additio 1. Inde est, quod in mittendo partem hostiae in calicem, ubi signatur resurrectio, subditur: Pax Domini sit semper vobiscum. Et episcopus cum primo convertit se ad populum in missa dicit: Pax vobis. Osculum vero longe post introductum est, pro causa supradicta. , ego sum, nolite timere.ยป Ipsi autem conturbati, putabant se spiritum videre.
[Col. 1640B] Nondum enim credebant, vel tertia die potuisse veram carnem resurgere, vel suscitatam, clausis januis, posse intrare. Et ait illis: ยซVidete manus meas, et pedes meos, palpate et videte, quia spiritus carnem, et ossa non habet, sicut me videtis habere.ยป Ostendit eis cicatrices manuum, pedum et lateris. Tribus de causis praecipue reservavit Dominus cicatrices in corpore, licet incorruptibili. Ad corroborandam fidem apostolorum, quia surrexerat; et ut semper repraesentet Patri, quale genus mortis tulit pro nobis, quod est quidam modus interveniendi pro nobis; et ut in judicio videant perfidi, in quem pupugerunt (Apoc. I) . Et ut ostendat omni carni signa victoriae suae. Verbi gratia, miles fortiter egit, et multis vulneribus perfossus est. Ait illi [Col. 1640C] medicus: Vis sanari sine omni cicatrice? vel cum cicatricibus sine omni deformitate? Puto quod in signum gloriae suae, et pro exemplo alios animandi ad idem, reservaret cicatrices. Et nota quod duo mira secundum humanam rationem, et sibi contraria Dominus ostendit eis, corpus scilicet incorruptibile et palpabile. Nam palpari non potest, quod non corrumpitur, et corrumpi necesse est, quod palpatur. Dicit tamen Beda, quod corpus Domini subtile erat per effectum spiritualis potentiae, et palpabile per veritatem naturae, id est palpabile ostensum, ut veritatem carnis probaret. Vel potest dici corpus Domini vere visibile, et palpabile aliis incorruptibilibus; a corruptibilibus vero videri et palpari non [Col. 1640D] potest, nisi miraculose.
Adhuc illis nunc credentibus ait Jesus: Habetis hic aliquid, quod manducetur. Et obtulerunt ei partem piscis assi, et favum mellis. Et manducans reliquias dedit illis (Luc. XXIV; Joan. XX) . Sed sciendum [Col. 1641A] est cibos a Domino sumptos post resurrectionem, non solum sumptos, sed etiam absumptos, sicut aqua missa in ignem absumitur. Ante mortem vero sumptos in alimoniam. Aliter enim absorbet aquam terra sitiens, aliter radius solis cadens. Et ait illis. ยซHaec sunt verba, quae locutus sum cum adhuc vobiscum essem,ยป id est similis vobis passibilis. ยซTunc aperuit eis sensum, ut intelligerent Scripturas, et dixit eis. Vos eritis mihi testes horum in omnes gentes incipientes a Hierusalem [Col. 1641C] Additio 1. Inde est, quod audita praenuntiatione Evangelii, vertimur ad orientem, quasi ad Hierusalem gratias agentes, quia inde venit ad nos Evangelium. .ยป
Gavisi sunt ergo discipuli, viso Domino, id est agnito. Dixit ergo eis iterum: ยซPax vobis,ยป supple, sit, vel est. Tamen cum vicarius Christo pontifex, scilicet, dicit populo: ยซPax vobis,ยป tantum subintelligitur, sit. Qui ut ostendat se Christi vicarium. [Col. 1641B] Quandoque dicit: ยซPax vobis,ยป tunc scilicet cum primo vertitur ad populum in missa, quia haec fuit prima vox Christi ad discipulos post resurrectionem. Instar vero aliorum sacerdotum dicit postea: Dominus vobiscum, ut se unum ex nobis esse ostendat, ยซHaec cum dixisset insufflavit, et dixit eis: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittentur eis, et quorum retinueritis, retenta erunt.ยป Huic sententiae, quidam adhaerent, dicentes: Neminem posse solvere, vel ligare nisi habeat Spiritum sanctum, quo auctore hoc faciat. Sed attendere debent, quia etiam ante resurrectionem dedit eis Jesus eamdem potestatem, sine insufflatione, nec tamen legitur ibi dedisse Spiritum sanctum eis [Col. 1641C] Additio 2. Apostoli dicuntur accepisse Spiritum sanctum ter. Primo ad gratiam curationum, secundo ad remittendum peccata, tertio ad loquendum variis linguis. . Quae duo praedixit Moyses ibi, ยซsuxerunt mel de petra,ยป id est potentiam [Col. 1641C] ligandi et solvendi, et miraculorum, a Christo immuni a peccato quamvis mortali, et postea, ยซoleum de saxo durissimo (Deut. XXXII) ,ยป id est eamdem potentiam cum Spiritu sancto de Christo impassibili.
ยซCumque evanuisset ab eis, rediit Thomas. Dixeruntque [Col. 1641D] alii ad eum: Vidimus Dominum. Qui dixit se non crediturum, nisi videret et tangeret cicatrices vulnerum. Post dies autem octo cum essent discipuli intus, et Thomas cum eis, stetit Jesus in medioยป januis clausis, et ait Thomae: Infer digitum tuum huc, et vide manus, et latus, et noli esse incredulus, sed fidelis. Respondit Thomas: Dominus meus, et Deus meus, scilicet es tu. ยซEt ait Jesus: Quia vidisti me, Thoma, credidisti; beati qui non viderunt, et crediderunt (Joan. XX) .ยป Tamen quidam dicunt Thomam tantum vidisse, nec ausum tangere, quia Christus tantum dixit, quia vidisti me. Sed quia visus pro quolibet sensu poni solet, potest dici vidisti, id est tetigisti, praesertim quia Dominus dixerat: ยซInfer digitum tuum huc, et [Col. 1642A] vide.ยป Haec et alia fecit Jesus ad robur fidei nostrae, et multa quae non leguntur in Evangelio.
ยซPost haec autem manifestavit se Jesus ad mare Tiberiadis. Piscabantur autem discipuli septem nocte quadam, ut haberent cibos. Et cum nihil prendidissent, mane stetit Jesus in littore. Cumque ad praeceptum ejus in dextera navigii rete misissent, impleverunt illud 153 magnis piscibus. Et ait Joannes: Dominus est. Tunc Petrus misit se in mare. Alii navigio venerunt, et invenerunt prunas in littore, et piscem superpositum, et panem juxta positum, et assantes simul de piscibus quos prendiderant, manducaverunt cum Jesu, scientes quia Dominus est (Joan. XXI) .ยป Et fuit haec tertiae diei manifestatio, sed post quot dies ab [Col. 1642B] octava die resurrectionis non est determinatum. ยซTunc dixit Jesus Petro: Simon Joannis diligis me plus his? Interrogabat Dominus quod sciebat. Sed innuit, ut et corde credamus et ore confiteamur. Et ait Petrus: Etiam, Domine, tu scis quia amo te.ยป Non est sic distinguendum, ยซetiam Domine,ยป ut scilicet dixisset se diligere plus aliis. Hoc enim nesciebat, sed abundant etiam idiomate Hebraeo. Tacens ergo quod ignorabat, respondit quod sciebat. Vel ita, ยซDomine, amo te, et etiam tu scis quia amo te,ยป quasi dicat: Te ipsum testem invoco, quia amo te. ยซDixit ei Jesus: Pasce agnos meos,ยป quasi dicat: Exhibitio operis sit probatio dilectionis. Cum quaesisset id ipsum secundo, et idem respondisset Petrus, iterum subdidit; ยซPasce [Col. 1642C] agnos meos.ยป Post tertiam vero responsionem subdidit: ยซPasce oves meas,ยป quasi dicat: Pasce docendo, pasce operando, pasce moriendo. ยซTunc dixit ei Jesus: Cum esses junior cingebas te, et ambulabas ubi volebas; cum autem senueris, extendes manus tuas, et alius te cinget, et ducet quo tu non vis,ยป significans quia crucifigeretur, nolens secundum sensum carnis. Et addidit: ยซSequere me,ยป id est sequeris me in genere mortis.
ยซTunc coepit Jesus abire, et coepit Petrus eum sequi, putans hoc sibi a Domino mandatum. Sequebatur etiam eum Joannes. Conversus Petrus vidit [Col. 1642D] illum sequentem, et ait ad Jesum: Domine, hic autem quid?ยป (Joan. XXI.) Supple, patietur. Postquam enim audierat se crucifigendum, voluit etiam fratris exitum cognoscere: ยซRespondit Jesus. Sic eum volo manere donec veniam.ยป Putaverunt ergo discipuli Joannem non moriturum, donec Christus veniret ad judicium. Sed non erat magnum dare dilecto non mori, cum dissolvi et esse cum Christo melius sit (Phil. I) . Dixit ergo Dominus, quod in pace senium finiret. Tamen fuerunt qui dicerent, sic eum vivere, quia cum in defossum sibi tumulum, post celebratam missam, descendisset, lux magna per aliquot horas fulsit, et circumstantes, qui aderant ceciderunt. Cumque post lucem surgentes accessissent ad tumulum ejus, vacuum invenerunt, tamen [Col. 1644A] Additio 1. Quasi diceret: Quod in aure audistis praedicate super tectum. Inde est quod Evangelium legitur in edito, tanquam ubique et ab omnibus audiendum, et coram omnibus. Primo fit signum crucis super librum, quasi dicat: Hic est liber Crucifixi, post in fronte, et pectore, quasi in utroque superliminari. [Col. 1643A] terra levis scaturiebat in fundo, sicut in fontibus solet arena bullire, et adhuc quandoque eadem scaturigo bullire ibi videtur. Unde multi putaverunt eum vivere sub terra, et anhelitu ejus scaturiginem heri, alii autem jam translatum ad coelum putant, de hujusmodi vero melius est pie dubitare, quam temere diffinire.
ยซUndecim autem discipuli abierunt in Galilaeam ad montem ubi constituerat illis Jesus. Et videntes eum adoraverunt, quidam autem dubitaverunt. Et exprobravit illis duritiam cordis eorum. Et ait: Data est mihi omnis potestas in coelo, et in terra [Col. 1643B] (Matth. XXVIII; Marc. XVI) ,ยป id est nunc apparet omnipotentia mea. Vel ita dixeram vobis, in viam gentium ne abieritis, sed quia Judaei abjecerunt me, quasi dederunt mihi potestatem, mittendi ubique terrarum sub coelo. Unde igitur subdidit: ยซIte in orbem universum, et praedicate Evangelium omni creaturae,ยป id est homini, pro quo facta est omnis creatura. Vel qui habet participationem cum omni creatura. Unde et homo microcosmus, id est minor mundus dicitur. Et addidit: ยซDocete omnes gentes,ยป id est omnia genera gentium, servare quae dixi vobis, ยซbaptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.ยป In inchoatione operum nostrorum eamdem proponimus formam verborum, sed invocando orantes, ut ad honorem Trinitatis [Col. 1643C] fiat opus, quod inchoamus, et ut Trinitas nobis cooperetur. In baptismo autem dicitur affirmando, et est: Baptizo te in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, id est mysterium baptismi ego, sed auctoritas penes Trinitatem est. ยซQui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit; qui non crediderit, condemnabitur.ยป Non ait, nec baptizatus fuerit. Sine baptismo enim salvatur homo, cum eum excludit articulus necessitatis, non contemptus religionis. Unde quod dictum est: ยซNisi quis renatus fuerit,ยป etc. (Joan. III) , sic intelligitur: Qui contempserit renasci. Ordini verborum Domini adhaerent haeretici hujus temporis dicentes, non oportere baptizari nisi credentem, et ideo non recipiunt baptismum [Col. 1643D] parvulorum. Sed non intelligunt tempus, quo hoc dictum est. Primo enim, quia praedicabatur adultis, baptizandi erant adulti, quorum fides exigitur in baptismo. Postmodum parvuli eorum, ergo pro adultis potest intelligi hoc esse dictum. Vel si pro omnibus sic expone: ยซQui crediderit et baptizatus fuerit,ยป hoc est qui in fide baptizabitur. Oportet enim baptizandum, vel per se, vel per alium credere. Signa autem eos qui crediderint haec sequentur: ยซIn nomine meo daemonia ejicient, linguis loquentur novis [Col. 1644A] Additio 2. Generale enim fuit in primitiva Ecclesia, quod illi qui exibant de fonte, statim loquebantur [Col. 1644B] linguis. , serpentes tollent,ยป etc., et [Col. 1644A] hoc quoque pro tempore dictum est. Tunc enim signa fiebant, pro infidelibus convertendis. Quia ergo signa non sunt necessaria, non modo fiunt, sicut passim tunc fiebant. Nos enim cum arbusta plantamus, tandiu infundimus aquam, quousque in terra coalescant.
Die autem ascensionis venit ad eos in Jerusalem, et ait: ยซSedete in civitate, quousque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV; Marc. XVI) .ยป Cumque comedisset cum eis, unde intelligitur sextam horam transisse, eduxit eos foras in montem Oliveti versus Bethaniam. Et elevatis manibus, benedixit eis. Et videntibus illis elevatus est in coelum, et nubes lucida bajulabat eum ministerio angelorum [Col. 1644C] Additio 1. Hanc ultimam processionem post Jesum repraesentat Ecclesia Dominicis diebus, egrediendo de Ecclesia, et redeundo ad eam, quasi de Jerusalem exiens, et rediens in Jerusalem, et sequendo [Col. 1644D] crucem, ut illi crucifixum. Et licet illi redierint sine Jesu, tamen nos redimus cum cruce, quia ipse dixit: ยซVobiscum sum, usque ad consummationem saeculi.ยป Et nota quia primitiva Ecclesia observavit diem Dominicam, ut et modo, et etiam feriam quintam in memoriam ascensionis, et tunc quinta feria fiebat processio. Sed multiplicatis solemnitatibus sanctorum, sublata est solemnitas quintae feriae, et processio translata est ad Dominicam. Unde dicitur, quod quinta feria cognata sit Dominicae. . Cumque jam subtractus esset ab oculis discipulorum, tamen adhuc intuebantur in coelum, propterea duo angeli, in forma virorum, steterunt juxta illos, et dixerunt: ยซViri Galilaei, quid aspicitis in coelum (Act. I) .ยป Quasi dicat: Recedite, ne exspectetis Jesum, ut [Col. 1644C] modo redeat tamen in fine temporum, sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem in coelum, bajulis scilicet nubibus, descendet in aera. Illi autem regressi sunt in Jerusalem, et exspectabant promissum Spiritum sanctum. Quo accepto, temporibus suis profectis, praedicaverunt ubique, Domino cooperante, et sermonem confirmante, et sequentibus signis. Et nota differentiam. Translatus Enoch est, subvectus est Elias, ascendit Jesus propria sui virtute.
Anno nonodecimo imperii Tiberii Caesaris, adhuc procuratore Judaeae Pilato, praeside Syriae Vitellio, mortuus est Dominus, et resurrexit. Resurgens autem, veritatem resurrectionis multis comprobavit argumentis, multa in corpore proprio ostendens, praeter naturam corporis immortalis, ut sic veritatem resurrectionis astrueret, et ab apostolis, et eorum posteris, omnem omnino causam haesitationis amoveret, comedit enim, et bibit cum eis, cum corpus spirituale ciborum alimonia minime indigeat. In corpore proprio cicatrices ostendit, cum a natura corporis immortali penitus aliena sit omnis deformitas cicatricis. Praeter haec argumenta [Col. 1645B] Lucas scribens historiam Actus apostolorum, ponit alia. Fuit enim argumentum vere resurrectionis, quod per dies 40 apparuit eis, loquens de regno Dei. Non est autem intelligendum quod singulorum 40 dierum tempore apparuit apostolis, sed infra numerum tot dierum decies apparuit eis, ut ex evangelica historia colligitur. Ipsa namque die resurrectionis quinquies apparuisse legitur. Primo Mariae Magdalenae. Secundo mulieribus redeuntibus de monumento, quando tenuerunt pedes ejus et adoraverunt eum. Tertio Petro, licet non expresse habeatur de Evangelio. Quarto duobus euntibus in Emmaus: Quinto apparuit decem apostolis absente Thoma; sexto post dies octo apparuit eisdem praesente [Col. 1645C] Thoma. Septimo septem discipulis apparuit in piscatione ad mare Tyberiadis, octavo in monte Thabor quando convenerant in Galilaeam, et ita ante diem Ascensionis apparuit octies. Ipsa vero die Ascensionis bis apparuit, semel undecim apostolis comedentibus in coenaculo (Act. I) . Omnes, tam Apostoli quam alii discipuli, necnon mulieres, habitabant in illa parte Hierusalem quae dicebatur Mello, scilicet in monte Sion, ubi David construxerat sibi palatium, et ibi erat coenaculum illud grande stratum, in quo praecepit Dominus sibi parare Pascha. Et in coenaculo illo tunc habitabant undecim apostoli. Caeteri autem discipuli, et mulieres habitabant circumquaque per diversa hospitia.
[Col. 1645D] Et dum comederent undecim in coenaculo, apparuit eis Dominus, et exprobravit incredulitatem eorum, et duritiam cordis, et comedit cum eis. Et convescens praecepit eis ab Hierosolymis ne discederent, sed exspectarent promissionem Patris, id est ab ipso promissam, vel a Patre per ipsum, et Patris auctoritatem complendam dicens: ยซJoannes baptizavit aqua; vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multos hos dies (Act. I) .ยป Ac si [Col. 1646A] diceret: Spiritus sanctus super vos descendens, vos purificabit, et roborabit. De baptismo autem apostolorum solet dubitari. Sed super hunc locum dicunt Beda, et Augustinus, quod fuerint baptizati. Ait enim Beda: Baptizabimini, quod est in Spiritu sancto, non ad illud tempus respicit, quo apostoli et caeteri fideles illius temporis, baptizati sunt aqua in remissionem peccatorum gratia Spiritus sancti a Domino percepta, sed ad illud, quod Domino mittente Spiritum sanctum, plenius acceperunt. Ideo nondum fuerant baptizati, non dico aqua, sed Spiritu sancto, quos intelligimus baptizatos baptismo, Joannis, vel quod credibilius est baptismo Christi. Conveniens enim erat eos esse baptizatos, qui baptizabant alios. De eodem Augustinus: Scriptum est [Col. 1646B] quando baptizatus est Paulus, qui ab Anania baptizatus est. Sed non scriptum est quando baptizati fuerint alii apostoli. Sed debemus intelligere baptizatos esse, propter illam Dominicam sententiam: ยซNisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto, non potest intrare in regnum Dei (Joan. III) .ยป Sic capere volunt Beda, et Augustinus, quod baptizati fuerint baptismo Christi, et de quibusdam satis videtur quod baptismo Joannis fuerint baptizati, ut de Andraea, Philippo et Petro, de quibus constat, quod fuerunt ejus discipuli. Hoc dicto praecepit eis ut egrederentur de civitate, et statim evanuit ab oculis eorum.
[Col. 1646C] Ecce nona apparitio. Et statim post comestionem undecim apostoli, et alii discipuli, et mulieres de civitate unanimiter egressi, juxta praeceptum Domini, venerunt in montem Oliveti, et statim Dominus apparuit eis. Quomodo autem praeceperit eis, ut egrederentur de civitate, et evanuerit ab oculis eorum, et quomodo egressi de civitate venerunt in montem Oliveti, et ibi Dominus apparuit eis, in Historia subticetur, quia brevis est. Tunc qui convenerant, coeperunt eum interrogare, dicentes: ยซDomine, si in tempore hoc restitues regnum Israel? (Act. I) ยป temporale, quantum ad quosdam imperitos, et carnaliter sapientes, qui videntes alienigenam regnare, et Judaeos esse sub praeside, quaerebant [Col. 1646D] de restitutione regni Israel temporalis, putantes tunc a Domino restituendum, sicut et duo discipuli dicentes: Nos sperabamus quod ipse esset redempturus Israel. Alii magis instructi scientes illam restitutionem, non nisi finaliter futuram, scilicet circa tempora judicii, quaerebant de restitutione regni Israel spiritalis, scilicet de dilatatione Ecclesiae. Ac si dicerent: Nunquid in hoc tempore facies, quod promisisti Ecclesiae? Dominus autem [Col. 1647A] non certificavit eos super hoc: Ex quodam tamen verbo in responsione ejus posito, si scioli essent, possent intelligere restitutionem illam multis temporibus differendam.ยป Non est, inquit, vestrum nosse tempora, vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate,ยป id est numerum temporum et momentorum, usque ad finem saeculi, quae tantum Patris patent scientiae. Ac si diceret: Nihil ad vos quaerere de secretis hujusmodi, nec ad ea percipienda estis idonei. Sed de his, quae ad vos spectant, estote solliciti, quia vos revera ยซaccipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti,ยป cujus virtute roborati, ยซeritis mihi testesยป resurrectionis meae, primo ยซin Jerusalem,ยป secundo in Judaea, ยซpostea in Samaria,ยป tandem ยซusque ad ultimum [Col. 1647B] terrae.ยป Ac si tacite diceret: Ante regni illius restitutionem non solum Hierosolymam, sed et omnes Judaeae fines, et Samariae, mundi etiam terminos, per circuitum fama Evangelii percurret.
Primo siquidem praedicatum est evangelium in Hierusalem, sed propter lapidationem Stephani, et mortem Jacobi gladio occisi, egressi sunt de Hierusalem, praedicantes in finibus Judaeae. Postea transierunt ad Samaritanos, et deinde processerunt per universum orbem. ยซEt cum hoc dixisset (Act. I) ,ยป secundum alium evangelistam, elevatis manibus ยซbenedixit eis (Luc. XXIV) .ยป Et post benedictionem illam, ยซvidentibus illis elevatus est. Et nubes suscepit [Col. 1647C] eum ab oculis eorum,ยป quia quasi quodam in globo bajulae nubis ascendit. Non tamen ideo, quod ad ascendendum egeret ministerio nubis, sed ut per hoc ostenderetur quia omnis creatura parata est obsequi suo Creatori.
De loco Ascensionis dixit Sulpicius episcopus, Hierosolymitanus, quia ibi cum postea aedificata esset Ecclesia, locus ille in quo institerunt vestigia Christi ascendentis, nunquam potuit sterni pavimento, imo resiliebant marmora in ora collocantium. Calcati etiam pulveris a Domino, hoc dicit esse documentum, quia vestigia impressa cernuntur, et eamdem adhuc speciem, velut pressus vestigiis, terra custodit. Cum jam Dominus raptus esset a conspectu [Col. 1647D] eorum, adhuc tamen suspensis vultibus, stabant aspicientes in coelum, cum potius reverti in Hierusalem debuissent, quia dictum erat eis: ยซSedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV) .ยป Et ne diutius ibi morarentur, missi sunt angeli instruentes eos. Unde sequitur: ยซCumque intuerentur in coelum euntem illum,ยป id est illo abeunte, ut accusativus ponatur pro ablativo absolute, pro quo ponitur genitivus in Graeco. ยซVel cum prius intuerentur euntem illum, et adhuc intuerentur in coelum, ecce duo viri,ยป id est duo angeli in forma ยซviri, astiterunt juxta illos in vestibus albis, qui et dixerunt (Act. I) .ยป
ยซViri Galilaei, quid statis aspicientes in coelum (Act. I) ,ยป quasi obliti quid facere debeatis. ยซHic Jesus, qui assumptus est a vobis in coelum,ยป id est in eadem carnis substantia, in qua assumptus est a vobis in coelum, ยซsic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum,ยป id est sicut bajulis nubibus vidistis eum ascendentem in coelum, sic bajulis nubibus videbitis eum in aere ad judicium venientem. Duplici de causa hi duo angeli apparuerunt, scilicet, ut moestos de absentia Domini confortarent, et ut eum vere ascendisse in coelum demonstrarent, scilicet in regionem angelorum. Non sicut Elias, qui raptus est in igneo curru, et ascendit usque ad sublunarem regionem (IV Reg. II; Eccli. VIII) , [Col. 1648B] nec eam transcendit, sed tantum translatus est in paradisum terrestrem, quia adeo eminet, ut pertingat ad sublunarem regionem, nec tamen transcendit. ยซTunc reversi sunt Hierosolymam a monte, qui vocatur Oliveti,ยป propter copiam olivarum, ยซSabbati habens iter,ยป id est itinere. Sabbati distans a Hierusalem, scilicet spatio milliarii, quia non ampliori spatio licebat Judaeis in Sabbato progredi de civitate, vel illa, in qua erant, sed per mille passus poterant circa deambulare. Vetus editio habet a monte trium luminum. Sic autem dictus est mons Oliveti, quia de nocte ex parte occidentis illuminabatur igne templi; quia erat ignis jugis in altari, mane ex parte orientis primo excipiebat [Col. 1648C] radios solis, antequam illustrarent civitatem. Habebat etiam copiam olei, quod est fomentum luminis.
ยซCumque regressi essent in Hierusalem omnes unanimiter, apostolos, usque ad eorum hospitia conduxerunt, deinde ad propria redierunt [Col. 1647D] Ex Evangelio Nicodemi. .ยป Hanc processionem discipulorum, qui unanimiter de civitate sunt egressi, et post unanimiter regressi repraesentat Ecclesia singulis Dominicis diebus processionem faciens. Unde sicut illi egressi sunt praecedente Crucifixo, ita et nos de Ecclesia egredimur crucem praeferendo. Et licet non redierit cum eis crucifixus, nos tamen redeuntes crucem reportamus. Quia licet non redierit cum eis praesentia corporali, [Col. 1648D] rediit tamen cum eis praesentia spirituali, juxta quod dixit: ยซVobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .ยป In eo ergo, quod egredimur crucem Domini praeferendo, repraesentamus, quia illi egressi sunt praeeunte Crucifixo. In eo quod crucem Domini reportamus, cum non redierit cum eis praesentia corporali, repraesentamus quod ait: ยซVobiscum sum usque ad consummationem saeculi.ยป In primitiva autem Ecclesia hujusmodi repraesentatio fiebat in Ecclesia quinta feria, quae tunc temporis aeque solemnis erat sicut prima. Quinta pro veneratione ascensionis. Prima pro reverentia resurrectionis. Unde in vulgare proverbium [Col. 1649A] versum est, ut Dominicae diei dicatur cognata dies Jovis, quia antiquitus fuit aeque solemnis. Sed quia supervenerunt festa sanctorum, et celebrare tot festa erat quasi onerosum, ut in die Dominica fieret processio, deinceps in institutum.
ยซTunc ascenderunt apostoli in coenaculum, ubi manebant, scilicet Petrus et Jacobus, Joannes et Andraeas, et alii (Act. I) .ยป Et mutatur hic series catalogi. Solent enim apostoli in catalogo in hunc modum combinari: ยซPetrus et Andraeas, Jacobus et Joannes.ยป Forte et alibi ita combinantur pro carnis affinitate. Hic autem pro meritorum paritate, quia intellexit Lucas in spiritu pares esse in merito Petrum et Joannem, quia forte prae caeteris dilexerunt. [Col. 1649B] Unde et prae aliis simul ad monumentum cucurrerunt. ยซEt erant omnes unanimiter perseverantes in oratione cum mulieribus, et Maria matre Jesu, ยซquae a mulieribus distinguitur, quia non potest proprie dici mulier, quasi mollier, id est mollitiem passa. Interdum tamen mulier pro sexu, non pro corruptione ponitur, ut ibi: ยซQuid mihi, et tibi est mulier (Joan. II) .ยป โ ยซEt fratribus ejus,ยป quod de illis debet intelligi, de quibus ante passionem dictum est. Neque enim fratres ejus credebant in eum, nunc autem credebant. Nota quod dictum est, ยซperseverantes in oratione,ยป et non est addictum de jejunio. Quidam tamen a festo Ascensionis, usque ad Pentecosten jejunant exemplo apostolorum, quos [Col. 1649C] aiunt in spatio illo jejunasse, quia in Evangelio dictum est: ยซVenient dies, in quibus auferetur sponsus ab eis, et tunc jejunabunt (Matth. IX) ,ยป et potuit ita esse, hic tamen non habetur.
ยซIn diebus illis (Act. I) ,ยป id est in illo meditullio temporis inter ascensionem et Spiritus sancti missionem, ยซexsurgens Petrus in medio fratrum, dixit.ยป Constat enim in spatio illo factam esse Matthiae electionem, licet non sit determinatum qua die. Unde quasi indefinite dictum est: ยซIn diebus illis.ยป Et inde quasi ex forma scripti assumpsit Ecclesia formam legendi. Unde quia in Actibus apostolorum frequenter invenimus: ยซIn diebus illis,ยป ideo cum in Ecclesia particulae Epistolarum praemittitur: [Col. 1649D] ยซIn diebus illis.ยป Et quia in Evangeliis saepe legitur: ยซIn illo tempore,ยป ideo cum singulis diebus leguntur in Ecclesia particulae evangeliorum, praemittitur: ยซIn illo tempore.ยป โ ยซViri fratres, oportet impleri Scripturam, quam praedixit Spiritus sanctus per os David (Psal. CXIII) , de Juda, qui fuit dux eorum, qui comprehenderunt Jesum,ยป qui duxit cohortem, et regis ministros ad hortum, in quo orabat Dominus. Vel quia osculo dedit proditionis indicium, et ita praebuit eis ducatum, ยซqui connumeratus est in nobis,ยป id est sortitus est sortem ministerii hujus, scilicet et apostolatus, qui quasi forte ut Dominica electione obtinuit apostolatum. Et eleganter dictum est connumeratus, quia numero, non merito, inter apostolos computatus [Col. 1650A] est. Vel respicit ad hoc quod dixerat, ยซqui fuit dux eorum, qui comprehenderunt Jesum, et sortitus est sortem ministerii hujus,ยป scilicet ducatus, id est habuit hunc ducatum. ยซEt hic quidem possedit agrum de mercede iniquitatis.ยป Quod quidem mystice exponunt, id est pro accepto pretio proditionis possedit infernum, qui dicitur terra morientium, sicut paradisus terra viventium. Alii dicunt Judam ibi sepultum, et ita possedisse, sed non est authenticum. Dictum est ergo, ยซpossedit,ยป id est possideri fecit, quia de possessione ejus propria emptus est, et ab aliis possessus, et suspensus crepuit medius, ยซet diffusa sunt viscera ejus.ยป sed non per os ejus, ut sic parceretur ori, quo Salvatorem osculatus fuerat. Non enim tam viliter debuit inquinari, [Col. 1650B] quod tam gloriosum, scilicet os Christi contigerat. Dignum enim erat, ut viscera quae proditionem conceperant rupta caderent, guttur quoque quo vox proditionis exierat laqueo arctaretur. Saepe enim modum poenae exprimit modus culpae. Unde absciditur homini caput corporis, quia ipse sibi abscidit caput mentis, id est rationem, sicut et Judas mortuus est in aere, tanquam aeris potestatibus sociandus. Congruum enim erat, ut separaretur ab angelorum et hominum regione, qui offensus fuerat utrisque. Et ita modus, et locus poenae congruit culpae.
ยซEt notum factum est hoc omnibus habitantibus [Col. 1650C] Jerusalem, ita ut appellaretur ager ille lingua eorum Haceldama (Act. I) .ยป Quod est dictum eorum, dicunt quidam haec non fuisse verba Petri cum Judaeus esset, et ad Judaeos loqueretur, sed Lucae, qui Graece scripsit, et in Hebraeo nomen agri expressit, alii dicunt quod Latinus interpres hoc addidit, sed melius a Petro dictum accipitur, et continuatur ei quod dixerat: ยซNotum factum est omnibus habitantibus Jerusalem, ita ut appellaretur ager ille Haceldama lingua eorum,ยป id est Jerosolymitarum, quia cum Petrus Galilaeus esset et eadem esset lingua Galilaeorum sicut Jerosolymitarum, tamen diversa erant linguae idiomata, unde Petro dictum est: ยซVere Galilaeus es, nam et loquela tua manifestum te facit (Matth. XXVI) ,ยป id est idioma linguae [Col. 1650D] Galilaeorum: ยซScriptum est enim in libro Psalmorum,ยป non est dictum in libris. Unde insultat Augustinus Hieronymo librum Psalmorum per quinque volumina distinguenti. Tunc enim dici debuit in quarto libro Psalmorum: ยซFiat habitatio eorum deserta, et non sit qui habitet in ea (Psal. CVIII) ,ยป de suis scilicet, ยซet episcopatum ejus accipiat alter,ยป id est alius, quia de multis discipulis 72 electus est Matthias, eique substitutus est. Vel ideo dictum est, quia Matthias fuit longe alter ab eo, quia vir sanctus, Judas vero nequam, vel alter duorum, quorum sortes missae sunt: ยซOportet ergo ex his viris, qui nobiscum sunt congregari in omni tempore, quo intravit, et exivit Dominus Jesus, incipiens a baptismate Joannis usque in diem, quo assumptus est a [Col. 1651A] nobis, testem resurrectionis ejus nobiscum fieri unum ex istis.ยป Quasi dicat: Quia mortuus est Judas, et sic prophetatum est, quia episcopatum ejus accipiet alter. Ergo oportet, ut aliquem ei substituamus qui testetur nobiscum resurrectionem ejus, quia dictum est nobis: ยซEritis mihi testes in Jerusalem,ยป resurrectionis meae scilicet, ยซet in omni Judaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae.ยป Et quia testis non nisi de his quae vidit, vel audivit debet testimonium ferre, eligendus est de his viris, qui a baptismo Joannis postquam coepit Jesus facere et docere, usque in diem ascensionis, nobiscum fuerunt, et Domini miracula viderunt, et doctrinam audierunt. Et nota quod dictum est, ex his viris, non de sexu infirmiori, et ad hoc minus [Col. 1651B] idoneo: ยซEt statuerunt, illos duos aliis praeferentes, Joseph, qui vocabatur Barsabas, qui cognominatus est Justus, et Matthiam,ยป de cujus laude subticetur, quia sufficit ei pro laude, quod in apostolum eligitur. Joseph vero commendatur, ne tanquam indignus respui videretur. Et habemus hic plane in glossa, quia iste Joseph, qui vocabatur Barsabas, fuit Barnabas, qui postea cum Paulo in apostolatum electus est (Act. IV) . Sed non est huic opinioni adhaerendum, quia ex sequentibus evidens fiet hoc non constare. Iste namque Joseph fuit frater trium apostolorum filiorum Alphaei, nec fuit apostolus: ยซEt orantes dixerunt: Tu, Domine, qui nosti corda omnium, ostende, quem elegeris ex his duobus, accipere locum ministerii hujus, et apostolatus, [Col. 1651C] de quo praevaricatus est Judas, ut abiret in locum suum. Et dederunt eis sortes. Et cecidit sors super Matthiam, et annumeratus est cum undecim.ยป Non est modo utendum sortibus, ut tradit Hieronymus pro hac auctoritate, quia privilegia paucorum non faciunt legem communem. Nondum tamen missus est Spiritus sanctus, necdum figurae legales penitus cessaverant. Ideo adhuc positae sunt sortes, sicut in Veteri Testamento saepe factum legitur. Nam Saul sorte electus est, Jonathas, et armiger ejus sortes jecerunt. David quoque sortes jecit quando 24 summos sacerdotes elegit (I Reg. X; I Par. XXIV) . Si quis tamen compellitur ut sortibus apostolos imitetur, praemissa scilicet oratione ad Dominum. Facta est [Col. 1651D] ergo electio Matthiae inter Ascensionem et Spiritus sancti missionem, sed qua die incertum est.
ยซEt cum complerentur dies Pentecostes, erant omnes discipuli pariter in eodem loco (Act. II) ,ยป in quo facta est electio Matthiae. Sed videtur perperam dictum, cum complerentur, cum haec fuit prima 7 dierum quibus protelabatur festum Pentecostes. Tria enim erant festa quae 7 diebus protelabantur, scilicet Pascha, Pentecoste et Scenopegia. Videtur ergo potius dicendum fuisse cum inciperent dies Pentecostes. Sed Pentecostes aequivocum est ad quinquagenam, et ad eam solemnitatem septem diebus protelatam. Pentacon enim interpretatur quinquaginta, inde Pentecoste, quod quinquagenam significat, [Col. 1652A] et est Graecum vocabulum Pentecoste sicut parasceve, et Scenopegia. Sed de hoc nomine Pascha quaestio est. Habent enim Hebraei multa Graeca vocabula, quia saepe per multas captivitates particulares dispersi sunt, et fuerunt inter Graecos, a quibus multa vocabula retinuerunt. Et sit ergo sensus: ยซEt cum complerentur dies Pentecostes,ยป id est quinquagenae, illa enim dies erat quinquagesima a resurrectione, et cum inchoarentur dies Pentecostes, id est illius solemnitatis septem diebus protelandae, erant omnes discipuli in coenaculo: ยซEt dum essent pariter in eodem loco, factus est repente de coelo,ยป id est de aere, ยซsonus,ยป quia fragor quidam insonuit in aere, ยซtanquam advenientis spiritus,ยป id est soni vehementis, ut sit tanquam nota similitudinis. [Col. 1652B] Ac si diceret: Venit Spiritus sanctus in similitudine venti vehementis, vel tanquam Spiritus sancti vehementis. Et erit tanquam expressivum veritatis, quia vere Spiritus sanctus dicitur vehemens, quasi vehens a mente, id est a mentis affectibus alienans. Vel juxta quod ait ille Clarevallensis abbas Bernardus, merito dicitur vehemens, quasi vae adimens, id est aeternam damnationem. Potest ergo et ad sonum et ad Spiritum sanctum referri, quod dictum est, ยซtanquam advenientis spiritus,ยป quia Spiritus aequivocum est ad utrumque sicut Ruha in Hebraeo, Pneuma in Graeco: ยซEt replevit sonus ille,ยป vel Spiritus sanctus ยซtotam domum ubi erant sedentes,ยป id est viros et mulieres in domo sedentes, implentes quod dictum erat eis: ยซSedete in civitate, quoadusque [Col. 1652C] induamini virtute ex alto (Luc. XXIV) .ยป โ ยซEt apparuerunt illis dispertitae linguae tanquam ignis,ยป radioli ignei in modum linguarum insidentes capitibus singulorum. Ipsa autem species creaturae in qua Spiritus sanctus descendit visibiliter ad quem usum tunc descenderit in apostolos, expressit species ignis, ostendens Spiritum sanctum, tunc datum eis ob robur, species linguarum ad scientiam. Lingua enim scientiam explicat, ignis testam roborat. Datus est etiam Spiritus sanctus apostolis ante passionem, quando missi sunt ad praedicandum, et dictum est eis: ยซAegros sanate, daemones ejicite, mortuos suscitate (Marc. VI) .ยป Post resurrectionem etiam datus est eis ad alium usum, quando insufflavit, et [Col. 1652D] dixit eis: ยซAccipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX) .ยป Ubi forte claves, quas dederat Petro (Matth. XVI) , dedit et aliis: ยซEt repleti sunt omnes Spiritu sancto, et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis,ยป qui ยซdividens singulis prout vult, ubi vult, quando vult, quantum vult, quomodo vult, quibus vult, spirat (I Cor. XII) .ยป Inde est quod apostoli, vel una tantum lingua scilicet Hebraea loquebantur, ita quod ab omnibus intelligebantur. Vel quod verius est linguis omnibus loquebantur, quibus inspiraverat Spiritus sanctus omnium linguarum notitiam, juxta quod in Sapientia legitur: ยซSpiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet [Col. 1653A] omnia,ยป id est homo convenientiam habens cum omni creatura, vel propter quem facta est omnis creatura ยซscientiam habet vocis (Sap. I) ,ยป id est linguarum, ac si diceretur: ยซSpiritus Domini replevit orbem terrarum,ยป et dedit discipulis scientiam linguarum.
ยซErant autem in Jerusalem Judaei, viri religiosi,ยป et in Judaea habitantes, et praeter illos alii multi supervenientes fere ยซex omni natione, quae sub coelo est,ยป quia multis captivitatibus dispersi fuerant Judaei, praecipue sub Antiocho Epiphane, quae captivitas fuerat vicinior, huic facto, et modo ad diem festum omnes convenerant. Audito ergo fragore, qui insonuerat in aere, convenerunt omnes [Col. 1653B] ad discipulos, et mirati sunt, quoniam audiebat unusquisque lingua sua illos loquentes. Et merito dictum est singulariter, lingua sua, quia non sciebant solum linguas, sed etiam linguarum idiomata. ยซAlii autem irridebant eos dicentes: Musto pleni sunt,ยป id est vehementer ebrii, quia vehementior est ebrietas de musto, quam de vino defaecato.
Tunc surrexit Petrus cum undecim ostendens eos non esse ebrios, sed Spiritu sancto repletos, dicens: ยซNon sunt ebrii hi, cum sit hora diei tertia (Act. XXV) .ยป Quasi dicat: Nondum est tempus comedendi, nec solent inebriari jejuni. Et quia sciebat [Col. 1653C] legem, et scientibus legem loquebatur, ostendit prophetatum esse a Joel Spiritus sancti adventum. Et cum non inducat prophetiam Joelis, nisi ut ostendat prophetatum esse adventum Spiritus sancti, incidenter annectit de die judicii, quia praedixit Joel judicii signa quaedam jam impleta, quaedam adhuc implenda. ยซErit in novissimis diebus, dicit Dominus, effundam de Spiritu meo super omnem carnem,ยป id est super utrumque sexum, non super omnem hominem ยซet prophetabunt filii vestri,ยป ut Agabus, et Simon Niger, ยซet filiae vestrae,ยป ut filiae Philippi, ยซet juvenes vestri visiones videbunt,ยป ut Paulus raptus usque ad tertium coelum, ยซet senes vestri somnia somniabunt,ยป ut Petrus, de quo legitur: ยซAestimabat autem se visum videre (Act. XII) .ยป Hucusque [Col. 1653D] de adventu Spiritus sancti.
ยซEt dabo prodigia in coelo sursum (Act. II) .ยป Quod impletum est cum ad indicium Dominicae Nativitatis nova stella in aere apparuit. Et secundo in aere in passione, quando sol obscuratus est, ยซet signa in terra deorsum.ยป Quod impletum est cum, Christo spiritum emittente, terra contremuit, et petrae scissae sunt, et monumenta aperta sunt. Sanguinem Dominici vulneris, vel sudoris, quando factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis, quod praeter naturam fuit, et ita signum fuit, sic et sanguis de latere Domini mortui profluens praeter naturam, signum fuit. ยซEt ignem,ยป Spiritus sancti vehementis supervenientis. ยซEt vaporem fumi,ยป [Col. 1654A] id est fervorem compunctionis de Spiritus sancti ardore tanquam fumus de igne procedentis. ยซSol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem,ยป in passione sol in tenebras versus est. Sed cum tunc plenilunium esset, utrum tunc luna in sanguinem versa sit, hominibus innotescere non potuit, cum esset sub terra, et visibus humanis objectu terrae subtracta; de altero itaque istorum constat, quia jam impletum est. Forte adhuc reliquum est implendum. Et haec omnia fient antequam veniat dies Domini magnus spatio, quia nox ei non succedet, opere, quia in eo totus mundus examinabitur, claritate, quia sol fulgebit septempliciter.
ยซViri Israelitae (Act. II) , quibus specialiter locuti [Col. 1654B] sunt prophetae, audite verba haec,ยป id est intelligite jam completum esse, quod prophetavit Joel (cap. II) , de Spiritus sancti missione, quia missus est Spiritus sanctus ab eo, quem vos interemistis, qui, alto consilio paternae dispensationis, traditus est in manus vestras, quem Deus suscitavit, solutis doloribus inferni. Vel quantum ad ipsum, quem dolores poenarum inferni non laeserunt, vel quantum ad alios, qui per eum ab inferni doloribus absoluti sunt, quod palam est ex Graeco, ubi dicitur: ยซSolvens per ipsum dolores mortis.ยป Quod autem a Deo suscitatus sit probat per prophetam David. Et ponit plures versus Psalmi. Sed ad haec probandum, sufficit ille solus. ยซNon derelinques animam meam [Col. 1654C] in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV) .ยป Sunt enim verba Christi ad Patrem, quasi dicat: Non patieris, o Pater, animam meam ad inferos descendentem, ibi detineri, nec corpus meum sanctificatum corrumpi, vel incinerari. Postea de David non esse hoc intelligendum ostendit, arguens Judaeos de David perperam interpretantes, dicens: ยซViri fratres, liceat audenter dicere vobis de patriarcha David, quoniam defunctus est, et sepultus est apud nos,ยป et corpus ejus incineratum, et adhuc cineres ejus apud nos sunt. Unde patet non de se illud dixisse: ยซNon dabis sanctum tuum videre corruptionem.ยป Sed prophetavit ยซde resurrectione Christi, qui neque derelictus est in inferno, nec caro ejus vidit corruptionem. [Col. 1654D] Quem suscitavit Deus, cujus nos testes sumus, qui ad dexteram Patris sedens, misit in nos Spiritum sanctum, qui operatur in nobis, quae videtis.ยป Quod autem exaltatus sit ad dexteram Dei Patris, iterum probat auctoritate David prophetae dicentis: ยซDixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis (Psal. CIX) .ยป Quod de David, vel alio homine, non potest intelligi. ยซCertissime ergo scitote hunc Jesum ita esse exaltatum, et Spiritum sanctum misisse, quem vos crucifixistis.ยป
ยซHis auditis, compuncti sunt corde (Act. II) ,ยป et ita impleta est prophetia Joelis, quia post ignem Spiritus sancti secutus est vapor compunctionis. Et dixerunt ad Petrum et ad reliquos apostolos: [Col. 1655A] ยซQuid faciemus, viri fratres? Ad quos Petrus: Poenitentiam agite. et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi, in remissionem peccatorum, et accipietis donum Spiritus sanctiยป ut loquamini variis linguis, sicut et nos. Et hoc erat signum familiare in primitiva Ecclesia, quia fere omnes ascendentes de lavacro loquebantur omnibus linguis. Et nota quod ait Petrus: ยซBaptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi.ยป Formam namque traditam a Domino, qua exprimitur Trinitas, diu in primitiva Ecclesia subticuerunt apostoli, utentes hac forma verborum. ยซBaptizo te in nomine Jesu Christi,ยป ut ita dilatarent nomen Christi. ยซAliis verbis pluribus exhortatus est eos Petrus. Et qui receperunt sermonem ejus baptizati [Col. 1655B] sunt. Et appositae sunt numero fidelium in die illa,ยป scilicet ipsa die Pentecostes, ยซanimae circiter tria millia. Et erant perseverantes in doctrina apostolorum, et in communione fractionis panis,ยป et Eucharistiae, quia in primitiva Ecclesia crebro unanimiter conveniebant, ad percipiendam eucharistiam, vel in communione fractionis panis quotidiani, qui singulis quotidie ab apostolis frangebatur, nihil enim habebant proprium. Sed et praedia vendiderant, et posuerant pretia ante pedes apostolorum, qui singulis diebus mane ascendebant in templum ad orationem. Sed postea redeuntes singulis distribuebant panem, ยซprout cuique opus erat.ยป
[Col. 1655C] Cum autem quadam die ascenderent Petrus et Joannes in templum ad horam orationis nonam, erat quidam claudus a nativitate, qui in Glossa paralyticus dicitur, juxta portam templi, quae dicitur Speciosa, a speciali quodam ornamento, quod apposuit ei Alexander Hircanus. Ibidem etiam posuit Herodes aquilam auream, et erat porta atrii virorum mundorum. Iste claudus quotidie portabatur in grabato suo ad portam illam, ยซut peteret eleemosynam ab ingredientibus in templum.ยป Et rogabat Petrum, et Joannem, ut eleemosynam acciperet ab eis, cum ascendissent in templum ad horam orationis nonam. Fuit enim consuetudo Hebraeorum tribus horis orare. Unde Daniel (cap. VI) , dato edicto regis, qualibet de his tribus horis orabat, [Col. 1655D] ascendens fenestram cubiculi sui. Et haec consuetudo confirmata est ab Ecclesia, quae eisdem horis erat, scilicet tertia, sexta, nona, quia Dominus hora tertia flagellatus est, sexta crucem ascendit, nona animam posuit. Intuentes Petrus et Joannes claudum, dixerunt: ยซRespice in nos.ยป Ac si dicerent: Attende paupertatem nostram, non habemus quod porrigamus tibi. At ille intuebatur in eos, sperans se aliquid accepturum ab eis. Ad quem Petrus: ยซArgentum, et aurum non est mihi.ยป Non enim erat suum quod reservabat in usus pauperum qui reliquerant patrimonia sua, projicientes ad pedes apostolorum. ยซQuod autem habeo hoc tibi do: In nomine Jesu Christi Nazaraeni, surge et ambula in pace. Et apprehensa manu ejus dextera elevavit [Col. 1656A] eum, et protinus consolidatae sunt bases ejus, et plantae. Et stetit, et ambulabat, et introivit cum illis in templum, ambulans, et exsiliens.ยป Quod additum est a Luca, ut ostenderet illud impletum: ยซSaliet sicut cervus claudus (Isa. XXXV) .ยป โ ยซEt vidit omnis populus claudum ambulantem, et laudantem Deum. Et impleti sunt stupore, et extasi in eo quod contigerat illi, scientes quod a nativitate claudus fuerat. Et cum viderent Petrum et Joannem, cucurrerunt ad eos ad porticum, quae appellatur Salomonis,ยป id est in ea parte in qua stabat Salomon dum oraret ยซEt videns Petrus populum admirantem super hoc miraculo, locutus est ad eos.ยป
ยซViri Israelitae, quid admiramini nos, quasi virtute nostra hoc fecerimus miraculum (Act. III) .ยป Quasi dicat: Non virtute nostra hoc fecimus, sed ยซDeus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, Deus patrum nostrorum glorificavit Filium suum Jesum, quem vos quidem tradidistis, et negastis ante faciem Pilati, judicante illo dimitti,ยป et vos potius judicastis Barabbam dimittendum (Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIII; Joan. XVIII) . ยซNomen ejus,ยป id est nominis ejus invocatio, ยซet fides habita de eo, dedit isti integram sanitatem in conspectu omnium vestrum. Et nunc fratres scio, quia per ignorantiam fecistis, sicut et principes vestri.ยป Sed quia sic [Col. 1656C] praedictum erat ab omnibus prophetis, oportebat impleri. ยซPoenitemini ergo, et confitemini, ut cum venerint tempora refrigerii a facie Domini,ยป scilicet tempus incarnationis, quod revera fuit tempus refrigerii, vel discretio universalis judicii, et redemptio justorum, ยซdeleantur peccata vestra.ยป Tunc enim plene delebuntur peccata, cum virtute resurrectionis mors destruetur novissima, ยซet cum miserit eum, qui praedicatus est vobis Jesum Christum, quem oportet coelum suscipere,ยป id est ad dexteram Patris sedere ยซusque in tempus resurrectionis omnium nostrum, quae locutus est Dominus a saeculo per os omnium prophetarum,ยป id est usque ad communem omnium resurrectionem. Tunc enim revera omnia complebuntur de Christo [Col. 1656D] a prophetis praedicta. Et ponit exempla de his quae praedixerunt de Christo, et praemittit Moysen (Deut. XVIII) .
Loquentibus autem apostolis ad populum supervenerunt sacerdotes et magistratus templi, et indignati sunt omnes communiter, quia magnificabant eum, quem ipsi damnaverant quasi reum (Act. IV) . Et Sadducaei specialiter dolentes, quia praedicabant resurrectionem quam ipsi negabant, et injecerunt manus in eos, et posuerunt in carcere, quia jam vespera erat, et non poterant eos judicare. ยซMulti autem, qui audierant verba eorum, crediderunt.ยป Et fuerunt qui eadem die ad fidem conversi sunt, quinque millia. Et hoc est, quod saepe legitur, quia [Col. 1657A] tria millia una die ad fidem conversi sunt, quod ipsa die Pentecostes factum est, alia die quinque millia.
ยซAltera die congregati sunt princeps sacerdotum (Act. IV) ,ยป id est qui principatum habebant inter viginti quatuor seniores sacerdotes, qui nominatim exprimuntur. ยซAnnas princeps sacerdotum, qui omnibus praeeminebat, et Caiphas, et Alexander, et Joannes.ยป Hi post Annam erant excellentiores, ยซet quotquot erant de genere sacerdotali,ยป et seniores, et Pharisaei, traditionum inventores, et Scribae legis expositores, legem scilicet aliis exponentes. Horum distinctionem frequenter habemus in Evangelio. [Col. 1657B] ยซEt statuentes eos in medio concilii, interrogaverunt eos, in qua virtute, aut in quo nomine fecistis hoc? Tunc Petrus Spiritu sancto plenus respondit,ยป primo quaestionem eorum temerariam esse ostendens. ยซNunquid pro benefacto judicamur,ยป id est ad judicium trahimur, et tanquam rei arguimur? Quasi dicat: Stulte nos arguitis. ยซNotum sit vobis omnibus, quia in nomine Domini nostri Jesu Christi, quem vos crucifixistis, iste sanus astat coram vobis, quem Deus suscitavit a mortuis. Hic est enim lapis angularis a vobis aedificantibus reprobatus (Matth. XXI; Marc. XII; Luc. XX) ,ยป id est a vobis crucifixus, qui postea suscitatus a Patre, ยซfactus est in caput anguli, idยป est factus [Col. 1657C] est princeps duorum populorum, qui in ipso, tanquam in angulari lapide, sunt uniti, ยซet non est in alio aliquo salus. Non est enim aliud nomen sub coelo datum hominibus quam nomen Christi, in quo oportet nos salvari. Videntes autem Petri et Joannis constantiam, attendentes quod illi essent idiotae, et illitterati, admirabantur, cognoscentes eos, quia cum Jesu viderant eos, et quia praesens erat cum eis, quem sanaverat non poterant contradicere.ยป Nota quod aliam hic habemus etymologiam hujus nominis idiota, quam ab Isidoro. Nam secundum Isidorum, idiota dicitur quasi divisus ab auribus, idi, enim, divisio, ota auris interpretatur, ut dicatur, idiota, quasi divisus ab intellectu, scilicet fatuus. Sed secundum etymologiam, quam hic ponitur [Col. 1657D] dicitur idiota, quasi ab idiomate. Dicti sunt ergo idiotae, quasi contenti solo idiomatae linguae suae Hebraeae quam satis noverant, et nihil aliud. ยซJusserunt autem eos foras extra concilium secedere, et conferebant ad invicem, dicentes: Quid faciemus hominibus istis? Manifestum est miraculum quod fecerunt, negare non possumus; sed ne amplius divulgetur, comminemur eis, ne ultra loquantur, in nomine hoc, ulli hominum. Et vocantes eos, denuntiaverunt eis, ne omnino loquerentur, vel docerent in nomine Domini Jesu. Ad quos Petrus, et Joannes: Vos ipsi judicate an potius obediendum sit Deo praecipienti, an vobis prohibentibus.ยป Quasi dicat: Erratis prohibentes quae Deus praecepit, nec estis audiendi. Ubi enim superior praecipit, [Col. 1658A] et inferior contradicit, non est audiendus inferior. ยซNon possumus, quae vidimus et audivimus, non loqui. At illi comminantes, dimiserunt eos, non audentes manus in eos injicere propter populum. Dimissi ยซautem redierunt ad suosยป in Sion, ยซet annuntiaverunt quanta eis principes sacerdotum, et seniores dixissent,ยป et quomodo eis responderant. ยซQui cum audissent, unanimiter levaverunt vocem, dicentes: Domine, qui fecisti coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt, qui in Spiritu sancto per os David (Psal. I) patris nostri pueri tui dixisti: Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus. Convenerunt [Col. 1658B] enim in civitate ista adversus puerum tuum Jesum, quem misisti, Herodes, et Pilatus, cum regibus, et populo Israel, facere, quae manus tua et consilium tuum decreverunt fieri. Nunc, Domine, respice in minas eorum, et da servis tuis, cum omni fiducia loqui verbum tuum.ยป Nota, quia de hoc verbo solet frequenter apponi, convenerunt Herodes, et Pilatus, facere, quae manus Dei, et consilium, decreverunt fieri; sed adhaere duobus verbis, facere, fieri, quia revera ipsi convenerunt ad exercendam pravam actionem. Deus decrevit fieri illam passionem, quia actio illorum fuit prava, passio bona. ยซCum autem orassent, motus est locus in quo congregati erant,ยป et iterum missus est Spiritus [Col. 1658C] sanctus, ยซet repleti Spiritu sancto loquebantur verbum Dei cum fiducia.ยป
ยซEt multitudinis credentium erat cor unum, et anima una (Act. IV) .ยป Nec quisquam, corum, quae possidebat, aliquid suum esse dicebant, sed erant illis omnia communia, et gratia magna erat in omnibus illis. Neque enim quisquam egens erat inter illos. Quotquot autem erant possessores domorum, aut agrorum vendebant, et ponebant pretia ante pedes apostolorum. Dividebatur autem singulis prout cuique opus erat. Tunc Joseph, qui cognominatus est Barnabas ab apostolis, quod interpretatur filius consolationis, levites, Cyprius genere, cum haberet agrum, vendidit illum, et posuit pretium [Col. 1658D] ante pedes apostolorum.ยป Unde cum dixisset levites, ne videretur, non habere proprium, quia levitae non habebant haereditatem in terra, additum est. Cyprius genere, ut ostenderetur, natus in dispersione, et inter gentiles, et ideo licebat ei proprium habere. Sed est adhaerendum verbo Bedae super hunc locum, et tenendum hunc fuisse socium Pauli, non illum qui cum Matthia statutus est, quando cecidit sors super Matthiam, et quidam arbitrantur, ut dicit Beda, minus intuentes; quia hic Barnabas apellatur, id est filius consolationis, ille Barnabas, id est filius quietis interpretatur. Unde Lucas nominis interpretationem scienter addidit, ut hujus ad illum differentiam insinuaret.
ยซVir autem quidam nomine Ananias, cum Saphira uxore sua (Act. V) ,ยป voluit esse in collegio justorum, ut haberet necessaria vitae sine labore, et ita lucrative voluit sibi acquirere praebendam. Et cum voluisset totum pretium agri venditi ponere ante pedes apostolorum, non solvens votum, ยซdefraudavit de pretio agri, conscia uxore sua,ยป mediam partem sibi reservans, reliquam ad pedes apostolorum ponens. Quod statim Petrus praevidens in Spiritu ait: ยซAnania, cur tentavit Satanas cor tuum mentiri te Spiritui sancto? Cur fraudasti de pretio agri? Non es mentitus hominibus, sed Deo,ยป qui scrutatur corda, et perdit omnes qui loquuntur mendacium. ยซAudiens hoc Ananias cecidit, et exspiravit.ยป [Col. 1659B] Ubi notandum quia, licet in Evangelio Dominus dixerit: ยซQui te percusserit in maxillam dexteram, praebe ei et aliam (Matth. V; Luc. VI) ,ยป tamen in primitiva Ecclesia, quandoque exercuit vindictam. Quando enim primo promulgantur leges, solent ad eas sanciendas graves vindictae exerceri, ut rigorem promulgatae legis sanciat severitas vindictae. Unde in initio legis nascentis pro collectione lignorum in Sabbato lapidabatur homo (Levit. X) . In initio sacerdotii duo filii Aaron igne consumpti sunt, pro oblato igne alieno. Sic Ananias, defraudans de pretio agri, corruit et exspiravit, pro terrore aliis incutiendo, quia tam velox vindicta magnum timorem aliis incussit. ยซFactus est enim timor [Col. 1659C] magnus in omnes qui audierunt.ยป Et est anticipatio, quia solius viri mortem ante uxoris exitum pauci audierunt. ยซSurgentes autem juvenes asportaverunt cadaver, et sepelierunt. Et factum est quasi horarum trium spatium, et uxor ejus nesciens, introivit. Ad quam Petrus: Dic, mulier, si tanti agrum vendidisti? Ad quem illa: Etiam tanti. Ad quam Petrus: Quid utique convenit vobis tentare Spiritum Domini? Ecce pedes eorum qui sepelierunt virum tuum stant ad ostium, et efferent te.ยป Ac si verbo brevi concludens diceret; morieris. Qui enim sepelitur mortuus est, ยซet confestim corruit ante pedes ejus, et exspiravit,ยป quia fuit conscia fraudis. ยซEt intrantes juvenes,ยป qui stabant ad ostium, ยซinvenerunt eam mortuam, et [Col. 1659D] asportaverunt, et sepelierunt ad virum, id est juxta virum suum.ยป Fuit enim haec consuetudo Hebraeorum, uxores sepeliri juxta viros suos, ut conjunctionem carnis sequeretur conjunctio pulveris, et quia mulier formata est de costa viri (Gen. II) .
ยซPer manus autem apostolorum fiebant signa, et prodigia multa in plebe, et erant omnes unanimiter in porticu Salomonis. Nemo autem infidelium audebat se ficte conjungere illis (Act. V) ,ยป quia territi erant exemplo Ananiae. ยซEt augebatur in Domino credentium multitudo, et ponebant in plateis infirmos in lectulis et grabbatis, ut, veniente Petro, umbra illius corporis obumbrati, liberarentur ab infirmitatibus suis.ยป Quia Petrus privilegiatus [Col. 1660A] erat in miraculis, et majora legitur fecisse quam Christus. Secundum quosdam scribitur grabbatum per duo b sicut Sabbatum, et sic dicunt debere proferri media correpta, alii dicunt grabatum, quasi gravatum, et mutatur v, in b et sic debet produci, quod est verius [Col. 1660A] Additio 1. Et vide quia grabatum proprie dicitur lectisternium pauperum, in quibus nihil corpori substernitur, sed tantum supponitur capiti substramentum. .
ยซExsurgens autem princeps sacerdotum, et Sadducaei repleti sunt zelo, et injecerunt manus in apostolos, et posuerunt eos in publicam custodiam (Act. V) ,ยป id est in carcerem. Nota quod supra dictum [Col. 1660B] sit pluraliter principes sacerdotum, hic dicitur singulariter, quia forte unus eorum mortuus erat, scilicet Annas. Vide quoque, quia Sadducaei dicti sunt, quasi Seducaei, a sedech, quod interpretatur justitia, unde Melchisedech quasi rex justitiae. Usurpabant enim nomen justitiae, cum essent injusti. Vel dicti sunt Sadducaei, a Sadoch sacerdote, ad quem transtulit Salomon sacerdotium ab Abiathar, quia gloriabatur se esse de genere ejus. Isti consentiebant principibus sacerdotum in persecutione apostolorum, quia praedicabant resurrectionem, quam ipsi negabant.
[Col. 1660C] ยซAngelus autem Domini per noctem aperiens januas carceris, et educens eos, dixit: Ite, et loquimini in templo plebi omnia verba vitae hujus (Act. V) .ยป scilicet vitae Christianae, quod addere non fuit necessarium, quia jam famosa erat secta Christianorum. Non est autem intelligendum angelum aperuisse januas carceris. Sed quod dictum est, aperiens, sic accipiendum est, ac si diceretur: Ita eos educens, ac si januae essent apertae. Credendum enim est, juxta quod tradunt sancti, clausis januis eductos esse de carcere, quod factum est ad eorum confirmationem, et Judaeorum confutationem. Nam quomodo haesitaret Thomas Christum in carne et ossibus, clausis januis ad discipulos intrasse, cum se ipsum viderat, clausis januis, de carcere eductum [Col. 1660D] esse. Judaei quoque dicentes, corpus Christi furto sublatum de monumento, quo furto dicerent apostolos eductos esse de carcere clauso. Juxta praeceptum angeli apostoli intraverunt diluculo in templo, et docebant plebem, quia praeceperat angelus, ut praedicarent in templo, scilicet in loco celebriori, et a sacerdotibus frequentato.
ยซAdveniens autem princeps sacerdotum, et qui cum eo erant convocaverunt consilium (Act. V) ,ยป ut deliberarent quid faciendum esset de eis. Ad hoc enim missi fuerant in carcerem, ut ad judicium traherentur. ยซEt miserunt ad carcerem, ut adducerentur. Cumque reversi essent ministri, renuntiaverunt eis, dicentes: Carcerem quidem clausum invenimus [Col. 1661A] cum omni diligentia, et stantes ad januam custodes, aperientes autem neminem intus invenimus. Ut autem audierunt hos sermones magistratus templi et principes sacerdotum,ยป id est potentiores et sapientiores, ambigebant quomodo hoc factum esset. ยซEt ecce quidam adveniens, dixit eis: Viri, quos posuistis in carcere stant in templo, et docent populum.ยป
ยซTunc abiit magistratus cum ministris (Act. V) ,ยป id est princeps sacerdotum. Et est magistratus singularis numeri, et eodem modo in praecedenti secundum Graecum. ยซEt adduxit eos sine vi,ยป non audens eis violentiam facere, propter populum qui favebat eis. ยซEt statuerunt eos in consilio, et ait [Col. 1661B] illis princeps sacerdotum: Praecipiendo praecepimus vobisยป auctoritate scilicet pontificali, ยซne doceretis amplius in nomine isto,ยป scilicet in nomine Jesu, ยซet ecce replestis Hierusalem doctrina vestra. Nunquid vultis inducere super nos sanguinem hominis hujus?ยป id est sanguinis vindictam. Quasi dicat: Nunquid arguistis nos quasi reos sanguinis innocentis, praedicando eum innocentem, quem condemnavimus? Et responderunt unanimiter omnes apostoli ex fervore et zelo, non patientes unum pro omnibus loqui. ยซObedire oportet Deo magis quam hominibus. Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum, quem vos interemistis suspendentes in ligno, et exaltavit illum ad dexteram suam, et nos testes sumus horum verborum, et Spiritus sanctus, quem [Col. 1661C] dedit,ยป non solum nobis, sed ยซomnibus obedientibus sibi.ยป In quo ad poenitentiam eos provocant. Ac si dicant: Etiam vobis si velitis obedire: ยซHaec audientes dissecabantur cordibus suis.ยป
ยซTunc surgens in concilio quidam Pharisaeus, nomine Gamaliel, legis doctorum honorabilis, universae plebi praecepit ut ad breve homines amoverentur (Act. V) .ยป Iste Gamaliel, ut dicit Clemens in epistola quadam, fuit discipulus apostolorum, sicut Nicodemus, et erant de consilio apostolorum inter Judaeos, ut saepe mitigarent iram eorum adversus eos. Locutus est ergo Gamaliel in concilio in hunc modum: ยซViri Israelitae, attendite vobis quid acturi [Col. 1661D] estis super hominibus istis.ยป Quasi dicat: Non debetis subito judicare, sed exspectare, quia si opus eorum est opus tantum hominum, per se destruetur; si autem est opus Dei stabit, nec poterit destrui. Et hoc ostendit exemplo duorum, scilicet Theodae et Judae Galilaei. Theodas Magus, ut tradit Josephus, dicebat se prophetam, ad cujus persuasionem multi, venditis omnibus suis et sublatis ex urbe facultatibus, ad ripas Jordanis venerunt, et promisit se facturum Post triduum, ut divideretur Jordanis, et transirent sicco pede, sicut transierant filii Israel. Et dum exspectarent, in triduo illo superveniens procurator praesidis Syriae cum multitudine equitum, multos ex eis occidit, et caput ipsius Theodae Hierosolymam reportavit.
ยซPost hunc exstitit Judas Galilaeus in diebus professionis (Act. V) ,ยป id est descriptionis generalis ab Augusto factae, quando unusquisque solvens censum capitis sui, profitebatur se subditum Romano imperio. Iste Judas Galilaeus fuit Essaeus genere. Et, ut tradit Josephus, persuadebat Judaeis ut negarent tributa Romanis, asserens eos, qui decimas et primitias Deo solvebant, non debere solvere tributa hominibus. Et in tantum praevaluit haec doctrina ejus, ut Pharisaei et magna pars populi quaererent ab ipso Domino an solvendum esset tributum Caesari, an non; ยซpostea periit ipse, et quotquot ei consenserunt.ยป Consenserunt ergo exhortationi Gamalielis, et convocantes apostolos flagellaverunt eos et flagellatos [Col. 1662B] dimiserunt, prohibentes sub comminatione mortis, ne amplius loquerentur in nomine Jesu. ยซEt ibant apostoli gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati.ยป Ecce quantum erat in eis jam robur fidei, qui nec verbis prohiberi poterant, nec flagellis, id est non destiterunt primo verbis prohibiti, modo flagellis caesi.
ยซIn diebus autem illis, crescente numero discipulorum (Act. VI) ,ยป id est Christianorum qui eo tempore dicebantur discipuli, ยซfactum est murmur Graecorum,ยป id est advenarum gentilium in civitate conversantium, vel Judaeorum, qui fuerant in dispersione nati, et inter Graecos nutriti; ยซadversus [Col. 1662C] Hebraeos, ex eo quod despicerentur viduae eorum in ministerio quotidiano,ยป quia viduae Hebraeorum erant magis peritae, et ideo aliis praeferebantur in dispensatione administrationis quotidianae. Et potest intelligi causa murmuris dupliciter. Vel quia viduae Graecorum in quotidianum ministerium non admittebantur, vel quia in ministerio quotidiano nimis gravabantur. Forte faciebant eas focarias, et hujusmodi vilia administrare. Videntes autem apostoli eam murmurationem ortam pro administratione viduarum, quas ideo necesse erat administrare, quia non poterant ipsi ad hoc sufficere, ut singulis distribuerent, ยซmultitudinem convocantes, dixerunt: Non est aequum nos derelinquere verbum Dei, et [Col. 1662D] ministrare mensis. Considerate ergo, fratres, viros ex vobis testimonii septem, plenos Spiritu sancto, et sapientia, quos constituamus super hoc opus,ยป ut ipsi ministrent, vel praesint ministrantibus, ยซnos vero orationi et praedicationi vacabimus. Et placuit sermo iste multitudini, et elegerunt septem, scilicet Stephanum, et Philippum, et Prochorum, et Nicanorem, et Timonem, et Parmenam, et Nicolaum advenam Antiochenum.ยป Qui solus dictus est advena, quia alienus. Vel quia solus erat advena, vel quia notabilis solus erat futurus, dicitur advena, quasi alienus. ยซHos statuerunt illi, qui elegerant ante conspectum apostolorum. Et orantes apostoli imposuerunt eis manus horum;ยป vicem habent in Ecclesia archidiaconi, propterea instituti, ut portent [Col. 1663A] pondus negotiorum, ut episcopi liberius vacent doctrinae et orationi. Sed episcopi nostri temporis, quia deprehenderunt archidiaconos in hujusmodi administratione minus circumspectos provida quadam cautela dant operam huic operationi, id est administrationi. Et vide quod quia apostoli orantes leguntur manus eis imposuisse, ideo in ordinationibus fiunt orationes. Hac etiam auctoritate in quibusdam ecclesiis manus imponuntur diaconibus in ordinatione. Qui autem eis manus non imponunt, secum habent auctoritatem Bedae. Quod autem dictum est, et orantes imposuerunt eis manus, dicit, intelligendum esse factum post, quia postea eosdem ordinaverunt ministros ad ministerium sacri altaris, et Dominici corporis et sanguinis, et tunc eis manus [Col. 1663B] imposuerunt. Unde et sacerdotibus cum ordinantur manus imponuntur. ยซVerbum Domini crescebat, et multiplicabatur numerus discipulorum in Hierusalem. Multa etiam turba sacerdotum obediebat fidei.ยป
ยซEt Stephanus plenus gratia et fortitudine faciebat prodigia et signa magna in populo. Surrexerunt autem quidam de synagoga Libertinorum (Act. VI) ,ยป a regione sic dictorum. Vel libertinorum, id est manumissorum, qui cum prius fuissent servi, postea fuerant de libertate donati, et sic de servili conditione fuerunt, qui primo restiterunt fidei Christi, ยซet Cirenensiumยป a Cirene civitate, ยซet eorum qui erant [Col. 1663C] a Cilicia et Asiaยป Minori, quae sibi proximae sunt, ยซdisputantes cum Stephano; et non poterant resistere sapientiae, et Spiritui sancto, qui loquebatur in eo. Tunc introduxerunt duos falsos testes, qui testificarentur eum dixisse blasphemiam in Deum et in Moysen, et commoverunt plebem, et seniores, et scribas, et adduxerunt eum in concilium et surrexerunt duo falsi testes, et dixerunt: Homo iste non cessat loqui adversus locum sanctum et Moysen.ยป Quasi dicant: Detrahit templo, et legi. ยซAudivimus cum dicentem, quoniam Jesus Nazaraenus destruet locum istum, et mutabit traditiones quas tradidit nobis Moyses. Et omnes qui intuebantur eum, sedentes in concilio, videbant faciem ejus tanquam faciem angeli.ยป โ ยซEt dixit princeps sacerdotum: Nunquid [Col. 1663D] haec ita se habent?ยป (Act. VII.) Tunc aggressus est beatus Stephanus facere grandem sermonem. Et quia arguebatur de blasphemia in Deum et Moysen, ideo praemittit in principio sermonis commendationem Dei, dicens. Deum, qui locutus est patribus et prophetis esse Deum majestatis et gloriae. Et statim accedit ad commendationem Moysi, inchoans ab altiori, scilicet a commendatione patrum, a quibus descendit Moyses. Inchoat itaque ab Abraham, quomodo egressus de Chaldaea venit in Mesopotamiam, et inde in Charan, et inde Judaeam.
ยซViri, inquit, fratres et patres, audite: Deus gloriae apparuit patri nostro Abraham cum esset in Mesopotamia, prius quam moraretur in Charan, et [Col. 1664A] dixit ad illum: Exi de terra tua, et de cognatione tua (Act. VII) .ยป Tertium additur in Genesi (cap. XII) , scilicet de domo patris tui. Sed a Stephano praetermittitur, quia scientibus loquebatur. Ideo historiam breviter tangit, vel transit quasi notam. Sed videtur obloqui libro Genesis, ubi videtur continere, quod post mortem patris, scilicet Thare, dictum fuerit hoc, scilicet Abrahae, de quo constat quia mortuus est in Charan, ubi et filius ejus cum eo habitavit, et ita dictum est in Charan. Quid est ergo quod hic dicitur, priusquam moraretur in Charan, potuit ei utrobique dici. Vel ubi dicitur: ยซEt dixit ad illum,ยป supple, postea in Charan. Sed sive in Mesopotamia, sive in Charan, sive utrobique dictum sit ei, quomodo ergo dictum est ei: [Col. 1664B] ยซExi de terra tua,ยป quaestio est. Nunquid jam non exierat de Chaldaea? utique: Sed adhuc ibi tenebatur spe, et desiderio redeundi. Praeceptum est ergo ei, ut exiret mente, qui jam exierat corpore. Vel potest dici, quod Mesopotamia, et Charan in Chaldaea sunt. Et ita egressus de Chaldaea, id est de quadam parte Chaldaeae, venit in Mesopotamiam, in aliam partem scilicet Chaldaeae, et inde venit in Charan, quae adhuc erat Mesopotamia. Tunc exiit de terra Chaldaeorum, et de Mesopotamia quantum ad hoc, quod videtur bis dictum, et venit postea in Charan. Et inde similiter de Charan, ยซpostquam mortuus est pater ejus, transtulit eum Dominus in terram istam, in qua vos habitatis.ยป Vel tunc exiit [Col. 1664C] de terra Chaldaeorum mente, et inde, id est demum, scilicet post depositionem illius voluntatis, post mortem patris translatus est in terram istam. Vel si intelligatur dictum. Venit in Charan plane legitur haec littera. Et vide quia in Hebraeo dicitur de Ur Chaldaeorum, id est de igne Chaldaeorum. Chaldaei enim ignem adorabant, et per ignem trajiciebant parvulos suos, sicut nos trajicimus per aquam baptismi. Et tradunt Hebraei quod quia Thare, et filii ejus, cum essent in Chaldaea, nolebant adorare ignem, projecti sunt a Chaldaeis in ignem, et combustus est Aram frater Abrahae. Abraham vero a Domino liberatus est. Unde saepe dictum est ei a Domino: ยซEgo sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de Ur Chaldaeorum (Gen. XV) .ยป
Postquam autem liberatus est cum patre suo Thare, et Nachor fratre, et Lot nepote, et tota familia, venit in Charan, et inde post mortem patris, ibi remanente fratre ejus Nachor, venit in Judaeam. Tamen ยซnon dedit illi haereditatem Dominus in ea, nec passum pedis (Act. VII) ,ยป id est nec etiam minimam partem, quia nihil possedit ibi, nisi titulo emptionis. Speluncam enim cum agro non haereditate possedit, sed pretio emit ab Ephron filio Seor Aethaeo, ยซsed repromisit Deus dare illam in haereditatem semini ejus post ipsum, cum non haberet filium, dicens: Erit semen tuum accola,ยป id est peregrinum ยซin terra aliena (Gen. XV) ยป 430 annis, et in parte hujus temporis ยซsubjicient eos [Col. 1665A] servituti, et male tractabunt eos Aegyptii; quia centum quadraginta quatuor annis fuerunt in servitute Pharaonis regis Aegypti, ยซet gentem cui servierint ego judicabo, dicit Dominus, et post exibunt, et mihi deservient in loco isto.ยป Sic ordinata constructione litterae, nil scrupuli surgit inde. Hos quadringentos triginta annos computant Rabanus a die qua facta est haec promissio Abrahae, usque ad egressum de Aegypto. A tempore namque promissionis factae Abrahae, usque ad ingressum Jacob in Aegyptum, fluxerunt ducenti quadraginta anni, et ab ingressu ad egressum totidem. Sic Rabanus. Cui consonare videtur Apostolus dicens, ยซquia post quadringentos et triginta annos facta est lex (Gal. III) .ยป
Beda et Augustinus, quia dictum est: ยซIn Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XXI) , adhaerentes huic verbo computant 430 annos a nativitate Isaac usque ad mortem duorum regum, scilicet Seon regis Amorrhaeorum, et Og regis Basan. Prosequitur exinde breviter Stephanus historiam. Et dedit illi testamentum circumcisionis, et genuit Isaac, et circumcidit eum octava die. Et Isaac Jacob, et Jacob duodecim patriarchas. Et patriarchae aemulantes Joseph, vendiderunt eum in Aegyptum negotiatoribus, qui transtulerunt eum in Aegyptum (Act. VII) ,ยป quod breviter transit. ยซEt erat Deus cum eo, et eripuit eum ex omnibus tribulationibus ejus, et dedit ei sapientiam et gratiam in conspectu [Col. 1665C] Pharaonis regis Aegypti, et constituit eum praepositum super Aegyptum, et super omnem domum suam. Postea facta est fames magna in universa terra. Et audiens Jacob frumentum esse in Aegypto, primo misit filios, postea ipse cum septuaginta quinque animabus descendit in Aegyptum.ยป Veritas habet secundum librum Geneseos (cap. XLII) , quod cum 70 animabus intravit, et computantur ipse Jacob et Joseph, cum duobus filiis, non sunt ibi nisi 70. Lucas addit quinque per anticipationem, computans nepotes Joseph, sequens editionem LXX Interpretum, quae magis erat authentica. Quam nisi sequeretur, forte minus crederetur ei, et opus ejus suspectum haberetur. ยซEt defunctus est ipse Jacob [Col. 1665D] in Aegypto, et patres nostri,ยป scilicet duodecim patriarchae, ยซet translati sunt in Sichem.ยป Hoc de solo Joseph legitur, quia filii Israel, ad ejus petitionem, ossa ejus de Aegypto transtulerunt, quae etiam prophetasse leguntur, et sepulta sunt in Sichem (Gen. XLVIII) . Quid est ergo quod pluraliter dictum est, ยซtranslati sunt in Sichem.ยป
Credendum est, ut dicit Beda, Stephano, credendum est Hieronymo, qui in historia Paulae dicit, eam transisse per Sichem, et ibi invenisse sepulcra duodecim patriarcharum. Primo ergo translata in Sichem, posita sunt postea in sepulcro, quod emit Abraham pretio argenti a filiis Emor, filii Sichem in spelunca scilicet duplici, quam emit quadringentis [Col. 1666A] siclis ab Ephron, filio Seor Etheo, scilicet in Abrahamio, ubi sepultus est Adam cum Eva, Abraham cum Sara, Isaac cum Rebecca. Jacob cum Lia. Sed quid est quod dictum est, ยซin sepulcro, quod emit Abraham a filiis Emor, filii Sichem,ยป cum constet Abraham emisse sepulcrum ab Ephron Ethaeo? Ideo sic construunt quidam litteram: Translata sunt in Sichem, Sichem dico emptam a filiis Emor, filii Sichem. Sed quid est quod dicit, Emor, filius Sichem, cum constet Sichem fuisse filium Emor? Potuit esse, quod fuerint duo Sichem, quorum alter dicitur a Luca pater Emor, alter in Genesi dicitur filius ejus. Vel ita ordina constructionem, ut jungas principium sermonis, et finem hoc modo: A filiis Sichem filii Emor. Et ita hic locus congruit libro [Col. 1666B] Geneseos. Ut ergo excludatur omnis dubitatio, ita construatur littera: Translati sunt in Sichem, Sichem dico emptam a Jacob scilicet, a filiis Sichem filii Emor. Ac si diceretur in illam partem Sichem, quam emit Jacob, non Abraham, et inde postea positi sunt in sepulcro, quod emit Abraham ab Ephron Ethaeo, scilicet in Abrahamio.
Postea redit Stephanus ad ordinem historiae, quia quodam modo digressus fuerat, et continuatur ei, quod dictum est: Post haec exibunt, et deservient mihi in isto loco. ยซCum autem appropinquaret tempus repromissionis, crevit populus, et multiplicatus est in Aegypto, quoadusque surrexit alius rex in Aegypto, ignorans beneficia Joseph (Act. VII) ,ยป [Col. 1666C] id est immemor beneficiorum Joseph. ยซHic afflixit patres nostros praecipiens necari parvulos nostros. Et eo tempore,ยป quo dedit edictum occidendi parvulos, ยซnatus est Moyses, et fuit gratus Deo.ยป Ecce quomodo descendit ad commendationem Moysi, quia arguebatur blasphemasse in eum. ยซQui cum nutritus esset tribus mensibus in domo patris sui, projectus est in flumen, et sustulit eum filia Pharaonis (Exod. II) ,ยป quae venerat ad flumen, ut lavaretur, ยซet enutrivit eum sibi in filium. Et eruditus est Moyses omni sapientia Aegyptiorum, et erat potens in verbis, et operibus suis,ยป id est eloquens et fortis. ยซCum autem esset quadraginta annorum, visitavit fratres suos filios Israelยป in [Col. 1666D] terra Jessen, ubi occidit Aegyptium rixantem cum Hebraeo, putans fratres intelligere, sicut ipse intelligebat in spiritu, quod per manum illius Dominus filios Israel de manu Aegyptiorum esse liberaturus. At illi non intellexerunt. Et cum sequenti die vellet reconciliare duos Hebraeos rixantes, qui injuriam faciebat alteri, repulit eum, dicens: ยซQuis te constituit principem et judicem super nos? Nunquid me vis interficere sicut heri interfecisti Aegyptium? Quo audito timens sibi Moyses fugit in terram Madian, ubi de Sephora, filia sacerdotis Madian quam duxit, duos genuit filios. Expletis autem annis quadragintis apparuit illi Deus in deserto montis Sinai (Exod. III) ,ยป cum minaret gregem ad interiora deserti in rubo, ยซet facta est vox Domini [Col. 1667A] ad eum, dicens: Ego sum Deus patrum vestrorum, et tremefactus est Moyses. Dixit autem illi Deus: Solve calceamentum de pedibus tuis, locus enim in quo stas, terra sancta est. Vidi afflictionem populi mei, qui est in Aegypto, et gemitum eorum audivi, et descendi liberare eos. Et nunc veni, mittam te in Aegyptum. Hunc Moysen, quem negaverunt dicentes: Quis te constituit principem super nos?ยป misit Deus principem, et redemptorem eorum de servitute Aegypti, ยซcum manu,ยป id est opere, vel auxilio ยซangeli, qui apparuit ei in rubo. Hic eduxit eos faciens signa et prodigia in terra Aegypti, et in mari Rubro et in deserto annis quadraginta. Idem Moyses dixit filiis Israel (Deut. XVIII) : Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris, [Col. 1667B] ipsum tanquam me audietis. Hic est qui fuit in Ecclesia,ยป id est in congregatione populi Israel ยซin solitudine Sinai cum angelo, qui loquebatur ei in monte cum patribus nostris, quia accepit verba vitae dare nobis, cui noluerent obedire patres nostri, sed repulerunt eum, et aversi sunt cordibus suis in Aegyptum ad Aaron dicentes (Exod. XXXII) : Fac nobis deos qui praecedant nos. Et fecerunt vitulum, et hostias ei obtulerunt.ยป
Postea quia dicebant eum depravare locum sanctum, subdit de commendatione tabernaculi. Quod dictum est tabernaculum testimonii, vel quia in eo erat arca testimonii, vel quia ante fores tabernaculi [Col. 1667C] causae sub testibus diffiniebantur. ยซTabernaculum (Heb. VIII) , inquit, testimonii fuit cum patribus nostris in deserto, sicut disposuit Deus loquens ad Moysen, ut faceret illud secundum formam, quam viderat in monte.ยป Hoc habuerunt patres nostri, usque in diebus David. In diebus autem Salominis templum tabernaculo successit. Postea incipit eos arguere, postquam purgavit se a crimine sibi a falsis testibus objecto. ยซDura, inquit cervice, et incircumcisis cordibus et auribus, vos semper Spiritui sancto resistitis, sicut et patres vestri? Quem prophetarum non sunt persecuti patres vestri. Hoc audientes dissecabantur cordibus suis, et stridebant dentibus in eum.ยป
ยซCum autem esset Stephanus plenus Spiritu sancto, intuens in coelum, vidit gloriam Dei, et Jesum in forma humana stantem a dextris virtutis Dei (Act. XII) .ยป Stans apparuit ei crucifixus, ne titubaret lapidandus. Et in ipso quo stabat, se paratum ei subvenire, monstrabat, quia stare pugnantis est, vel adjuvantis. ยซEcce, inquit, video coelos apertos, et Filium hominis stantem a dextris virtutis Dei. Tunc exclamantes voce magna, clauserunt aures suas, ยซquasi abhorrentes audire blasphemiam,ยป et impetum fecerunt unanimiter in eum, et ejicientes eum extra civitatem lapidabant,ยป in hoc secundum legem se agere aestimantes, quia secundum legem blasphemus educebatur extra castra, [Col. 1668A] et lapidabant eum universus populus. ยซEt testes,ยป duo scilicet falsi, qui primi secundum legem tenebantur lapides projicere, quia in lege dictum est de blasphemo: Prima manus testium lapidabit eum. Et ยซdeposuerunt vestimenta sua:ยป ne inquinarentur tactu illius, ยซsecus pedes adolescentis, qui vocabatur Saulus,ยป Postea vocatus est Paulus. Cui, teste Beda, in hoc Deus misericorditer providit, quod non est manus ejus sanguine innocentis polluta. Sed tantummodo servavit lapidantium vestimenta, et consensit eis, unde tanquam dignus morte periret, nisi Deus per gratiam ei poenitentiam inspiraret. ยซLapidaverunt ergo Stephanum levitam, invocantem, et dicentem: Domine Jesu, accipe spiritum meum,ยป sicut et Christus ad Patrem ait: [Col. 1668B] ยซIn manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIV) .ยป โ ยซPositis autem genibus, clamavit voce magna, dicens: Domine, ne statuas llis hoc peccatum,ยป quia ยซnesciunt, quid faciunt.ยป Multi enim ex eis ipsum occidendo, aestimabant se legem implere, juxta quod Dominus praedixerat: ยซVenit hora, ut omnis, qui interficit vos, arbitretur obsequium se praestare Deo (Joan. XVI) .ยป โ ยซEt cum hoc dixisset, obdormivit in Domino. Et facta est persecutio magna in Ecclesia, quae erat Hierosolymis (Act. VIII) ,ยป quia occiso beato Stephano uno de principibus Ecclesiae, quasi primicerio septem diaconorum, coeperunt alios persequi graviter, in tantum, quod omnes discipuli, praeter apostolos, qui ut pastores gregis, caeteris erant constantiores, ยซdispersi [Col. 1668C] sunt per regiones Judaeae et Samariae,ยป fugientes a facie persecutorum, juxta quod praeceperat Dominus: ยซSi vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam.ยป โ ยซCuraverunt autem Stephanum viri timorati,ยป id est juxta morem terrae diligenter curam habentes sepulturae, ยซet fecerunt planctum magnum super eum.ยป Tunc apostoli praevidentes, quod ad gentes in posterum essent transituri, providentes fidelibus, qui erant in Jerusalem remansuri, ordinaverunt Jacobum Alphaei episcopum Hierosolymorum, et imposuerunt ei manus Petrus, et Jacobus, et Joannes. Ideo non a paucioribus quam tribus episcopis, episcopus hodie consecratur.
ยซSaulus vero devastabat Ecclesiam, discurrens per domos, trahens viros ac mulieres, et detrudens in carcerem.ยป Neminem tamen occidebat, Domino custodiente manus ejus, ne sanguine innocentium polluerentur. Qui ante dispersi fuerant pertransibant de loco ad locum evangelizantes verbum Dei nihilominus, quia dispersi constantes erant in praedicatione evangelii ยซPhilippus autemยป diaconus secundus a Stephano, ยซdescendens in civitatem Samariae praedicabat ibi Christum, et intendebant turbae unanimiter his, quae a Philippo dicebantur, videntes miracula quae faciebat, quia multos daemoniacos liberabat, multos paralyticos sanabat, et claudos erigebat. Erat autem ibi Simon Magus seducens [Col. 1669A] gentem, cui auscultabant omnes, a minimo usque ad maximum,ยป quia magicis artibus multa faciebat, unde dicebant ipsum esse virtutem Dei magnam, aestimantes ipsum esse prophetam, vel angelum, vel Dei Filium, quia mentes eorum dementaverat, id est magicis artibus subverterat. Cumque crederent Philippo evangelizanti de regno Dei, in nomine Jesu Christi baptizabantur viri, et mulieres, et Simon simulavit se credere, et baptizatus est. Videns enim Philippum facere miracula, qualia et quanta ipse facere non poterat, nec ita facile, putavit ex quadam industria fieri, ideo ficte baptizatus est, ut familiarius ei adhaereret, et addisceret artem, qua similia posset facere.
[Col. 1669B] ยซCum autem audissent apostoli, qui erant Hierosolymis, quod recepisset Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum et Joannem. Qui cum venissent oraverunt pro ipsis, ut acciperent Spiritum sanctum (Act. VIII) ยป visibiliter, quod forte nondum fecerant, ยซnondum enim in quemquam illorum venerat,ยป id est visibiliter descenderat. Constat enim quia invisibiliter Spiritum sanctum acceperant cum ยซbaptizati essent in nomine Domini Jesu Christi. Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum sanctum,ยป ita quod visibili signo ostendebatur, cum linguis omnibus loquerentur. Constat hunc Philippum diaconum fuisse, non apostolum. Quod videtur ex glossa super Matthaeum; quia manuum impositionem reservavit apostolis, [Col. 1669C] quae propterea reservatur hodie solis eorum vicariis, id est episcopis qui manus imponunt, et frontem liniunt in confirmatione, ubi datus Spiritus sanctus ad robur. Si enim Philippus iste apostolus esset, statim baptizatis manus imponeret, nec ad hoc alios exspectaret. ยซCum autem Simon vidisset, quod per impositionem manus apostolorum daretur Spiritus sanctus,ยป putans ex quadam industria hoc ab eis fieri, et hanc posse ab eis pretio comparari, ยซobtulit eis pecuniam, dicens: Date mihi hanc potestatem, ut cuicunque manus imposuero, accipiat Spiritum sanctum,ยป et sic voluit emere hanc potestatem ad lucrum. Ad quem Petrus: ยซPecunia, tua tecum sit in perditionem.ยป Quod sic potest distingui, [Col. 1669D] ne videatur imprecari pecuniae. Pecunia tua tecum sit, supple, ducens te in perditionem. Vel imprecando ait: In perditione pecunia tua tecum sit, id est pecuniam tuam habeas, et pro ea poenam aeternam luas. Sancti enim cum sententiam maledictionis proferunt, non ex voto ultionis, sed intuitu justitiae in eam prorumpunt. ยซNon est tibi pars in sermone isto,ยป ut ad manuum tuarum impositionem detur Spiritus sanctus. ยซCor enim tuum non est rectum coram Domino. Poenitentiam itaque age pro hac nequitia tua, et roga Deum, ut si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui. In felle enim amaritudinis, et obligatione iniquitatis video te esse.ยป Sciebat eum Petrus in Spiritu, poenitentiam non acturum, sed ad hoc eum exhortari erat [Col. 1670A] ejus officium. Simon autem sciens se indignum a Deo exaudiri, noluit orare, sed ait apostolis: ยซPrecamini pro me, ut nihil veniat super me horum quae dixistis. Petrus vero, et Joannes redibant Hierosolymam, et multis civitatibus Samaritanorum evangelizabant.ยป
ยซAngelus autem Domini locutus est ad Philippum, dicens: Surge, et vade contra meridianum, ad viam quae descendit a Jerusalem in Gazam (Act. VIII) ,ยป id est in Africam. Quasi dicat: Vade ad viam per quam a Jerusalem per Gazam descenditur in Africam. Haec scilicet Gaza destructa est. Vetus enim Gaza, quae olim erat terminus Chananaeorum juxta Aegyptum, destructa erat, et loco ejus aedificata est alia. [Col. 1670B] ยซEt surgens abiit. Et ecce vir Aethiops eunuchus, potens in domo Candacis reginae, qui erat super omnes gazas ejus.ยป Erat enim consuetudo eunuchorum custodire thesauros potentum, ยซvenerat adorare in Jerusalem.ยป Et, ut traditur in aliis historiis, per eum miserat multa dona templo in Jerusalem Candacis regina Aethiopum. Et vide quia omnes reginae Aethiopum dicebantur Candaces; sicut Romani imperatores dicebantur Caesares, nec habebat regimen regio illa nisi a feminis. ยซCumque reverteretur Aethiops ille, sedens super currum, et legens Isaiam prophetam, dixit Spiritus Philippo: Accede, et adjunge te currui. Accedens autem Philippus, audivit eum legentem Isaiam, et dixit: Putasne intelligis quae legis? Qui ait: Et quomodo [Col. 1670C] possum, si non aliquis ostenderit mihi? Et rogavit Philippum, ut ascenderet currum, et sederet secum. Erat autem hic locus Scripturae quam legebat qui, Domino procurante, sic legendus occurrerat: Tanquam ovis ad occisionem ductus est, et sicut agnus coram tondente se sine voce, sic non aperuit os suum (Isai. LIII) . Respondens autem eunuchus Philippo, dixit: Obsecro te, domine, ut dicas de quo propheta haec dicit? de se, an de alio aliquo? Aperiens autem Philippus os suum, et incipiens a Scriptura hac,ยป de qua scilicet quaerebat, ยซevangelizavit illi Jesum. Et dum irent per viam, pervenerunt ad quamdam aquam. Et ait eunuchus: Ecce aqua, quis prohibet me baptizari? Ad quem Philippus: [Col. 1670D] Si credis ex toto corde, licet tibi baptizari. Ad quem ille: Credo Dei Filium esse Jesum.ยป Et vide, quia cum in Spiritu videret Philippus eunuchi fidem, voluit tamen ab eo extorquere confessionem manifestam, nolens eum subito baptizare, ut daretur exemplum baptizantibus et baptizandis interrogandi et confitendi. Unde hodie cum quadam dilatione et protelatione scrutiniorum, celebratur solemne baptisma in Sabbato paschali, quia incipiunt scrutinia in media Quadragesima ab ea die, qua cantatur: Dum sanctificatus fuero (Ezech. XXXVI) . ยซEt jussit stare currum, et descenderunt ambo de curru, et baptizavit Philippus eunuchum. Et cum ascendisset de aqua, Spiritus Domini rapuit Philippum, et amplius non vidit eum eunuchus, sed ibat [Col. 1671A] per viam suam gaudens. Philippus autem inventus est in Azoro, et pertransiens, evangelizabat cunctis civitatibus, donec veniret Caesaream.ยป In qua legitur domum habuisse, cujus usque hodie apparent vestigia; nec non et cubiculum quatuor filiarum ejus virginum prophetissarum. Nunc redit historia ad ordinem suum prosequens de Paulo, et continuatur ei quod supra dictum est. Saulus devastabat Ecclesiam. Quod enim dictum est de Philippo, et conversione eunuchi, quasi incidens fuit.
ยซSaulus adhuc spirans minarum, et caedis in discipulos Domini (Act. IX) ,ยป id est adhuc comminans eis et in eos conspirans, et ad caedem eorum aspirans,ยป accessit ad principem sacerdotum,ยป zelo furoris [Col. 1671B] eum concitante, et petiit ab eo litteras ad synagogas singulas Judaeorum, quae erant Damasci, ut ejus auctoritate, ยซsi quos inveniret Damasci, hujus viae viros, et mulieres, vinctos perduceret in Jerusalem. Et cum iter faceret, contigit ut appropinquaret Damasco, et subito circumfulsit eum lux de coelo, et cadens in terram audivit vocem dicentem sibi: Saule, Saule, quid me persequeris?ยป id est in membris meis. ยซQui ait: Quis es, Domine?ยป An Deus es vel angelus? ยซEgo, inquit, sum Jesus, quem tu persequeris. Durum est tibi contra stimulum calcitrare,ยป id est potentiori rebellare. ยซEt tremens ac stupens, dixit: Domine, quid me vis facere?ยป Ac si diceret, voluntatem tuam indica mihi, [Col. 1671C] quia praesto sum tibi obedire. Ad quem Dominus: Surge, et ingredere civitatem, et dicetur tibi quid te oporteat facere. ยซViri autem qui comitabantur cum stabant stupefacti, audientes quidem vocem ipsius Pauli, non ejus qui loquebatur cum eo, neminem autem videntesยป juxta quod ipse Paulus infra dicit: ยซQui mecum erant, lumen quidem viderunt, vocem autem ejus non audierunt, qui loquebatur mecum (Act. XXII) .ยป โ ยซEt surrexit de terra, et apertis oculis nihil videbat.ยป Factus est caecus corpore, qui prius fuerat caecus mente. ยซAd manus autem illum trahentes, manibus scilicet suis manus ejus tenentes, et quasi caecum ducentes introduxerunt eum Damascum. Et erat ibi tribus diebus, non videns, neque manducans, neque bibens.ยป In quo [Col. 1671D] triduo creditur a Spiritu sancto didicisse Evangelium. Unde gloriatur in Epistola ad Galatas, se non habuisse hominem magistrum, dicens: ยซNeque ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi (Gal. I) .ยป Imponebatur enim ei a pseudo, quod edoctus esset ab Anania, non a Spiritu sancto, unde vocabant eum apostolum Ananiae. Nec removeat si quandoque legatur, conversio ejus facta, primo anno Dominicae passionis, quandoque secundo, alterum de anno usuali, alterum de anno emergenti dicitur. Si enim computes primum annum Dominicae passionis a Kalendis Januarii, qui est annus usualis, tunc secundo anno conversus est Paulus. Si autem computes ab ipso die passionis usque in sequentem diem passionis [Col. 1672A] anno revoluto, qui est annus emergens, in primo anno Dominicae passionis conversus est.
ยซErat autem Damasci discipulus quidam (Act. IX) ,ยป id est Christianus, ยซnomine Ananias. Et dixit Dominus ad illum in visu,ยป id est in visione noctis: ยซAnania. Et ille ait: Ecce, Domine, ego paratus sum tibi obedire. Ad quem Dominus: Surge, et vade in vicum qui vocatur Rectus, et quaere in domo Judae Saulum nomine Tarsensem. Ecce enim orat.ยป Forsan Judas erat proprium nomen hospitis sui, vel forsan erat de tribu Judae, ut sit sensus: In domo Judae, id est inter Judaeos, qui ibi erant de illa tribu, vel in domo Judae, id est in vico Judaeorum. [Col. 1672B] Vicus autem dicitur a vicinia civitatis, ut dicit Rabanus, ut proprie dicantur vici viciniora rura civitatis. Hoc tamen, et saepe alibi aliter accipitur. Ne timeret Ananias venire ad Saulum, quem noverat acerrimum persecutorem Christianorum, addidit Dominus: Ecce enim orat, quasi diceret: Non est timendus quia factus est de Saulo Paulus, et de lupo agnus. Et ego etiam revelavi ei adventum tuum. Jam enim ยซvidit in Spiritu te introeuntem ad se, et imponentem ei manus, ut visum recipiat. Tunc Ananias: Domine, audivi a multis de viro hoc, quanta mala fecerit sanctis tuis in Jerusalem, et habet potestatem a principibus sacerdotum alligandi omnes qui invocant nomen tuum. Ad quem [Col. 1672C] Dominus: Vade, quoniam vas electionis est mihi iste,ยป id est vas electum, et in fornace tribulationis probatum, ยซut portet nomen meum coram regibus, et gentibus, et filiis Israel. Et tu quidem baptizabis eum, sed non docebis eum, ego enim solus docebo eum, et ostendam ei, quanta oporteat eum pati pro nomine meo,ยป ut per multas tribulationes probetur vas electum, et mala, quae intulit sanctis patiatur cum sanctis. ยซAbiit Ananias,ยป et veniens ad hospitium Pauli intravit ad eum, et imponens manum, dixit: Saule frater, Dominus Jesus, qui apparuit tibi in via, qua veniebas, misit me ad te, ut videas interiori et exteriori oculo, ยซet implearis Spiritu sancto,ยป id est Spiritum sanctum plenius accipias postea in baptismo. ยซEt confestim ceciderunt [Col. 1672D] ab oculis ejus tanquam squamae, et visum recepit et surgens baptizatus est, et cum accepisset cibum confortatus est. Et fuit cum discipulis, qui erant Damasci per dies aliquot, et continuo ingressus synagogas praedicabat Dominum Jesum, quoniam hic est Filius Dei. Stupebant autem omnes, qui audiebant, et dicebant: Nonne hic est qui expugnabat in Jerusalem eos qui invocabant nomen istud, et ad hoc huc venerat, ut vinctos eos duceret ad principes sacerdotum? Saulus autem magis convalescebat in Christo, et confundebat Judaeos, qui erant Damasci, affirmans quia hic est Christus.ยป
ยซCum autem implerentur dies multiยป a baptismo [Col. 1673A] Pauli concilium fecerunt Judaei, ut eum interficerent (Act. IX) . Ex eo quod dictum est: ยซCum implerentur dies multi,ยป potest videri, hoc non fuisse factum, in hoc primo adventu Damasci, sed in secundo, quia forte transiit in Syriam, et Ciliciam, et ibi praedicavit, et multos convertit. Postea cum iterum venit Damascum, quia magis suscitaverat invidiam Judaeorum in secundo adventu Damasci, statuerumt concilium, ut eum occiderent, sed notificatae sunt ei insidiae Judaeorum, et custodiebant portas civitatis die, ac nocte, ut eum dolo interficerent, non Judaei, sed cives Damasci, et praepositus gentis Arethae regis ad petitionem Judaeorum, sicut ipse Apostolus in Epistola secunda ad Corinthios (cap. XI) refert, dicens: ยซDamasci [Col. 1673B] praepositus gentis Arethae regis custodiebat civitatem Damascenorum, ut me comprehenderet.ยป Discipuli autem ejus nocte dimiserunt eum in sporta per murum. Et vide, quod in Graeco additum non est ejus, sed dictum est simpliciter discipuli, quia non habebat Paulus discipulos, sed omnes Christiani tunc dicebantur discipuli, quia nondum inventum erat hoc nomen Christianus. Elapsus Paulus a manibus Damascenorum, venit in Hierusalem, et volens se jungere discipulis Domini, scilicet apostolis, sed ยซomnes timebant eum, non credentes, quod esset discipulus.ยป Tunc Barnabas Cyprius Levites genere qui, ut supra dictum est, pretium agri venditi posuit ad pedes apostolorum Domini, [Col. 1673C] apprehensum illum duxit ad apostolos, narravitque quomodo in via vidisset Dominum, et quia locutus est ei, et quomodo in Damasco fiducialiter egerit in nomine Jesu. Quos autem apostolorum invenerit in Hierusalem in Epistola ad Galatas ostendit, scilicet Petrum, et Jacobum episcopum Hierosolymorum, cum quibus mansit 15 diebus, sicut ipse in Epistola ostendit, dicens: ยซDeinde post annos tres, sciliceta conversione mea, veni in Hierusalem, videre Petrum, et mansi apud eum 15 diebus, alium autem apostolorum vidi neminem, nisi Jacobum fratrem Domini (Galat. I, 18) .ยป ยซEt erat cum illis,ยป scilicet Petro, et Jacobo, et aliis discipulis, qui erant in Jerusalem, ยซintrans, et exiensยป per 15 dies. Deinde venit in partes Syriae, et Ciliciae, et ibi ยซloquebatur gentibus, et disputabat [Col. 1673D] cum Graecis,ยป id est Judaeis inter Graecos dispersis. Haec autem historia, prae nimia sui brevitate, rei veritatem confundit, quasi totum in Hierusalem factum sit. Ita enim procedit series historiae. Et erat cum eis, intrans, et exiens in Hierusalem, fiducialiter agens in nomine Domini. ยซLoquebatur autem gentibus, et disputabat cum Graecis. Illi autem,ยป scilicet Judaei conversantes inter Graecos, cum quibus disputabat, ยซvoluerunt eum occidere. Quod cum cognovissent fratres deduxerunt eum Caesaream, quae civitas est Palestinae, et inde dimiserunt eum Tarsum,ยป quae est civitas Ciliciae, unde ipse oriundus fuit. Postea redit historia ad Petrum, de Actibus apostolorum agens, quasi modo intercalari.
ยซFactum est autem, ut Petrus dum praedicando discurreret, venit Lyddam. Invenit autem ibi hominem quemdam Aeneam nomine, paralyticum ab annis octo in grabato jacentem. Et ait illi Petrus; Aenea sanet te Dominus meus Jesus Christus, surge, et sterne tibi lectum (Act. IX) .ยป Qui prius nec etiam poterat de lecto surgere. Et continuo surrexit. Et viderunt illum omnes qui habitabant Lyddae, et Saronae, et conversi sunt ad Dominum. Erat autem in Joppe discipula quaedam Christiana, quae Hebraice dicitur Tabita, Graece Dorcas, Latine autem Damula. vel Caprea, Super Marcum tamen habemus, quia Tabita interpretatum est puella. Unde Tabitacumi, interpretatum est puella surge, et secundum hoc [Col. 1674B] sunt diversae interpretationes hujus nominis. ยซHaec autem erat plena operibus bonis, et eleemosynis, quas faciebat,ยป et praecipue in consuendis vestibus pauperum, multum laboris impendebat. ยซFactum est autem in diebus illisยป in quibus Petrus venerat Lyddam, ยซut infirmata moreretur. Cumque lavissent corpus, posuerunt in superiori caenaculo. Et cum Lydda prope esset Joppen, discipuli audientes, quia prope esset Petrus Lyddae, miserunt ad eum duos viros, dicentes: Ne pigriteris venire usque ad nos,ยป et non aperuerunt ei causam. ยซExsurgens autem Petrus, venit cum illis. Et cum advenissent, duxerunt eum in coenaculum,ยป ubi jacebat mortua Tabitha. ยซEt circumsteterunt eum omnes viduae flentes, et ostendentes ei vestes, quas [Col. 1674C] faciebat illis Dorcas,ยป ut operibus misericordiae ipsam operam dedisse, ostenderent, et sic Petrum ad compassionem commoverent. Tunc Petrus omnes ejecit, non tanquam perperam aliquid facturus, quod vellet alios latere, ut hi qui magicis artibus vel consilio daemonum aliquid machinantur, sed Magistrum suum volens imitari, qui filiam archisynagogi suscitaturus omnes de domo ejecit, paucis exceptis. Vel forte, quia nonnulli erant visione miraculi indigni. ยซEjectis omnibus foras, facta genuflexione oravit, et conversus ad corpus ait: Tabita, surge. At illa aperuit oculos, et viso Petro resedit, et dans illi manum, erexit eam, et convocatis, qui exierant, reddidit eis eam vivam. Et notum factum [Col. 1674D] est miraculum per universam Joppen, et multi crediderunt in Deum. Et moratus est Petrus in Joppe multis diebus apud Simonem coriarium,ยป vel curiarum, vel a corio, vel curia, quia forte curialis erat, ideo dictus curiarius, vel quia parabat coria, ideo dictus est coriarius.ยป
ยซVir autem quidam erat in Caesarea, nomine Cornelius, centurio cohortis, quae dicebatur Italica (Act. X) ,ยป quia missa fuerat a Romana civitate, quae est Italica, quia Romani imperatores mittebant milites suos per civitates, ad custodiendas munitiones. Et hic erat ยซreligiosus et timens Deum,ยป religiosus supra gradum timoris, timens infra gradum religionis, id est pietatis, quia in graduali [Col. 1675A] ascensu donorum Spiritus sancti gradus pietatis [Col. 1675D] Additio 1. Pietas aequivocum est, ad cultum Dei et ad compassionem proximi. , est supra gradum timoris. In quantum ergo religiosus supra gradum timoris, in tantum timens Deum infra gradum religionis, ut nomine religionis intelligas spiritum pietatis. Erat, inquam religiosus cum omni familia sua, quae religiosa erat et timorata, ยซfaciens eleemosynas multas plebi,ยป non acceptor personarum. ยซIste, cum essetยป quasi hora nona diei, ยซvidit in visu manifeste,ยป id est manifesta visione, non per somnium, vel in exstasi, ยซAngelum Dei introeuntem ad se, et dicentem sibi: Corneli. At ille intuens in eum, timore correptus, dixit: Quis es, Domine? Ad quem angelus: Orationes tuae et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei. Et nunc mitte viros in Joppen, et accersi [Col. 1675B] Simonem quemdam, qui cognominatur Petrus. Hic hospitatur apud Simonem quemdam coriarium, cujus domus est juxta mareยป Tyrrhenum, quia Joppe civitas terrae promissionis erat, mari Tyrrheno proxima, et in ipsius orientali littore sita, et ex parte littoris sita erat domus Simonis coriarii hospitis Petri. ยซHic, inquit, dicet tibi, quid te oporteat facere.ยป Ecce Cornelio dictum est ab angelo. ยซExauditae sunt orationes tuae.ยป Unde constat eum tunc fidem habuisse, quia in hoc consonant sancti, quod merito fidei venitur ad opera, et non vice versa. Nondum tamen credebat Christum incarnatum, quia de tempore incarnationis incertus erat, ignorans, an jam incarnatus, an adhuc incarnandus. Non tamen suberat falsitas fidei ejus, quia [Col. 1675C] cum fidem incarnationis haberet, salva fide, poterat esse in ambiguo, an jam venisset, an adhuc in carne venturus esset. Quia nonnullos sanctorum Patrum latuit, Christum natum esse, postquam natus est, ut Simeonem, usque ad quadragesimum nativitatis ejus diem. Non tamen putandum est, eos fidem incarnationis non habuisse, quia tempus non est de articulo fidei, imo cum nondum esset eis praedicatum, vel inspiratum, quod jam natus esset salva fide, licuit eis esse in ambiguo, an jam natus esset, an adhuc nasciturus. ยซCum discessisset angelus a Cornelio, vocavit duos domesticos suos, et militem metuentem Dominum,ยป quod de domesticis non est dictum, quia constabat familiam ejus [Col. 1675D] religiosam esse et timoratam. ยซQuibus cum narrasset singula, misit illos in Joppen.ยป
ยซPostera autem die iter facientibus illis, et appropinquantibus civitati Joppe (Act. X) ,ยป vel apparentibus, secundum aliam litteram, ut jam possent videri de hospitio Petri, scilicet de domo Simonis coriarii sui, ยซascendit Petrus in superius coenaculum hospitii sui, circa horam sextam, ut in secreto oraret, et post orationem comederet,ยป quia tempus erat comedendi; et ipse patiebatur esuriem. ยซEt parantibus prandium ministris, cum ipse esset in oratione, cecidit super eum exstasis,ยป qua Domino [Col. 1676A] operante, passus est alienationem mentis, ita ut non uteretur sensibus humanis. Et in hujusmodi exstasi ยซvidit coelum apertum,ยป id est aerem, et de aere aperto ยซdescendens vas quoddam, velut linteum magnum de coelo submitti in terram quatuorยป linteis, vel litiis, vel ยซinitiis,ยป quae littera verior est. Dicuntur autem initiae, funiculi melles, quibus circumligantur pueri in cunabulis, facti de stupea materia, vel de serico ad opus nobilium. Videbatur ergo ei vas illud quasi linteum, quatuor initiis, quatuor cornibus alligatis, in aere appensum, et ita ยซdemitti in terram, et in eo esse omnia genera animalium, quadrupedia, serpentia terrae. Et cum esuriret, facta est vox ad eum, dicens: Surge, Petre, macta, et manduca.ยป Ac [Col. 1676B] si diceretur ei in spiritu: Transi ad gentes, et occide in eis vitia, et sic Ecclesiae incorpora. ยซAbsit! inquit, Domine, quia nunquam manducavi commune, id est immundum.ยป Et est idioma Hebraeorum, reputantium cibos immundos, quibus communiter utebantur gentes. Unde vocabant communes, quasi immundos. Abhorruit ergo Petrus, quod dictum est ei ยซmanduca,ยป quia ostensa ei fuerant quadrupedia et serpentia, secundum legem immunda, quia grave videbatur ei uti cibis in lege prohibitis, et maxime timebat reprehensionem Judaeorum, si uteretur cibis gentilium. Et ideo cum ita cuncta abhorreret, facta est vox secundo ad eum, dicens: ยซQuod Deus purificavit, commune ne dixeris.ยป Quod constat ei spiritualiter dictum fuisse [Col. 1676C] de gentibus, jam in Dei praescientia per fidem purificatis. De quarum purificatione instruxerat Petrum vox prima facta ad eum, dicens: ยซOccide, et manduca.ยป Cum autem ostensa fuissent ei serpentia terrae, constat ea non fuisse a Deo purificata, nec alicui, sive Judaeo, sive gentili, ad comedendum munda. ยซHoc autem factum est ei ter,ยป scilicet vas semel, iterato, et tertio in terra demissum, et vox ter audita est, pro commendanda veritate visionis, vel fide Trinitatis. Nam, ut dicit Ambrosius, in catechismo fit trina interrogatio, scilicet, credis in Deum? abrenuntias Satanae? vis baptizari? Similiter trina unctio, in vertice, sive fronte; in scapulis, in pectore; in baptismo quoque fit trina immersio. [Col. 1676D] Post trinam vasis ostensionem, ยซreceptum est vas in coelum. Et dum intra se cogitaret Petrus, quid sibi vellet haec visio. Ecce tres viri, qui missi fuerant a Cornelio, inquirentes domum Simonis coriarii, steterunt ad januam, quaerentes si Simon, qui agnominatur Petrus, illic haberet hospitium. Et cogitante Petro de visione, dixit ei Spiritus: Ecce tres viri quaerunt te.ยป Causam tamen cur eum quaererent, ei subticuit, quam ipse postea ab eis didicit. Quia ad conservandam humilitatem, aliquando prophetice Spiritus ex parte animum tangit et ex parte non tangit. ยซSurge, inquit, et descende, et vade cum eis nil haesitans, quia ego misi illos. Descendens autem Petrus ad eos dixit: Ecce ego sum quem quaeritis, quae causa est pro qua venistis? Ad quem illi: Cornelius [Col. 1677A] centurio, vir religiosus, ac timens Deum, et testimonium habens ab universa gente Judaeorum responsum accepit a Spiritu sancto, ut accersiret te in domum suam, et audiret verba a te. Et introduxit eos in hospitium suum,ยป et fuerunt cum eo nocte illa. ยซSequenti autem die, profectus est cum illis, et quibusdam fratribus, qui eum comitati sunt a Joppe, ut ei testes essent.ยป
ยซAltera autem die (Act. X) ,ยป secunda ab egressu de Joppe, ยซintroivit Caesaream. Cornelius vero exspectabat illos, convocatis cognatis suis et amicis necessariis.ยป Amici necessarii dicuntur, qui non deserunt hominem in articulo necessitatis. ยซEt cum introisset Petrus, obvius occurrit ei Cornelius, [Col. 1677B] et procidens ad pedes ejus, adoravit eum,ยป ipso gestu corporis exprimens devotionem mentis. ยซPetrus vero elevavit eum dicens: Surge, quia ego homo sum ut tu.ยป Et cum multi adessent, cognati scilicet, et amici convocati, locutus est eis Petrus dicens: ยซVos scitis, quam abominabile sit viro Judaeo accedere ad alienigenam. Sed ostendit mihi Deus, nullum hominem immundum esse, propter quod sine dubitatione veni accersitus. Interrogo ergo quam ob causam accersistis me? Ad quem Cornelius: A nudius quarta die orabam hora nona in domo mea.ยป Ac si diceret: Quarta die ab hac hora, secundum innovationem dierum. Prima enim die vidit angelum, et misit nuntios, secunda venerunt nuntii in Joppen, tertia profectus est Petrus cum [Col. 1677C] eis, et illa nocte remanserunt in via, quarta venerunt Caesaream, ยซet ecce vir stetit ante me in veste candida, et ait: Corneli, exaudita est oratio tua, et eleemosynae tuae a Deo acceptae, mitte in Joppen, et accersi Simonem, qui cognominatur Petrus; et statim misi ad te, et tu bene fecisti, veniendo. Nunc ergo omnes nos adsumus in conspectu tuo, prompti obedire tibi in omnibus, quaecunque praecepta sunt tibi a Domino. Tunc Petrus aperiens os suum, dixit: Nunc in veritate comperi, quoniam non est personarum acceptor Deus, nec discernit inter Judaeos et gentes, sed in omni gente, qui timet Deum, et operatur justitiam, acceptus est illi. Vos scitis,ยป quod Joannes praedicavit Jesum a Nazareth, scitis [Col. 1677D] etiam ยซquod factum est verbum,ยป id est praedicatio Evangelii ยซper universam Judaeam,ยป incipiens a baptismo Joannis, quo baptizatus est Jesus, postea prosequens ยซquomodo unxit eum Deus Spiritu sancto, et virtute, qui pertransiit benefaciendo, et sanando omnes a diabolo oppressos. Et nos testes sumus omnium, quae fecit in regione Judaeorum, et quod eum suspenderunt in ligno,ยป et tertia die suscitatum a Deo. Cujus nos testes sumus, ยซqui manducavimus, et bibimus cum illo postquam resurrexit a mortuis, quibus praecepit praedicare populo, et testificari, quia ipse est, qui constitutus est a Deo Patre Judex vivorum, et mortuorum,ยป quia Pater dedit illi omne judicium. Nec nos solum, sed etiam ยซomnes prophetae illi testimonium perhibent, quia [Col. 1678A] omnes per nomen ejus remissionem peccatorum accipiunt, qui credunt in eum.ยป
ยซAdhuc loquente Petro verba haec, cecidit Spiritus sanctus, et descendit repente super omnes qui audiebant verbum (Act. X) .ยป Utrum autem in igneis linguis, vel in alia specie visibili, descenderit incertum est. ยซEt obstupuerunt, qui erant cum Petro fideles de circumcisione, quia etiam in nationes,ยป id est in gentiles, ยซgratia Spiritus sancti effusa est. Audiebant enim eos loquentes linguis, et magnificantes Deum. Tunc respondit Petrus: Nunquid aquam quis prohibere potest, ut non baptizentur hi, qui Spiritum sanctum acceperunt sicut et nos?ยป [Col. 1678B] quod majus est quam baptizari. ยซEt jussit eos baptizari in nomine Christi,ยป subticens formam baptismi a Domino traditam pro dilatatione nominis Christi. In quo nomine intelligitur ipse, qui unctus est, et Pater, a quo unctus, et Spiritus sanctus, quo unctus est. ยซTunc rogaverunt eum. Et mansit rogatus cum eis aliquot diebus,ยป in quibus primo creditur usus fuisse cibis gentium, unde postea redargutus est. Dilatatumque est ubique, et delatum usque ad ยซfratres, qui erant in Judaea, quia gentes receperant verbum Dei (Act. XI) .ยป Et hic fuit primus transitus particularis apostolorum ad gentes, in quo conversus est Cornelius cum familia sua.
[Col. 1678C] ยซCum autem ascendisset Petrus Hierosolymam, disceptabant adversus eum fideles de circumcisione, dicentes: Quare introisti ad viros praeputium habentes, et manducasti cum illis? (Act. XI) ยป Quasi dicerent: In duobus contra legem fecisti, quia intrasti ad eos, et quia cibis eorum cousus es. Tunc ยซincipiens Petrus, exposuit eis per ordinem,ยป ostensam a Deo sibi visionem, et quomodo apparuerat angelus Cornelio. Et in tota prosecutione non addidit, nisi unum verbum, quod dictum est Cornelio: ยซMitte, et accersi Simonem, qui cognominatur Petrus,ยป ubi addidit ยซqui loquetur tibi verba, in quibus salvus eris tu, et universa domus tua.ยป Et ex eo quod statim subdidit, ยซcecidit Spiritus sanctus super eos, [Col. 1678D] sicut et super nos ab initio,ยป praesumitur quod super Cornelium et familiam suam, descenderit Spiritus sanctus in linguis igneis, sicut descenderat super apostolos die Pentecostes. Et tunc, inquit, ยซRecordatus sum verbi Domini, quod nobis dixit: Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu sanctos (Joan. I) ,ยป videns hoc impletum in Cornelio, et in familia sua. Audita Petri excusatione multiplici, destiterunt ab increpatione ejus, et gratias egerunt Salvatori, et ita impleta est prophetia Job: ยซAb aquilone veniet aurum, et ad Deum formidolosa laudatio (Job XXVII) .ยป Id est pro congelatione infidelitatis gentiles, comparabiles aquiloni, qui in tenebris erant, id est in caecitate animi, percipient lucem fidei, pro quarum illuminatione [Col. 1679A] dirigitur ad Deum formidolosa laudatio, quia pro inopinata et repentina gentium conversione, fideles de Judaea timentes, ยซglorificaverunt Deum.ยป
Nunc redit historia ad ordinem suum. Quod enim intersertum est de Philippo, Petro, et Joanne, et Paulo postquam supradictum est, igitur qui dispersi erant pertransibant evangelizantes verbum Dei, quasi incidens fuit. Prosequitur ergo in hunc modum: ยซEt illi qui dispersi erant a tribulatione, quae inceperat a morte Stephani, perambulaverunt usque ad Phoenicen (Act. XI) ,ยป provinciam Syriae occidentalem, ยซet Cyprum nemini loquentes verbum, nisi solis Judaeis. Erant autem quidam cum eis de Cypro, et Cyrene. Qui cum introissent Antiochiam [Col. 1679B] loquebantur ad Graecos, annuntiantes Dominum Jesum, et erat manus Domini cum eis. Et multus numerus credentium conversus est ad Dominum.ยป Super hunc locum dicit Beda, quia post revelationem sindonis coepit Ecclesia crescere. Unde conjicitur quod speciem sindonis, vel lintei, vidit Petrus in visione, cum alibi dicatur vas fuisse, alibi discus. Delatum est autem ยซad aures Ecclesiae, quae erat Hierosolymisยป de conversione Antiochenorum, et volentes plene certificari, ยซmiserunt Barnabam in Antiochiam. Qui cum venisset et videret gratiam Domini, gavisus est et exhortatus est omnes, ut in proposito cordis manerent in Domino, quia erat vir bonus, plenus Spiritu sancto, et fide.ยป Et dicit super hunc locum Rabanus, Barnabam ideo multipliciter [Col. 1679C] commendatum, ne putetur pro indignatione sua amisisse apostolatum. Et erat Rabanus in ea opinione, secundum quam dicitur Barnabas, ille super quem projecta est sors cum Matthia, postea tamen cum Paulo in apostolatum electus est. Nos aliam sequimur opinionem. Videns autem Barnabas, quod non sufficeret ad erudiendam tantam multitudinem, ยซvenit Tarsum, ut quaereret Saulum, et inventum perduxit Antiochiam, et per annum conversati sunt ibi, et docuerunt turbam multam.ยป Et tunc primo sequaces Christianae religionis, a Christo capite, denominati sunt Christiani, qui prius dicebantur discipuli, et fuit institutio gentilium satis elegans. Visum est enim incongruum, [Col. 1679D] et indecens gentilibus ad fidem conversis, sequaces Christianae religionis communi nomine censeri. Sed potius denominandos esse a nomine Magistri, sicut in sectis philosophorum sequaces denominabantur a nominibus magistrorum, ut ab Epicuro epicuri. ยซIn his autem diebus supervenerunt prophetae ab Hierosolymis Antiochiam. Et surgens ex eis unus, nomine Agabus, prophetavit per Spiritum sanctum, famem futuram in universo orbe terrarum,ยป et maxime in Judaea, ยซquae facta est sub Claudio,ยป scilicet quarto anno Claudii.
Tunc proposuerunt discipuli, facere collectam [Col. 1680A] (Act. XI) , ut daret unusquisque pro modulo suae facultatis, et mitterent aliquid pauperibus, qui erant in Hierusalem, qui venditis omnibus posuerant pretia ad pedes apostolorum, ut praemunirent eos contra famem. Et tunc primum facta est collecta in usus pauperum, quae missa est per Barnabam et Paulum in Hierusalem.
ยซEo tempore misit Herodes rex manus, ut affligeret quosdam de Ecclesia. Occidit autem Jacobum fratrem Joannis gladio (Act. XII) .ยป Ut autem intelligatur locus iste, de quo scilicet Herode sit accipiendum, expedit ad tempus praetermittere historiam Actuum apostolorum, et prosequi historiam [Col. 1680B] Romanorum imperatorum. Non est putandum hunc fuisse Herodem tetrarcham, qui cognominatus est Antipas, sed Herodem Agrippam. Ille enim non fuit rex, sed tetrarcha, ille scilicet filius Magni Herodis, qui consensit Pilato de nece Domini, qui remisit eum ad Pilatum indutum veste alba, qui jam deportatus fuerat in exsilium Viennam, et ibi mortuus est. Pilatus ergo mortuus jam erat, qui, ut a principio hujus historiae praetaxatum est, anno 19 imperii Tiberii Caesaris erat procurator Judaeae, Vitellio praeside Syriae, et accusatus est in multis apud Tiberium. Accusatus est a Judaeis de violenta innocentum interfectione. Accusatus est etiam, quod Judaeis reclamantibus, ponebat imagines gentilium in templo. [Col. 1679D] Ex historiis Josephi, et aliis. Accusatus est etiam, quia pecuniam [Col. 1680C] repositam in corbonam redegerat in usus suos, inde faciens aquaeductum in domum suam. Et pro his omnibus deportatus est in exsilium Lugduni, unde oriundus erat, ut ibi in opprobrium generis sui moreretur. Vide quia musac erat arca, in qua reponebantur donaria regum vel principum; corbona, in qua reponebantur donaria sacerdotum ad reficienda sarta tecta templi; Gazophylacium, in quo reponebantur donaria transeuntium.
[Col. 1680D] Incidentia sunt et de historiis sumpta. Mortuo Pilato substituit Vitellius fratrem suum procuratorem Judaeae. Et volens placere Judaeis, satisfecit voluntati eorum in quibusdam. [Col. 1680D] Scilicet de amotione Caiphae, et promotione filii Annae, quia ad petitionem eorum amovit Caipham a sacerdotio, et substituit filium Annae, qui jam mortuus erat, reddiditque ei stolam, scilicet illam solemnem, et antiquam, quam debebat habere sacerdos in potestate sua, ut ea uteretur in festivis diebus. Pilatus vero transtulerat eam in domum suam, et cum in festivis diebus necessaria erat sacerdoti, non poterat eam habere, nisi pretio praecedente. Tempore Tiberii mortuus est Philippus tetrarcha Ituraeae, et Traconitidis regionis, frater Herodis tetrarchae Abilinae. Et ita vacabant duae tetrarchiae, et aspirabat Herodes Agrippa ad alteram earum.
[Col. 1681D] Incidentia sunt, non de textu Bibliorum. Erat autem Herodes Agrippa vir magnanimus, et bellicosus, sed pauperrimus, nepos Herodis tetrarchae, et frater uxoris ejus Herodiadis. Fuit enim filius Aristobuli filii Magni Herodis, et ipsa filia ejusdem. Disposuit ergo venire Romam, si forte posset impetrare a Tiberio alteram tetrarchiam vacantium. Cumque venisset Romam, videns eum Tiberius militem strenuissimum retinuit eum secum, fecitque adhaerere filio suo Druso, cui jam in vita sua condiderat imperium. Nec est iste Drusus ille, qui dormit Moguntiae. Erat autem Herodes Agrippa vir magnae liberalitatis, et ut sibi conciliaret animos Romanorum multa expendebat, et multis debitis se obligaverat, et, ut tradit Josephus, non fuit homo, [Col. 1681B] in quo mutabilitas fortunae adeo posset deprehendi. Primo in hoc male ei contigit, quia mortuus est Drusus filius Tiberii, de cujus morte adeo inconsolabiliter doluit Tiberius, ut omnes a praesentia sua amoveret, qui familiariter adhaeserant Druso, ne reducerent ei ad memoriam mortem ejus. Et compulsus est Herodes Agrippa redire in Judaeam, et desperans prae nimia paupertate, intravit turrim, ut ibi afficeret se fame, et ita moreretur. Quod significavit uxor sua, sorori ejus Herodiadi, uxori Herodis tetrarchae, quae supplicavit viro suo, ut revocaret eum a turri, et daret ei necessaria. Et acquievit ei, et statuit eum in Tiberiade, et ibi assignavit ei domum, et dedit ei necessaria vitae. Et quadam die cum esset Herodes tetrarcha in Tiberiade, et epularetur, factus [Col. 1681C] hilarior solito, quia incaluerat mero, coepit improperare Herodi Agrippae, qui epulabatur cum eo, beneficia, quae contulerat ei, scilicet quod liberaverat eum a peste famis. Et doluit inde Agrippa ultra modum, et disposuit iterum redire ad Tiberium, si forte inveniret animum ejus immutatum. Et in reditu ejus invenit eum Petronius, vel Tiberius, et honorifice receptus est ab eo, et venit cum eo Romam. Et cum haberet Tiberius duos nepotes, alterum de filio Druso, id est Tiberium et alterum de fratre Germanico, scilicet Gaium, volebat sibi substituere filium filii, quia magis diligebat eum.
[Col. 1681D] Herodes autem Agrippa magis diligebat Gaium, et familiarius adhaerebat ei, unde sibi suscitavit indignationem Tiberii latentem, quam nondum ei indicabat, sed latens odium in corde reservabat. Quadam autem die cum sederet Agrippa in curru suo cum Gaio, levatis manibus in coelum dicebat: Utinam viderem mortem importuni senis, et te dominum totius orbis, qui idoneus es imperare universo orbi! Hoc audivit quispiam, scilicet auriga ipsius Agrippae, qui post aliquot dies cum damno rerum Agrippae aufugiens, captus est et vinculatus. Et dum traheretur ad carcerem, petiit duci ad imperatorem, dicens quia in aure loqueretur ei, quod [Col. 1682A] esset ad ejus utilitatem. Et praesentatus est imperatori, et dixit ei consulto, quia sic optaverat Agrippa mortem ejus, et dominium Gaii. Tiberius autem non multum curabat verba vinculatorum et detrusus est ille in carcerem. Et cum saepe instaret Agrippa, ut judicaretur et occideretur, respondit Tiberius: Frater sufficit tibi, quod vinculatus est, et ita differebat. Quia, ut refert Josephus, in omnibus negotiis suis morosus erat. Unde cum statueret procuratores in provinciis, vix aut nunquam mutabat eos. Et cum saepius quaesitum esset ab eo quare scilicet non mutaret procuratores, respondit se in hoc parcere plebeculae. Scientes enim procuratores se ad modicum habere procurationem, emungunt usque ad sanguinem et tanto dominantur gravius, [Col. 1682B] quanto brevius, et qui recentes superveniunt, dissipant quidquid inveniunt. Quod ostendit eis exemplo cujusdam vulnerati, qui cum jaceret in via, et non amoveret multitudinem muscarum a vulnere superveniens alter putavit, quod hoc omitteret ex imbecillitate, et abegit muscas, quae operuerant vulnus. Ad quem ille: Male fecisti mihi, quia muscae, quas amovisti jam plenae erant sanguine, et parcius molestabant me; quae autem recentes supervenient, acrius pungent me. Sic et procuratores, vel officiales recenter substituti acrius desaeviunt in subditos.
Cum quadam die, more solito incitaret Agrippa Tiberium, ut traheretur auriga ejus de carcere, respondit Tiberius, id ipsum ei non expedire, cum [Col. 1682C] in praesentia ipsius vellet eum vinculatus accusare. Et cum in nullo sibi conscius esset Agrippa, testatus est se velle, ut extraheretur, et accusaret eum. Eductus ille de carcere arguit eum de crimine laesae majestatis, quia oraverat mortem imperatoris. Tunc ait Tiberius carcerario: Liga hunc. Intellexit carcerarius hoc praeceptum esse de eo, qui eductus fuerat, et ligatum retrusit in carcerem. Quadam autem die cum deambularet Tiberius in hippodromo, id est in circo equorum, et teneret Agrippam per manum, vocato carcerario dixit ei: Liga hunc. Et miratus est iste, et universi, quod praeciperet Agrippam ligari, cum purpuratus incederet, et quia erat de regio semine. Cum autem duceretur Agrippa [Col. 1682D] ad carcerem, patiebatur sitim intolerabilem, quia splendide comederat, et forte occurrit ei portitor aquae, et dedit ei bibere. Et postquam refocillatus est, promisit ei quod in proximo remuneraret eum in regno Gaii, confidens quod in proximo Gaius esset regnaturus, et positus est in carcere. Et dum quadam die in carcere manens staret innixus arbor, cujus frondibus insidebat bubo, accessit ad eum unus de concaptivis, et locutus est ei: Noli, inquit, aestimare quod adulando loquar tibi, cum sis concaptivus meus. Volo enim indicare tibi, quod indicaverunt mihi dii. Erat autem peritus in auguriis. Cito, inquit, liberaberis a carcere, et in tantum [Col. 1683A] sublimaberis, ut etiam invideant tibi omnes amici tui et noti, et in hac prosperitate morieris, relinquens bona tua filiis tuis. Quam cito autem hujus generis alitem videris amplius super te, scio quia quinta die morieris.
Cum autem esset Herodes in carcere, deferebat ei honorem dominus carceris, sciens eum esse virum nobilem, et familiarem Gaii, et sustinebat, tanquam ignorans, multas commoditates sibi fieri in carcere ab amicis suis, et fuit in carcere per sex menses. Postea cum esset Tiberius apud Campas, coepit infirmari infirmitate qua postea mortuus est. Etsi in Chronicis alibi legatur mortuus, non [Col. 1683B] est curandum ubi mortuus sit. Videns autem se moriturum, convocatis nobilibus imperii sui et duobus nepotibus Gaio et Tiberio, statuit, ut in crastino substitueret sibi successorem. Sed prius voluit consulere mentem deorum, et oravit deos suos, ut intimarent ei, quem nepotum suorum vellent ei substitui in imperio, Et statuit apud se, ut illum qui prius veniret ad eum in crastino, constitueret imperatorem, ut ita quasi per sortem eligeret, et tamen significavit Tiberio, ut prior veniret. Qui mane noluit venire nisi pransus. Et cum mitteret Tiberius nuntios ad nepotes suos, non invenerunt nisi Gaium. Et venit Gaius prior ad Tiberium. Quem videns Tiberius, flevit amare, dolens quia alter non venerat, quem volebat substituere, [Col. 1683C] quia tenerius eum diligebat, sed dissimulabat. Et locutus est ad eum Tiberius: Fili, tu succedes mihi in imperio; quod potius debebatur Tiberio, quasi jure haereditario, tanquan filio filii. Sed ego video te utilem imperio, et novi mentes deorum. Cave ergo ne molestes eum, sed semper habeas eum tanquam fratrem. Satage, ut negotia imperii sapienter disponas, et exsequias funeris mei imperiali honore perficias. Et, convocatis nobilibus, denuntiavit eum imperatorem et mortuus est. Et statim aliquantulum insonuit fama in civitate Romana de morte Tiberii, et venit quidam Hebraeus amicus Herodis Agrippae ad carcerem, et Hebraice dixit ei: Mortuus est leo.
[Col. 1683D] Et coepit Agrippa mirabiliter gratulari, adeo ut quaereret ab eo dominus carceris, quae esset causa tantae exsultationis. Et confessus est, quia ille significaverat ei Hebraice mortem Tiberii. Et statim dominus carceris liberavit eum, et statuit sibi collateralem in mensa. In crastino insonuerunt alii rumores, scililcet quod Tiberius convaluerat, et tertia die Romam venturus erat. Tunc arguit eum dominus carceris, quia deceperat eum, timens, ne in caput ejus redundaret, quod liberavit eum, et mirabiliter verberavit eum, et retrusit eum in carcerem. Postea increbuerunt certi rumores de morte Tiberii, et substitutione Gaii. Et venit Gaius Romam, [Col. 1684A] et sepelivit Tiberium honorifice, et ipsa die voluit liberare Agrippam, sed dissuasum est ei, ne videretur facta Tiberii subito in irritum velle revocare. Postea per aliquot dies liberavit eum, et sublimavit eum, et dedit ei duas tetrarchias, scilicet tetrarchiam Philippi, qui erat tetrarcha Ituraeae, et Traconitidis regionis, et tetrarchiam Abilinae, et imposuit ei diadema, et sublimatum in regem remisit in Judaeam, et inviderunt ei omnes propinqui ejus, etiam soror ejus Herodias, quae miserata fuit infelici, modo invidit felici, praecipue quia habebat nomen regis, quia vir suus erat major natu filius, Magni Herodis, et nunquam meruit rex appellari, sed tetrarcha. Persuadebat itaque viro suo de die in diem, ut iret Romam et satageret omnibus modis, [Col. 1684B] ut sibi compararet nomen regis. At ille malebat esse in otio, quia opulentus erat, unde saepe uxor exasperata dicebat: Pereant opes tuae, quia magis diligis opes quam honores. Tandem victus instantia uxoris ivit ad Gaium cum magno apparatu, et ipsa cum eo, et invenerunt Gaium Bais. Herodes autem Agrippa, qui praesens erat, quod non pro bono suo issent, disposuit ire post eos, sed praemisit nuntium quemdam familiarem suum, et amicissimum Gaio, per quem direxit epistolam Gaio, in qua continebatur, quia Herodes tetrarcha etiam vivente Tiberio firmaverat amicitiam cum rege Parthorum, ut esset rebellis Romano imperio, et in argumentum hujus rei significavit ei, quia in civitatibus suis habebat arma, quae sufficerent septuaginta [Col. 1684C] millibus armatorum.
[Col. 1683D] Incidentia sunt, et non de Bibliis. Cumque venisset Herodes tetrarcha, et Herodias uxor sua ad Gaium, et satis honorifice accepisset eos, supervenit nuntius Herodis Agrippae, et porrexit epistolam Gaio ex parte Herodis Agrippae. Perlecta epistola, Gaius quasi aliunde recipiens, coepit inquirere de statu Herodis tetrarchae, et inter caetera quaesivit ab eo, utrum in civitatibus suis tanta copia esset armorum, quantam ipse audierat, et non negavit. Et tunc credens Gaius, verum esse, quod significaverat ei Herodes Agrippa, relegavit eum in exsilium, uxori autem suae, quia [Col. 1684D] erat soror Herodis Agrippae, quem maxime diligebat, dedit libertatem redeundi, ut haberet terram suam. Ipsa autem comitata est virum in exsilium dicens, quia non dimitteret eum in adversis, cui communicaverat in prosperis, et deportati sunt in exsilium Lugdunum, ubi postea miserabiliter mortui sunt. Et dedit Gaius Galilaeam, quam habuerat Herodes tetrarcha Herodi Agrippae, et ita habuit tres tetrarchias. Fuit autem Gaius in initio imperii sui per biennium satis mansuetus, postea evanuit cor ejus in elationem, et in tantam prorupit vesaniam, ut ab universis hominibus imperii sui vellet coli tanquam deus, et dicebat se fratrem esse Jovis. [Col. 1685A] Unde etiam filiam unicam quam habuit ponebat inter genua Jovis, ut ita quasi communis utrique videretur, postquam egressa fuerat de genibus Jovis. Misit ergo imaginem suam per universum imperium suum, ut omnes adorarent eum, et sic fecerunt, omnes, exceptis Judaeis. Unde cum in Alexandria civitate orta esset seditio inter Judaeos et gentiles, et venisset utraque pars ante Gaium, ut discuteretur controversia, inter caeteras allegationes, quas habuerunt gentiles contra Judaeos, objecerunt eis, quod deum suum, quem communiter omnes gentiles receperant, ipsi inhonorabant; quia imaginem Gaii nolebant adorare. Et tunc primo scivit Gaius, quia Judaei non adorabant imaginem suam. Significavit autem Petronio praesidi Syriae, ut statuam [Col. 1685B] suam poneret in templo in Hierusalem, ut facilius reciperent eam in circumstantibus civitatibus. Quod si forte Judaei reclamarent, collectis Romanis legionibus, intraret Judaeam, et nemini parceret manus ejus. Collecto ergo exercitu, intravit Petronius Judaeam, et venerunt ad eum Judaei de Hierusalem cum amicis Herodis Agrippae, qui erant praecordiales Gaio, et supplicaverunt ei, ne ad hoc eos arctaret, quia prius permitterent se occidi, et parabant jugulos, et dicebant, quia nunquam amplius colerent terram, ut sic inedia affecti morerentur. Et respondit Petronius, non de consilio suo hoc processisse, sed non audebat resistere mandato imperatoris. Videns tamen quia gravem jacturam incurreret Gaius, si amitteret tributa totius Judaeae, promisit, quia opponeret [Col. 1685C] se Gaio pro eis, et misit epistolam suam Gaio per viros honoratos, ut desisteret ab hoc mandato. Qui cum venissent ad Gaium, non ausi sunt praesentare se conspectui ejus, sed accesserunt ad Herodem Agrippam, ut subveniret Judaeis, quia una de tetrarchiis suis, scilicet Galilaea, in Judaea erat.
Tunc Herodes invitavit Gaium in crastino, ut comederet cum eo. Et cum in crastino esset in convivio admiratus est delicias convivii. Et coepit memorare Gaius, quanta fuerat passus pro eo Herodes, scilicet vincula Tiberii, et alia multa, et praecepit ei, ut peteret quidquid vellet. At ille respondit ei, [Col. 1685D] sufficere sibi gratiam suam. Et cum ille instaret, ut aliquid peteret, petiit ne poneret statuam suam in templo, in Hierusalem. Et iratus est Gaius, tamen consideravit animositatem Agrippae, quia noluerat petere opes, vel honores, acquievit ei, et scripsit Petronio in hunc modum: ยซSi nondum posita est statua in templo, non est necesse ut ponatur.ยป Et sic non est posita ejus statua in templo. Postea resipiscens Gaius, rescripsit Petronio in hunc modum: ยซQuia contempsisti mandatum imperatoris, et potius dilexisti munera Judaeorum, elige tibi genus mortis, quod vis, ut discant omnes, non esse tutum obviare mandato imperatoris.ยป Sed Deo procurante, ita factum est, ut prius audiret famam mortis ejus, quam videret nuntios hujus legationis. [Col. 1686A] Cum enim esset Romae, et rediret a ludis circensibus, consilio senatorum, interfectus est a duobus, et orta est in civitate dissensio, inter curiam, et milites, et populum. Curia dicebantur senatores et viri consulares, id est qui de genere consulum, vel digni, ut fierent consules. Quia ergo viderant senatores saevitiam imperatoris, et incommoda, quae inde contingerant reipublicae, voluerunt penitus exstirpare imperium imperatoris ab Urbe, et voluerunt eam redigere ad antiquum statum, in quo erat ante Julium Caesarem, ut esset regimen civitatis in arbitrio consulum et senatorum. Econtra milites et populi, timentes avaritiam senatorum, et amantes donativa imperatorum, constituerunt imperatorem Claudium avunculum Gaii virum mansuetum [Col. 1686B] et pium.
Tunc venit Herodes Agrippa ad senatores, ducens secum de nobilioribus, qui erant in curia, simulans se favere parti eorum, cum haberet eos exosos, propter mortem Gaii. Consuluit ergo eis, ut significarent Claudio, ne moveret schisma in civitate, sed desisteret ab hoc incepto. Et senatores rogaverunt Herodem, ut pergeret cum eis ad Claudium. Et professus est se libenter fungi hac legatione. Et missus est ad Claudium cum aliis. Et eis audientibus, dixit ei quod dixerat coram senatoribus, quod vellet Claudius desistere ab incepto. In aure autem dixit Claudio, ut non desisteret ab incepto, quia ipse satageret, ut major pars nobilium [Col. 1686C] faveret parti ejus, et renuntiavit senatoribus, quod nollet Claudius desistere ab incepto, et coepit eis persuadere, ne contra irent, quia non possent impedire. Et allexit quosdam, et tandem omnes, et ita sine contradictione factus est Claudius imperator. Et ad persuasionem Herodis Agrippae, omnes occisi sunt, qui consenserant in mortem Gaii. Et petiit ab eo Herodes Agrippa, ut decretum Gaii de statua sua adoranda revocaret in irritum, quia impium erat. Et acquievit ei, et praecepit ei, ut epistolae revocationis per singulas civitates Judaeae ponerentur in loco eminenti, ut viderentur ab omnibus
[Col. 1686D] Postea voluit Herodes accipere licentiam a Claudio, et redire ad propria, et tunc Claudius dedit ei quartam tetrarchiam, scilicet Judaeam, et ita sublimatus rediit ad propria. Et venit primo in Judaeam, et honorifice susceptus est a Judaeis, quia in multis juverat eos. Et cum prope essent dies Azymorum, venit in Jerusalem ante diem festum, ut purificaretur, et mundus interesset diei festo (Act. XII) . Et ante dies Azymorum occidit Jacobum, fratrem Joannis; postea in diebus Azymorum, ยซvidens quia placeret Judaeis, apposuit, ut apprehenderet et Petrum.ยป De Jacobo autem refert Clemens Alexandrinus, quia cum detrusus esset in carcere, nocte convertit ad fidem custodem suum, et in [Col. 1687A] crastino confessus est se esse Christianum. Et cum ambo traherentur ad martyrium dixit Jacobo: Pater da mihi remissionem. At ille parum deliberans ait: Pax tibi. Et osculatus est eum, et simul ambo capite truncati sunt. Petrum autem apprehensum misit Herodes in carcerem, quia in diebus Azymorum non licebat aliquem occidere, et praeter custodes carceris, ยซtradidit eum custodiendum quatuor quaternionibus militum volens post Pascha producere eum populo,ยป ut ipse populus occideret eum, non ipse Herodes, ut Jacobum, quia magis videbatur eis gloriosum, si ipsi occiderent eum, quia erat Princeps apostolorum.
[Col. 1687B] ยซCum autem in crastino producturus eum esset Herodes populo, ipsa nocte erat Petrus dormiens inter duos milites, vinctus catenis duabus (Act. XII) ,ยป quae adhuc Romae esse dicuntur, ยซet custodes jacentes ante ostium, custodiebant carcerem. Et ecce angelus Domini astitit, et lumen refulsit in habitaculo carceris,ยป et miraculose factum est ut solus Petrus videret lumen, ยซpercussoque latere Petri excitavit eum dicens: Surge velociter. Et statim ceciderunt catenae duae de manibus ejus. Et dixit Angelus ad eum: Praecingere, et calcea te caligis tuis.ยป Deposuerat enim cingulum propter molestiam carceris, ut tunica circa pede demissa temperaret frigus noctis. In quo datum est exemplum sanctis viris, quod in angustiis licet aliquid [Col. 1687C] relaxare de rigore ordinis. Legimus enim apostolos, et prophetas duris cingulis usos, propter afflictionem carnis, et Petrum ad tempus deposuisse cingulum pro molestia carceris. Et fecit Petrus juxta mandatum angeli, et addidit angelus: ยซCircumda tibi vestimentum tuum, et sequere me. Et exiens, sequebatur eum, et nesciebat, quia verum est, quod fiebat per angelum,ยป id est non putabat hoc in rei veritate fieri, sed imaginaria visione ostendi. Unde sequitur: ยซExistimabat visum videre,ยป et hoc sibi ostensum imaginaria visione. ยซTranseuntes autem primam custodiam,ยป id est custodes carceris custodiae deputatos, ยซet secundam,ยป id est duos quaterniones. Vel primam custodiam, id est primum [Col. 1687D] quaternionem cum suis, ยซvenerunt ad portam ferream, quae ducit ad civitatem,ยป quae putatur fuisse in atrio carceris. Carcer enim habebat atrium et erat in exteriori parte civitatis, sive extra civitatem, ยซet ultro aperta est eis. Et exeuntes processerunt in vicum unum, et continuo discessit angelus ab eo,ยป ut sciret se in rei veritate de carcere eductum, qui putabat sibi hoc imaginarie ostensum, ยซEt tunc ad se reversus,ยป id est ad mentem suam, quia fuerat in maximo stupore, ยซdixit: Nunc scio vere, quia misit Dominus angelum suum, et eripuit me de manu Herodis, et de omni exspectatione plebis Judaeorum. Et considerans ubi esset, venit ad domum Mariae, matris Joannis, qui cognominabatur Marcus,ยป non evangelista, ยซubi erant multi [Col. 1688A] congregati causa orationis, ut orarent pro Petro. Et cum pulsaret Petrus ad januam, egressa est puella ad videndum nomine Rhode. Et ut cognovit vocem Petri prae gaudio, non aperuit januam, sed recurrens nuntiavit, Petrum stare ad januam. Et dixerunt illam insanire,ยป scientes Petrum incarceratum esse. ยซIlla autem affirmabat, rem se sic habere. Alii autem ex eis dicebant: Angelus Petri est.ยป Super quem locum dicit Hieronymus. Tantam dignitatem esse animarum, ut unaquaeque ab ortu nativitatis suae habeat angelum sibi in custodiam deputatum. ยซPetrus autem perseveranter pulsabat. Et cum aperuissent, viderunt eum, et obstupuerunt. Et innuit eis manu, ut tacerent,ยป ut sub silentio miraculum viderent, vel audirent. Vel forte ideo, ne clamore [Col. 1688B] gaudentium adventus ejus in civitatem propalaretur. ยซEt narravit, quomodo eduxit eum Dominus de carcere, et ait: Nuntiate hoc Jacobo, et fratribus,ยป scilicet Jacobo Alphaei episcopo Hierosolymorum, quia alter jam fuerat decollatus ab Herode. ยซEt egressus eadem illa nocte abiit in alium locum, timore Herodis et Judaeorum.ยป
Crastina autem die post eductionem Petri de carcere, ยซerat non parva perturbatio inter milites, et custodes quidnam esset factum de Petro (Act. XII) .ยป Unde apparet, quia clausum reliquerat carcerem, alioquin non esse ambiguum, eum evasisse. ยซHerodes autem cum requisisset eum, et non invenisset,ยป diligenter inquirens de custodibus utrum nossent quidnam [Col. 1688C] factum esset de eo, ยซjussit eos adduci ad se,ยป ut vindicaret in eos; non tamen vindicavit, Domino procurante, ut solutio Petri nulli noceret. Imminente enim negotio, Herodes descendit a Judaea in Caesaream Palestinae propinquam Tyro, et Sidoni, ut noceret Tyriis, et Sidoniis, quibus iratus erat. Quod audientes Tyrii et Sidonii, venerunt ad Blastum, qui erat cubicularius Herodis, et custos thesaurorum ejus, quia erat amicus eorum et patronus, et eo interprete reconciliati sunt Herodi. Non enim poterant sustinere inimicitias regis tam vicini. ยซSequenti autem die Herodes vestitus veste regali, sedebat pro tribunali apud eos, et concionabatur ad eos, blandiens eis. Populus autem acclamabat [Col. 1688D] dei voces, et non hominis,ยป id est exhibebant ei laudes Deo debitas, et non homini. Et dum adulatoriis favoribus demulceretur, et oblatos sibi divinos honores non respueret, respiciens supra se, vidit imminentem et insistentem capiti suo in funiculo angelum, id est bubonem, mortis ejus proximae nuntium, et tunc, ut tradit Josephus, inclinavit se ad eos, qui sibi applaudebant, et dixit eis: En ego deus vester morior. Sciebat enim juxta quod dixerat ei augur, cum traheretur ad carcerem, se infra quinque dies post visionem bubonis moriturum. ยซEt confestim,ยป ut habetur in historia, ยซpercussit eum angelus Domini,ยป id est facta est super eum vindicta Dei; quia per quinque dies ventris dolore cruciatus est, et corrodebant vermes viscera [Col. 1689A] ejus, et ita paulatim ยซconsumptus a vermibus exspiravit.ยป
Reliquit autem filium, qui dictus est Agrippa, non cognominatus Herodes, qui adhuc Romae erat, nec habuit totum regnum patris, sed partem. Habuit autem terram duarum tribuum, et dimidiae ultra Jordanem. Unde legitur, quia fideles in Judaea imminente eversione Hierusalom, ad admonitionem angeli secesserunt in regnum Agrippae istius, scilicet filii Herodis Agrippae.
Et tunc redit historia ad ordinem suum, et continuatur ei, quod supradictum est, collectam factam a fidelibus Antiochiae, missam pauperibus in Jerusalem [Col. 1689B] per Barnabam, et Saulum (Act. XI) ; quod enim intersertum est de Herode, de morte Jacobi, de incarceratione, et liberatione Petri, quasi incidens fuit. Prosequitur ergo de reditu Barnabae, et Hierosolymis historia in hunc modum. ยซVerbum Domini crescebat, et multiplicabatur. Barnabas autem, et Saulus reversi sunt ab Hierosolymis assumpto secum Joanne, qui cognominabatur Marcus (Act. XII) ,ยป post expletum ministerium. ยซErant autem in Ecclesia, quae erat Antiochiae,ยป praeter eos, qui venerant ab Hierosolymis ยซprophetae, et doctores, inter quos erat Simon, qui vocabatur Niger, et Lucius Cyrenensis, et Manahen qui erat Herodis tetrarchae collactaneus (Act. XIII) ,ยป id est eodem cum illo lacte nutritus. Et possunt iidem [Col. 1689C] accipi prophetae doctores. Vel potest ita distingui: prophetae de futuris, et doctores de praeteritis. Et vide quia iste Simon dictus est de colore Niger si sit Latinum vocabulum; vel si est Hebraeum, dictum est Niger, quasi ascendens de virtute ad virtutem. Niger est Hebraeum, et interpretatur ascendens. ยซMinistrantibus autem illis Domino, et jejunantibus, dixit eis Spiritus sanctus: Segregate mihi Barnabam et Paulum in opus ad quod assumpsi eos.ยป Qui audito consilio Spiritus sancti remiserunt Saulum, et Barnabam in Hierusalem ad Petrum, et Jacobum, et Joannem, qui erant ibi. Qui gavisi sunt audito mandato Domini vel Spiritus sancti, ยซet jejunantes, et orantes imposuerunt eis [Col. 1689D] manus,ยป in modum ordinandorum. Utrum autem praeter impositionem manuum aliam ordinis solemnitatem circa eos celebraverunt, incertum est. Nec de ordine apostolorum aliquid legitur, vel quod Dominus eis imposuerit manus. De Petro tamen certum habetur quod Antiochiae missam celebraverit. Sed potuit apostolis pro ordinatione sufficere, quod dictum est eis a Domino. ยซHoc facite in meam commemorationem.ยป Et licet non interfuerit Barnabas, et Paulus, tamen quia postea electi sunt ad apostolatum consilio Spiritus sancti, forsan in hoc cum aliis fuerunt privilegiati, nec alia solemnitas ordinationis circa eos celebrata est. Multi in primitiva Ecclesia sine hac solemnitate ordinationis ad sacerdotium promoti sunt, et multi laici sine [Col. 1690A] diaconio, et praecedentibus ordinibus sacerdotes facti sunt. ยซEt imponentes eis manus dimiserunt eos. Et ipsi quidem missi a Spiritu sancto,ยป eodem duce itineris, qui separaverat eos a caeteris, ยซabierunt Seleuciam, et inde navigaverunt Cyprum. Et cum venissent Salaminam praedicabant verbum Dei in synagogis Judaeorum,ยป propter reverentiam, sive duritiam eorum, et ยซhabebant secum in ministerioยป praedicationis ยซJoannem,ยป qui cognominabatur Marcus.
ยซEt cum perambulassent universam insulam Cyprum, scilicet usque Paphum, invenerunt quemdam virum magum pseudoprophetam Judaeum, cui nomen [Col. 1690B] erat Barjesu, qui erat cum Sergio Paulo viro prudente (Act. XIII) ,ยป qui erat homo magnae dignitatis. Erat enim proconsul, id est secundus a consule. ยซHic accersitis Barnaba et Paulo desiderabat audire verbum Dei; tamen resistebat eis Elymas magus.ยป Et vide quia alterum est interpretatio alterius. Elymas enim interpretatur magus, et sic nomen commune maleficorum appropriatum est isti. ยซSaulus autem, qui et Paulus, repletus Spiritu sancto, intuens eum, dixit: O plene omni dolo et omni fallacia, fili diaboli, inimice omnis justitiae, non desinis subvertere vias Domini rectas.ยป Nota, quod dictum est, ยซSaulus, qui et Paulus.ยป Tradunt enim sancti quod a Sergio Paulo ad fidem converso, dictus est Paulus. Unde hic primo fit mentio de nomine Paulus. [Col. 1690C] Solus Origenes dicit, quia semper fuerit binominis, dictus scilicet Saulus, et Paulus. Vel in apostolatus acceptione, primo sortitus est hoc nomen, ut qui primo a Saule persecutore dicebatur Saulus de superbo factus humilis, pro Saulo dictus est Paulus, quasi modicus et humilis. Unde quasi nomen suum interpretando, dicit se minimum apostolorum. Videtur autem tertio decimo anno a passione Domini promotus ad apostolatum cum Barnaba, et sortitus Pauli vocabulum, et decimo quarto profectus est ad magisterium gentium. Cui satis Ecclesiastica historia concordat, ubi legitur praeceptum apostolis esse, ut post passionem per duodecim annos praedicarent in Judaea. Decimo autem [Col. 1690D] tertio anno, coeperunt paulatim transire ad gentes, nondum tamen ex toto; postea omnino exierunt de finibus Judaeae. ยซEt nunc, inquit, ecce manus Domini super te,ยป id est vindicta Dei exercebitur in te. ยซEris enim caecusยป lumine capitis, sicut caecus es lumine mentis, ยซnon videns ad tempus solemยป materialem, quia non vides solem justitiae per fidem. ยซEt confestim cecidit in eum caligo, et tenebrae, et caecutiens,ยป id est in modum caeci in circumitu se vertens, ยซquaerebat qui manum ei daret,ยป ut duceret eum. ยซEt statim proconsul, viso miraculo, credidit, admirans super doctrina Domini.ยป
ยซCum autem a Papho navigasset Paulus, et Barnabas [Col. 1691A] cum eo, venerunt Pergen civitatem Pamphiliae, et tunc Joannes discedens ab eis reversus est Hierosolymam (Act. XIII) ,ยป unde venerat cum eis. Et forte reprehensibilis fuit causa quare discessit ab eis, et haec fuit causa dissidii inter Paulum et Barnabam, de qua habebis inferius. Paulus vero et Barnabas ยซvenerunt Antiochiam Pisidiae,ยป quod additum est ad differentiam alterius Antiochiae, quae dicitur Antiochia Syriae, quae olim dicebatur Reblatha, quam nos adhuc vocamus Antiochiam. ยซEt ingresi synagogam die Sabbati sederuntยป quasi audituri legem, non praedicaturi. ยซPost lectionem autem legis et prophetarum dixerunt ad eos principes synagogae: Viri fratres, si quis est in vobis sermo exhortationis, dicite.ยป
ยซSurgens autem Paulus, et manu silentium indicens (Act. XIII) ,ยป aggressus est facere grandem sermonem, inchoans ab altiori. ยซViri, inquit, Israelitae, et qui timetis Deum de gentibus audite. Deus plebis Israel patres nostros elegit, et exaltavit plebem, cum essent incolae in Aegypto,ยป servientes in luto et latere, de qua eduxit eos in manu forti. ยซEt quadraginta annis sustinuit mores eorum in deserto,ยป postea, introducens eos in terram promissam, ยซdestruens septem gentes,ยป quae habitabant in terra, ยซsorte distribuit eis terram, quasi post quadringentos quinquaginta annos.ยป Et intelligendum est, a nativitate Isaac, usque ad exitum Israel de Aegypto [Col. 1691C] fluxerunt anni quadringenti [et quinquageni] quinque. Postea, completis quadraginta annis in deserto, usque in terram Chanaan, divisa est terra. A nativitate ergo Isaac, usque ad divisionem terrae fluxerunt quadringinti quinquaginta anni. Et post quadringentos quinquaginta annos dedit Dominus judices populo suo et extunc fuit populus Dei sub judicibus, usque ad tempus Samuelis, ยซet exinde postulaverunt regem, et dedit eis Saul,ยป qui regnavit super eos quadraginta annis, computatis simul annis Samuelis. Sic enim habetur in Chronicis Hebraeorum. ยซEt eo sublato de medio, suscitavit eis David regem (I Reg. XVI) , cui testimonium perhibens ait: Inveni virum secundum cor meum,ยป ex cujus semine suscitabit [Col. 1691D] Deus Jesum Salvatorem Israel, cujus adventus fuit praeco Joannes.
ยซViri, inquit, fratres, filii generis Abraham (Act. XIII) , et qui inter vos de gentibus sunt timentes Deum, vobis specialiter verbum salutis hujus missum est. Qui enim habitabant in Jerusalem, et principes ejus, hunc ignorantes esse Jesum, ignorantes etiam voces prophetarum, quae per omne Sabbatum leguntur,ยป adjudicantes eum morti, eas impleverunt, nescientes. ยซDeus vero suscitavit eum tertia die a mortuis, et visus est per quadraginta dies his qui simul ascenderunt cum eo de Galilaea in Jerusalem, qui usque nunc sunt testes ejus ad plebem. Et nos vobis annuntiamus eam, quae ad patres nostros [Col. 1692A] repromissio facta, quoniam hanc Deus adimplevit filiis vestris resuscitans Jesum. Notum igitur sit vobis, viri fratres, quia per hunc vobis remissio peccatorum annuntiatur ab omnibus,ยป scilicet peccatis, ยซa quibus non potuistis in lege Moysi justificari. Qui credit in hunc justificatur. Videte ne sitis contemptores, ne veniat super vosยป vindicta Dei, quae comminatur contemptoribus in hunc modum: ยซVidete, contemptores, et admiramini, et disperdimini,ยป id est videntes admirabimini, et disperdimini, ยซquia opus operor in diebus vestris, quod non creditis (Habac. I) ,ยป id est quia non creditis operi, ยซquod operabor in diebus vestris,ยป id est incarnationi.
[Col. 1692B] ยซExeuntibus autem illis rogabant ut sequenti Sabbato loqueretur (Act. XIII) ยป adhuc in synagoga. Et cum egrederentur de synagoga ยซmulti Judaeorum et advenarum,ยป id est gentilium, vel Judaeorum dispersione venientium ยซsecuti sunt Paulum et Barnabam. Sequenti vero Sabbato pene universa civitas convenit ut audiret verbum Dei. Quod videntes, Judaei repleti sunt zeloยป invidiae quo commoti coeperunt contradicere ยซhis, quae dicebantur a Paulo, blasphemantes.ยป Blasphemus enim est, qui ex invidia obloquitur veritati. ยซTuncยป repleti zelo Dei ยซPaulus et Barnabas constanter dixerunt: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei,ยป juxta verbum Domini, dicens: ยซNon sum missus nisi ad oves, quae [Col. 1692C] perierunt domus Israel (Matth. XV, 24) .ยป ยซSed quia repellitis illud, et indignos vos facitis, ecce convertimur ad gentes.ยป Et nota, cum hoc legatur hic dictum a Pauloet Barnaba in Antiochia Pisidiae, quae non in Judaea est, sed in Graecia, in plerisque locis legitur dictum ab apostolis in Judaea, scilicet cum vellent transire ad gentes postquam per duodecim annos praedicatum est in Judaea. Ecce non moveat te, quia potuit utrobique dici. ยซSic enim praecepit nobis Deus. Posui te in lucem gentium, ut sis eis in salutem, usque ad extremuni terrae.ยป Et sunt in Isaia (cap. XLIX) verba Patris ad Filium. Ac si diceret Pater Filio: Misi te, ut post tenebras infidelitatis, usque ad terminos terrae, gentibus disseminares lucem veritatis. Sed cum specialiter dictum [Col. 1692D] sit Christo, non est contrarium, quod hic legitur dictum Paulo, quia tanta est unio capitis et membrorum, ut quod dictum est capiti, membra dictum reputent sibi, sicut caput Christus persecutionem membrorum reputat inflictam sibi dicens: ยซSaule, Saule, quid me, persequeris? (Act. IX) ยป id est in membris meis.
ยซAudientes autem gentesยป mentionem de salute sua ยซgavisae sunt, et glorificabant Deum. Et crediderunt ex eis multi (Act. XIII) .ยป Judaei tamen zelo, et livore invidiae succensi, ยซconcitabant mulieres religiosas et primarios civitatis, et excitabant persecutionem in Paulum et Barnabam, et ejecerunt eos de finibus suis. At illi, excusso pulvere pedum,ยป [Col. 1693A] juxta quod praeceperat Dominus in testimonium illis, ยซvenerunt Iconium.ยป Et ingressi civitatem locuti sunt in synagoga (Act. XIV) , et credidit ยซcopiosa multitudo Judaeorum, et Graecorum. Et demorati sunt ibi multo tempore fiducialiterยป praedicantes, Domino praedicationem eorum miraculis confirmante. Nonnulli tamen de Judaeis in incredulitate pertinaces, ยซsuscitaverunt, et ad iracundiam concitaverunt animos gentium adversusยป credentes. Et divisa est civitas, quibusdam faventibus Judaeis, aliis faventibus apostolis. ยซEt cum factus esset impetus gentilium, et Judaeorum cum principibus suis, ut contumeliis afficerent apostolos, et lapidarent,ยป id est lapidibus fugarent eos, ยซconfugerunt ad civitatem Lycaoniae, scilicet Lystram, et Derben.ยป [Col. 1693B] Et cum hic dictum sit venerunt Lystram, juxta consequentiam sermonis, in sequenti ubi dicitur. Erat quidam infirmus Lystris, potius dicendum fuit Lystriae. Sed potest nomen civitatis multiplicem habere declinationem, ut dicatur Lystra, Lystrae, vel Lystrae, Lystrarum, vel Lystris, indeclinabile. Unde sequitur: ยซEt erat quidam vir Lystris,ยป quod Graeco consonat ubi habetur: ยซPaulus et Barnabas morabantur in Lystris.ยป Erat autem vir iste ยซinfirmus pedibus, claudus ex utero matris suae,ยป et sedebat, quia nec ambulare, nec stare poterat, ยซnec unquam ambulaverat. Hic audivit Paulum loquentem. Quem intuitus Paulus, et vidensยป Spiritu sancto revelante, ยซquia haberet fidem, ut salvus fieret,ยป scilicet tantam, quae ad salutem sufficeret. [Col. 1693C] Vel videns, quia se salvandum crederet, ยซdicit magna voce:ยป In nomine Domini nostri Jesu Christi ยซsurge,ยป et sta ยซsuper pedes tuos rectus. Et statim exsiliit, et ambulabat. Turbae autem cum viderent, quod fecerat Paulusยป putabant ipsum, et socium Barnabam deos esse, et in forma humana eis apparuisse, ยซet levaverunt vocem dicentes: Dii similes facti hominibus, descenderunt ad nos. Et vocabant Barnabam Jovem,ยป quia prior esse videbatur, ยซPaulum vero Mercurium,ยป qui semper juxta eorum opinionem, Jovem comitabatur, qui eloquens, et litteratus fuisse traditur, et facundiam hominibus praestare videbatur. Unde Mercurius, quasi medius currens inter aures et linguas a Latinis dicitur, a Graecis vero Hermes, id est interpres [Col. 1693D] dicitur. ยซSacerdos quoque Jovis, qui erat in civitate voluit sacrificare Barnabae et Jovi, afferens tauros ad immolandum, et coronas.ยป Vel ad ornandum faciem templi, juxta ritum gentilium, vel ut capitibus eorum imponerent ad ornatum, aut pro aliqua alia causa, vel religione nobis ignota. Ut autem audierunt Paulus et Barnabas, quod divinos honores vellent eis exhibere, sciderunt vestimenta sua, quod semper faciebant Judaei audita blasphemia in Deum, et prohibuerunt sibi talia exhiberi, dicentes se esse homines mortales, qui potius venerant, ut eos revocarent ab idololatria, ยซet vix sedaverunt turbas, ne sibi immolarent.ยป
Demorantibus autem eis, et docentibus in Lystra supervenerunt ab Iconio et Antiochia Judaei, et concitatis turbis in persecutionem Pauli lapidabant eum et ejecerunt eum quasi vile cadaver (Act. XIV) , ยซaestimantes eum esse mortuum.ยป De qua lapidatione ad Corinthios loquens ait: ยซSemel lapidatus sum (II Cor. XI) ,ยป postea discipuli ejus circumdederunt illum assistentes ei, et respiravit, et nescientibus Judaeis, reportaverunt eum in civitatem, et convaluit. ยซEt postera die profectus est cum Barnaba in Derben,ยป et praedicavit ibi sicut fecerat in Lystra. Postremo redierunt per easdem civitates, per quas illo venerant confirmantes fratres in fide, et constituentes in magnis civitatibus presbyteros, [Col. 1694B] id est episcopos, quia eo tempore eodem nomine censebantur episcopi et presbyteri. Et proinde constituebant pro se episcopos, quia erant migraturi, et incerti utrum ad eos essent amplius reversuri. Et cum redeuntes transirent Lystram, et Iconium, venerunt ad Antiochiam Pisidiae. ยซEt transeuntes Pisidiam, venerunt in Pamphyliamยป regionem, in qua est civitas Pergen, in qua locuti sunt verbum Dei, descenderunt in Attaliam civitatem, et inde navigaverunt Antiochiam,ยป unde prius exierant, segregati a Spiritu sancto ad praedicationem Evangelii.
Cumque venissent Antiochiam, et congregassent [Col. 1694C] fideles Antiochiae revelaverunt eis quanta fecerat Deus per eos in gentibus, et morati sunt ibi non modico tempore cum discipulis (Act. XIV) . Et dum ibi moram facerent (ibid.) , descenderunt quidam de Judaea Christiani, adhuc tamen judaizantes, et fuerunt de secta Pharisaeorum. ยซFacta est ergo non minima seditio inter eos, et Paulum, et Barnabam,ยป quia praedicabant fidem absque legalibus ad salutem non sufficere. Et consentiebant eis multi, veteri consuetudine imbuti. Et statuerunt, ut pro hac lite dirimenda, ascenderent in Jerusalem ad majores apostolos, scilicet ad Petrum, et Jacobum episcopum Hierosolymorum. Et ascendit Paulus cum Barnaba, assumpto et Tito, sicut ipse refert [Col. 1694D] in Epistola ad Galatas (cap. V) . Et qui descenderant de Judaea, ascenderunt contra eos, ยซquidamยป scilicet ยซde haeresi Pharisaeorumยป ad fidem conversi. Qui cum venissent Hierosolymam, et essent in praesentia apostolorum Petri, et Jacobi, et seniorum, ยซsurrexeruntยป contra Paulum, et Barnabam, ยซdicentes: Oportet circumcidi fideles, et servare legem Moysi.ยป Et audita utriusque partis sententia, ยซconvenerunt apostoli et seniores, ut dijudicarent super hoc,ยป et post multam disceptationem, et inquisitionem factam inter apostolos, et seniores, surgens Petrus, rationabiliter ostendit, non esse imponendum fidelibus jugum legis, quia ipse consilio Dei baptizaverat Cornelium, et gentibus praedicaverat verbum Evangelii, et Deus praedicationem [Col. 1695A] ejus confirmaverat, fide mundans corda eorum, et antequam baptizarentur visibiliter mittens super eos Spiritum sanctum, nec indicens eis observantiam legalium: ยซQuid igitur, inquit, nunc tentatis, imponere jugum super cervices discipulorum quod neque nos, neque patres nostri portare potuimus.ยป Et statim coeperunt Paulus et Barnabas narrare, ยซquanta signa et prodigia Deus fecerat in gentibus per eos,ยป et tacebat multitudo audiens eos.
Et facto silentio, locutus est Jacobus, adhaerens verbo Petri: ยซViri, inquit, fratres, audite me. Simon narravit quemadmodum Deus primum visitavit gentes, vocans eos ad fidem et testimonia prophetarum (Act. XV) .ยป Et inductis testimoniis diversorum [Col. 1695B] prophetarum, auctoritate pontificali protulit diffinitivam sententiam, dicens: ยซPropter quod ego judico, non inquietari eos, qui ex gentibus convertuntur ad Deum, sed consulo, ut dirigamus ad eos epistolam, ut abstineant se ab idololatria, et fornicatione, et suffocato, et sanguine.ยป Idololatria siquidem ex gentibus maxime pullulaverat, fornicatio, quasi naturale quoddam et nullius reatus reputabatur inter gentes. Ideo specialiter decreverunt apostoli prohiberi ista gentibus. Erant etiam proni ad effundendum sanguinem. Consueverant etiam bibere sanguinem immolatum diis suis. Ideo specialiter prohibiti sunt a sanguine effundendo, et bibendo. Quare autem ad litteram prohibuerint eis animal suffocatum, non est satis perspicuum. Et [Col. 1695C] placuit hoc consilium Jacobi apostolis et senioribus. Et communi consensu elegerunt viros, per quos mitterent Epistolam cum Paulo, et Barnaba, Judam scilicet et Silam, et praemissa est salutatio in hunc modum.
ยซApostoli, et seniores fratres, fratribus ex gentibus conversis, salutem (Act. XV) .ยป Fuit autem post salutationem hic textus Epistolae: ยซAuditum est, quia quidam descendentes a Judaea turbaverunt vos evertentes animas vestras, volentes vestris imponere cervicibus jugum legis. Ideo de communi consensu decrevimus eligere viros, et mittere ad [Col. 1695D] vos cum charissimis viris nostris Paulo et Barnaba. Visum est enim Spiritui sancto, et nobis, ultra nihi! vobis imponere oneris, quam ut abstineatis ab immolatis simulacrorum, a sanguine, et suffocato, et fornicatione, a quibus abstinentes bene agetis. Valete.ยป
Descenderunt igitur Paulus (Act. XV) , et Barnabas in Antiochiam, et duo illi missi sunt cum eis. Cumque descendissent, congregata multitudine tradidit eis Epistolam. Et audita consolatione, de jugo legis non imponendo sibi, gavisi sunt fratres de gentibus. Judas autem et Silas, cum essent prophetae, consolati sunt eos, et multum confortaverunt [Col. 1696A] in fide. Non est autem hoc praetereundum, quia de praefato ascensu suo in Jerusalem pro dirimenda lite praetaxata scribit Apostolus ad Galatas in hunc modum: ยซDeinde post annos quatuordecim a conversione mea ascendi Hierosolymam cum Barnaba assumpto et Tito, et contuli cum eis Evangelium, quod praedico in gentibus (Gal. II) .ยป Ex quo annorum numero colligitur, quia eodem anno quo Paulus ascendit Hierosolymam, scilicet 14 a conversione sua, Petrus ascendit Romam, et eodem anno sedit in cathedra episcopali, in qua sedit viginti quinque annis. Quatuordecim vero, et 25, 39 reddunt. Vicesimo autem quinto anno a promotione beati Petri in sedem Romanam, scilicet ultimo anno Neronis, passi sunt Petrus et Paulus, et [Col. 1696B] sic 39 anno a conversione Pauli. Unde colligitur Paulum ad fidem conversum eodem anno, quo Dominus passus est, cum constet Petrum, et Paulum 38 anno a Passione Domini, qui fuit ultimus Neronis, passos esse martyrium. Si autem legatur aliquando Paulus conversus ad fidem secundo anno a passione Domini, intelligendum est secundo anno emergente, non tamen eodem usuali, sicut alibi determinatum est. Quarto decimo ergo anno a passione Domini, scilicet quarto anno Claudii ascendit Petrus Romam, et sedit in cathedra episcopali docem annis sub Claudio, qui regnavit quatuordecim, annis, et Nero post eum totidem annis.
[Col. 1696C] Potest autem quaeri, quo tempore sederit Petrus in sede Antiochena. Constat enim, quod sedit Antiochiae septem annis in sede episcopali, quod necessario de septem illorum, et quatuordecim oportet intelligi, qui a passione Domini fluxerunt, usque ad ejus promotionem in sedem Romanam. Post septem autem annos, quibus sedit in sede Antiochena, consilio Domini de Jerusalem ascendit Romam, sed in ascensu transiit per Antiochiam, ut confirmaret subditos suos in fide. Et ut habetur in Chronicis, substituit Eudochium in sede Antiochena. Et in hoc transitu per Antiochiam redargutus est a Paulo, quia comedens cum quibusdam fratribus de Judaea, timens eos molestare, discernebat [Col. 1696D] cibos, et ita cogebat gentes judaizare. Unde Paulus ait: ยซCum venisset et Cephas Antiochiam in faciem ei restiti (Gal. II) .ยป
Eo autem anno quo ascendit Petrus de Antiochia Romam, Paulo et Barnaba Antiochiae remanentibus, erat quidam procurator in Judaea, qui per violentiam sibi voluit usurpare potestatem constituendi summum pontificem, et mutandi pro arbitrio suo, et ut posset summum sacerdotem unum vel duos constituere eodem anno. Et videntes Judaei, quod non possent ei resistere, petierunt ab eo licentiam consulendi Claudium imperatorem Romanorum, ut ejus voluntate hanc potestatem obtineret, [Col. 1697A] alioquin desisteret, et concessit eis. Et cum misissent nuntios Romam, erat ibi Agrippa, filius Herodis Agrippae, quem pater decedens in manu Claudii dimiserat. Claudius autem differebat eum mittere in Judaeam tanquam dominum tum propropter soevitiam Judaeorum tum propter teneritudinem aetatis ejus. Iste audiens, quod causa populi sui ageretur, intercessit pro eis et obtinuit. Et rescripsit Claudius procuratori, ut ab hujusmodi exactione desisteret, et destitit. Et rescripsit Judaeis, ut super hoc gratias agerent Agrippae ad cujus intercessionem hoc obtinuerant, et Judaei significaverunt ei, ut mitteret eis Agrippam, et faceret eum tanquam regem et dominum, ipse tamen adhuc distulit. Postea vero quando visum est ei, [Col. 1697B] misit eum in Judaeam, non tamen reddidit ei totam terram patris, qui totum regnum integre obtinuit, sed dedit ei Galaditidem regionem, scilicet ultra Jordanem, terram duarum tribuum, et dimidiae tribus, et dedit ei potestatem constituendi summum sacerdotem in Jerusalem pro arbitrio suo, quam negaverat procuratori. Iste fuit Agrippa, in cujus regnum secesserunt fideles de Judaea imminente excidio Jerusalem, ab angelo praemoniti, sicut habes super Matthaeum. Sed nunc prosequamur de Paulo et Barnaba, qui adhuc demorabantur in Antiochia evangelizantes verbum Dei, et Judas abierat, Sila cum eis remanente (Act. XV) . Post aliquot dies visum est eis commodum, reverti per civitates, in quibus praedicaverant verbum Dei, et visitare fratres, et [Col. 1697C] confirmare eos in fide. ยซBarnabas autem voluit habere in comitatu suo Joannem, qui cognominabatur Marcus.ยป Paulus autem noluit, dicens: Non assumendum esse, quia in fronte aciei constitutus nimis trepide steterat, et quia timore mortis a praedicatione destiterat, quando scilicet a Pamphylia descendens reversus est in Jerusalem. Ideoque non erat assumendus ad praedicationem, ne alios malo exemplo laederet. ยซEt facta est dissensio, ita ut discederent ab invicem.ยป Et excusant eos sancti, quia non discesserunt odio commoti, sed a Spiritu sancto ad hoc excitati, ut divisi pluribus locis praedicarent, et plures lucrifacerent. ยซBarnabas autem, assumpto Marco, navigavit Cyprum.ยป Ex eo autem, quod noluit [Col. 1697D] dimittere eum, perpenditur fuisse ejus cognatus. Leguntur autem fuisse consobrini. ยซPaulus autem profectus est assumpto Sila,ยป quem Dominus ad hoc remanere fecerat, ut ei cooperaretur, et ยซperambulabat Syriam et Ciliciam.ยป ยซPostea venit in Derben et Lystram (Act. XVI) , ยซubi erat quidam Christianus nomine Timothaeus, filius mulieris viduae, vel Judaeae, natus de patre gentili, cui perhibebant testimonium religionis omnes fideles, qui erant Lystris.ยป Hunc constituit Paulus episcopum eorum, sed circumcidit eum pro tollendo scandalo Judaeorum, ne scandalizarentur, quod haberent episcopum incircumcisum, non quod legalia post veritatem Evangelii essent necessaria, paulatim tamen non subito Judaeis erant tollenda, et quasi cum honore mater [Col. 1698A] sepelienda fuit. Postea eduxit secum Paulus Timotheum, et ยซtranseuntes per civitates praecipiebat observari decreta apostolorum, et seniorum, qui erant in Jerusalem, et Ecclesiae confirmabantur et multiplicabantur.ยป
ยซTranseuntes autem Phrygiam, et Galatiae regionem volentes ire in Asiam Minorem, prohibiti sunt a Spiritu sancto (Act. XVI) ,ยป qui sciebat corda hominum, quia tunc non essent credituri. Noluit ergo Spiritus sanctus, sanctum dari canibus, et impios de contemptu praedicationis gravius damnari. Voluit etiam has provincias aliis apostolis reservari. Philippus namque et Joannes praedicaverunt in Asia [Col. 1698B] Minori. Lucas in Bithynia a qua similiter a Spiritu sancto sunt prohibiti, et ita duae causae redduntur quare prohibiti sunt ab hujusmodi provinciis. Vel ne sanctum daretur canibus, vel quia destinati erant a Spiritu sancto aliis apostolis, Asia Minor Joanni, Bithynia Lucae. Origenes, ubi agit de primitiis et de decimis dandis sacerdotibus, reddit tertiam causam. Dicit enim quod Deus providens servis suis alimoniam corporalem, ab hujusmodi provinciis discipulos propter famem prohibuit, propter illam scilicet maximam famem, in qua Helena sustentavit fratres pauperes, qui erant in Hierusalem, quae facta est quarto anno Claudii. Nec fuit haec Helena mater Constantini [ sic ], sed regina Abigenorum, cujus amore captus est rex Abigenorum, [Col. 1698C] et eam in uxorem accepit, et concepit ex eo. Et cum nocte dormiret cum ea, et posuisset manum suam super uterum praegnantis, audita est ab eo vox in hunc modum: Vide ne laedas puerum, quia magnus futurus est in mundo. Et audita voce hujusmodi stupefactus dixit hoc uxori suae. Postea puerum natum cum summa diligentia nutrierunt, et mortuo patre, puer factus est rex, et commendatur iste in multis. Et haec est causa commendationis, quia audiens unum Deum coli a Judaeis, coluit eumdem, et suscepit circumcisionem, et ritus Judaeorum. Hujus mater Helena veniens Hierusalem, invenit fideles in Hierusalem inedia laborantes, quia erat tempus famis, et emit granum undequaque, [Col. 1698D] quia attulerat argenti copiam ad emendum, et sustentavit fratres, qui erant in Hierusalem. Et cum adhuc esset in Judaea, nuntiatum est ei quod mortuus esset filius ejus, et statim rediit, et fecit extrahi cadaver de sepulcro, et reportavit in Judaeam, et fecit non longe ab Hierusalem exstrui duo mausolea, et in altero reposuit corpus filii, et praecepit, cum mortua esset, in altero corpus suum reponi, et sic factum est, et adhuc apparent vestigia mausoleorum, et putant multi decepti esse mausoleum Helenae matris Constantini.
ยซCumque pertransissent Mysiam Paulus et socii ejus, venerunt Troadem, et ostensa est Paulo visio per noctem (Act. XVI) . Apparuit ei vir Macedo,ยป id [Col. 1699A] est angelus illius gentis assimilatus viro Macedoni, proprietate linguae, vel forma speciali, ยซstans. et deprecans eum, et dicens: Transiens in Macedoniam, adjuva nos.ยป Ex hoc verbo videtur fuisse homo, non angelus. Non enim egent angeli auxilio, nisi Dei. Sed hoc ait angelus assumpta persona Macedonum ยซUt autem visum vidit, statim quaesivimus proficisci in Macedoniam, certi facti, quod vocasset nos Deus evangelizare eis.ยป Et nota quod dictum est, ยซquaesivimus.ยป Hic enim primo ostendit Lucas se comitem fuisse Pauli, forte et nunc primo adhaesit ei, unde nusquam in praecedenti ait, venimus, sed ubique venerunt, et similia. Hic autem primo commiscuit se sociis Pauli, vide quoque, quod ubi dicitur, ยซerat vir Macedo stans.ยป Super hoc verbo, [Col. 1699B] ยซstans,ยป Glossa habetur modica. Angeli semper stare dicuntur. Cui plerique adhaerentes, in antiphona paschali: ยซSedit angelus,ยป emendant, ยซstetit angelus,ยป sed errant. Intelligendum est semper in hoc libro, cum legantur in Evangelio angeli sedisse ad monumentum. ยซNavigantes autem a Troade, recto cursu venimus Samothraciam, et sequenti die Philippis, quae est prima civitas Macedoniae,ยป id est venientibus a mari prima occurrit, ยซet erat colonia.ยป Dicitur autem colonia civitas illa, quae defectu indigenarum nobis cultoribus impletur. Unde et colonia, quasi a novis cultoribus dicitur. ยซFuimus enim per dies aliquot, et die Sabbatorum egressi sumus extra portam juxta flumen, ubi videbatur esse locus congruus orationi,ยป id est locutioni vel supplicationi. [Col. 1699C] Orare namque accipitur, et pro perorare, et pro supplicare.
ยซEt sedentes loquebamur mulieribus, quae convenerant (Act. XVI) . Et mulier quaedam Lydia nomine, purpuraria civitatis Thyatirenorum audiebat nos loquentes.ยป Potest autem intelligi purpuraria, quasi utens purpura, quia forsan erat de regio semine. Vel potius purpuraria, quia textrix purpurae, vel quia vendebat purpuram. ยซCum autem baptizata esset, et domus ejus tota, deprecata est nos, dicens: Si judicatis me fidelem, introite in domum meam, et manete mecum. Et intravimus coacti.ยป Adhuc enim abhorrebant intrare domos gentilium [Col. 1699D] pro vitando scandalo Judaeorum.
ยซFactum est autem, exeuntibus nobis ad orationem, ut obviaret nobis quaedam puella habens spiritum pythonicum (Act. XVI) .ยป Potest autem intelligi pythonissa, vel per spiritum pythonicum operans, arte magica, vel spiritu pythonico vexata. His enim duobus modis accipitur in sacra Scriptura hoc nomen, vel pythonissa dicitur, quae per spiritum pythonicum suscitationem mortuorum operatur arte magica, ut quae ad petitionem Saulis ab inferis vocavit animam Samuelis, vel potius pro ea spiritum immundum. [Col. 1700A] Haec autem species artis magicae ab Apolline Pythone inventa est, et ab ejus cognomine cognominata est. Dicitur enim pythonissa, quae a spiritu pythonico possidetur, et eo utitur, quasi organo suo ad divinandum, qualiter hic potius videtur accipi. Et erat quaestuosa dominis suis, quia multum percipiebant emolumentum ex divinatione ipsius ยซHaec subsecuta Paulum, et socios ejus clamabat, dicens: Isti homines sunt servi Dei excelsi, qui annuntiant nobis viam salutis.ยป Et sic clamabat multis diebus, forte per bonum naturae, vel potius Spiritu sancto spiritum pythonicum, ut per eam verum loqueretur, urgente. ยซConversus autem Paulus, ipsa post eum, clamante dixit spirituiยป immundo: ยซPraecipio tibi in nomine Jesu Christi, exi ab ea. Et exiit ab [Col. 1700B] ea,ยป quia indignum erat ut verbum Evangelii per eam spiritus mendax annuntiaret. ยซVidentes autem hoc domini ejus scientes, quia maximum inde sumerent incommodum, apprehenderunt Silam et Paulum et duxerunt eos ad forum ad principes, et offerentes eos magistratibus dixerunt: Isti homines conturbant civitatem nostram, cum sint Judaei, praedicantes novam quamdam religionem, quam non licet nobis suscipere, cum simus Romani.ยป Jam enim decretum erat a Romanis, ut nullus deus de novo coleretur, nisi approbante senatu. ยซEt cucurrit plebs adversus eos, et magistratus, et scissis eorum tunicis jusserunt eos vergis caedi [Col. 1699D] De hoc habetur II Cor. XI. , et flagellatos miserunt in carcerem, praecipientes custodi, ut diligenter custodiret eos. Qui accepto mandato misit [Col. 1700C] eos in carcerem interiorem pedes eorum stringens ligno.ยป
ยซMedia autem nocte, Paulus et Silas decantabant hymnos, et orantes laudabant Deum (Act. XVI) .ยป Et dum media nocte orarent ยซsubito factus est terrae motus, quo scilicet terrae motu omnia fundamenta carceris commota sunt, ostia aperta, vincula omnium,ยป qui erant in carcere, ยซruptaยป non solius Pauli et Silae, sed et aliorum. ยซExpergefactus est autem custos carceris, et videns januas carceris apertas, evaginato gladio volebat se interficere, autumans omnes incarceratos aufugisse.ยป Et, cum esset Paulus in medio [Col. 1700D] carceris tenebrosi, videns hoc in spiritu exclamavit: ยซNihil tibi facias mali. Universi enim quos custodiebas hic sumus.ยป Sciebat enim quod tunc volebat sibi manum injicere, quia putabat omnes aufugisse, ยซet petito lumine a ministris introgressus est custos carceris, et tremefactus,ยป tum pro his quae facta fuerant in terrae motu, tum quia intellexerat Paulus, quod se vellet interficere ยซprocidit Paulo et Silae ad pedes, et educens eos de carcere, ait: Quid me, domini, oportet facere, ut salvus fiam? Ad quem illi: Crede in Dominum Jesum, et salvus eris tu, et domus tua tota. Et locuti sunt ei verbum Domini, et omnibus qui erant in domo [Col. 1701A] ejus, et tollens eos in illa hora, lavit plagas eorum, et baptizatus est,ยป et sic lavit, et lotus est.
ยซCumque perduxisset eos in domum suam (Act. XVI) , apposuit eis mensam, et laetatus est cum omni domo sua, credens in Deum. Et cum dies factus esset, miserunt magistratus nuntios ad custodem carceris, dicentes: Dimitte homines illos;ยป tanquam despectos, dimittebant autem illos, ne plures crederent, quia jam innotuerat eis miraculum. ยซEt nuntiavit custos verba haec Paulo: Miserunt magistratus ut dimittamini. Nunc igitur exeuntes ite in pace. Ad quem Paulus: Miserunt in carcerem flagellatos licet indemnatos, homines Romanos,ยป id est Romano [Col. 1701B] imperio per subjectionem censi capite professos, et libertate Romana donatos, ยซet nunc occulte ejiciunt [Col. 1701C] Additio 1. Ut sicut in eos publica fuit manuum injectio, ita et publica fiat ejectio. . Non sic, sed veniant ipsi, et nos ejiciant.ยป Et cum renuntiatum esset hoc ยซmagistratibus, timuerunt, audito quod Romani essent. Et venientes eduxerunt eos, et rogabant ut egrederentur de urbe. Et exeuntes transierunt per Lydiam, et visis fratribus, consolati sunt eos. Etยป inde ยซprofecti venerunt Thessalonicam, ubi erat synagoga Judaeorum (Act. XVII) .ยป Paulus autem, ut consueverat, introivit synagogam, et per tria Sabbata disseruit eis de Scripturis, praedicans Christum mortuum, et resurrexisse. Et crediderunt aliqui ex eis, et adjuncti sunt Paulo et Silae, mulieres non paucae, et de proselytis, et gentibus multitudo magna. Zelantes autem Judaei, et [Col. 1701C] assumentes quosdam malos de vulgo concitaverunt civitatem adversus eos.
ยซEt venientes in domum Jasonisยป apud quem hospitati fuerant (Act. XVII) , ยซquaerebant eos producere in populum,ยป et non inventis eis putantes eos a Jasone fuisse occultatos, ยซtraxerunt Jasonem, et quosdam fratres, ad principes civitatis, dicentes: Isti sunt qui urbem concitant, quos suscepit Jason, et ipsi suscipientes eos faciunt contra decreta Caesaris, regem alterum dicentes esse quam Caesarem, et [Col. 1701D] concitaverunt principes adversus eos. Et accepta satisfactione a Jasone, et caeteris, dimiserunt eos.ยป
Forte Jason, et alii fratres negaverunt se suscepisse eos, et si confessi sunt, satisfecerunt, ยซper noctem dimiserunt Paulum et Silam in Beraeam. Et introierunt synagogam Judaeorum, et praedicaverunt ibi, et multi de Beraeensibus crediderunt, et mulieres honestae non paucae.ยป
ยซEt audierunt Judaei, qui erant Thessalonicae, quod a Paulo praedicaretur verbum Dei in Beraea, et venerunt illuc concitantes multitudinem Et statim dimiserunt Paulum fratres, ut iret usque ad mare [Col. 1702A] (Act. XVII) ,ยป quia magis persequebantur eum Judaei, eo quod esset dux verbi. ยซSilas autem et Timotheus remanserunt ibi. Qui autem deducebant Paulum, perduxerunt eum, usque ad Athenas, et videns civitatem idololatriae deditam,ยป cito remisit ad Timotheum et Silam, ut venirent ad eum, et venerunt. Et disputabant cum Paulo Epicurei, qui ponebant felicitatem hominis in sola corporis voluptate, et Stoici, qui in sola animi virtute. Et inter se dissentientes, in impugnatione Apostoli unanimiter consentiebant, dicentes: ยซQuid vult semini verbius iste dicere?ยป Vere Paulus seminator verborum erat, sed messor morum, de hujusmodi messione exspectans uberem fructum. Alii autem dicebant: ยซNovorum daemoniorum videtur annuntiator [Col. 1702B] esse. Et apprehenseum duxerunt ad Areopagum,ยป id est ad vicum Martis, in quo scilicet erat templum Martis, quia Athenienses singulos vicos denominaverunt a diis, quos colebant, ut vicum, in quo colebatur Mars vocabant Areopagum, quia Arioth dicitur Mars. Vicum in quo colebant Pan, vocabant Panapagum, et ita a singulis diis singulos vicos denominabant. Erat autem vicus excellentior Areopagus, quia ibi erat curia magistratuum, et scholae liberalium artium.
Et cum esset Paulus in praesentia philosophorum, dicebant: ยซNova quaedam infers auribus nostris. Possumus scire, quae est haec nova doctrina?ยป (Act. XVII.) Quasi dicant: Posses rationem reddere super his quae dicis? ยซStans ergo Paulus in medio Areopagi ait: Viri Athenienses, per omnia judico vos superstitiosos. Praeteriens enim vidi simulacra vestra. Inter caetera autem inveni aram cujus superscriptio erat haec: Ignoto Deo,ยป vel Ignoti Dei. Ac si dicatur: Haec ara dedicata est Ignoto Deo. Singulis enim aris superponebatur titulus indicans, cui essent dedicatae. ยซHunc, inquit, Deum Ignotum, cui hanc aram consecrastis, ego annuntio vobis. Hic est Deus, qui fecit mundum, et omnia, quae in eo sunt, in quo vivimus, movemur et sumus.ยป Quomodo autem haec ara illi Deo ignoto consecrata est, historia Actuum apostolorum non prosequitur, ideo nostrum est hoc supplere, scilicet dicere.
[Col. 1701D] Incidens est et ex historiis. Die enim Dominicae Passionis philosophi, qui Athenis erant, videntes tenebras factas super universam superficiem terrae, non potuerunt causam earum invenire in naturalibus causis. Tandem ad hoc inducti sunt, ut dicerent, quia Deus naturae patiebatur. Et dixerunt Athenienses: Constituamus aram illi Deo, et dedicata est ara, et superpositus est titulus: Ignoto Deo. Et cum vellent offerre holocausta, et victimas illi Deo ignoto, dixerunt philosophi: Bonorum nostrorum non eget, sed facietis genuflexiones ante aram ejus, et supplicabitis ei, [Col. 1703A] quia non quaerit oblationem pecorum, sed devotionem animorum. Hunc Deum ignotum annuntiavit eis Paulus asserens eum mortuum fuisse, resurrexisse et ascendisse in coelum, in fine orbem judicaturum (Act. XVII) . ยซEt cum praedicaret resurrectionem mortuorum, quidam irridebant. Quidam autemยป nec respuebant, nec recipiebant, dicentes: ยซAudiemus te de hoc iterum. Et exivit Paulus de medio eorum, et quidam adhaerentes ei crediderunt. Inter quos fuit Dionysius Areopagita,ยป quem postea ordinavit Apostolus episcopum Corinthiorum: Cujus conversionis modum, quia praetermittit historia Actuum apostolorum, nostrum est supplere.
[Col. 1703] Incidens captum de historia sancti Dionysii Iste Dionysius magister erat in Areopago, et [Col. 1703B] quamvis ad exhortationem Pauli de facili crediderit, tamen non nisi post longam disceptationem Pauli confessus est se credere. Sed post multam disceptationem dum adhuc cum Paulo disceptaret, forte transiit caecus per viam coram eis, et statim ait Dionysius Paulo: Si dixeris huic caeco in nomine Dei tui vide, et viderit, ego statim credam. Sed ne utaris verbis magicis, quia forte nosti verba, quae habeant hujusmodi efficaciam, ego praescribam tibi formam verborum; hac, inquit, forma verborum dices ei: In nomine Jesu Christi nati de Virgine, crucifixi, mortui, qui resurrexit, et ascendit, in coelum, vide! Et ut omnis tolleretur suspicio praecepit Paulus Dionysio, ut ipse eadem verba proferret. [Col. 1703C] Et in ea forma verborum dixit Dionysius caeco, ut videret, et statim vidit, et Dionysius confessus est se credere. Et cum praedicaret Paulus Athenis, et multos convertisset, venit Corinthium, et ibi invenit ยซquemdam Judaeum nomine Aquilam cum uxore ejus Priscilla (Act. XVIII) ,ยป quos saepe commemorat Apostolus, ubi salutat amicos suos. Isti ยซnuper venerunt de Italia, Judaeis omnibus ex edicto Claudii imperatoris de regno ejus exire compulsis,ยป eo quod uxorem ejus Agrippinam prae nimia familiaritate, quam habebat cum eis, adeo traxerant ad ritus suos, ut jam judaizaret. ยซEt hospitatus est Paulus apud Aquilam, et Priscillam, eo quod eamdem artem exercerent,ยป quam et ipse consueverat exercere, de proprio labore manuum sibi victum [Col. 1703D] acquirens, ยซscilicet artem scenofactoriam.ยป Faciebant enim tentoria, sive papiliones, quae necessaria erant indigenis terrae propter immoderatum calorem, vel commeantibus. Ut dicatur ars scenofactoria a scenos, quod interpretatur umbra, vel secundum alios a scenos quod interpretatur funis. Erant enim funicularii. ยซEt cum venissent Silas, et Timotheus de Macedonia,ยป ubi dimiserat eos, ยซpraedicabat Paulus instanter verbum Evangeliiยป coadjuvantibus illis. Et vili pendentibus Judaeis praedicationem, juxta quod praeceperat Dominus, excussit pulverem de pedibus in testimonium, dicens illis: ยซMundus sum a sanguine vestro,ยป quia quantum in me fuit, volui [Col. 1704A] vos revocare ab impietate vestra. Sed quia pertinaces estis, ยซtranseo ad gentes. Et migrans inde transiit ad domum cujusdam gentilis nomine Titi, cujus domus erat conjuncta synagogae.ยป Nec est intelligendum hoc de Tito, cui Apostolus Epistolas scripsit, qui ejus fuit discipulus, quem etiam Cretensem episcopum ordinavit. ยซEt conversus est Crispus archisynagogus cum universa familia sua,ยป ille scilicet de quo Apostolus ait, scribens ad Corinthios ยท ยซGratias ago Deo, quia neminem ex vobis baptizavi nisi Crispum, et Gaium (I Cor. I) .ยป ยซEt multi Corinthiorum audientes conversionem ejus, crediderunt, et baptizati sunt. Et apparuit Dominus Paulo per visionem, dicens: Noli timere, sed loquere, et ne taceas; quia ego tecum sum, et nemo apponet manum, [Col. 1704B] ut noceat tibi, et fuit ibi per annum, et sex menses.ยป
ยซInsurrexerunt ergo unanimiter Judaei in Paulum, et traxerunt eumยป ad praesentiam Gallionis, qui erat procurator Achaiae, et regionis in qua erat Corinthus (Act. XVIII) . Et accusaverunt eum, quod contra legem praedicaret, et locutus est Gallio ad eos: Si argueretis hominem istum de aliquo scelere manifesto, super eum judicarem; sed quia disceptatio est de lege vestra, non curo judicare. Et videntes gentiles, quod non faveret procurator parti Judaeorum, ยซcoram eo apprehenderunt Sosthenem principem synagogae, et percutiebant eum, et nihil horum [Col. 1704C] erat curae procuratori. Paulus autem cum adhuc sustinuisset in dies multos,ยป et esset in Cenchris, qui est portus Corinthi, ascensurus navem, ut navigio veniret in Syriam totondit comam, quam nutrierat quia fuerat Nazaraeus ex voto. Nazaraei enim ad tempus ex voto comam nutriebat, et completo tempore voti radebant, et in ignem sacrificii ponebant. Quidam codices habent totonderunt. Unde quidam hoc referunt ad Aquilam et Priscillam. Sed Augustinus et Hieronymus ad Paulum hoc referunt.
Et venit Paulus in Syriam ducens secum Aquilam et Priscillam (Act. XVIII) . ยซEt cum venisset [Col. 1704D] Ephesum, ingressus synagogam disputavit cum Judaeis, et rogantibus illis, ut cum eis amplius remaneret, non consensit, Sed valefaciens fratribus, profectus est ab Ephesoยป dimittens ibi Aquilam et Priscillam, et ipse perambulavit Galatiam, et Phrygiam confirmando fratres. Et cum essent Ephesi Aquila et Priscilla venit Ephesum quidam Judaeus, nomine Apollo, Alexandrinus genere, vir facundus et peritus in Scripturis. Iste baptizatus erat baptismo Joannis, et jam credebat Christum esse Messiam in lege promissum, et recte sentiebat de Patre et Filio, sed nihil adhuc audierat de Spiritu sancto. Et cum viderent Aquila, et Priscilla fiducialiter praedicantem, [Col. 1705A] assumpserunt eum, et diligentius exposuerunt ei unum Deum. Utrum autem baptizaverint eum baptismo Christi, non legitur. Cum autem Apollo vellet redire Corinthum, Aquila, Priscilla, et caeteri fideles, qui erant Ephesi, scripserunt fidelibus, qui erant Corinthi, ut susciperent eum, nec abhorrerent eum tanquam Judaeum. Et cum venisset Corinthum, multum contulit fratribus, qui erant Corinthi. Vehementer enim Judaeos convincebat, unde multum confirmati sunt fratres.
ยซFactum est autem (Act. XIX) , cum Apollo esset Corinthi, ut Paulus peragratis superioribus partibus, veniret Ephesum, et inveniret quosdam discipulos [Col. 1705B] a Joanne baptizatos, nondum tamen confirmatos, quia post baptismum non acceperant manuum impositionem, et interrogavit eos: Accepistisne Spiritum sanctum credentes?ยป id est manuum impositionem, qua datur Spiritus sanctus. Ad quem illi: ยซSed nec de Spiritu sancto mentionem audivimus.ยป Ad quos ille: ยซNon sufficit baptismus Joannis.ยป Et statim baptizati sunt in nomine Domini Jesu Christi. Et cum imposuisset eis manus post baptismum, acceperunt Spiritum sanctum, et loquebantur variis linguis. Et quidam eorum prophetabant praedicentes futura. Erant autem omnes fere duodecim, forte undecim, vel decem erant, et est appositum fere ad temperamentum. Et praedicavit ibi Paulus apostolus cum fiducia per tres menses, disputans [Col. 1705C] et suadens de regno Dei. Et qui prius prohibitus fuerat a Spiritu sancto praedicare in Asia Minori, nunc eodem Spiritu sancto inspirante, praedicabat Ephesi. Ex quo patet, quod admiranda sunt judicia Dei. Cum autem praedicaret Ephesi, quidam obstinati, et incredulitate pertinaces, maledicebant doctrinae ejus coram multitudine. Descendens autem ab eis segregavit secum discipulos, disputans in schola cujusdam tyranni, id est nobilis, vel forte nomen proprium est illius, a quo conduxerat domum, in qua docebat discipulos suos, tanquam regens scholas, et hoc fecit per biennium. Et in eodem bienno scripsit Epistolam primam ad Corinthios. Et faciebat Deus magnas et multas virtutes [Col. 1705D] per manus ejus, ita ut sanarentur languidi, quibus superponebantur semicinctia. Dicuntur autem semicinctia, vestes tantum ab uno latere pendentes, vel quaedam zonae, vel quoddam genus sudarii, quo Hebraei utuntur, quo laborantium sudor abstergitur.
Videntes autem quidam exorcistae (Act. XIX) , quod ad invocationem nominis Jesu Paulus ejiceret daemones, excogitaverunt uti eadem forma verborum ad ejectionem daemonis, quia licet per exorcismos Salomonis daemones ejicerent, non tamen, absque labore multo, sed quibusdam herbis et gemmis adhibitis, ut tradit Josephus. Ut ergo facilius ejicerent daemones, adjurabant eos in hunc [Col. 1706A] modum: ยซAdjuro vos per Jesum, quem Paulus praedicat,ยป et sic exibant daemones ab obsessis. Erant autem septem filii Scevae principis sacerdotum, qui praecipue adjurabant daemones in hunc modum. Et dum quadam die adjurarent daemonem, ut exiret de corpore obsesso, respondit eis daemon: ยซJesum novi, et Paulum novi, sed vos qui estis?ยป Et insiliens in eos verberavit eos. Et increbuit fama per universam regionem, et incussus est timor omnibus exorcistis, et magis, ut non auderent amplius in hunc modum daemones adjurare. Et congregati sunt omnes magi, qui per artem magicam imperabant daemonibus, et combusserunt libros suos ante pedes Pauli. Postea Paulus proposuit ire Jerosolymam, et inde Romam. Praemisit autem Timotheum [Col. 1706B] et Erastum in Macedoniam ad praeparandas collectas, quas erat delaturus in Jerusalem ad usus pauperum qui erant in Jerusalem. Ipse autem ad tempus remansit in Asia Minori
Et facta est in tempore illo turbatio magna in Epheso (Act. XIX) . Demetrius enim argentarius (qui faciebat aedes et imagines argenteas Dianae) convocavit operis ejusdem opifices, et locutus est eis in hunc modum: Scitis quia de hujusmodi artificio multum nobis lucrum comparamus. Paulus autem praedicat non esse deos manufactos. Si ergo invaluerit ejus doctrina, nihil amplius lucrabimur, et etiam templum magnae Dianae pro nihilo reputabitur, et majestas ejus destruetur, quam veneratur [Col. 1706C] universus orbis, et statim ira repleti, clamaverunt unanimiter, discurrentes per civitatem: Magna Diana Ephesiorum! Et rapto Gaio, et Aristarcho sociis Pauli contraxerunt eos in theatrum, spectaculum scilicet in quo rei puniebantur. Et cum Paulus, hoc audito, vellet venire in theatrum, non formidans se morti objicere, dissuasum est ei a quibusdam amicis suis propter conventum populi. Postquam autem cessavit tumultus (Act. XX) , vocatis Paulus discipulis exhortatus est eos, et valefaciens eis profectus est in Macedoniam, et inde Athenas. Ubi cum fuisset tribus mensibus, positae sunt ei insidiae a Judaeis in Syriam navigaturo, scientibus quod deferret collectas. Olim cum esset [Col. 1706D] vacuus viator, non posuerunt illi insidias. Habuit igitur consilium, ut reverteretur in Macedoniam, ut ita vitaret insidias. Quidam enim de sociis ejus profecti sunt recta via. Et praecedentes nos, dicit Lucas, substituerunt nos Troade per circumitum venientes. Nos vero navigavimus post dies azymorum Philippis quae est prima civitas Macedoniae, et in quinque diebus venimus Troadem, ubi demorati sumus septem diebus. Una autem Sabbati cum perendinaremus disputabat Paulus cum eis, in crastino profecturus, et protraxit sermonem in mediam noctem, et erant lampades copiosae in coenaculo, ubi congregati eramus.
Et cum sederet quidam adolescens super fenestram [Col. 1707A] (Act. XX) , et gravaretur somno, cecidit de tertio coenaculo deorsum, et sublatus de terra, oblatus est Paulo mortuus, et dicebatur Euticus. Ad quem cum descendisset Paulus, incubuit super eum, et complexus eum, ait: ยซNolite turbari; anima enim ipsius in eo est adhuc.ยป Hoc autem ait, ut tolleret desperationem ab eis. Simili verbo usus est Dominus, dicens: ยซPuella non est mortua, sed dormit (Matth. IX) .ยป Et suscitatus est adolescens, et gustavit cibum, et confortatus est. Sic inter verba praedicationis occurrit occasio cugationis, ut ostensione miraculi confirmaretur doaetrina Pauli, et ut arctius infigeretur eorum mentibus memoria magistri ab eis discessuri. Nos autem ascendentes, dicit Lucas, navigavimus in [Col. 1707B] Asson, ut ibi exspectaremus Paulum; sic enim disposuerat ipse, per terram interim iter facturus. Et cum redisset ad nos, assumpto eo, venimus Miletum. Proposuerat enim Paulus in transitu navigare Ephesum, moram non facturus. Festinavit enim si possibile esset ut in die Pentecostes esset Jerosolymis. A Mileto autem non navigavit; sed misit Ephesum, et vocavit majores Ecclesiae. Et vocati venerunt Mileto, et exhortatus est eos dicens se ascendere Jerosolymam. ยซEcce, inquit, alligatus Spiritu,ยป id est Spiritu sancto, ad id me coarctante, ยซvado in Jerusalem, quae ventura ibi mihi sunt ignorans,ยป licet Spiritus sanctus mihi per alios protestetur quia vincula et tribulationes me ibi manent. Aliis enim revelaverat Spiritus sanctus [Col. 1707C] de ipso, quod non ipsi. ยซSed nihil, inquit, horum vereor, nec facio animam meam,ยป id est vitam temporalem, ยซpretiosiorem quam me,ยป id est quam animam meam, ยซdummodo consummem cursum meum, et ministerium, quod accepi a Domino Jesu, testificari Evangelium gratiae Dei. Et nunc ecce scio, quia amplius non videbitis faciem meam.ยป Et post multam exhortationem, positis genibus una cum omnibus illis, oravit. Et procumbentes super collum Pauli, flentes osculabantur eum, dolentes maxime de eo quod dixerat, quoniam faciem ejus non erant amplius visuri, et deduxerunt eum usque ad navem. Et abstracti ab eis transeuntes multas urbes (Act. XXI) et regiones venimus [Col. 1707D] Tyrum, ubi mansimus septem diebus, inventis ibi discipulis quibusdam per spiritum propheticum Paulo praedicentibus, quae illi eventura erant in Jerusalem, et dissuadentibus ne ascenderet. Postea profecti sumus deducentibus nos omnibus cum uxoribus, et filiis, usque foras civitatem. Et valefacientes eis ascendimus navem. Illi autem redierunt in sua. Nos autem ascendimus Ptolemaidem, salutatis fratribus mansimus cum eis una die.
Altera autem die venimus Caesaream (Act. XXI) , et introivimus domum Philippi diaconi. Huic erant quatuor filiae virgines, prophetissae, praedicentes Paulo quod erat ei eventurum in Jerusalem. Et cum moraremur ibi per aliquot dies, supervenit [Col. 1708A] propheta de Judaea, nomine Agabus. Qui cum venisset ad nos, tulit zonam Pauli, et ligans sibi manus et pedes, ait: ยซHaec dicit Spiritus sanctus: Virum, cujus est haec zona, sic alligabunt in Jerusalem Judaei, et tradent in manus gentium.ยป Haec audientes, rogabamus nos et qui erant loci illius, ut non ascenderet in Jerusalem. Et respondit: Quid fletis affligentes cor meum? Ego enim non solum alligari, sed etiam mori in Jerusalem paratus sum propter nomen Domini Jesu Christi. Et cum non possemus ei dissuadere, quievimus, dicentes: ยซDomine, fiat voluntas.ยป Postea praeparati ascendimus Jerusalem, et nonnulli de discipulis, qui erant in Caesarea nobiscum, adducentes Jasonem hospitem nostrum. Et cum venissemus Jerusalem, [Col. 1708B] libenter exceperunt nos fratres. Sequenti autem die introivit Paulus nobiscum ad Jacobum, qui erat episcopus Jerosolymorum, de quo dicit Beda super hunc locum, quod triginta annis rexit Ecclesiam Jerosolymitarum, scilicet usque ad septimum annum Neronis, qui secundum Josephum excerebratus est pertica fullonis. Beda dicit, quia praecipitatus est de templo. Alibi legitur, lapidatus. Et potuit esse, quia postquam praecipitaverunt eum, lapidaverunt cum, quasi vile cadaver. Sed cum Beda dicat mortuum Jacobum septimo anno Neronis, palam est non esse authenticum, quod legitur in epistola Clementis, qui, juxta tenorem illius epistolae, dicit sibi esse mandatum a Petro, cui successit in apostolatu, ut post ejus mortem, Jacobo [Col. 1708C] episcopo epistolas destinaret, ut ab eo instrueretur. Sed cum Jacobus episcopus mortuus sit septimo anno Neronis, et Petrus vixerit usque ad decimum quartum, constat hoc nihil esse.
Cum autem intrasset Paulus ad Jacobum, collecti sunt seniores (Act. XXI) . Quibus salutatis narrabat per singula quae et quanta fecerat Deus in gentibus per ejus ministerium. Qui cum audissent, magnificabant Deum, et dixerunt Paulo: ยซVides, frater, quot millia sunt in Judaeis, qui crediderunt. Omnes tamen adhuc sunt aemulatores legis,ยป volentes pariter cum fide suscepta observare legalia, et [Col. 1708D] audierunt de te, quod praedices abolitiones legis, et odibilis factus es, quasi destructor legis Moysi. Convenit ergo multitudo, audiens te supervenisse. Unde consulimus tibi, ut sanctifices te secundum legem, cum quatuor qui habent votum super se, ut sic appareat falsa opinio, quae increbuit de te. Et statuerunt de ejus consensu, ut Judaeis ad fidem conversis non prohiberetur observatio legalium, duntaxat ne ponerent spem in eis. Et distingue quatuor synodos in primitiva Ecclesia Jerosolymis celebratas. Primam de substitutione Matthiae loco Judae. Secundam de electione septem diaconorum. Tertiam de legalibus, qua statutum est, conversis ad fidem ex gentibus, non esse imponendum onus, quando ascenderunt Paulus et Barnabas de Antiochia [Col. 1709A] in Jerusalem. Quartam de qua hic agitur, qua statutum est non prohiberi Judaeos a legalibus observantiis, dummodo non ponerent spem in eis.
Postera die purificatus Paulus cum quatuor viris (Act. XXI) , intravit templum cum eis, et obtulit oblationem suam, sicut alii. Consummatis autem septem diebus, Judaei, qui venerant de Asia persequentes Paulum, cum vidissent eum in templo, qui viderant Trophimum Ephesium deambulantem cum eo per civitatem, putaverunt quod introduxisset eum in templum, hominem scilicet gentilem, et concitaverunt omnem populum contra eum, et injecerunt manus in eum, dicentes: ยซViri Israelitae, [Col. 1709B] adjuvate. Hic enim est homo, qui contra populum, et legem, et locum istum praedicat ubique terrarum, et insuper gentiles induxit in templum, et contaminaverunt locum sanctum.ยป Commota est ergo universa civitas, et facta est dissensio populi. Et apprehendentes Paulum, traxerunt extra templum, et clauserunt januas, ne fugeret in templum, et quaerentibus eum occidere, nuntiatum est tribuno cohortis, scilicet Claudio Lisiae, qui missus fuerat a Felice praeside. Et cum assumptis militibus et centurionibus occurrisset, videntes eum desierunt percutere Paulum. Et apprehendit Paulum, et jussit eum ligari catenis duabus, donec de causa ejus cognovisset. Et cum non posset audire prae tumultu, jussit eum duci in castra, scilicet in turrim regiam. [Col. 1709C] Et cum venisset ad gradum, forte ad gradum templi, vel ad gradum domus propriae, portabatur Paulus a militibus propter impetum populi, sequebatur enim omnis populus clamans: ยซTolle eum,ยป ad mortem scilicet. Et cum induceretur Paulus in castra, ait tribuno: ยซLicet mihi loqui aliquid ad te. Ad quem tribunus: Nosti Graecam linguam? Ait: Novi.ยป Locutus est enim tribunus Graece, ne Judaei intelligerent. Nunquid tu es Aegyptius ille, qui ante hos dies tumultum concitavit, et inde eduxit secum in desertum quatuor millia virorum sicariorum? Josephus dicit quod cum pluribus millibus, et potuit primo venire cum paucioribus, postea habere plura.
Aegyptius iste per artem magicam sibi compararat nomen prophetae, et congregatis triginta millibus Judaeorum, eduxit eos per desertum, usque ad montem Oliveti, volens irruere in Jerusalem, ut eam caperet. Sed occurrens ei Felix praeses cum multis millibus armatorum, fugavit eum cum paucis, et alios occidit. Respondens Paulus tribuno ait: ยซHomo sum Judaeus, non Aegyptius, a Tarso Ciliciae, non ignotae civitatis municeps (Act. XXI) .ยป Non est natus tamen in Tarso, sed in oppido Galilaeae nomine Giscallo. Quo capto a Romanis, translatus est Tarsum cum parentibus, et ibi educatus, unde ab educatione se dicit Tarsensem, licet in Giscallo fuerit natus, Christus Nazarenus dicitur, [Col. 1710A] licet in Bethlehem sit natus. Non est educatus in Tarso; sed in municipiis adjacentibus civitati, unde non vocat se civem, sed municipem, a municipio et territorio civitatis, in quo nutritus est. Dicuntur autem municipia, vicina rura civitatis, quae munera debita, vel tributa solvunt civitati.
In sequentibus autem magis declaratur, quare se dixerit Paulus civem Romanum, et est summa, quia pater suus per obsequiorum diligentiam sibi comparaverat gratiam Romanorum, et donatus est ab eis Romana libertate, ut putaretur civis Romanus ipse, et haeredes sui, et sic jure haereditario [Col. 1710B] habebat Paulus consortium Romanae civilitatis. ยซRogo ergo te, permitte me loqui ad populum.ยป Et permissus coepit loqui Hebraice. Quod audientes magis praestiterunt ei silentium. ยซViri fratres (Act. XXI) , ego sum homo Hebraeus natus in Tarso Ciliciae, nutritus in hac civitate secus pedes Gamalielis, et ab eo eruditus, et fui aemulator legis, sicut et vos, et persecutus sum Christianos. Cujus rei testis est mihi princeps sacerdotum, a quo accepi litteras in Damascum, ut si quos ibi invenirem Christianos, vinctos perducerem in Jerusalem.ยป Postea prosecutus est quomodo percussit eum Dominus caecitate in via, quomodo conversus, et baptizatus ab Anania, quomodo post multum circumitum de Damasco rediit in Jerusalem. Et dum oraret in templo [Col. 1710C] factus est in exstasi, et vidit, et audivit Christum dicentem sibi: ยซFestina, et exi velociter de Jerusalem, quia non recipient testimonium tuum de me.ยป Ad quem ipse respondit: ยซDomine, ipsi sciunt, quia persequebar sectatores nominis Christiani, et interfui lapidationi Stephani, custodiens vestimenta lapidantium.ยป Quasi dicat: Debet eis sufficere hoc exemplum conversationis meae. Et Dominus ad eum: ยซVade, quoniam ad nationes mittam te longe.ยป Quasi diceret: Nec propter hoc credent tibi Judaei, ideo mittam te ad gentes, quae tam loco quam animo a Judaeis sunt longe.
Cumque usque ad hoc verbum in silentio audissent [Col. 1710D] eum Judaei, audito (Act. XXII) quod destinatus esset gentibus, unanimiter vociferati sunt, projicientes vestimenta sua, et pulverem jactantes in aera prae magnitudine tristitiae, quasi furorem exprimentes, dicentes tribuno: ยซTolle de terra hominem hujusmodi: non est enim fas eum audire.ยป Et jussit eum tribunus adduci in castra, in turrim scilicet illam, quae dicebatur Antonia, et Agrippina, et caedi flagellis, et torqueri ita, ut non occiderent eum, tormentis ejus satiati. Et cum astrinxissent eum loris, dixit Paulus astanti Centurioni: ยซLicet vobis flagellare hominem Romanum indemnatum?ยป id est de nullo reatu ordine judiciario convictum. ยซQuo audito, accessit Centurio ad tribunum dicens: Quid acturus es? Hic homo civis Romanus [Col. 1711A] est.ยป Et accedens tribunus ad Paulum, quaesivit ab eo, an Romanus esset. Et confessus est. Et ait tribunus: Ego multa summa pecuniae hanc civilitatem emi. Ego, inquit Paulus, in ea natus sum; quia pater suus, ut praetaxatum est, antequam gigneret eum, comparata sibi gratia Romanorum, civilitate Romanorum donatus est ab eis in se et in haeredibus suis. Et statim discesserunt inde, qui erant eum torturi, quia timuit tribunus, audito quod esset civis Romanus.
Postera autem die volens scire diligentius causam accusationis Pauli (Act. XXII) , solvit eum, et jussit convenire sacerdotes ad concilium. Et producens [Col. 1711B] Paulum, statuit eum inter eos. Et coepit Paulus palam loqui consilio (Act. XXIII) : ยซViri fratres, inquit, ego omni conscientia bona conversatus sum apud Deum, usque in hodiernum diem.ยป Et statim princeps sacerdotum Ananias praecepit astantibus, ut percuterent os ejus, quasi impudenter gloriantis. Ad quem Paulus: ยซPercutiet te Deus, paries dealbate.ยป Quasi dicat: Vindicabit in te Deus, o hypocrita, quia cum sedeas super cathedram Moysi, quasi secundum legem videris judicare, et judicas contra legem, quia cum me reputes blasphemum, non me judicas legis ordine, quae praecipit blasphemum extra castra educi, et eductum ab omni populo lapidari. Vel forte prophetavit Paulus de abolitione sacerdotii Judaeorum, dicens: ยซPercutiet te [Col. 1711C] Deus,ยป quasi dicat: Destruet te Deus, et sacerdotium tuum, sacerdotium scilicet Judaeorum. Tunc qui astabant dixerunt: ยซSummum sacerdotem Dei maledicis? tunc Paulus ait: Nesciebam, fratres, principem esse sacerdotum; revera si hoc scirem, reus essem. Scriptum est enim: ยซPrincipem populi tui non maledices (Exod. XXII) .ยป Vel quasi mystice ait se nescire, id est sacerdotium Judaeorum reprobatum esse, quia licet noverit hunc non esse vere principem sacerdotum, tamen temperate respondet, instruens alios, ut modestius se haberent erga praelatos suos. Tunc timens Paulus impetum Judaeorum, excogitavit, quomodo moveret schisma inter eos. Et cum praesentes essent Pharisaei et Sadducaei, coram omnibus professus est se esse de secta [Col. 1711D] Pharisaeorum (Philipp. III) , ut ita conciliaret sibi animos eorum, et eorum beneficio evaderet manus aliorum. Et cum professus esset, facta est dissensio magna inter Pharisaeos et Sadducaeos.
ยซEt exsurgentes quidam Pharisaeorum, pugnabant pro Paulo contra Sadducaeos, dicentes: Nihil mali invenimus in homine isto. Quid si spiritus locutus est ei, vel Angelus?ยป (Act. XXIII.) Hoc autem contra Sadducaeos dicebant, negantes angelum esse, vel spiritum, vel animam. Et cum facta esset tanta dissensio, timens tribunus ne discerperetur Paulus a Sadducaeis, scilicet volentibus eum rapere, jussit milites descendere et rapere eum de [Col. 1712A] medio eorum, ac deducere in castra, et sic factum est. Sequenti autem nocte apparuit Dominus Paulo, dicens: ยซConstans esto, sicut enim testificatus es de me in Jerusalem, sic oportet te et Romae testificari.ยป
Facto autem die, collegerunt se quidam ex Judaeis (Act. XXIII) , et devoverunt se maledictioni, si comederent, vel biberent, donec occiderent Paulum, pro quo in Graeco habetur, anathematizaverunt. Et erant plus quam quadraginta viri, qui hanc conjurationem fecerant, et accesserunt ad principes sacerdotum et seniores, dicentes: Devotione devovimus nos, nihil gustaturos, donec occidamus [Col. 1712B] Paulum. Persuadete ergo tribuno, ut adhuc perducat eum in medium ad vos, tanquam aliquid sitis certius cognituri de eo. Nos vero parati erimus interficere eum. Forte hoc audiens nepos Pauli, filius sororis ejus, intravit in castra, et nuntiavit hoc Paulo. Et advocans Paulus unum de centurionibus ait: ยซAdolescentem hunc produc ad tribunum, habet enim aliquid indicare ei.ยป Et cum venisset adolescens ad tribunum exposuit dolos, et insidias Judaeorum contra Paulum. Tunc dimittens adolescentem tribunus praecepit ei ne alicui hoc revelaret. Et convocatis duobus centurionibus ait illis: Parate milites ducentos, ut eant usque Caesaream pedestres, et equites septuaginta, scilicet qui non eant pedestres, et lancearios ducentos a tertia [Col. 1712C] hora noctis, et parate jumenta decem Paulo et comitibus suis, et perducite eum sanum et incolumem ad Felicem praesidem.
Scripsit quoque tribunus praesidi epistolam in hunc modum (Act. XXIII) . ยซCLAUDIUS Lysias optimo praesidi, FELICI salutem.ยป Nec servavit quod in epistolis nostris servamus. Non enim excellentioris personae praemisit nomen, imo nomen suum, qui erat inferior persona praeside. Postea exposuit in epistola causam accusationis Pauli, et modum, et ordinem actionis. Cumque venissent Caesaream nuntii cum Paulo, tradita epistola praesidi statuerunt Paulum ante eum, et epistola perlecta, cognito [Col. 1712D] quod esset de Cilicia, ait praeses: ยซAudiam te cum accusatores tui venerint, et jussit eum custodiri in praetorio Herodis.ยป Post quinque autem dies descendit princeps sacerdotum (Act. XXIV) Ananias, cum senioribus et cum oratore quodam Tertullo, qui esset advocatus eorum. Et peroravit Tertullus ante Felicem, et in multis accusavit Paulum. Postea annuente praeside, respondit Paulus ostendens quia nihil dignum morte commiserat, et quod persequebantur eum Judaei pro veritate, scilicet quod praedicabat resurrectionem. Et audito quod esset controversia de lege eorum, parvipendens Felix ait: Audiam vos cum tribunus Lysias descenderit, et jussit Paulum esse in libera custodia, ut libere [Col. 1713A] posset ingredi, et egredi, et deambulare, et non prohiberetur quisquam de suis ei ministrare. Post aliquot vero dies, venit Felix cum uxore sua Drusilla, et vocavit Paulum. Ista Drusilla Judaea erat pulcherrima, quam olim concupierat Lazitus, rex Amazonum. Et cum vellet eam ducere, negavit dicens, quia nullo modo nuberet incircumciso. Postea ille circumcidit se, et duxit eam.
Cum autem missus esset Felix a Claudio praeses Judaeae, sollicitabat eam per Judaeos, ut nuberet ei. Et tandem inducta est ab hoc exemplo cognatae suae Beronice, quae olim dimisso viro suo nupserat ditiori, scilicet Agrippae regi, filio Herodis Agrippae, [Col. 1713B] qui habebat terram ultra Jordanem. Dimisso igitur priori viro, scilicet Lazito rege Amazonum, nupsit Drusilla Felici; haec Drusilla, quia Judaea erat, libenter audiebat Paulum de fide, quae est in Jesum Christum. Et cum disputaret Paulus de justitia, et castitate, et de judicio futuro, tremefactus est praeses audiens se judicandum. Et ait Paulo: ยซVade, tempore opportuno accersiam te (Act. XXIV) .ยป Hoc autem dicebat, sperans se aliquid ab eo accepturum. Putabat enim Paulum habere pecuniam, unde frequentius eum accersiens, loquebatur cum eo. Biennio autem completo successit Festus Felici missus a Nerone. Si autem intelligatur biennio a praesidatu Felicis, non poterit stare, cum a longe retro constitutus praeses a Claudio. Festus autem missus est a [Col. 1713C] Nerone qui successit Claudio. Si autem intelligatur biennio ab accusatione Pauli, nec sic poterit stare. Non enim adhuc fluxerant duo anni, ex quo venerat in Hierusalem. Intelligendum est ergo biennio ab accusatione Felicis, ex quo scilicet accusatus est a Judaeis.
Orta est enim dissensio inter Judaeos et gentiles in Caesarea de honore civilitatis; Judaei enim praeferebant se gentilibus, quia Herodes Ascalonita, qui circumcisionem accepit, fuerat conditor civitatis, et appellaverat eam Caesaream in honorem Caesaris. Gentiles se praeferebant Judaeis, dicentes quod a gentilibus facta est primaria aed ficatio civitatis, quae antequam reaedificaretur ab Herode dicta est [Col. 1713D] Pyrgo Stratonis. Felix autem primo fovit partem Judaeorum, donec exhausit marsupia eorum, postea fovit partem gentilium in tantum quod militibus gentilium dedit licentiam intrandi domos Judaeorum, et diripiendi bona eorum. Unde accusatus est a Judaeis ad Neronem, et biennio ab accusatione amotus est a praesidatu, et substitutus est ei Festus. Volens autem in fine praesidatus sui placere Judaeis, reliquit Paulum vinctum (Act. XXIV) . Festus autem cum venisset in provinciam (Act. XXV) , post triduum ascendit Hierosolymam a Caesarea, et rogaverunt eum principes sacerdotum, et primi Judaeorum, ut juberet adduci Paulum in Hierusalem, parantes ei insidias, ut occiderent eum in via. Festus autem respondit se in Caesaream maturius [Col. 1714A] descensurum, et eorum accusationem, si pariter descenderent, ibidem auditurum.
Demoratus autem Festus in Hierusalem paucis diebus, descendit in Caesaream (Act. XXV) , et sedit pro tribunali, et productus est Paulus in medium, et accusatus est in multis ab his, qui descenderant de Hierusalem, sed non poterat probare, quae objiciebantur ei, Paulo in omnibus rationem reddente. Festus autem volens placere Judaeis, ait Paulo: ยซVis ascendere in Hierusalem, et de his judicari apud me? Ad quem Paulus: ยซAd tribunal Caesaris sto, ibi oportet me judicari.ยป Erat autem sedes in Caesarea, juxta quam stabat Paulus, quam paraverat Herodes Caesari, ut in ea sederet, si quando [Col. 1714B] veniret in Caesaream, vel quos mitteret judices. Et excusabat se Paulus dicens: ยซJudaeis non nocui, sicut nosti. Si quid dignum morte commisi, volo mori; si vero nihil commisi, nemo est qui audeat me tradere illis, quia Caesarem appello. Tunc Festus cum consilio respondens, ait: Ad Caesarem appellasti, ad Caesarem ibis.ยป
Et cum dies aliquot transacti essent (Act. XXV) , descendit Agrippa in Caesaream cum uxore sua Berenice. Josephus dicit de Berenice: Non est intelligendum, quod fuerit uxor ejus, sed quasi uxor. Erat enim soror ejus, id est cognata secundum idioma Hebraeum, et tenerrime eam diligebat, et imponebatur ei quod abutebatur ea. Descendit autem [Col. 1714C] rex Agrippa in Caesaream, audito quod ibi esset Festus, ut accusaret Judaeos apud eum. Iste namque Agrippa infestus erat Judaeis, quia cum accepisset potestatem a Romano imperatore constituendi summum sacerdotem in Hierusalem, constituebat eos sacerdotes qui non erant Aaronitae. Fecerat enim in palatio suo fenestram eminentem, unde poterat videre quaecunque fiebant in templo sacrificia. Quod moleste sustinentes Judaei, fecerant appositum murum fenestrae, eminentiorem fenestra. Venerat ergo specialiter Agrippa rogaturus Festum, ut murum illum obrueret. Causam tamen descensus Agrippae in Caesaream, non habes in historia Actuum, sed Josephus supplet.
Cumque descendisset Agrippa, honorifice receptus est a Festo, et cum per dies plures moram fecisset cum eo, consuluit eum, quid faceret de Paulo, et exposita ei accusatione Judaeorum contra Paulum respondit Agrippa se velle videre Paulum (Act. XXV) . Altera die venerunt Agrippa et Berenice cum multa ambitione, id est cum multa turba eos ambiente, vel cum multa ambitione, id est cum multiplici apparatu vel cum multa ambitione, id est cum multo desiderio audiendi Paulum. Et cum introissent auditorium cum tribunis, et viris principalibus civitatis, jubente Festo, adductus est Paulus, et dixit Festus. Agrippa rex, et vos omnes, qui adestis simul, videte [Col. 1715A] hunc, super quo universa multitudo Judaeorum interpellavit me Hierosolymis, dicentes eum dignum morte. Ego autem nihil in eo comperi dignum morte. Ideo cum appellaverit ad Augustum, eum Romam mittere decrevi. Sed irrationabile mihi videtur mittere aliquem vinctum, et causam ejus non significare. Ideo consulo te super hoc, rex Agrippa; quia non habeo quid certum scribam de eo. ยซTunc Agrippa ad Paulum: ยซPermittitur tibi loqui pro te.ยป Tunc Paulus extensa manu more concionantium, vel ad faciendum silentium, coepit de omnibus reddere rationem, super quibus accusabatur a Judaeis. Beatum, inquit, me reputo, rex Agrippa, quia in audientia tua sum responsurus, cum peritus sis in lege Moysi, et noveris consuetudines Judaeorum. [Col. 1715B] ยซPropter quod obsecro, ut patienter me audias.ยป Et prosecutus est modum conversionis suae, et super quo accusaretur a Judaeis. Et post multos sermones Pauli, respondit Festus magna voce: Insanis, Paule: multae litterae te faciunt insanire. Non insanio, inquit Paulus, optime Feste, sed sobrietatis et veritatis verba loquor. Scit enim rex Agrippa, in cujus praesentia loquor. Nihil enim horum eum latere arbitror. Nec enim quidquam horum in angulo factum est. Credis, Agrippa, prophetis? Scio, quia credis. Ad quem Agrippa: In modico suades me fieri Christianum. Ad quem Paulus: Opto apud Deum, non tantum te, sed et omnes, qui audiunt hodie, fieri tales qualis ego sum, exceptis vinculis meis. ยซNolo enim vinculatos esse.ยป
Tunc surrexit rex, et praeses, et Berenice (Act. XXVI) , et qui assidebant eis. Et cum secessissent, loquebantur adinvicem, dicentes: Nihil dignum morte aut vinculis fecit homo iste. Et ait Agrippa ad Festum: ยซDimitti poterat homo iste, si non appellasset ad Caesarem.ยป Et decrevit Agrippa, quia appellaverat, mittendum esse ad Caesarem. Et traditus est Paulus Julio centurioni cohortis Augustae (Act. XXVII) , militum scilicet, qui missi fuerant ab Augusto, et pariter miserunt Romam nuntios Judaei contra Agrippam, adversus quem multas habebant querelas, quia, ut supra praetaxavimus, constituerat Ismaelem summum sacerdotem, cum non esset [Col. 1715D] de genere Aaron. Et hic ponit Josephus catalogum sacerdotum, qui fuerant ab institutione sacerdotii, usque ad terminum ejusdem, sub distinctione trium temporum, ab Aaron usque ad tempus David, et fuerunt singuli 13, unus post alium in 612 annis, et succedebant filii patribus, primogenitus filius Aaron, scilicet Eleazar, successit ei in summum sacerdotem, filius Eleazari successit ei, et ita in posterum. Nam de Ithamar non erant summi sacerdotes, sed minores, nisi pauci circa tempora David. Nam in Heli sacerdotium translatum est ad filios Ithamar. Abiathar quoque erat de Ithamar, quem deposuit Salomon, et ejus loco statuit Sadoch, qui erat de Eleazar.
David autem volens ampliare cultum Dei, videns, quod non sufficeret unus summus sacerdos ad ministrationem, quia si infirmaretur, non erat interim qui incensum poneret, quod necesse erat singulis diebus offerri, instituit viginti quatuor summos sacerdotes, quorum sexdecim erant de genere Eleazar, octo de genere Ithamar. Unus tamen illorum ex vinginti quatuor, summus erat, qui dicebatur princeps sacerdotum. Administrabant autem per septimanas, quae jure haereditario devolutae sunt ad posteros eorum. Et unusquisque viginti quatuor summorum sacerdotum cum administrabat, secum habebat viginti quatuor minores sacerdotes, et totidem [Col. 1716B] Levitas, et totidem janitores duplicato numero Nathinaeorum. Fuerunt autem octodecim principes sacerdotum a tempore David usque ad transmigrationem Babylonis in quadringentis et sexaginta sex annis. A transmigratione autem cessavit sacerdotium, usque ad reditum de captivitate sub Zorobabel et Jesu magno sacerdote. Et inde, usque ad tempora Machabaeorum fuit tempus sacerdotum. Tempus autem Machabaeorum non deputatur sacerdotio, quia idem erant duces et sacerdotes, et sic usque ad Herodem, qui fecit occidi quotquot invenerat de genere sacerdotum, ne iterum ad eos devolveretur regnum. Et vendebat summum sacerdotium quandoque uni, quandoque pluribus similiter. Et fuerunt omnino usque ad eversionem [Col. 1716C] Hierusalem viginti novem summi sacerdotes. A tempore autem Herodis, usque ad eversionem Hierusalem non posuit Josephus summam annorum, sed constat fuisse centum quinque, cum Herodes ante nativitatem Domini triginta annis regnavit, et Dominus triginta tribus annis vixit, et a morte Domini usque ad eversionem Hierusalem quadraginta duo anni fluxerunt. Sed de his hactenus.
Traditus est Paulus Julio centurioni (Act. XXVII) , ut praetaxatum est. Et dedit Dominus gratiam Paulo in oculis ejus, ut humane tractaret eum, nec prohiberet amicos ejus in civitatibus, per quas transibat, ei ministrare. Prosequitur ergo Lucas de progressu [Col. 1716D] itineris. Ascendentes, inquit, navem Adrumetinam, incepimus navigare circa Asiae loca. Quidam syllabicando, volunt distinguere, ad Rumentinam, ut dicatur secundum eos, navis ad Rumentinam, scilicet Romam, tendens, sed melius a nomine civitatis dicitur Adrumetina. Adrumetis enim est civitas Africae. Postea enumerat Lucas civitates per quas transibant, quas non est necesse enumerare, nisi in quibus aliqua gesta sunt non praetermittenda. Inter caetera venerant Listram, ubi habuit Paulus plures amicos, qui ministraverunt ei. Ibi inveniens centurio navem Alexandrinam navigantem in Italiam, transposuit nos in eam, ut dicit Lucas, de navi scilicet quam prius ascenderamus, [Col. 1717A] nos transtulit in illam. Et cum multis diebus navigavimus lente, vento scilicet ire liberius prohibente, tandem adnavigavimus Cretae, et inde vix devenimus in locum qui dicitur Boni portus, et ibi multo tempore fuimus, non ausi ingredi mare, cum non esset apta navigatio, eo quod jejunium praeterisset, id est fames magna in navigio, ad navigandum reddens nautas infirmiores. Vel de jejunio septimi mensis intelligi potest, quod est inter diem Propitiationis, et Scaenopegiae, scilicet inter X diem Septembris et XV, et sic probat non esse tutam navigationem, quia jam erat septimus mensis, qui inferius est hieme secundum Hebraeos, qui Aprilem primum computant. In hieme autem non est tutum navigare. Vel potest intelligi de jejunio [Col. 1717B] instituto in memoriam mortis Godoliae, quod fit in fine Septembris. Vel de jejunio decimi mensis, quod scilicet fiebat in Januario, quod constituerunt auditis rumoribus de constructione templi in Babylone. Cum autem molestum esset centurioni, et aliis, quod non possent navigare, consolabatur eos Paulus, dicens: ยซViri, video,ยป forte ex signis tempestatis, vel in spiritu prophetico, quia non sine ยซmulto damno, non solum oneris et navis, sed etiam animarum vestrarum, potestis navigare.ยป Centurio autem magis credidit nauclero, sive naviculario, quam Paulo, scilicet domino navis. Nauclerus enim dicitur, in cujus sortem cedit dominium navis. Cleros enim sors dicitur. Hoc autem compulit centurionem, magis credere nauclero, [Col. 1717C] quam Paulo, quia portus, in quo erant non erat idoneus ad hiemandum, et ideo consulebant omnes inde navigare, si quo modo possent ad alium portum pervenire, qui magis esset idoneus ad hiemandum. Et contra consilium Pauli, aspirante austro, ad portum propositum anhelantes, intraverunt mare. Et cum aliquantulum processissent, insurgens ventus typhonicus, irruit contra navem, qui dicebatur euro-aquilo. Dicitur autem ventus typhonicus, quasi inflans mare, et faciens intumescere. Typhos enim interpretatur inflatio. Et cum arrepta esset navis, et non posset conari contra ventum, cessante remigio, ferebamur in incertum, decurrentes ad insulam quamdam, [Col. 1717D] quae dicitur Cauda, et vix potuimus obtinere scapham de navi in mare depositam in adjutorium navis, quia impetu fluctuum fere rupta est. Scapha dicitur levis navicula, de una tantum arbore concavata. Vel dicitur modica navis viminea, crudo corio tecta cujusmodi utuntur piratae. Et dicitur a scaphon, quod interpretatur speculum, quia hujusmodi navibus utuntur piratae ad speculandum et explorandum, et deferuntur hujusmodi naviculae in navibus et imminente naufragio deponuntur in mare ad subveniendum navi, quia his navis accingitur, et in procinctu tempestatis armatur. Cum autem sic tempestate valida jactarentur, sequenti die fecerunt jactum, id est ejectionem utensilium de navi.
Et cum neque sol in die, neque in nocte luna et sidera apparerent, ablata erat omnis spes salutis (Act. XXVII) . Et cum fecissent diuturnum jejunium, forte voluntarium, pro amovenda tempestate, vel necessarium, quia forte arctabantur penuria victualium, omnibus projectis in aquam, stans Paulus in medio eorum, dixit: ยซSanum erat consilium acquiescere mihi, et lucrifacere injuriam hanc, et jacturam. Nunc tamen suadeo vobis bono animo esse. Certi estote quia nemo periclitabitur ex vobis, nec patiemini jacturam, nisi navis. Astitit enim mihi hac nocte angelus Dei, cui servio dicens: Ne timeas, Paule, Caesari oportet te assistere. Et ecce, [Col. 1718B] donavit tibi Deus omnes, qui navigant tecum,ยป id est merito tuo conservabit, ut nemo ex eis periclitetur. ยซPropter quod, inquit, bono animo estote. Credo enim Deo meo, quia sic erit quemadmodum dictum est mihi, et in insulam quamdam oportet nos venire.ยป Ideo autem de hoc praedicit eis veritatem, ut videntes hoc impletum, certius sperent salutem. ยซSed postquam XIV, die nox supervenit, circa mediam noctem suspicabantur nautae, apparere sibi aliquam regionem, et submittentes pondus plumbi, quo maris profunditas exploratur, invenerunt passus viginti. Et pusillum inde separati, invenerunt passus quindecim, et timentes ne in aspera loca inciderent, de puppi mittentes anchoras quatuor optabant diem fieri.ยป
Et cum vellent nautae aufugere demittentes scapham in mare (Act. XXVII) , videns hoc Paulus in spiritu, ait centurioni, et militibus: ยซNisi in navi manserint homines isti, non potestis salvi fieri.ยป Et statim milites absciderunt funes scaphae, et abiit per mare. Cum autem illucesceret dies, rogabat Paulus omnes, ut sumerent cibum, ut fortiores essent ad laborem sustinendum. Quartadecima, inquit, dies est hodie, ex quo exspectavimus serenitatem aeris, et permanetis jejuni, nihil accipientes. Forte die illa nihil comederant, vel forte dies plures sine cibo transierant. Confortamini, inquit, et cibum sumite; quia nec etiam capillus de capite [Col. 1718D] vestro peribit. Et hoc dicto sumebat panem in conspectu omnium, cum gratiarum actione, juxta morem solitum, et cum fregisset coepit manducare. Alii quoque animaequiores facti, sumpserunt cibum, et erant animae in navi ducentae septuaginta sex.
Tunc confortati cibo, alleviabant navem, jactantes triticum in mare (Act. XXVII) . Cum autem dies factus esset, non agnoscebant terram. Sinum autem quemdam considerabant habentem littus, in quem cogitabant, si possent, ejicere navem. Et cum anchoras sustulissent, committebant se mari sine conatu remigii. Et levato artemone, juxta quod ventus eos ducebat, tendebant ad littus. Artemo dicitur modicum velum directioni navis potius accommodatum, [Col. 1719A] quam celeritati. Et cum incidissent in locum bithalassum, impegerunt navem. Bithalassus proprie, lingua terrae dicitur in mare protensa, mari hinc et inde circumdata. Et dicitur bithalassum, quasi mare bifidum, terrae interjectu divisum. Et cum navis offendisset in bithalassum, prora manebat immobilis. Puppis vero frangebatur maris impetu supervenientis. Et consulebant milites omnes vinctos occidi, ne forte natando aufugerent.
Centurio vero (Act. XXVII) , volens servare Paulum, prohibuit hoc fieri, et permisit quotquot, et quocunque modo possent evadere, et juxta quod praedixerat Paulus, evaserunt omnes, egressi in insulam, quae vocabatur Mitilene. Et cum egressi essent, [Col. 1719B] barbari habitatores insulae officia humanitatis diligenter exhibuerunt eis. Accensa enim pyra reficiebant eos. Et dum Paulus colligeret sarmenta (Act. XXVIII) , et congereret in pyram, vipera, inter sarmenta latens, adhaesit manui ejus. Cum autem viderent barbari viperam in manu ejus pendentem, ad invicem dicebant: ยซUtique homicida est homo iste, nam cum de naufragio evaserit, ultio divina eum amplius vivere non permittit.ยป Excutiens autem Paulus viperam in ignem, nihil mali passus est. At illi exspectabant, ut intumesceret manus ejus, quia tumor solet sequi post venenum. Et cum diu exspectassent et nullam in manu ejus deprehenderent laesionem, convertentes faciem suam ad se invicem dicebant: Homo iste Deus est.
Contigit autem patrem Publii principis insulae febribus et dysenteria laborare (Act. XXVIII) , id est fluxu ventris. Ad quem cum Paulus introisset, et orando imposuisset ei manus, sanavit eum. Quo facto, omnes, qui erant in insula infirmi accedebant ad eum, et sanabantur. Post menses autem invenerunt navem Alexandrinam, quae in insula Mitilene hiemaverat, cui nomen erat castrum insigne, cui scilicet insulae, quia adhuc ibi apparebant quorumdam castrorum vestigia, quae antiquitus ibi fuerant aedificata, vel cui navi, quia in modum castrorum, erant insignia velis intexta. Alia translatio habet cui erat insigne Castorum, qui gemini sunt Castores, scilicet Castor et Pollux, quos gentiles [Col. 1719D] praecipue in periculo maris invocant, et ideo in littore maris eis templum fecerant. Hoc autem ex alia translatione evidentius est, ubi habetur, cui erat insigne filiorum Jovis. Fabulantur enim gentiles Castorem et Pollucem fuisse filios Jovis. Cum autem ascenderent navem multis honoribus, honoraverunt nos, et posuerunt necessaria in navi. Et cum venissent Syracusam, manserunt ibi triduo, et inde venerunt Rhegium, et inde post unum diem, flante austro venerunt Puteolos, pro quo alii libri habent Puteolosum. Et est nomen insulae, ubi invenerunt fratres, et rogati ab eis manserunt ibi septem diebus. Cum autem audissent adventum eorum fratres qui erant Romae, occurrerunt eis, usque ad [Col. 1720A] forum Appu, id est ab Appio in littore maris constitutum, et de nocte applicantes ibi, invenerunt victualia venalia, ubi constituerant tres tabernas, tres scilicet domos in littore, in quibus exponerentur cibi venales.
Et cum vidisset Paulus fratres ad se venientes (Act. XXVIII) , gratias agens Deo, accepit fiduciam, minus scilicet timuit. Et quia ante adventum Pauli jam Romae erant Christiani, patet ex hoc loco Petrum et Paulum non primo praedicasse Romanis. Quod si quandoque legatur de constitutione, vel confirmatione fidei intelligendum est, non de primaria instructione. Cum autem venissent Romam, [Col. 1720B] nondum erat Nero confirmatus in regno, nec invaluerat nequitia ejus. Et audiens controversiam esse de lege Judaeorum et Christianorum, vilipendit. Et permissus est Paulus libere ire per civitatem, cum uno tantum milite eum custodiente; timuit autem ne forte Judaei, qui persecuti eum erant in Judaea, misissent litteras ad Judaeos, qui erant Romae, ut in dolo eum occiderent. Ideoque post tertium diem convocavit primos Judaeorum. Et cum convenissent, dicebat eis: Ego, fratres, non veni gentem meam accusare; sed coactus sum appellare ad Caesarem, quia injuste traditus sum a Judaeis in manus Romanorum. Propterea volo vos, fratres, scire quia nulla est causa mortis meae, nisi quia praedico resurrectionem mortuorum. At illi dixerunt [Col. 1720C] ad eum: Neque litteras accepimus a te de Judaea, nec adveniens aliquis fratrum locutus est de te malum. Volumus autem a te audire, quae sentis de secta Christianorum, cui adhaeres; audivimus enim, quod ei ubique contradicitur. Et die assignata venerunt ad eum plures in hospitium suum quibus exponebat legem, et prophetas, praedicans de Jesu a mane, usque ad vesperam. Et quidam credebant his, quae dicebantur, alii non credebant. Et cum discederent dissentientes, coepit eos Paulus arguere in hunc modum: ยซBene Spiritus sanctus de vobis locutus est per Isaiam (cap. VI; Matth. XIII) , dicens: Vade ad populum istum, et dic ad eos: Aure audietis nec intelligetis, et videntes videbitis, et non percipietis. Incrassatum est enim cor populi hujus, [Col. 1720D] et auribus graviter audierunt, et oculos suos compresserunt, ne forte videant oculis, et auribus audiant, et convertantur, et sanem eos, quoniam in gentibus missum est hoc Salutare Dei, et ipsi audient.ยป
Mansit autem Paulus toto biennio in hospitio, quod ipse conduxerat (Act. XXVIII) , in libera custodia, et suscipiebat omnes, qui ingrediebantur ad eum, praedicans verbum Dei, et docens de Domino Jesu Christo cum omni fiducia, sine prohibitione. Et vide quia ante adventum Pauli Romam, jam regnaverat Nero duobus annis. Et veniens Romam per biennium fuit in libera custodia, et postea per decennium in magis libera, quia Nero nondum [Col. 1721A] confirmatus in regno erat, et dedit ei liberam licentiam deambulandi, et circumeundi per partes Occidentis, et praedicandi.
Quartodecimo vero anno imperii Neronis, cum jam ejus nequitia invaluisset, et jam in Judaeos conspirasset, positus est Paulus Romae in carcerem, ubi multos de familia Neronis convertit, et familiaritatem Senecae magistri Neronis comparavit. Et eodem XIV, anno, ultimo scilicet imperii Neronis, martyrio coronati sunt ipse et Petrus. Unde patet eos errare, qui dicunt, non eodem die occisos esse, nisi intelligatur eadem die anno revoluto, quod stare non potest, cum constet eodem anno, scilicet quartodecimo, esse occisos, et eadem die
De loco autem vident minus sentire quidam, qui putant in eodem loco occisos, quia legitur: Gloriosi principes terrae quomodo in vita sua dilexerunt se, ita et in morte non sunt separati. Potius tamen videtur Paulus, tanquam civis, honorabiliori morte occisus, quia gladiatus, et in catacumbis versus occidentem. Petrus vero crucifixus in Vaticano, in vico scilicet, qui est extra civitatem, ubi fiebant dolia, et ita Paulus honorabiliori morte mortuus est, quia gladiatus. Gladio enim perimebantur nobiles, et in loco magis honorabili, scilicet in catacumbis.
Sermones
De his sermonibus haec Petrus a Gussanvilla in Prolegomenis ad Petrum Blesensem [Col. 1721] Vide Patr. t. CCVII. Ex his etiam quos Busaeus edidit, nonnulli, sermones scilicet 7, 15, 17, 21 22, 23, 25, 26, 28, 34, 35, 40, 51, leguntur inter Hildeberti Cenomanensis Opera. EDIT. PATR. : ยซ Quod sermones a Busaeo sub nomine Petri Blesensis editi, sint Petri Comestoris aut Manducatoris, luce clarius est. Sed venia danda Busaeo, viro alioquin doctissimo, qui cum sciret sermones quosdam a Petro Blesensi fuisse conscriptos, nullumque ipsi illorum suppeteret exemplar, tandem unicum nactus sibi Lovanio missum, in quo titulus erat: Sermones M. Petri, suspicatus est sermones esse Petri Blesensis. Verum non esse ipsius, sed Petri Manducatoris quamplurimi mss. qui in variis bibliothecis reperti sunt, clarissime indicant. Quinque autem aut sex mss. codices, quos vidimus et contulimus, proferemus. Primus est Mentelianus, scilicet Jacobi Mentelii, doctoris medici Paris., qui antiquus codex sermones istos legitimo auctori Petro Manducatori restituit, ac sic inscribitur: Ordo Sermonum magistri Petri Manducatoris per anni circulum. In fine autem codicis haec habentur: Expliciunt Sermones magistri Petri Manducatoris. Secundus codex est Majoris Monasterii, optimae et antiquae notae, utpote qui circa tempora ipsius Comestoris exscriptus sit, ut apparet ex his verbis quae ad calcem codicis habentur, eadem prorsus manu qua reliquum opus: Liber iste est S. Martini, etc. Factus est liber in tempore Guillelmi Armarii, anno octavo Hervei abbatis. Herveus autem iste [ut patet ex Elencho abbatum Majoris Monasterii qui habetur in notis ad Guibertum de Novigento) ab anno Christi 1178 ad 1186 pastorale munus protraxit. Initium codicis tale est: Incipiunt capitula Sermonum magistri Petri Manducatoris, qui continentur in hoc volumine, etc. Tertius est Corbeiensis codex ms., non infimae notae, in quo nullus habetur titulus. Sunt autem iidem sermones qui in priori. Quartus est Carthusianus, ex coenobio Vallis Dei in Perticensi agro; qui quidem codex, a 500 fere annis exaratus, sic habet in fronte: Ordo Sermonum magistri Petri Manducatoris per anni circulum in synodo, etc. Tandem vidimus tres insignes codices sermonum istorum in bibliotheca monasterii Sancti Victoris Paris., cujus in ecclesia sepultus est Petrus Comestor. In quibus et idem titulus habetur, scilicet: Sermones magistri Petri Manducatoris; et praeter illos quos Busaeus edidit, reperiuntur plures alii ejusdem Petri Manducatoris sermones, qui nondum in lucem venerunt [Col. 1721] P. Comest. cap. 81 Hist. evangel. .
Erat Jerosolymis probatica piscina, cujus aqua movebatur ad descensum angeli et qui primus descendebat in eam, sanabatur a quocunque languore, vel infirmitate detinebatur (Joan. V) . ฮ ฯฯฮฒฮฑฯฮฟฮฝ Graece, ovis vel pecus dicitur Latine, probatica itaque dicta est piscina, quia in ea Nathinaei carnes hostiarum lavabant ad cremandum super altare holocaustorum. De causa autem hujus motus miraculosi, et tempore, in Annalibus nostris non habetur. Verumtamen credibile est imminente adventu Salvatoris accidisse; alioquin Chronici priorum temporum sub [Col. 1722B] silentio non praeteriissen. De causa vero duplex traditio habetur. Prior est, quoniam a diebus Salomonis lignum Dominicae crucis ibidem in visceribus terrae occultatum fuerat, quod in adventu Salvatoris superenatavit, et inventum est. Proinde pro inventione salutiferae crucis factus est in ea potus salutaris. Secunda traditio verisimilior est. Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II) adventum suum in carnem visibilibus signis demonstravit gentibus ab Oriente et gentibus ab Occidente. Credibile est quod Judaeis in umbilico gentium positis praecipue, cum ad eos mittebatur, manifestum tradidit signum et visibile, praesertim cum Judaei signum quaererent; Orientalibus nova [Col. 1723A] stella novi Regis ortum indicavit [Col. 1723D] Hier. in Quaest. Heb. in Gen. P. Com. Histor. Genes., cap. 37. . Neque indecenter; ipsi enim in diebus Nemrod ignem adoraverunt, et militiam coeli. Eventus etiam nostros contingentes motibus siderum ascribebant. Unde per novam stellam indicatum est eis regem ortum in terris, qui superstitionem siderum terminaret in excelsis. Occidentalibus etiam Romae signum dedit, non solum, quod fons olei erupit et fluxit usque in Tiberim; sed etiam in hoc, quod in eadem nocte, qua virgo peperit, templum Pacis penitus corruit. Romani enim, in monarchia orbis florentes, templum Pacis aedificaverunt multo labore, grandibus expensis et ambitione multa, quod erat admirabile in oculis intuentium. Consulentes autem Apollinem de ejus diuturnitate, responsum est eis, ipsum permansurum donec virgo pareret. Super hoc gavisi, titulum prae foribus inscripserunt: TEMPLUM PACIS AETERNUM. Eadem itaque nocte, qua virgo peperit, mirabiliter corruit, et miserabiliter, ac si [Col. 1723B] aperte diceretur eis: Natus est Salvator, Deus vivus et verus, ante cujus faciem corruent idola surda et muta: Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I) . Judaeis vero datum est signum in aqua dedicata usibus hostiarum, ac si diceretur eis: Veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV) et cessabunt hostiae figurarum. Verumtamen, quoniam omnia in figura contingebant illis (I Cor. X) , facta autem et scripta sunt haec propter nos, in quos fines saeculorum devenerunt, spiritualem illius motionis significationem perscrutemur. Probatica piscina B. Virginem significavit; ipsa enim non solum ovina propter simplicitatem et innocentiam dici potuit, sed etiam ovis. Agnum enim peperit, qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Probabile vero fuit, si agnum peperit, quod ovis fuit. Descendit in eam magni consilii Angelus (Luc. I) , et mota est triplici motione, scilicet in separatione carnis, in remotione fomitis, in virtute benedictionis. Cum obnubilaret eam virtus Altissimi [Col. 1723C] (Ibid.) separavit ab ea carunculam, ex qua formata est caro Salvatoris. Exstinctus est etiam in ea fomes ille naturalis, languor naturae, ex quo surgunt in nobis illiciti motus, qui in nostra potestate non sunt. Benedictionem vero attulit illi angelus dicens: Ave benedicta inter mulieres (Ibid.) , id est sola robusta inter molles [Col. 1724D] Isid., l. XI Etym., c. 2. . Mulier enim a mollitie sumitur, quasi mollier. Haec est illa mulier fortis, de qua scriptum est: Mulierem fortem quis inveniet? (Prov. XXXI) in cujus fortitudine dictum est diabolo: Ipsa conteret caput tuum (Gen. III) ; antiquus enim ille cerastes, duobus maxime cornibus impugnat nos, elatione animi et immunditia carnis. Haec duo cornua contrivit in se illa mulier fortis, contraria contrariis curans, humilitate dejiciens superbiam animi, voto virginitatis carnis immunditiam. Haec est mulier fortis, quae manum suam misit ad fortia. Duo enim prosecuta est simul, quae vel difficile, vel impossibile est simul implere; vovit [Col. 1723D] enim virginitatem, et simul consensit in conjugem. Fuit etiam in ea quarta motio quam sub silentio praeterire fas non est, quae ex levi nominis inflexione concipi potest. Virgo enim, o mutato in a, fit virga. In hunc modum facta est virga, secundum illud: Virgo Dei genitrix virga est. Natus enim Salvator tres habuit virgas: virgam sustentationis, qua utuntur senes; virgam eruditionis, qua utuntur doctores in gymnasiis suis; et virgam dominationis, qua utuntur reges. In hunc modum tres virgas habuit Salvator: carnem Virginis, clamorem praedicationis, calicem passionis. Prima fuit radicis, secunda deserti, tertia regni. De prima scriptum est: Egredietur virga de radice Jesse (Isa. II) ; de secunda: Vox clamantis in deserto, parate viam Domini (Isa. XL) ; de tertia: Virga aequitatis virga [Col. 1724A] regni tui (Heb. I) . Per primam in similitudinem hominum factus, habitu inventus est ut nos (Phil. II) . Per secundam erudivit nos, per tertiam liberavit nos. Fuit ergo virgo virga sustentationis in hunc modum. Senex ille Antiquus dierum, cujus egressus a diebus aeternitatis (Mich. V) , quem vidit Daniel (cap. VII) cano capite et pedibus metallinis, in lingua sua loqui non poterat, neque ambulare, sitire non poterat aut esurire, neque caetera nostri defectus argumenta poterat prosequi. Innixus autem huic virgae defectus nostros prosecutus est, quos oportuit et decuit.
Post hanc aquae motionem unus est in ea sanatus. Haec est unitas Ecclesiae, quae per fidem incarnationis Dominicae salutem consecuta est a Domino. Verumtamen movere nos potest, quod post incarnationem Domini factam credentes in eum a peccatis dicuntur salvari: cum certum sit etiam patres antiquos sine fide incarnationis salvari [Col. 1724B] non potuisse. Qui praecedebant enim, et qui sequebantur, omnes clamabant: Hosanna in excelsis (Matth. XXI) . Attendendum est itaque diligenter quid intersit inter nos et illos. Hoc sane interest, quod post incarnationem sanantur descendentes, ante quam sanabantur ascendentes; exspectatio enim rei futurae, ad quam tendimus, tanquam ascensus est. Recordatio vero rei praeteritae, ad quam recurrimus, descensui similatur. Praeterea fuerunt et aliae piscinae, in quibus operatus est Salvator in diebus carnis suae; quarum collatione cum probatica piscina clarius elucescent magna opera Domini exquisita in omnes voluntates ejus (Psal. CX) . Fuit enim natatoria Siloe, ad quam caecus inunctus luto abiit et vidit (Joan. IX) . Fuit et extra Hierusalem piscina in Agro fullonis ad usus abluendarum vestium (IV Reg. XVIII) . Fuit et piscina in Samaria, in qua canes linxerunt sanguinem Achab, cum sagittatus esset a suis in Ramoth Galaad (III Reg. XXII) . Per natatoriam itaque Siloe non incongrue evangelica [Col. 1724C] significatur doctrina, in qua populus gentium caecus a nativitate visum recepit juxta illud: Populus gentium, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam; habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis (Matth. IV) . Piscina fullonum, in qua abluebantur vestes, et non homines, lex Mosaica, cujus emundatio secundum Apostolum (Hebr. IX) ad emundationem carnis, et non spiritus, valuit. Immundus enim quis tactu morticini, leprosus, et seminis fluxum patiens, mulier puerpera vel menstruata, et hujusmodi, ab ingressu templi arcebantur (Lev. XII) : nec communem usum hominum habere poterant, donec mundarentur legali mundatione: ad declinationem vero peccati hujusmodi non valebant. Piscinae vero Samariae traditiones sunt philosophorum, qui nihil putant verum, nisi ratio humana praebeat eis experimentum. In ea canes, id est daemones gentium lambebant sanguinem, id est omnem vigorem naturalium donorum, et industriam [Col. 1724D] hominum ad se colendos inclinabant. Hi sunt medici, in quibus hemorrhoissa erogavit omnem substantiam suam, et non profuerunt ei (Luc. VIII) . De his scriptum est: Lamiae nudaverunt mammas, dederunt ubera catulis suis (Thren. IV) . Porro videamus quid in singulis harum operatus sit Dominus. Quod ut eluceat, propriis nominibus annominemus eas. Prima ut diximus, dicta est probatica; secunda dicatur Dominica, tertia ecliptica, quarta sophistica. Legem autem Moysi eclipticam dicimus, quoniam instar Syrtis habuit aquam reticulatam et arenam. Habuit enim quaedam mandata mundantia ad justificationem; alia vero, quae neminem mundabant ad salutem. Prima piscina fuit solitudinis, secunda satietatis, secundum illud: Qui sitit, veniat ad me, et bibat (Joan. VII) ; tertia promissionis; quarta [Col. 1725A] deceptionis. Salvator primam fecundavit, secundam derivavit: nam in omnem terram exivit sonus ejus (Psal. XVIII) ; tertiam adimplevit ipso attestante, cum ait: Non veni solvere legem, sed adimplere (Matth. V) ; quartam exsiccavit, juxta illud: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo (I Cor. I) , et alibi: Percutiam Aegyptum in septem rivis, ut per eam transeant calceati (Isa. XI) . In primam descendit, et est mota; secundam statuit, et est immota; tertiam implevit, et est permota; percussit quartam, et est remota. Haec autem quatuor operatus est in quatuor regionibus legationis suae. Missus enim a Patre ad oves Israel, quae perierant, legatus: datae sunt ei quinque regiones, ut in singulis proprio fungeretur legationis officio. Regiones vero illas sic determinare possumus: uterum Virginis, medium orbis, patibulum crucis, domum fortis, extrema maris. In prima regione calceavit se, circumligavit sibi ligaturam calceamentorum suorum, cujus explanationis se non esse [Col. 1725B] dignum Baptista confessus est (Marc. I) , visibiliter ad nos egredi volens tanquam sponsus de thalamo suo (Psal. XVIII) . In hac regione probaticam piscinam fecundavit. Egressus ad secundam, scilicet ad medium orbis, operatus est salutem in medio terrae (Psal. LXXIII) . Exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) , incipiens a Galilaea per medios fines Decapoleos pertransiens universam Judaeam (Matth. IV) , praedicavit Evangelium regni, collegit discipulos, mira fecit in oculis hominum, et sic Dominicam piscinam derivavit. Ascendens ad tertiam regionem torcular calcavit solus (Isa. LXIII) , factum est rubrum indumentum ejus, veram hostiam obtulit Deo Patri, et ita legalium figurarum promissiones adimplevit. Descendens in quartam regionem ligavit fortem, et vasa ejus diripuit, baculavit eum, qui habebat mortis imperium, rabiem canum compescuit, ne sanguinem lamberent hominum violenter (Matth. XII) . Sane in quinta regione non ita [Col. 1725C] operatus est in facie hominum, sed captivam, quam secum traxerat, captivitatem posuit in extremis maris, id est super amplissimos fines saeculi, ut tandem in ascensione membra cum capite coelos penetrarent. In hac regione, deambulavit ab iis, quos posuerat in extremis maris, ad eos, quos collegerat in coenaculo mortis; multitudinis quorum erat cor unum et anima una (Act. IV) ; quos relicturus erat in terris, ut darent ei testimonium in omni Judaea et Samaria, et usque ad ultimum terrae. Veniens ergo ad istos, aiebat: Pacem meam relinquo vobis; ad illos autem: Pacem meam do vobis (Joan. XIV) , tanquam utrisque dicens: Pax vobiscum. De caetero, adhuc semel venturus est Salvator, sed non sicut pluvia in vellus (Psal. LXXVI) , sed tanquam ruina trahens inevitabile pondus: Veniet, inquam, tanquam potens crapulatus a vino (Psal. LXXVII) , et nemini parcet; gaudium quidem his, qui a dextris ejus erunt, terribiliter autem intonabit his qui a sinistris auditionem, [Col. 1725D] scilicet malam, et verbum asperum. Ab hac autem auditione mala et a verbo aspero (Psal. XI) liberet nos Jesus Christus Dominus noster, judex noster, qui venturus est judicare vivos et mortuos.
Converti me ad viam portae sanctuarii exterioris, quae respicit ad orientem, et erat clausa, et dixit Dominus ad me: Porta haec clausa erit, nec aperietur. Princeps ipse sedebit in ea, ut comedat panem coram Domino (Ezech. XLIV) . Sustinet hic Ezechiel personam generis humani de lacu miseriae, et de luto faecis evadere cupientis (Psal. XXXIX) . Ac si dicat: Ego extorris a patria beatitudinis, et dejectus in hanc convallem plorationis, per omnes retro aetates oculos circumferens, quaesivi viam salutis, et non inveni. [Col. 1726A] Non potuit me liberare coelum, non terra, non mundus cum omni supellectili sua, non homo: omnes enim sumus coafflicti et coaegrotantes; non angelus, qui potius meum aspernatur, quam reveretur defectum. Nunc tandem converti me ad viam portae sanctuarii, id est ad partum Virginis. Porro nemo sanum sapiens ignorat Dominum Jesum Christum ex duabus et in duabus esse naturis. Divina natura sanctuarium interius est, quia eos, qui sunt intus, angelos loquor, et spiritus beatorum, qui jam in patria, jam in palatio, imo jam in cubiculo quiescunt, torrente voluptatis suae potat. Humana sanctuarium est exterius, quia Ecclesiam militantem, quae adhuc sub sole habet tabernaculum suum, reficit participatione corporis et sanguinis sui. Vel potius illa sanctuarium interius dicitur, quia latet: ista exterius, quia patet. Trinitatem namque personarum in unitate essentiae non videbit homo et vivet; sed Trinitatem substantiarum in unitate personae [Col. 1726B] scimus, loquimur et explicamus. Veniens Dominus ad nos, ut innovaret nos, novum fecit super terram, trinitatem scilicet temporalem, quae Trinitati aeternae tanquam econtrario responderet. Sanctuarium itaque interius est Verbum in principio apud Patrem, portans omnia verbo virtutis suae (Hebr. I) . Sanctuarium exterius, Verbum caro factum in tempore purgationem peccatorum faciens (ibid.) infirmitatis nostrae interioris. Porta est Deus Pater, dicente Filio: Ego exivi a Patre, et veni in mundum (Joan. XVI) . Unde et Psalmista: A summo coelo egressio ejus (Psal. XVIII) , et illud: Egressus est a Patre, regressus ejus ad Patrem. Exterioris vero porta fuit B. Virgo, per quam in nostram Deus inhumanatus ingressus est civitatem; non illam, inquam, de qua Dominus per prophetam: Ego Dominus, et civitatem non ingredior (Isa. XXXVII) : sed illam, de qua ipse ait: Non potest abscondi civitas super montem sita (Matth. V) , cujus fundamenta in montibus sanctis (Psal. LXXXVI) quam impetus fluminis, id est spiritus [Col. 1726C] Filii laetificavit. Haec est Ecclesia civitas Regis magni, et haec respicit ad orientem. Omnes enim qui ex complexu non sine concupiscentia gravidantur, etsi in lucem partus suos efferant, tamen, quia saccum et meritum sacci secum ipsi trahunt, caligine peccati fuliginantur, et sedent in tenebris, et in regione umbrae mortis. Solus Virginis filius, sic editus in lucem est, ut non solum sit ipse lux, sed illuminet omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) .
Et haec clausa erat. Licet de virginitate Virginis nulli veniat in dubium, tamen ut certum fiat certius auctoritate Domini, in assertionem subdit propheta dicens: Et dixit Dominus ad me: Porta haec clausa erit, non aperietur: vir non transibit per eam. Idem est quod tertio inculcatur. Sane, vir, accipitur hic, non pro sexu, sed pro conjuge, ut aliquid expressius intimetur; quasi dicat: Nec etiam vir ejus, id est Joseph cognoscet eam. Congrue autem clausa retro [Col. 1726D] memoratur, quia et ante partum, et in partu, et post partum virgo fuisse non dubitatur. Sequitur: Et erit clausa principi, illi nimirum, de quo Dominus ait: Nunc princeps mundi ejicietur foras (Joan. XII) . Et item: Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) . Verum sicut per id quod dictum est: Vir non transibit per eam, notatur integritas carnis; ita, per id quod dicitur: Non aperietur principi, notatur integritas mentis, cum omnem malae suggestionis consensum eliminavit a mente. Quod vero sequitur: Princeps sedebit in ea, de praenominato principe non est intelligendum. Qui enim non permittitur intrare, quo pacto sedere perhiberetur in ea? Hic autem ille est, de quo dicitur: Et vocabitur nomen ejus, Admirabilis, consiliarius, Pater futuri saeculi, Princeps pacis (Isa. IX) . Sessio siquidem pro humilitate ponitur, ut ibi: Tu cognovisti sessionem meam, et resurrectionem meam (Psal. CXXXVIII) . Et item: Surgite, postquam sederitis [Col. 1727A] (Psal. CXXVI) , id est post humilitatem exaltationem sperate. Non modica quidem Verbi fuit humiliatio, formae servilis assumptio.
Sequitur: Ut comedat panem coram Domino. Ipse siquidem ait: Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei (Joan. IV) . Obediens ergo Patri usque ad mortem (Phil. II) , reconcilians nos Deo, et caetera in hunc modum faciens comedit panem coram Domino, voluntate ejus nobis restituens libertatem. Ecce audistis haec exposita de partu Virginis, de integritate ejusdem, de fructu nostrae salutis. Possunt tamen haec eadem nobis non indecenter aptari, qui lectioni, et sacrae Scripturae operam damus. Nos enim ex maxima parte figmenta poetarum, qui ranis loquacibus comparantur, praetermisimus, praeternavigavimus pallida sophistarum argumenta, qui Deo odibiles dicuntur (Eccli. XXXVII) . Vale fecimus pomposis philosophorum opinionibus, qui dum adhuc essent inter nos, conati sunt oculos attollere super coelos, quorum [Col. 1727B] peritiores, Academicos loquor, confessi sunt, veritatem tanquam in puteo abyssi latere. Dimisimus, inquam, linguam magniloquam, ut habeamus linguam humiliatam loquentem, linguam vaniloquam, sequentes linguam verificam. Quaesivimus enim sapientiam, sed ecce non erat in terra suaviter loquentium. Audivimus eam in Ephrata, id est in speculo, vel spelunca, id est in imagine et latentem, sed ecce invenimus eam in campis silvae (Psal. CXXXI) , id est in manifestatione et obscuritate novi et veteris testamenti. Unusquisque, inquam, nostrum jam vere dicere potest: Converti me ad viam portae sanctuarii, extra quam respicitur ad orientem. Sicut duae sunt partes Ecclesiae, militans et triumphans, illa in via, haec in patria, ita alia sanctitudo illius, alia hujus. Sanctuarium ergo exterius, id est sanctitas praesentis Ecclesiae, quae adhuc extra est: justificatio est per fidem et bona opera. Hujus porta est sacra Scriptura, quae docet nos recte conversari [Col. 1727C] in medio hujus pravae nationis; per quam, quicunque ingredietur et egredietur, pascua inveniet (Joan. X) . Via hujus portae charitas est. Homo quidem, qui in quadrivio hujus mundi positus est, et quasi in umbilico terrae stans, divertere potest ad orientem, ad occidentem, ad austrum, ad aquilonem. Quatuor enim sunt viae hominis: via infirmitatis, via necessitatis, via vanitatis, via veritatis. Via infirmitatis Hierichuntina, per quam transit homo in imagine Dei more fluentis aquae, per successiones temporum transiens, donec in pulverem suum revertatur. Haec vergit ad austrum, qui calidus est. Quodam enim naturali calore vivimus; quo exstincto, aliam viam ingredi est necesse, viam scilicet necessitatis. Haec est via universae carnis, per quam transit spiritus vadens et non rediens, de qua poeta:
Qui non humiliaverit se sicut parvulus iste, non intrabit in regnum coelorum (Matth. XVIII; Marc. X) . Verba sunt Salvatoris, quae audistis per os meum. Emerserat quaestio inter apostolos, quis eorum esset major; sed quia haec erat de supercilio Pharisaeorum, qui amabant primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi (Matth. XXIII) , ideo humilis magister et doctor humilitatis ad humilitatem revocans eos, statuit parvulum in medio eorum, Martialem, ut tradunt, apostolum Lemovicarum [Col. 1727] P. Comest., c. 90 Hist. evangel Vide Baron. tom. 1 Annal, 73. , et ait: Qui non [Col. 1728D] humiliaverit se, sicut parvulus iste, non intrabit in regnum coelorum. Quasi dicat: Qui non erit humilis beneficio virtutis, sicut hic parvulus beneficio aetatis, non intrabit in regnum coelorum. Salva tamen pace Salvatoris, possunt haec verba esse moderni temporis, possunt esse hodiernae solemnitatis. Ecclesia Dei est, ut castrorum acies ordinata (Cant. VI) . In acie praeliantium praemittuntur fortiores, in fine ordinantur fortissimi, in medio formidolosi et imbecilles. In hunc modum in primitiva Ecclesia fuerunt viri fortes, qui primos impetus hujus saeculi sustinuerunt, qui Ecclesiam Dei fundaverunt sanguine suo. In fine erunt fortissimi; quorum erit tanta tribulatio, quod si fieri posset, movebuntur electi (Matth. XXIV) . Temporibus vero nostris tenera quaedam est evirata medietas, quae vix credere sufficit, [Col. 1729A] nedum praeliari. Utatur ergo ad hos debiles mater Ecclesia verbis praetaxatis, et ordiamur altius ejus admonitionem, et quasi sub quodam dialogo interloquantur mater et filioli. Ad quos mater: ยซFilioli, vir meus pater vester rediit ad eum, qui miserat ipsum, et reliquit me in utero habentem; verba autem sua posuit in ore meo, ut, quos de caetero effunderem in lucem, hortarer ad sequendum eum indilate; praecessit enim parare nobis locum. Audivi enim dicentem eum: Si quo minus dixissem vobis: Vado parare vobis locum (Joan. XIV) . Ite ergo, filioli, proficiscimini post patrem vestrum; nam et viaticum reliquit vobis. Ad quam unus pro omnibus: ยซMater, arcta est via et difficilis, et non potero ad eam. Praeterea latro sedet in insidiis cum divitibus in occultis, ut interficiat transeuntes. Timendus est latro: Dixit enim: Non movebor a generatione in generationem sine malo (Psal. X) . Timendi sunt divites, pro quibus magnus ille viator [Col. 1729B] Psalmistam loquor, titubans ait: Mei autem pene moti sunt pedes, etc. (Psal. LXXII.)
Ad quem mater: Fili, tolle signaculum patris tui tecum, quod ipse reliquit mihi dicens: Si quis vult venire post me, tollat crucem suam et sequatur me (Marc. VIII) . Ego autem in ecclesiis manufactis in edito statui illud, ut omnes intrantes videant et recogitent, quia demum Domini fuerit exitus mortis, et quicunque voluerit, tollat illud. Multi jam praecesserunt filii, etiam virgines delicatae, et evestigio sequentes patrem; sequere clavatam eorum. Adeo tutus eris cum sigillo, quod etiam quaedam ejus manualis repraesentatio inter quae ibet pericula consolatio est; ita quod etiam de Judaeo dixit daemon: ยซVas vacuum, sed signatum [Col. 1729D] Gregor., lib. III Dial., c. 7 .ยป Ad quam filius: Quid est, quod dicis, mater? Nemo carnem suam odio habuit (Eph. V) , etiam Christus horruit mori. Petrus ductus est ad crucem nolens (Joan. XXI) . Apostolus optabat, si fieri posset, superindui (I Cor. V) , non [Col. 1729C] spoliari. Quid ergo faciet virgula cedri, ubi concutitur cedrus Libani? Nosti teneritudinem meam, mater, determinatis horis vix orare sufficio, statutis diebus non jejuno, quin ad luxuriosam coenam servem ventrem meum. Licet promptuaria mea plena sunt eructantia ex hoc in illud, tamen vix mihi separo duo minuta, quae porrigam pauperi. Vestes habeo extensas in perticis, plicatas in manicis in pabulum tantum tinearum; vix veteres panniculos, et nulli usui aptos mihi tollo ad fovenda latera pauperum, et tu dicis, mater, quod intingam pedem meum in sanguine. Muta, mater, vocem, muta viam: haec est via robustorum, barbati incedunt per eam.
Ad quem filius: ยซEdissere, pater, quae sit illa, ut ingrediar per illam.ยป Cui pater: ยซDum adhuc penderet ad ubera matris quarta et sexta feria semel in die papillas sugebat.ยป Ad quem filius quasi subridens: ยซNunquid, pater, iterum introibo in uterum matris, et natus denuo superincumbam matris uberibus?ยป Cui pater: ยซNon est ita, fili: mystica sunt, quae dicuntur: frange os litterae, et invenies medullam intelligentiae.ยป Sex enim ubera sex species scientiae significant, et sex feriae, tempora inventionis earum. Quae merito dicuntur feriae, quia tempore otii addiscitur scientia. In principio mundi [Col. 1731B] nascentis hostis antiquus primis parentibus scientiam tradidit noxiae libertatis, non essendi sub Domino, et relationem superbam criminis, ut contra culpam suam tacite obliquarent in auctorem suum. Secundo, miser homo contra multiplices defectus solatium invenit mechanicarum artium, quas et post extendit ad abusum superfluitatis. Tertio non contentus his, caulas naturales, quas Deus in rebus ipsis occultaverat, ausus est rimari, adeo quod, ac si interesset sideribus, motus eorum, ortus et occasus, combustiones et respectus se deprehendisse existimans, et contingentes rerum eventus, fatali necessitate astrictos esse dogmatizavit. Quarto, Pater misericordiarum videns hominem inutiliter laborantem, scientiam vitae in canone utroque Testamenti promulgavit. Quinto, abierunt quidam post vanitates adinventionum suarum, et simplicitatem ecclesiasticam irridentes, sacram Scripturam maculis haeresum, quasi quadam leprae [Col. 1731C] varietate, resperserunt. Sexto, surrexere viri habentes zelum Dei, et primis disputationibus suis quasi quadam theriaca vehementi virus infusum repulerunt. Postmodum manum supponentes chartis, numerosam reliquerunt nobis multitudinem expositionum. Vides, fili, sex verba traditionum suis temporibus quasi sex feriis emersisse. Solum restat Sabbatum, ubi nemo dicet alii: Doce me (Psal. CXVIII) . Omnes enim erunt docibiles Dei (Joan. VI) . Audi adhuc, fili, et tace: Considera idiomata singulorum uberum, ut scias cui debeas os admovere, et a quo amovere. Primum uber fuit serpentis, secundum Aegypti, tertium philosophi, quartum Dei, quintum haeretici, sextum viri catholici. De primo, manavit lac venenosum; de secundo, lac acetosum, quia multis amaritudinibus respersa est dulcedo humanae felicitatis; de tertio, lac ampullosum; de quarto, lac coagulatum; de quinto, lac aqua mistum: pessimi enim caupones vinum aquae [Col. 1731D] miscuerunt; de sexto, lac sincerum. Primum ergo est rejiciendum, secundum illud: Vade retro, Satana (Matth. XVI) . Secundum temperandum, secundum illud: Victum et vestitum habentes, his contenti simus (I Tim. VI) . Tertium excolandum, ut quod liquidum est in philosophis reponatur: abjiciatur, quod faeculentum est. Quartum hauriendum, unde: Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris (Isa. XII) . Quintum vitandum, secundum illud: Haereticum hominem post primam et secundam admonitionem devita (Tit. III) . Sextum bibendum, juxta illud: Bibite et inebriamini, filii (Jer. XXV) . De primo scriptum est: Fovit aspis ova, dedit ubera catulis suis; de secundo: Fili mi, si te lactaverint peccatores, non acquiescas eis (Prov. I) ; de tertio: Sed et lamiae nudaverunt mammas, lactaverunt catulos suos (Thren. IV) . Hae sunt medici, in quibus mulier hemorrhoissa omnem substantiam suam inutiliter erogavit (Luc. VIII) : de quarto: Memores erimus uberum tuorum [Col. 1732A] super vinum: recti diligunt te (Cant. I) , de quinto: Da eis, Domine, vulvam sine liberis et ubera arentia (Osee. IX) ; de sexto: Statura tua assimilata est palmae, et ubera tua botris (Cant. VII) . Adhuc insiste, fili, et propriis nominibus proprietatem eorum concipe. Primum dicitur paralogia, secundum scenologia, tertium physiologia, quartum theologia, quintum cacologia, sextum pantologia: ista enim ad omnes pertinens per singulas tanquam ad caput redit; ipsa enim cacologiam expugnavit, theologiam explanavit, physiologiam spoliavit, scenologiam temperavit, paralogiam conculcavit. Restat, fili, Sabbatum, ubi tantum audietur alleluia. Nosti, fili, ubera sextae feriae tantum tibi posita, non tamen sugenda, non in die, id est in his quae intelligi possunt: reliquum igni comburatur, et non nisi semel. Unus enim Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) , una debet esse catholica doctrina. Audi, fili, quam gloriosa est humilitas, sal et condimentum reliquarum [Col. 1732B] virtutum. Humiliemur ergo sub potenti manu Dei, ut nos exaltet in tempore tribulationis Jesus Christus Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Et rex David senuerat, nec calefiebat, cum operiretur pellibus: inventa est Abisag Sunamitis, quae dormivit cum rege, et calefecit eum. Rex autem non cognovit eam (III Reg. I) . In quo aedificamur juxta litteram, quia morbis et naturae defectibus etiam supervenientibus pressuris quoad possumus humano consilio debemus obviare, ne totum Deo committentes potius eum videamur tentare, quam implorare. De alia legimus Sunamiti, quod cum Elisaeus pergeret in via, tenuit eum Sunamitis magna, et in celebriori loco domicilii sui paravit ei sellam et [Col. 1732C] mensam, candelabrum et lectum (IV Reg. IV) . In quod ad litteram ad tria aedificamur. Insinuatur enim nobis virtus hospitalitatis, cum dicitur: Tenuit eum. Tantus enim debet esse affectus hospitalitatis, quod etiam cogendi sunt hospites. Unde et Lot renitentes angelos oppido compulit, ut intrarent sub tecto culminis sui (Gen. XIX) . Et discipuli euntes in Emmaus coegerunt Dominum, ut maneret cum eis (Luc. XXIV) . Secundo ostenditur hic opus virtutis, cum legitur, quod honeste collegit eum, et paravit usibus humanis necessaria. Pro loco enim et tempore, et persona hospites sunt honorandi. Tertio, merces operis, cum legitur, quod propheta hospitae filium dedit, et postmodum mortuum suscitavit. De tertia quoque Sunamiti legitur apud Salomonem, quam quarta vocatione vocavit fugientem. Revertere, revertere Sunamitis, revertere, revertere ut intueamur te (Cant. VI) . Haec autem in figura tantum posita est. Quartam Sunamitem non legimus; [Col. 1732D] sed in Luca (cap. XXX) legitur de vidua, quae obtulit duo minuta, unde meruit a Deo commendari. Quae secundum mysticam intelligentiam non indecenter additur praetaxatis: quam etiam ratione consortii liceat nobis nominare Sunamitem. Hae quatuor in figura praecesserunt. Sunamitis enim juvencula figuravit beatam Virginem, Sunamitis Salomonica gentilitatem, Sunamitis magna, virginem martyrem, puta Luciam, Sunamitis evangelica, venerabile collegium speculatorum; qui omnia contemnentes pro Christo, tanto tutius et citius sequuntur eum, quanto expeditius. De his itaque quatuor etiam secundum temporis rationem prosequamur. Prima est Sunamitis modica, secunda Sunamitis misera, tertia Sunamitis magna; quarta Sunamitis vidua. Prima est Virgo singularis, secunda virgo generalis, de qua Apostolus: Despondi enim vos uni viro virginem castam (Cor. XI) . Tertia, virgo particularis; quarta virgo specialis. Prima [Col. 1733A] fuit Dei mater et filia, secunda meretrix et sponsa, tertia fortis et delicata, quarta pauper et compedita. Prima David antiquum calefecit, secunda ad Salomonem rediit, tertiae filium propheta suscitavit, quartam Dominus omnibus offerentibus praetulit. Primam inhabitavit Dominus purpura et sacco indutus, scilicet naturis. Ad secundam venit in igne et gladio, secundum illud: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII; Matth. X.) Item: Non veni pacem mittere in terram, sed gladium. At tertiam suscepit cum rosa et lilio, quartam humiliavit in cinere et cilicio. De prima legitur: Et rex David senuerat; qui est ante tempora, per quem facta sunt tempora, nunquid senuit per tempora? Absit! sed senuerat, id est usque ad senium temporis distulerat reparationem humani generis, et ut plenius dicam, universitatis. Semiruta enim erat Ecclesia primitivorum, diruta erat humana natura in protoplastis terra maledicta in [Col. 1733B] opere eorum, luminaria coeli multata in diminutione luminis et assiduitate laboris. Postremo omnis creatura ingemiscens erat, et parturiens erat usque adhuc (Rom. VIII) : hanc universitatis confusionem omnipotens quasi dissimulando pertransibat, non calefiebat, id est nullum fere caloris effectum exhibebat nobis. Est enim ignis Dominus (Deut. IV) , est ignis Domini, est ignis Domino, id est Spiritus sanctus, et motus, qui cooperatione liberi arbitrii surgit ex eo, et opus exterius, quod fit Deo, id est ut inde glorificetur Deus. Neminem inhabitabat Spiritus, in nemine surgebat motus, nullius videbatur opus, licet operiretur multitudine sacrificiorum sine aestimatione et numero. Quaesita est ergo adolescentula Sunamitis. Quotquot praedixerunt de partu Virginis, quasi missi sunt ad quaerendum eam. Missus est David, qui quasi latentem in lumbis suis seminaliter tanquam praesentem alloquitur: Audi, filia, et vide, etc. (Psal. XLIV) . Quaesivit [Col. 1733C] eam Isaias dicens: Emitte agnum, Domine, dominatorem terrae, etc. (Isa. XVI) . Jeremias tanquam certus ait: Mulier circumdabit virum (Jer. XXXI) . Ezechiel nimiae solitudinis suae imagines quasi somnians, vidit portam solis orientalem semper clausam (Ezech. XLIV) . Cumque nullus eorum invenisset eam, tandem missus est Gabriel angelus ferens chartam salutationis in manu, et invenit Virginem in Nazareth; cumque salutasset eam, inventa est in utero habens (Luc. I) .
Et dormivit cum David, id est caro de carne Virginis unita est Verbo Dei in unitatem personae, et calefactus est nobis David. Apparuit enim benignitas, et humanitas Salvatoris nostri Dei (Tit. III) . Venit ergo Creator hominum ad sterquilinium hominum pro salute hominum in similitudinem hominum, sed eam non cognovit, id est clausam reliquit, et adeo incanduit igne dilectionis in nos, quod gustarit pro nobis mortem, mortem autem crucis (Philip. II) , et ibi apparuit David, id est manu fortis. Manus [Col. 1733D] enim non armata, sed clavis confixa aerias stravit potestates, Judaeos quoque et mortem. Mortuus vero factus est Salomon, quia sanguine suo pacificavit terrena coelestibus, hominem scilicet Deo, hominem angelo, hominem homini, Judaeum, scilicet gentili: et videns gentium populum fugientem, quasi meretricem sequentem amatores suos, qui pollicebantur ei frumentum, vinum et oleum, lanam et linum, exclamans post eam semel, et iterum, et tertio, et quarto inculcavit: Revertere (Cant. VI) . Quatuor enim diligenda sunt charitate. Tenetur homo diligere Deum, seipsum, proximum suum, et corpus proprium. Gentiles enim recesserant ab amore Dei, qui cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, sed abeuntes in vanitatibus suis, potius servierunt creaturae quam creatori (Rom. I) . Quod se [Col. 1734A] non diligerent, patet, quia qui diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X) . Sed nec proximos diligebant, quia etiam filios suos initiabant daemoniis, trajicientes eos per ignem idolis sacratum. Corpora etiam sua afficiebant ignominia, ita ut robur viri evirarent in feminam. Salomon ergo noster clamans aiebat: Revertere Sunamitis ad dilectionem Dei, revertere ad dilectionem tui, revertere ad dilectionem proximi, revertere (Cant. VI) ad dilectionem corporis proprii: qua recepta in conjugem, Salomon factus est Eliseus, id est calvus. Tantae enim clavitici fuit Eliseus, quod derisui habebatur a pueris clamantibus: Ascende calve, ascende calve (I Reg. II) . Per capillos saepe bona terrena solent intelligi, quod figuratur in tonsura ecclesiastica. Unde et Levitae tempore oblationis suae raserunt omnes pilos carnis suae (Num. VIII) . [Col. 1733D] Gregor. Naz., or. I in Julian. Chrysost., contra gentil. Christus ergo in Ecclesia lactenti quasi calvus erat, quia praedia et possessiones non habuit Ecclesia usque [Col. 1734B] ad tempus Constantini, imo tanta laborabant inedia fideles, quod Julia us Apostata paupertatis opprobrium eis incutiens Galilaeos pannosos eos vocare consuevit. Hunc talem tenuit Sunabitis magna, magnae scilicet virtutis virgo Lucia et virago, mulier fortis inventa in finibus Syracusanis procul. Quae in virginitate, quam Deo dicavit, lectum stravit Christo, in miraculis quae fecit, candelabrum; de quibus beata Agatha perhibuit ei testimonium; in doctrina mensam: docuit enim matrem quam sanaverat, suspectas esse eleemosynas, quae fiunt in extremis, cum opes tunc potius deserant hominem, quam deserantur. [Col. 1734D] Vide Surium, tom. VI. Et per triennium dicitur institisse mater in distrahendis facultatibus in usus pauperum. Sellam paravit in constantia animi, quam etiam in corpore ipsius significavit Deus, cum nullis viribus hominum vel houm trahi potuit ad lupanar. Eliseus vero hospes ejus, filium ejus suscitavit, id est spiritum ejus tradidit in manibus ipsius, ut quasi Christi pedissequa, cum vellet, et [Col. 1734C] quantum vellet, teneret animam suam, et cum vellet, poneret eam. In medio enim ignis succensi pice et oleo etiam transverberata gladio stetit praedicans, et praedicens pacem Ecclesiae redditam mortuo Maximiano, non cessavit, donec collectis omnibus sacerdotibus, valefaciens eis exspiravit. Sed, Deo gratias, jam siccata est in Ecclesia aqua contradictionis, transivit per aquam intolerabilem inmartyribus, per laqueos venantium in haereticis. Aliud martyrii genus introduxit Jesus noster, otiositas enim inimica est animae (Eccl. XXXIII) . Fundata sunt coenobia tuba Spiritus sancti per orbem intonante: Ecce quam bonum et quam jucundum est, habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . Obtulit Sunamitis vidua duo minuta, humilitatem spiritus et habitus mediocritatem. Verumtamen, quod post martyres introduximus coenobitarum martyrium diuturnius est intelligendum, quantum ad principium et exordium, non quantum ad initium. Ad modum enim [Col. 1734D] arboris tria considerantur in progressu religionis. Dum enim semen germinat in visceribus terrae, arbor habet initium, ab initian o, id est intus jactum a jacendo dictum. Cum vero rupta terrae superficie tenuis et unica emergit virgula, tunc habet principium, id est primum caput. Cum vero beneficio aurae clementioris derivatur in ramulos, tunc habet exordium, cum ex uno multa scilicet oriuntur. In hunc modum Regularis cohabitatio fratrum initium habuit in Sion temporibus apostolorum, initiata vero est in tribus, in charitate fraterna, in communi substantia, in communi obedientia. De primo dictum est: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV) . De secundo: Nec quisquam eorum quae possidebat, aliquid suum esse dicebat (ibid.) . De tertio: Omnia ponebant ad pedes apostolorum [Col. 1735A] (Act. IV) , tanquam profitentes eis debitam subjectionem. Pro his tribus dicitur eis: Estote prudentes sicut serpentes (Matth. X) , id est caput custodite. In his enim nulla ratione licet dispensare. Principium vero habuit quaedam a domino Benedicto, quaedam a doctore Augustino [Col. 1735D] S. Benedictus, et S. August. addidere quaedam regulae religiosorum. . Rudem enim quasi imaginem colorantes, addiderunt de ariditate ciborum, de modicitate vestium, de austeritate lectorum, de custodia labiorum, de temporibus jejuniorum, de modis et distinctionibus orationum, de consolatione laborum, et in his licet prioribus admittere dispensationem, sed in simplicitate cordis. Unde additum est: Et simplices sicut columbae (ibid.) . Quidam enim potius aucupantur occasionem dispensandi, quam exspectent. Exordium vero habuit in diebus nostris, sub incertis tamen auctoribus, derivationes enim multae exortae sunt Quidam enim albis, quidam nigris, quidam griseis, gaudent indumentis, tanquam idiomatibus suis. Quidam fructibus possessionum, et obsequiis familiarium sustentantur, [Col. 1735B] alii de labore manuum suarum, et pecorum egressibus tenuem victum sibi quaeritant. Alii largitione eleemosynarum pascuntur, vitam suam Deo committentes. Alii crucem praeferentes pro tuitione Ecclesiae sanguinem suum exponunt: omnia in nomine Domini facientes, quasi mutuo sibi dicant: Magnificate Dominum mecum (Psal. XXXIII) . Hanc Sunamitem compeditam diximus. Audierat enim, quia Dominus audit gemitus compeditorum, et injecit pedes suos in compedem sapientiae, et collum suum in torquem ejus. Cum licuit ei epulari, afflixit se jejuniis; cum licuit dormire, intempestae noctis vigilias sibi indixit; cum loqui licuit, posuit custodiam ori suo; cum deambulare licuit, etiam muris materialibus sepivit pedes suos. Postremo quasi oculis suis abstulit visum, auribus auditum, naribus olfactum, linguae eloquium, manibus tactum, pedibus gressum. Haec compeditio mortificationem [Col. 1735C] carnis operatur, et expeditam contra cujuslibet generis hostes excusationem, quod adversus eam etiam adversarius mutire non potest. Accedit enim quis ad compeditum, et volens eum trahere ad illicita dicit: ยซEgrediamur foras: videamus ludos theatrales, choreas virginum, palaestras adolescentium, gyros equitum, et hujusmodi.ยป Cui compeditus: ยซQuid provocas me ad videndum? non habeo oculos.ยป Ad quam ille: ยซNunquid video in capite tuo duo luminaria micantia et diffundentia visum usque ad objectionem corporum?ยป Cui compeditus: ยซOculi, quos vides, non sunt mei, eos contuli in alium: lumina sunt veritatis.ยป Absit! ut oculi videant opera vanitatis. In hunc modum satis idonea est et elegans responsio in excusatione membrorum. Sane haec Sunamitis compedita, et Sunamitis misera, adhuc militant in terris: aliae duae triumphant in coelis, quarum precibus et meritis trahat vos de malitia ad triumphum, de mundo ad Deum Jesus Christus Dominus noster, [Col. 1735D] judex noster cum venerit judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Ascendet Dominus super nubem levem, et ingredietur Aegyptum, et movebuntur simulacra Aegypti (Isa. XIX) . Isaias in spiritu loquens adventum Domini in carnem praedixit, et licet multis in locis Dominici praenuntius adventus fuit, ut ibi: Tunc saliet claudus, sicut cervus, et aperientur oculi caecorum, et aures surdorum patebunt (Isa. XXXV) : verbis tamen praedictis specialiter praenuntiavit adventum Salvatoris, id est incarnationem. Refertur ab iis [Col. 1735D] P. Com., Hist. evang., cap. 10. Athan. De [Col. 1736D] incar. Verbi. Orig. hom. 3, aivers. qui Chronica scribunt, quod Domino [Col. 1736A] fugiente in Aegyptum, non fuit templum in Aegypto, in quo non rueret idolum. Legitur et in Annalibus [Col. 1736D] Baron., tom. I Annal. , quos conscripserunt Judaei, quod egressis filiis Israel de Aegypto idola Aegypti corruerint. Sed ad ingressum alicujus idola Aegypti ruere non legitur, nisi adventante matre cum puero. Hoc Isaiae capitulum specialiter praenuntiavit primum Domini adventum. Nubes illa levis caro est Redemptoris, eo a peccatis magis aliena, quo minus originali culpae obnoxia. Nubis levitas peccati est immunitas: solet enim peccatum nos ad ima trahere, ideoque recte intelligi habet ponderosae rei nomine. In Zacharia legitur: Sedet iniquitas super talentum plumbi (Zach. V) , et alibi dicitur: Sicut plumbum in aquis vehementibus. Nubem ergo levem ascendens Dominus Aegyptum est ingressus, ut ab ea, quibus tegebatur, nubes amoveret (Exod. XV) . Quadruplici enim nube obvoluta erat: est namque nubes caliginis, est nubes roris, est nubes grandinis, et nubes umbrae mortis. Ut autem haec plenius videantur, altius est [Col. 1736B] inchoandum, quatenus quod praemissum est, eo fiat planius quod fuerit expositum plenius. Pater, et Filius, et Spiritus sanctus in prima hominis creatione quasi secum deliberando dixerunt: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem (Gen. I) , et similem nobis.
Quatuor item regis primogenitae virgines Deo in creatione hominis sunt cooperatae: veritas, misericordia, justitia et pax. Veritas, quia sicut promisit se facturum Dominus, rei exsecutione perduxit ad effectum; misericordia, quia, ut suppleretur defectus angelicus, homo est creatus; justitia, homo enim rationalis praefectus est aliis creaturis, ut qui praecellebat creationis beneficio super alia, justo efferretur dominio. Pax est cooperata, quoniam cum ex tam diversis persona humana sit compacta, carne scilicet et anima, ita ut omnia elementa hic in unum collegerit, ita ut non sit qui dissideat, ut alterum alterius conjunctione gaudeat, sintque unum [Col. 1736C] unius compositione, donec illi physicales nodi rumpantur, et cum maximo dolore, quae conjuncta erant, separentur, unde dicitur: Non est dolor, sicut dolor morientium. Istae filiae, sicut in creatione hominis Deo sunt cooperatae, sic in ejusdem justa dejectione. Homo enim, cum in honore esset, non intellexit (Psal. XLVIII) , et ideo de paradiso ejectus miseriis hujus mundi merito peccati est subjectus. Et quia in lapsu hominis differenter peccaverunt serpens, Adam et Eva, differenter sunt puniti, ut qui alio magis excessit in culpa, plus alio inveniretur in poena. Unde divina ultione factum est, ut una maledictione Adam puniretur, Eva duabus, serpens tribus. Dictum est ad Adam: In sudore vultus tui vesceris pane tuo (Gen. II) . Ad mulierem vero dixit: Subjecta eris viro tuo et in dolore paries (Ibid.) . Ad serpentem sic: Terram comedes, et super pectus tuum gradieris; ponam inimicitias inter te et mulierem, et tu insidiaberis calcaneo ejus, et ipsa conteret caput tuum (ibid.) . [Col. 1736D] Praedictae regis filiae, sicut non defuerunt Deo creante hominem, sic non defuerunt eodem puniente peccatorem. Quem enim post lapsum Dominus punivit, ante lapsum sic, si peccaret, se puniturum esse comminatus fuit, sicut dicitur: Quacunque die comederitis, morte moriemini (Gen II) . Misericordia est cooperata, quia qui peccando fecerat se miserum, mortalis factus est in miseriae remedium, cum enim miseria sit, miserum esse, gravissima esset sarcina sine fine miseriam adesse. Vitae brevitas mi eris est in remedium, qui hoc ipso, quod cito moriuntur, tolerabilius cruciantur. Justitia ibi non defuit, nam magis puniri dignus, magis est punitus. Pax adfuit. Ex ratione enim humanae naturae indita homo cognovit Deo se reconciliari posse, si [Col. 1737A] pacem, quam perdiderat peccando, recuperaret condigne poenitendo. Hinc est quod tunicas pelliceas ad tegendam nuditatem parentes primi habuerunt (Gen. III) , quatenus mores humanae conditionis poenitendo redirent ad pacem Conditoris. Has regis filias longe fecit Dominus a viis hominum. Istae virtutes homines deseruerant, his tenebrae succedentes genus humanum nubibus obtexerant, unde Osee clamans dixit: Nusquam veritas, nusquam misericordia, ubique homicidium, ubique furtum (Ose. IV, 2) . Nubes quatuor sunt, ut diximus, et praedictis opponuntur filiabus regis, scilicet virtutibus. Prima nubes est caliginis, secunda roris, tertia grandinis, quarta umbrae mortis: prima fuit promittens, secunda decipiens, tertia puniens, quarta perimens: prima fuit ab oriente; secunda a meridie, quia sufficiente umbra pollebat; tertia ab occidente, quia lumen tegebat; quarta ab aquilone, quia lumen non habebat. Per nubem caliginis ea [Col. 1737B] recte intelliguntur, quae celativa erant veritatis. Quod enim Abel occisus est (Gen. IV) , quod aries pro Isaac immolatus est, hoc totum quid aliud significabat, non aperte, sed sub quadam caligine, nisi futuram Domini incarnationem? Per nubem roris recte philosophorum accipi potest scientia, qui tanquam tenues scientia disputabant de supernis invisibilibus et ignotis, tanquam de sensibus subjectis. Sed quia tales idipsum quod sapiebant, sibi et non Deo attribuebant, quid justius erat, quam ut ejus privarentur munere, cui se ingratos exhibebant ex elationis tumore. Per nubem grandinis poenae intelliguntur, quae secundum differentias peccatorum sub statu veteris legis colla premebant Judaeorum. Unde quidam attendentes asperitatem legis, sarcinam servilis oneris, in hanc lapsi sunt insaniam, ut dicerent: Legis esse datorem, non Deum, sed principem tenebrarum. Per nubem umbrae mortis peccata intelliguntur, quorum exigentia ad mortem tendebant universa. Nubes prima veritati opponebatur, [Col. 1737C] secunda justitiae; philosophi enim justitiae obliviscebantur; aut quod habebant Dei munere, suae attribuebant naturae. Tertia opponebatur misericordiae, quarta paci, quia per multitudinem peccatorum pax recesserat a cordibus peccantium. De prima nube dictum est: Tenebrosa aqua in nubibus aeris (Psal. XVII) . De secunda dicitur: Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum (Isa. XLV) ; de tertia legitur: In conspectu ejus nubes transierunt, grando et carbones ignis (Psal. XVII) ; de quarta habetur: Opposuisti nubem, ne transeat oratio (Thren. III) . His nubibus tanquam errorum tenebris mundus erat involutus. Sed Dominus indutus carnem Aegyptum intravit, et luce suae praesentiae nostras tenebras illuminavit. Praedictis itaque nubibus tanquam obstaculis quibusdam amotis, quatuor regis primogenitae gratantes prodiere. Misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax osculatae sunt (Psal. LXXXIV) . Hujus prophetiae non nisi in quarta septimana [Col. 1737D] Adventus Domini meminit Ecclesia, quia praemissis tribus recolit desiderium Patrum antiquorum Christi adventum desiderantium. Unde et in prima legitur, de asinae solutione, per quam significata est solutio synagogae. In secunda et tertia exprimitur, quanto desiderio Domini adventus sit exspectatus, et ideo in secunda cantat Ecclesia: Populus Sion, etc.; in tertia: Gaudete in Domino semper, etc. Idipsum septem vocales antiphonae significant, quarum singula ab O incipit et in fine clauditur verbo imperativi modi, imo deprecativi; quibus aperte exspectantium desiderium et fervor aperitur. Et sicut ad litteram corruerunt simulacra Aegypti in adventu Domini, ita spiritualiter animorum ceciderunt simulacra, quando Oriens ex alto nostra visitavit infirma (Luc. II) . Unde in prima dicitur antiphona: Veni ad docendum nos; in secunda: Veni ad liberandum nos; in tertia: Veni ad redimendum; in quarta: Veni et educ vinctum; in quinta: Veni [Col. 1738A] ad illuminandum; in sexta et septima: Veni ad salvandum. In prima, doctrina petitur, per quam ignorantia, quae triplex fuit, fugetur; ignorabat enim homo Deum, ignorabat seipsum, ignorabat virtutes. Sed haec ignorantia tanquam simulacrum Aegypti ruit, quando lux in tenebris luxit. In secunda rogatur, ut nos liberet a servitute, quae item fuit triplex; fuit enim servitus diaboli, peccati et debiti, id est poenae peccato debitae. In tertia petitur redemptio, et hoc tripliciter, a litterali lege, a labore et ab hoste. In quarta, ut a carcere educamur, id est ab inferno, in cujus ora, medio et imo tunc quidam tenebantur. In quinta, ut nos illuminet, petimus, quatenus per ipsum illuminati tres supernorum gratias mereamur oculo fidei, ut quandoque recepti in eorum consortium de eis confruamur. In sexta et septima salus geminatur: per quod significatur, quod per ipsum a nobis amovebitur, et carnis mortalitas, et carnis passibilitas: et sicut Dominus nubem carnis [Col. 1738B] indutus ingressus est Aegyptum, sicutque bajulis nubibus ab Aegypto egressus ascendit in coelum, sic ad judicium veniet separaturus grana a paleis, agnos ab hoedis, bonos a malis, vos ad dexteram positurus Jesus Christus Dominus noster, qui veniet judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Dum medium silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu, etc. (Sap. XVIII.) Tempus illud, quo ad nos omnipotens Sermo Dei nobis de nostra locutus salute advenit, descendens de sinu et corde Patris in uterum matris Scriptura praedicta denuntiavit, Deus enim, qui multifarie multisque modis locutus fuerat Patribus in prophetis, diebus nostris nobis locutus est in Filio suo (Hebr. I) , de quo ait: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui, ipsum audite (Matth. III, XVII) . Ipsum, inquam, [Col. 1738C] audite, id est ipsi obedite vos, qui de valle lacrymarum in montem gaudiorum vultis ascendere. Venit igitur sermo Dei ad nos, Dei Verbum, Dei Filius, a regalibus sedibus se humilians, ut nos exaltaret, pauperans ut ditaret, humanans ut deificaret. Venit, inquam, ad nos, quando? dum medium silentium tenerent omnia, in nocte, post galli cantum. Primum gallis cantantibus, qui cantaverunt et adhuc cantaturi sunt, fit inter clamores praecedentes, et secuturos clamores quoddam silentium, quod conticinium appellatur. Conticinium autem illud, sive silentium inter anteriores et secuturos clamores medium est, in quo, si quid fieret, dum medium silentium tenerent omnia, non absurde fieri diceretur. In hujus saeculi noctu, et nocte intempesta et profunda, quasi quidam galli fuerunt prophetae, genus humanum valde sopitum suis clamoribus excitantes, ortum quoque solis praeconantes. Hoc etiam missa, quae in sanctissima nocte in galli [Col. 1738D] cantu dicta est, repraesentat. Quasi quidam gallus Moyses, rupto noctis intempestae silentio, exclamavit: Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris, tanquam meipsum audietis (Deut. XVIII) . Erit autem omnis anima, quae non audierit prophetam illum, exterminabitur de populo suo. Clamabat iterum clamosus alius gallus, et dixit: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat, qui mittendus est, ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX) . Clamabat Isaias tanquam gallus Domini; clamat, inquam, et dicit: Ecce virgo concipiet, etc. (Isa. VII.) Clamabat Jeremias: Ecce Dominus faciet novum super terram, mulier circumdabit virum (Jer. XXXI) . Virum plane, qui solus non abiit in consilio impiorum (Psal. I) , quem mulier circumdedit in utero, et edidit, nec perdidit integritatem. Clamabat Daniel: Cum venerit Sanctus sanctorum, cessabit praevaricatio, etc. (Dan. IX.) Taceo prophetas alios, quos etiam numerare longum [Col. 1739A] est: quibus tanquam gallis Dominus dedit intelligentiam (Job XXXVIII) , ut adventum verae lucis longe ante ejus ortum praescii praeconarent. Clamaverunt igitur galli, tanquam concinentes et dicentes: Habitantibus in regione umbrae mortis, et populo, qui ambulat in tenebris, lux orietur (Isa. IX) . Siluerunt isti. Apostoli vero et ipsi galli, tanquam in ipso lucis crespusculo cantaturi silebant adhuc. Clamaturi tamen erant, et in tantum, quod in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Annon tibi gallus videtur qui ait: Evigilate, justi, et nolite peccare? (I Cor. XV.) Et iterum: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII) . Tenebant medium cuncta silentium, prophetae qui clamaverant, et apostoli, qui clamaturi erant. Silentium autem hoc medium et medians erat inter clamores amborum, et eorum, scilicet, qui clamaverant, et eorum, qui pro Christo clamaturi erant.
[Col. 1739B] Dum igitur medium silentium tenerent omnia, omnipotens sermo, id est Verbum Patris, a regalibus sedibus venit. Et pulchre in medio silentio mediator Dei et hominum (I Tim. II) homo ad homines, immortalis mortales, morte mortuos salvaturus advenit. Qui etiam meditationis suae non immemor, operatus est salutem in medio terrae, in medio coeli et terrae, tanquam coelum terramque concilians, exaltatus a terra, in cruce mortuus est. Vide ergo dispensationem. In medio oritur, in medio moritur, in medio salutem operatur. Jam hujus etiam rei sacramentum, dum nox in suo cursu medium iter ageret, a regalibus sedibus venit. Quae est ista nox? forte hoc tempus, quo a mundi origine usque in ultimi saeculi finem in hac tenebrosa Aegypto vivunt filii Adam, graves ignorantiae suae tenebras sustinentes et ne alterum minime cernentes. Nunquid non se vident, qui sua vicissim corda non vident? Propter has invisorum cordium tenebras, [Col. 1739C] mendacio et fallaciae patet locus, dum se hac nocte occulunt, qui mentiuntur et fallunt. In hujus noctis medio, venit ad sedentes in tenebris lux illa, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) , tunc vere omnes tenebras depulsura, cum illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV) . Viderat hujus noctis medium iter, qui dicebat: Domine, audivi, etc., opus tuum, in medio annorum vivificabis illud (Hab. III) .
Caeterum, si cui displicet intellectus iste, non ago pugnanter, meliori sententiae assentiens libenter. Cum ergo medium silentium tenerent omnia, dum nox in suo cursu medium iter haberet, omnipotens sermo tuus a regalibus sedibus venit. Venit sermo in silentio, venit sermo ad silentes. Urbana inter homines, et curialis consuetudo est, ut cum honoratior et praepotens persona loqui voluerit, qui circumstant, teneant silentium. Unde et Job loquente [Col. 1739D] linguam suam cohibebant duces, et digitum superponebant ori suo (Job XXIX) . Quando igitur Deus deorum locutus est, vocans ad fidem terram suam a solis ortu usque ad occasum (Psal. XLIX) , silent prophetae et conticescunt. Veniat nunc sermo Dei ad silentes, audiamus quid Dominus Deus loquatur nobis: Audi, Israel, praecepta vitae, et ea in corde tuo scribe, quasi in libro, et dabit terram fluentem lac et mel (Deut. IV) . Istis Domini verbis tria nobis ostenduntur, quo nomine debemus censeri, et quid agere, quid in praemium exspectare, Nomen nostrum magnum est: Hoc nomine nihil majus, nihil excellentius. Dicimur enim Christiani a Christo. Quid amplius creaturae potuit deferre, quam Creatoris sui nomine censeri? Si ergo convenimus nomine, conveniamus et re. Dicitur enim: Qui dicit se in Christo manere, debet quemadmodum ambulavit et ille ambulare (I Joan. II) . Magnum est illud, non modicum est istud, quo hic nominamur. Dicimur hic Israel qui est vir videns Deum, secundum [Col. 1740A] genus videndi Deum, et quomodo potest quis videre Deum? Nonne legitur: Deum nemo vidit unquam? (Joan. I.) Et: Vivet homo, et non videbit me? (Exod. XXXIII.) Sed sciendum, cum homo habeat duos oculos corporis, quibus utique Deum, quia spiritus est, videre non possit, (cum nec etiam angelos, nec animas) habet duos interiores, fidei et dilectionis, quibus videt Deum per speculum in aenigmate (I Cor. XIII) , ut post videat ipsa re, quae est vita aeterna. Haec est enim vita aeterna, ut cognoscant te (Joan. XVII) . Cum vero ista visio sit quasi meritum, illa praemium, quando videbimus facie ad faciem (I Cor. XIII) , ecce de nomine ostenditur quid debeamus facere. Dicitur enim. Audi praecepta, nec solum audi, sed scribe in corde tuo. Sed forte, inquiunt aliqui inter nos: Quomodo potest scribere, qui non novit litteras vel libros componere? non praecipitur in pergameno, sed in corde. ut ante liqueat, quomodo possis in corde scribere. [Col. 1740B] Audi libri compositionem, ut et omnia in corde tuo comparare studeas. Prius traditur rasori, ut cum rasorio omnem superfluitatem, pinguedinem, scrupulos et maculas tollat, deinde supervenit pumex, ut quod rasio auferre non potuit pumice deleatur, scilicet pili et talia minuta. Ad haec, antequam scribatur, opus est regula ne tortuose ducatur linea: Sic et tu, quasi rasorio, amaritudine poenitentiae carnem seca, arbusta criminum conscinde, ut si qua per voluptatem carnis contraxisti crimina, per ejusdem punitionem deleas. Aufer avaritiam, luxuriam, invidiam a corde tuo, et talia. Macera carnem tuam, assume disciplinam. Sed quam pauci, qui ista faciant? Cum praecipitur jejunare, ipse se excusat, quomodo jejunarem, et alii comederent? Et si praecipitur assumere disciplinam, ipse respondet: Non potest pati natura mea; statim morerer. Si praecipiatur dare nummum, respondet, se non habiturum usque ad mensem. Ecce rasum est pergamenum, [Col. 1740C] omnia criminalia sunt ablata. Hoc modo faciebat Job, athleta Christi, qui radebat scabiem testa (Job II) . Sed quia adhuc restant alia sine quibus vita ista non agitur, quae dicuntur venialia, quia leviter consequuntur veniam, adhuc opus est pumice, id est eleemosyna et oratione, quia exstinguunt ista venialia, quae sunt, ridere immoderate, bibere quandoque ultra quod satis est, quia et continue esset criminale. Sed antequam scribas in isto libro, assume regulam, exempla sanctorum Patrum Petri, Pauli, Stephani martyris. Secundum regulas istas dirige cor tuum, ut sit rectum, non tortuosum. Tortuosum est cor murmurantium adversus Dominum, in parte laudantium, in parte blasphemantium, in adversis blasphemantium, in prosperis laudantium. Confitebitur enim tibi, cum benefeceris ei (Psal. XLVIII) . Noli sic murmurare tortuosum habens cor. Considera, si placet Deo creatori tuo, si propriae contradicas dispositioni. Vide, quia pater [Col. 1740D] flagellat filium quem recipit (Hebr. XII) . Habe cor rectum in omnibus benedicens Deum, sciens quia si tibi immittat adversitatem ad correptionem est pro peccato. Si prosperitatem, ut aliis tribuas, etc. Benedic ergo semper cum Propheta dicens: Benedicam Dominum in omni tempore, etc. (Psal. XXXIII.) Laetamini in Domino, etc. (Psal. XCVI) , ut et tibi benedicat Dominus. Quam bonus Israel Deus his qui recto sunt corde, non perverso (Psal. XXVII) . Cum electo electus eris, et cum perverso perverteris (Psal. XVII) . Modo paratum est cor, non restat, nisi ut te doceam, quid scribas. In primo folio scribe: Deus tuus unus est (Deut. VI) , id est. Patrem omnipotentem crede, et dilige. In secundo eodem folio scribe: Non accipies nomen Dei tui in vanum (Exod. XX) . Crede Filium missum minorem Patre secundum humanitatem, quia aequalis ei secundum divinitatem. Inhonorat enim Patrem, qui non credit proprium habere Filium aequalem sibi, tanquam impotentem, vel invidum. Tertio crede Spiritum sanctum, in quo [Col. 1741A] datur requies, et hic in tranquillitate mentis, et in futuro in beatitudine. Haec in primo folio scribe, quae pertinent ad Dei cultum. In secundo, quae sequuntur, quae pertinent ad proximum. Quorum primum: Honora patrem et matrem (ibid.) , non solum verbis defendendo, sed res necessarias administrando. Nos autem, non solum non exhibemus, quantam debemus reverentiam, vel necessaria tribuimus, sed rebus propriis spoliamus.
[Col. 1741D] Dabo tibi terram fluentem lac et mel. Lac liquor est de carne proveniens, mel de coelo, de temperie scilicet. Sic in nobis duae sunt naturae; caro et anima. Per fluentem, accipe plenam et perfectam abundantiam. Et est: Dabo tibi plenitudinem beatitudinis, quoad corpus, et quoad animam praevalet haec terra, cujus incolas nos faciat Jesus Christus, Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
(Exstat inter sermones Hildeberti Cenomanensis. Vide Patr. tom. CLXXI, col. 409, serm. 14.)
Vincenti dabo edere de ligno vitae, quod est in paradiso [Col. 1742A] Dei mei (Apoc. II) . Audistis promissionem, et cui facta sit promissio. Vincenti enim promittitur esus ligni. Sed a quo promittatur, et quo tempore sit facta, ex serie verborum non est perspicuum. Qui promittit princeps est: principum enim talis est promissio. Hi enim suis exhortationibus animant animum vel animos pugnantium, dicentes: Pugnate et viriliter agite, et confirmate corda vestra (Deut. XXXI) . Sic ergo dicit Pater: Vincenti dabo edere, etc. Princeps ipse non est princeps hujus mundi, nec est sua promissio, nec ejus participatio, quia ejectus est de paradiso a Domino, unde: Videbam Satanam sicut fulgur de coelo cadentem (Luc. X) , Et Isaias: Quomodo cecidisti, Lucifer, qui mane oriebaris? (Isa. XIV) . Quis est ergo, qui promittit? Dominus est. Pater, scilicet; nam de Filio est promissio, quod est lignum vitae in medio paradisi. Filius enim est vita. Sed qui prius erat apud Patrem tantum vita, unde et in ipso vita erat, factum est lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum [Col. 1742B] (Psal. I) , id est defectus hominum, ut qui prius invisibilis erat, sicut sol in rota fieret nobis visibilis in carne humana. Unde non tantum lignum, nec tantum vita modo est, sed lignum et vita, id est Deus et homo. Hoc lignum Deus Pater vincenti promittit dicens: Tibi dabo edere de ligno vitae. Victori dicit, tibi do. Dilatorium est hoc verbum, Dabo; sed favorabile est, Do, potest dicere vincens et pugnans. Datur enim in patria, sed vincenti promittitur in via. Sed si verborum sensum subtilius attendamus, et vincenti dat, et vincenti promittit nunc in sacramento; in futuro insatiabiliter, unde: Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI) . Hoc lignum dedit in pretium; dedit et nobis in viaticum, quod promittit in praemium. Habemus itaque quod promittit, et cui, et quid. Quo autem tempore facta sit haec promissio ex superficie historiae potest perpendi. Joannes enim evangelista, cum adhuc adolescens esset, tempore passionis rejecta sindone fugit [Col. 1742C] (Marc. XIV) , sed post cum senuisset et in Pathmos insulam relegatus fuisset (Apoc. I) , ibi suam Apocalypsim vidit, in qua continetur.
Et angelo Ephesi scribe: Vincenti dabo edere, etc., et factum est hoc tempore gratiae. Quod etiam ratione potest probari. Tria enim sunt tempora: ante legem, sub lege, et sub gratia. Ante legem nullus pugnabat, sub lege nullus resistebat, nullus ergo illis vincebat temporibus. Ante legem enim, quidquid erat libitum, licitum esse credebat. Nullus ergo pugnabat cum diabolo, imo quisque sequebatur eum volens, et sic nullus erat vincens. Non igitur tunc facta est promissio. Nec sub tempore legis. Lex enim tantum peccata ostendebat (Rom. III) , sed neminem ad perfectum ducebat (Hebr. VII) ; sed quemlibet diabolus secum invitum trahebat. Nullus ergo resistebat, nullus igitur vincens, non ergo tunc facta promissio. Facta est igitur tempore gratiae. Et quia tandiu ab eo ligati sumus, quomodo ab ejus [Col. 1742D] dominio liberari, et ei resistere poterimus? triplici fiducia, promissione Patris, exhortatione Filii, consolatione Spiritus sancti.
Dum medium silentium tenerent omnia, sermo tuus a regalibus sedibus venit (Sap. XVIII) . Tria sunt tantum, quae possunt silere, Deus, angelus et homo, Deus enim silebat, cum quasi dissimulabat, quasi non curans hominum liberationem. An cum esset homini inimicus, homini non consulebat? Homo quasi longo taedio affectus clamare desistebat, et ita dum medium silentium tenerent omnia, omnipotens sermo tuus a regalibus sedibus venit, ut eos qui in mundo sunt redimeret. Ipse enim vita erat et lux, vita immarcescibilis, lux incomprehensibilis. Venit ergo vita et lux: venit vita, ut auferendo mortem daret vitam; venit lux, ut fugando tenebras daret lucem, et sic liberavit nos a peccato et daemonum jugo: Venit ergo sermo tuus, etc. Loquitur Pater, loquitur Filius, loquitur Spiritus sanctus. Pater loquitur [Col. 1743A] verba promissionis, Filius verba exhortationis, Spiritus sanctus verba consolationis. Filius igitur loquitur exhortando, Pater promittendo, Spiritus sanctus consolando. Vis audire verba exhortationis? Vivo ego, dicit Dominus, nolo mortem peccatoris, sed vitam, ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII) . Vivo ego, quasi vivi Dei sacramentum erat in lege. Non est juratio Domini, sed sarcasmus, id est, hostilis irrisio; quasi dicat: Judaei putaverunt me detinere in mortem, quando me occiderunt, sed surrexi, ideo quasi deridendo dixit: Vivo ego, et ideo nolo mortem peccatoris, etc. Magna est exhortatio. Vis audire consolationem Spiritus sancti? Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis; et ego reficiam vos (Matth. XI) . Hac triplici fiducia confisi pugnare debemus, ut vincamus. Tres enim habemus hostes, carnem, mundum, diabolum. Caro est hostis domesticus, et ideo magis timendus; mundus hostis sophisticus, et ideo cavendus; diabolus hostis antiquus, [Col. 1743B] et ideo magis odiendus. Caro suadet suavia, mundus inania, diabolus iniqua: caro ligat, mundus nos suggillat, diabolus nos necat: caro suggerit luxuriam, mundus avaritiam, diabolus superbiam: caro deprimit nos infra nos per luxuriam, mundus trahit nos extra nos per avaritiam, diabolus erigit nos supra nos per superbiam. Carnis sugggestio valde est timenda, ipsa enim ligat nos: quam interficere non audemus, sed ei necessaria alimenta ministrare tenemur. De hac inquit Apostolus: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) Et ille miles fortis Christi, Job (cap. VII) : O custos, inquit, hominum, quare posuisti me contrarium tibi, et factus sum mihimetipsi gravis? senserat enim intestinum bellum inter carnem et spiritum. Haec est Dalila Samsonis, de qua Salomon dicit: Ab illa, quae dormit in sinu tuo, custodi claustra oris tui (Mich. VII) . De secundo hoste dicitur: Qui mundum diligit, inimicus est Deo (Jac. IV) . Hic est ille Nabuzardan, qui obsidens Jerusalem, [Col. 1743C] posuit custodes ad portam, ne liceret alicui civium exire (Jer. LII) . Hic est mundus, qui animae portas obsidet, visum, auditum, odoratum, gustum, tactum. Cum anima quandoque exit per portas oculorum, videt mulierem ad concupiscendum eam, videt vanam supellectilis varietatem, et infinitae pecuniae, allicientem, etc, quid per singula? non potest egredi, quin mundi milites inveniat. Si vero exit per portas aurium, objicit ei mundus inanes tabulas, mendacia palliata et infinita perjuria. Si per portam exit narium, olfactoria musco colorata praetendit ei mundus, aerem variis odoribus invenit vitiatum, pigmentum pretiosis speciebus conditum. Si vero per portam gustus exierit, objicit ei panem omni arte pistoria compositum; vinum odore, sapore et colore optimum. Quidquid etiam terra, aer, mare habet delicatum cum salsamentis proportionaliter compositis. Si [Col. 1743D] vero per portas manuum, vestis pretiosae lenitatem invenit; unum non sufficit pulvinar cui incumbat, sed simul diversa coacervantur, ut in eis se totum immergat; ad tactum alienae carunculae hilarescit. Ecce quacunque porta egrediatur, sophistice agit cum ea inimicus.
Restat adhuc hostis antiquus, et ideo magis timendus, malleus universae terrae. Ipse suggerit nobis iniqua. Sed quomodo huic nefandae trinitati, carni, mundo, diabolo scilicet, poterimus resistere? Ex nobis nequaquam. Quid ergo faciendum? Habemus Trinitatem ineffabilem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, cujus auxilio vincere possumus. Per Patrem, diabolum; per Filium, mundum; per Spiritum sanctum carnem vincimus: nonne aliquis istorum sufficiet ad resistendum? Non utique, certe necessaria est tota Trinitas, aliter resistere ei non valemus, nisi fide et auxilio. Sed [Col. 1744A] quid a Patre contra diabolum, quid a Filio contra mundum, quid a Spiritu sancto contra carnem habemus? Audi: beneficio Patris et consilio resistimus diabolo, mundo, verbo Filii et exemplo, carni obumbratione sancti Spiritus et incendio. Vultis audire beneficium Patris? Misit Filium suum, qui fortem alligavit diabolum (Matth XII) . Consilium dedit nobis, quando dixit: Hic est Filius meus dilectus, ipsum audite (Matth. XVII) , et non alium. Verbo Filius nos docuit: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus (Matth. XIX) ; et alibi: Beati pauperes spiritus, etc. (Matth. V.) Exemplo docuit, quando de paupercula Virgine natus in praesepio positus, vilibus pannis involutus non habuit, ubi caput suum reclinaret (Matth. VIII) . Pauperculae etiam mulieres, quae eum sequebantur, de propria sua substantia ei necessaria ministrabant. Obumbratione Spiritus, virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Incendio enim [Col. 1744B] charitatis incentiva carnis repellit: sicut mulier poetica calorem aestivum calore repellebat [Col. 1743D] Virg., Eclog. II. , alia serpyllum et herbas olentes ministrabat messoribus: haec fides, scilicet sanctae Trinitatis in baptismo exigitur, ut nefandae trinitati valeat quisque resistere. Vincenti ergo haec omnia dabit Deus edere de ligno vitae, etc., ergo et B. Vincentio vincenti: ipse enim haec omnia vicit. Nullum enim testimonium firmius est quam quod perhibetur ab inimicis, sui quidem tortores aperte confessi sunt: Victi sumus. Huic ergo dat edere de ligno vitae, quod est in medio paradisi. Bene dicit, in medio, quia sunt et alia ligna quae istud lignum comedunt, unde: Saturabuntur ligna campi, et cedri Libani (Psal. CIII) , et comedent. Cum enim radix arboris, vineae Sorec vitis, et palmites in ea arbusta cooperientia montes, ligna campi omnifructifera in domo Dei, malogranata, quae assimilantur genis sponsae (Cant. IV) , sint, de quibus per singula non est dicendum: Vobis ergo, qui ad hujus martyris obsequia [Col. 1744C] excubatis, esus hujus ligni promittitur. Vos enim in agone suo haeredes reliquit; et, ne putetis me adulatorie loqui, vos martyres estis. Gravius enim est illud quod sustinetis martyrium in claustro, quam illud sit, quod fit gladio. Illud materiale et momentaneum, vestrum spiritale et diuturnum, et ideo magis periculosum. Rigor enim vestri ordinis, nisi emolliatur, est vobis in martyrium. Memoria enim praeteritorum delictorum, et dilectio sunt quasi gladius pertransiens animas vestras. Intelligite tentationes, quas sustinetis. De quo gladio dicitur: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II) . Vobis igitur, qui jam vincentes estis duorum hostium, carnis scilicet, et mundi, hujus ligni esus promittitur.
Restat adhuc cum tertio pugna, cum daemone: mundo scilicet renuntiastis, carni vestrae ex tenore Regulae multa subtraxistis. Hostis tantum restat antiquus, cujus est delicatus cibus. Iste non comedit [Col. 1744D] grossum foenum, sed subtile et tenuissimum, sicut bos. Foenum istud est religiosus monachus, vel quicunque jejuniis macilentus, afflictionibus nocturnisque vigiliis pallidus. Huic ergo fortiter resistendum; sed non potest vinci sine oratione. Orandus est ergo Deus, ut de istis inimicis det nobis victoriam, ut digni inveniamur ad esum ligni vitae, quod ipse praestare dignetur, qui vivit et regnat nunc et in aeternum. Amen.
Oblatus est, quia voluit (Isa. LIII) . Quoties oblatus est Dominus, quia ipse voluit? Primo oblatus est in templo, postmodum in ligno. Primo tanquam [Col. 1745A] puer oblatus est a parentibus (Luc. II) , postmodum tanquam perfectae aetatis seipsum obtulit pro parentibus. Prima oblatio fuit purificationis, ultima immolationis; sed utrobique oblatus est, quia ipse voluit. Sicut enim quaecunque voluit fecit (Psal. CXXXIV) , sic omnia quae fecit, quia voluit, fecit. Propheta tamen de oblatione loquens immolationis, cum praemisisset: Tanquam ovis ad occisionem ductus est, etc. (Isa. LIII) , quasi summam totius passionis exprimens causam, sic praemissa conclusit. Oblatus est, quia voluit. Salva tamen pace prophetae, expressius videtur dictum de oblatione purificationis; propterea, quia additum est, quia ipse voluit. Licet enim natus, circumcisus, oblatus, baptizatus, passus sit, quia voluit: tamen quaeque singula suis determinationibus expressius distingui possunt in hunc modum. Circumcisus est, quia debuit, oblatus quia voluit, baptizatus quia profuit, passus quia oportuit. Sane parvulus natus est de muliere, factus [Col. 1745B] sub lege, quam ne solveret, sed adimpleret, quasi tenebatur circumcidi, lege cogente parvulos de filiis Israel circumcidi, poenam mortis incircumcisis intentans, cum diceret: Anima quae non circumciderit carnem praeputii sui peribit de populo Israel (Gen. XVII) . Nec in corpore legis erat, quo posset excusari Christus, si mansisset incircumcisus. Si diceret, peccatum non habeo ego, non egeo remedio circumcisionis, non secundum legem excusaretur, quia nec hanc addidit exceptionem. Offerri vero die purificationis non debuit secundum legem, imo ipsa lex videtur eum exclusisse a purificatione et hostia pro ea. In lege sic scriptum est: Mulier quae suscepto semine pepererit masculum, etc. (ibid.) , ac si aperte dicat: Ne accedas, Domine Jesu, ad purificationem, tu immunis a peccato, fide mundans corda tuorum, tu sine semine conceptus, et natus de Spiritu sancto, exspecta donec teipsum offeras pro mundo. Ne accedas, Virgo sanctissima, [Col. 1745C] tu enim neque proprie mulier, neque semine suscepto peperisti [Col. 1745D] Isid., lib XI Etym., cap. 7. . Mulier enim proprie quasi mollier dicitur, quae molitiem sentit, quae muliebria corporis sui jam passa est. Itaque lege quasi ex adverso prohibente, non ex debito oblatus est, sed quia voluit: quare voluit? quia sic nos docuit, omnis enim Christi actio, Christiani est lectio. Docuit enim nos debitis supererogare indebita; quia quanto indebita, tanto magis gratiora. Baptizatus vero est, quia profuit: contactu enim corporis sui vim regenerativam contu itaquis. Passus, quia oportuit, id est sic redimere opportunius fuit [Col. 1745D] Beda in cap. X Luc. Aug., l. XIII De Trin., cap. 10. . Fuit quidem et alius modus redimendi nos possibilis Deo, sed nullus convenientior: nihil enim aeque potuit nos incitare ad intelligendum Deum, quam quod animam posuit pro nobis. Haec autem dilectio sola movet pedem redeuntium a Babylone. Haec quidem simpliciter sic exposita pascunt nos, sed nondum aedificant. Moraliter autem intellecta, quae hodie circa Dominum gesta sunt, pascunt et aedificant, et maxime [Col. 1745D] contemplativos, qui non, divisi, partim serviunt Deo, partim mundo, neque hostiis salutaribus occupati, seipsos in holocaustum offerunt, hostiam vivam, sanctam et Deo placentem (Rom. XII) . Quae enim hodie gesta sunt circa Dominum a parentibus ejus gesta leguntur. Contemplativi vero ejus parentes sunt. Unde et ipse extendens manum in discipulos ait: Hi sunt fratres mei, etc. (Matth. XII.) Sed cum plurima gesta sint, quatuor ex his excipimus inquirenda. Primum, quia oblatus est, quia voluit (Luc. VIII) ; secundum, quia obtulerunt pro eo par turturum, aut duos pullos columbarum (Luc. II) . Tertium, quod Simeon suscepit eum in ulnas suas; quartum, devotio fidelium, quae adinvenit luminarium gestationem. Haec aedificant virum contemplativum: [Col. 1746A] sic ad amplexus Rachelis transeundum est, sic immorandum. His enim quatuor, quatuor religionis status insinuantur: ortus, modus, progressus, exitus. Oblatio voluntaria ortum religionis indicat, aviculae oblatae modum. Simeon gestans progressum, luminaria gesta exitum. Votum sane religionis et continentiae nemini imponitur. Induit Moyses Aaron fratrem suum in die, quo initiatae sunt manus ejus vestibus sanctis, exceptis feminalibus illis, ipse se induit (Lev. VIII) . De eodem Veritas ait: Non omnes capiunt verbum hoc. Qui potest capere capiat (Matth. XIX) . Est igitur ortus religionis et continentiae voluntarius, dictum est: Vovete, hoc est voluntatis: et reddite (Psal. LXXV) , hoc est post votum, necessitatis. Alibi etiam ortum hunc voluntarium esse declarat Christus, ait enim: Si vis perfectus esse, vade, et vende omnia quae habes, etc. (Matth. XIX.) Et alibi: Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur [Col. 1746B] me (Matth. XVI) : initium perfectionis et innovationis suae statuens in hominis voluntate. Sicut Christus oblatus est, quia voluit, sic quilibet ad districtionem ordinis accedens, offert se, quia vult. Aviculae vero modum religionis et vitae post oblationem consecuturae exprimunt. Has solas aviculas Dominus sibi voluit offerri sub lege, scilicet turturem et columbam. Ecce aviculae duae hic, satis est, duae sunt hominis partes: anima et caro. Sit anima simplex et innocens, sit caro immaculata et continens. Ecce hostiae duae hic satis est. Adaptationi vero turturis ad carnem, et columbae ad spiritum supersedemus, quia et crebrius auditur, et saepius lectitatur [Col. 1746D] S. Bern., serm. 59 in Cant. . Id solum de turture exprimimus, quia amisso compari suo nunquam deinceps nisi arido insidet ramo: quam exquisitam habet sedem continentia, si aridae paupertati insideat. Liber experientiae quemque nostrum docuit quam amica sit continentiae ciborum ariditas, quam contraria eorum mollities et ingurgitatio. Omnem revolvite [Col. 1746C] vitam Salvatoris ab utero Virginis usque ad patibulum crucis, non invenietis in eo nisi stigmata paupertatis. Non sine causa sermo Dominicus in monte, ubi totius religionis est documentum a paupertate exordium habuit: Beati pauperes spiritu (Matth. V) . Nihil liberius, nihil tutius paupertate. Qui opes congregat, ignem in sinum portat; cum colubro dormit, qui opes ambit. Opes, ut ait quidam, cum labore acquiruntur, cum timore possidentur, nunquam sine dolore amittuntur. Quam eleganter insultavit opibus philosophus [Col. 1746D] Crates Thebanus. โ Hieron, l. II in Jovin. , qui pretium rerum suarum quas vendiderat in pondus auri redactum in mare submersit, dicens: Ite pessum pessimae divitiae, submergam vos, ne submergar a vobis. Quis est hic et laudabimus eum? Quam dulce vehiculum sit justo aridus ramus paupertatis, noverat ille qui dixit: Elegi abjectus esse in domo Dei, magis quam habitare in tabernaculis peccatorum (Psal. LXXXIII) . Et alibi: Melius est [Col. 1746D] modicum justo super divitias peccatorum multas (Psal. XXXVI) [Col. 1746D] Isid., l. XII Etym., cap. 7. . De columba vero nec hoc silendum duximus, quia columbae quaedam ad colli mutationem mutant etiam colorem. Alius enim apparet color in collo, si vergatur in laevam, et alius, cum in dexteram. Hinc etiam a collo quidam existimant dictam esse columbam. Sic et contemplativus loco et tempore omnibus omnia fit, ut omnes lucrifaciat. Hanc vicariam colorum varietatem habuit Apostolus, qui ait: Sive mente excedimus, Deo, sive sobrii sumus, vobis (II Cor. V) . Sapientiam loquebatur inter perfectos; inter minores vero nihil se scire judicabat nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (I Cor. II) . Alterius coloris hinc, et alterius inde videbatur. Haec est scala, in qua vidit Jacob angelos [Col. 1747A] ascendentes et descendentes (Gen. XXVIII) ; cum viri scilicet, supra se rapiuntur contemplando, infra se ponuntur minoribus condescendendo. Nec vacat, quod duo pulli utriusque aviculae oblati sunt. In quibus duo genera contemplativorum figurantur. Sane, sicut sunt duo rami contemplationis, lectio, scilicet, et oratio, in quibus tota meditatio contemplantis versatur: ita sunt qui orationi magis operam dantes lectioni minus insistunt, et hi sunt claustrales. Sunt alii qui lectioni invigilant, rarius orantes, et hi sunt scholares. Postmodum sequitur de progressu, qui notatur in gestatione Simeonis. Tres leguntur Dominum portasse: Virgo in utero, Simeon in ulnis, et tandem Joseph super humeros, cum fugisset in Aegyptum. Hic est progressus religionis: ut scilicet primo sit vir justus auditor, post doctor, tandem si Dominus vocaverit, pastor. Novem mensibus virgo tulit Dominum in utero; nec tamen etiam, cum prodiit in lucem: nam nisi [Col. 1747B] in quadragesimum diem gestatus est a Simeone. Considera ista, vir bone, qui Christum niteris imitari. Si surgat in corde tuo subreptio in hunc modum: Jam diu religiose vixi, nobilis sum, et notus, et gnarus in exterioribus: sufficit mihi scientia ad instruendum subditos: ego prior et abbas potius illo esse debui, et honorem cathedrae pontificalis honorare, dic animae tuae: Anima, nondum venit hora mea, nondum plene roboratus est Christus ut manibus senis circumferatur. Senex erat Simeon, consenesce in religione, priusquam publiceris. Etiam Simeon, audiens tristitiam sonat. Sed et tu, si distraharis ad publicum, si vocaris, audias unde tristeris, et dicas: Lavi pedes meos, quomodo inquinabo eos? (Cant. V.) Non est itaque, viri claustrales, surgendum nobis nisi post longam sessionem. Vanum est vobis ante lucem surgere, surgite postquam sederitis, qui manducatis panem doloris (Psal. CXXVI) , non est itaque sine nutu Dei. Nam [Col. 1747C] et Simeon venit in spiritu in templum. Ut quid egrediendum vobis de luce ad tenebras, de lecto ad volutabrum luti, de paradiso ad agrum Damascenum, ubi periit Abel justus? utquid vultis pro croceis amplexari stercora? Absit a vobis et ne fiat vobis hoc. Multo ergo difficilius trahi debetis ad cathedram. Si sola tam meticulosa est inter intrinsecos doctrina, grave est super humeros portari infantem jam grandiusculum. Meticulosa res est descendere in Aegyptum ad omnigenum monstrum deorum. Verumtamen viri sunt magnarum carnium Aegyptii; super ollas carnium sedentes quaestum putant esse pietatem. Ex Aegypto vocavit Dominus Filium suum (Matth. II) in luto et latere servientem (Exod. I) . Noli illuc redire, fili Dei, nisi ad similitudinem Christi corruant ante faciem tuam simulacra Aegypti. Nec nisi Deo specialiter vocante; angelus enim in somnis admonuit Joseph, ut iret in Aegyptum (Matth. II) .
[Col. 1747D] Restat de exitu. Idem est exitus conversationis sanctae, qui et vitae: non est utilis sanctimonia, nisi finiatur cum vita, unde: Qui perseveravit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Finis enim, non pugna, coronat. Nam et Dominus judicat fines terrae (I Reg. II) . In cujus rei figura caudam hostiae sibi praecepit offerri, et แฝฯฮฟฮดฯฯฮท hyacinthina indutus est Aaron (Levit. VIII) . Hanc perseverantiam luminarium gestatio gestantium mentibus imprimit. Nemo enim accendit lucernam et ponit sub modio, vel exstinguit, sed accensam super candelabrum statuit, ut indesinenter coruscans sua tenebras illustret claritate (Matth. V) . Vel quia in face cerea designatur Christus; exemplo perseverantiae Christi ad perseverandum ipsis luminaribus hodie instruuntur fideles; ac si nobis dicatur: Videte quid gestetis in manibus, typum Christi gestatis. Fidem ejus gestate in mente, confessionem nominis ejus in ore, imitationem in opere. Tres siquidem substantiae in una Christi persona per accensum luminare [Col. 1748A] designantur. Per ceram, caro Christi designatur; apicula enim, quae non resolvitur in libidinem, quae commistione sexuum non frangitur, ceram operatur. Sic caro Christi, nec ex sanguinibus, nec ex voluntate carnis, sed ex illibata Virgine ex Deo facta est. Ellychnium latens in cera est anima, carnis domicilio tecta. Ignis utrumque absumens divinitas ejus, quia Deus noster ignis consumens est (Heb. XII) . Inde est quod et Simeon Christum lumen appellavit factum ad revelationem gentium, et gloriam plebis Israel (Luc. II) . Hoc ergo hodie gestatur in manibus. Ponitur exemplum gestantibus, maxime vero contemplativo; proponitur exemplum patientiae usque ad mortem, mortem autem crucis (Phil. II) . Non erat Jesus missus nisi ad oves quae perierant domus Israel (Matth. X) . Elevatus ergo Jesus in crucem, cum coram starent filii Israel, et dicerent: Descendat nunc de cruce, et credimus ei (Matth. XV) ; audiens de facili se posse implere, [Col. 1748B] ad quod venerat, quare non descendit? Quare, Domine Jesu, per facilem descensum de cruce, non intravit plenitudo Judaeorum, ut sine eorum caecitate plenitudo gentium intraret? (Rom. XI.) Aliquid est, etsi nos lateat: quare non audisti eos? aliquid est clausum, sed tu, Domine, aperi nobis, ut et vos similiter faciatis; vos, inquam, viri contemplationis cruci affixi estis cum Domino, quia vultis ire post eum, tollitis crucem vestram, supple, obedientiae et poenitentiae; ut dicat quisque: En colligo duo ligna (III Reg. XVII) , ex quibus scilicet compaginatur crux nostra. Audeo ego, et dico: In districtiori cruce pendet vir contemplativus, quam Christus; quia et diuturnior, et in pluribus coercens eum. Conferamus crucem Christi, et crucem contemplativi, liquidum fiet, quod dicimus: Christi membra sic clavis confixa sunt, ut officiis suis uti non valerent, lingua tamen libera a crucifixione loquebatur, oravit enim ibidem pro crucifixoribus. In manibus [Col. 1748C] Patris commendavit spiritum suum (Luc. XXIII) . Vir autem contemplativus sic omnia membra sua clavis obedientiae arctavit, ut nec etiam lingua loqui valeat; sed etiam in necessariis manus, innuens mutae subveniat sorori. Quid itaque in hac cruce nobis faciendum? Utique quod Christus fecit in sua, moriendum est in ea, quia Christus mortuus est in sua. Si perstrepat mundus, si daemones, si caro propria, et dicat: Descende de cruce; juvenis es, circa senium ascendere poteris. Dic ei: Nihil certius morte, nihil incertius hora mortis: vigilabo et stabo in cruce, donec, inclinato capite, tradam spiritum. Nec diffidat quisquam vestrum, si caro quasi invita tanta patitur, ne quod quasi nolens agit, inutiliter agat. Erit enim, cum caro nostra super his exsultabit, cum horum meminisse juvabit. Consuluit olim natura spiritum suum, tanquam patrem super medela vulnerum suorum, et audivit a Spiritu: ยซFili, curari non potes, nisi patiaris te ligari, secari et [Col. 1748D] uri.ยป Et illa: ยซAssentio, Pater.ยป Alligata est ergo funibus regulae, quam suscepit. Secatur et uritur, dum vivit in vigiliis multis, in fame et siti, in frigore et nuditate. Necessario clamat ergo ad spiritum: ยซPater, solve me, solve me, Pater.ยป Astat spiritus compatiens, et ait: ยซModicum, fili, et solveris.ยป Memento quod, te volente, factum est hoc. Non solvit Pater, donec manus medicantis ex contingentibus nil omiserit; sic et caro nostra in quibusdam modo clamat, donec ex longa consuetudine sic vivendi, quod asperum fuerat, leve fiat: tunc ligatam se fuisse gaudebit, et dicet: Cor meum et caro mea exsultavit in Deum meum (Psal. LXXXIII) . Viriliter ergo agite et confortamini (Deut. XXXI) , gestantes luminare minus in manibus, luminare majus in mentibus, donec ad lucem inaccessibilem perducat vos Jesus Christus, Dominus noster, judex noster, qui venturus est judicare vivos, et mortuos, et saeculum per ignem.
Cum jejunaveris, faciem tuam lava, unge caput tuum oleo, ne videaris hominibus jejunans (Matth. VII) . Si verba, quae audistis ex ore meo nostra putarentur, ridiculosus viderer: ludicrum est enim et detestabile jejunanti esse lotum facie, et delibutum unguento. Jejunantis autem est sordes quaerere, in cinere et cilicio sedere, sordidas vestes habere, esse in carnis maceratione, in victus attenuatione, in vultus tristitia et pallore, faciem non lavare, nec ad mensas opulenti capite delibuto sedere. Unde ille agricola in Evangelio (Luc. XVIII) , cum praeciperetur ei, ut arborem succideret, ait: Sine hoc anno, ut fodiam, et stercora ponam, ut fructificet, non dicit: Ponam unguentum, sed stercora et sordes. Simile etiam verbum audiamus ab illo summo sapiente Salomone scilicet, cujus sapientiam omnes mirabantur, ait enim: Oculi sapientis [Col. 1749B] in capite ejus semper (Eccle. II) , quid stultius? quid mirabilius? non enim oculos habet stultus, quos sapiens, nisi in capite. Verba vanitatis videntur esse, tam Salomonis verba, quam a nobis proposita. Sed tamen sunt veritatis et sapientis, et sunt verba contraria vanitati. Quare ergo tam pueriliter loquitur veritas? tam stulte ille Sapiens, cujus ab omnibus admirabatur sapientia. Dicit Joannes Scotus: Sic solet Scriptura loqui deivido generi humano, non pedisequo. Est namque sicut ipse dicit, duplex genus hominum, pedisequum, et quoddam deividum. Pedisequum genus hominum est, qui Deum cognoscere non possunt per intelligentiam Scripturarum, sed vestigia ejus quoquo modo indagant per visibilia hujus mundi. Per visibilia enim hujus mundi invisibilia conspiciunt Dei (Rom. I) . Huic generi hominum praedicta non proponuntur, sed deivido, qui scilicet, Deum videt per intelligentiam Scripturarum, ut sunt scholares [Col. 1749C] et litterati claustrales, quae ad hoc illis proponuntur, ut laborent in justa significatione verborum illorum, praetermittentes superficiem eorum, ut ita sciant sub puerili verborum superficie aliud intus latere, aliud exterius sonare. Nobis igitur ad mensam divitis opulentam sedentibus, quasi jam saturatis, diversis et pretiosis ferculis, ad sublevandum fastidium proponit paterfamilias parvum et vile ferculum, supple nucem. Sed nux testam habet inedibilem, et nucleum intus edibilem et dulcem, ad comedendum suavem. Frangamus ergo nucem, ut accipiamus nucleum; projiciamus folia, ut inveniamus fructum. Dicimus ergo, quod in hac verborum superficie eruderemus puteum, ut aquam vivam hauriamus. Faciamus, sicut propheta, cui dictum est: Propheta vir Dei mors in olla, cui apposuit farinulam, ut dulcoraretur olla (IV Reg. IV) . Apponamus et nos farinulam mysticae intelligentiae, ut dulcoretur cortex et superficies litterae. Dicimus [Col. 1749D] ergo, quod in hac superficie verborum tria nobis apponuntur: jejunare, faciem lavare, caput ungere. Haec sunt illa tria in quibus constat perfectio humanae religionis. Quae sunt illa? declinare a malo, facere bonum, utrumque ad Deum referre, et totum, quod habemus, Deo tribuere. Ecce quidquid continet humana religio. Jejunare ergo est a malo declinare, in verbo enim jejunii abstinentia a vitiis solet notari; faciem lavare, est bonum facere; caput ungere, est Deo utrumque tribuere, et nil sibi nisi malum tribuere.
Sed forsitan poteris dicere: Brevis est haec expositio, non sufficit nobis: profundius posses eruderare puteum et haurire aquam vivam, non nisi glaream nobis propinasti. Videamus igitur, si melius, si utilius, si acutius possit exponi. Sicut diximus, tria sunt ibi proposita, sed tamen his quae [Col. 1750A] persuasit antiquus hostis primo homini per antithesin posita, id est suae trinae persuasioni contraria. Primo enim persuasit, ut Deum ostenderet; secundo, ut faciem suam a facie Dei deambulantis in paradiso ad meridiem absconderet; tertio, ut de ligno vitae comederet. Hic econtra dicitur, ibi enim dictum est, ut caput pungeret, hic ut ungeret; ibi ut faciem velaret, hic ut lavaret; ibi ut comederet, hic ut jejunaret. Et est credendum huic, qui jejunare, etc., praecipit, et non illi, qui contraria persuasit. Audi Patrem: Hic est Filius meus dilectus, ipsum audite (Matth. III) ; illum repellite. Attende etiam hic ter esse propositum modum jejunandi, et qualiter non sit jejunandum.
Modus jejunandi est, ut laves faciem et ungas caput. Qualiter non sit jejunandum, ostenditur, cum dicitur: Ne videaris hominibus jejunans, est igitur jejunium commendabile et est jejunium damnabile. Damnabile jejunium est, quod vident homines, sed [Col. 1750B] jejunia, quae vident homines, sunt quatuor. Nam jejunat aegrotus, jejunat fastiditus, jejunat avarus, jejunat hypocrita. Aegrotus jejunat ut valeat, fastiditus ut appetat, avarus ut parcat, hypocrita ut appareat. Jejunium aegroti facit medicina, jejunium fastiditi gulositas, avari parcitas, hypocritae vana gloria. Jejunium aegroti videt et approbat medicus, jejunium fastiditi Epicurus, jejunium avari haeres institutus, jejunium hypocritae populus. Jejunium aegroti est sanitas, jejunium fastiditi gulositas, avari parcitas, hypocritae simulata religio. Haec jejunia, etsi non omnia sint periculosa, ut aegroti, tamen sunt fructuosa. Cum ergo jejunaveris, ne videaris hominibus jejunans: sed cum jejunaveris, faciem tuam lava, et caput tuum unge. Et sunt haec verba quasi Patris directa ad Filium tanquam propositum sit a Filio, et dictum: Pater, delevisti iniquitatem meam, et lavisti me. Sed adhuc peto: Amplius lava me ab iniquitate me (Psal. L) . Et respondet Pater: Ego te lavi, fili, lavacro regenerationis; tu [Col. 1750C] ergo modo lava faciem tuam. Sed potest dicere filius: quomodo lavabo faciem meam, aquam non habeo. Si vero vis, ut lavem faciem meam, fac mecum in bonum: mihi enim non sufficio: omnia bona quae habeo, tibi tribuo, et mihi tantum mala. Sed praecipit Dominus: Cum bona feceritis, dicite, servi inutiles sumus (Luc. XVII) , unde Paulus: Non est volentis neque currentis hominis, sed Dei miserentis (Rom. IX) . Audiens ergo pater filium dicentem: non habeo aquam, et sitio eam, sicut cervus, qui desiderat ad fontes aquarum (Psal. XLI) , vocat et invitat eum sic dicens. Sitientes, venite ad aquas, et haurite cum gaudio de fontibus Salvatoris (Isai. XII) . Triplex est hic aqua de fontibus Salvatoris: Aqua lacrymarum, qua flevit super Lazarum, et super sanctam civitatem dicens: Quia si cognovisses et tu, etc. (Luc. XIX.) Aqua, quam posuit in pelvim, quando discipulis pedes lavit (Joan. XIII) . Aqua, quam cum sanguine de latere ejus inundavit. Est [Col. 1750D] igitur aqua interior, est aqua superior, est aqua exterior. Aqua interior est aqua lacrymarum, superior aqua sacramentorum, exterior discipulorum. Prima est contritionis, secunda confessionis, tertia satisfactio operis; prima mentem lavat, secunda refrigerat, tertia fecundat. Aqua igitur contritionis, sive ablutionis lavat lectum conscientiae, unde Propheta: Lavabo per singulas noctes lectum meum, etc. (Psal. VI) . Secunda, quae est confessionis, lavat faciem a vitiis, unde dicitur [Col. 1749D] S. Bern. serm. 2 De resurr. : in confessione omnia lavantur. Tertia, quae est satisfactio operis, lavat manus, unde dicitur: Lavabo inter innocentes manus meas (Psal. XXV) . Prima igitur debetur Deo, secunda praelato, tertia proximo. Deo debemus conteri, praelato confiteri, proximo bene operari. Prima aqua est ad sanitatem, de qua dicitur: Commovisti, Domine, terram tuam, et conturbasti eam: [Col. 1751A] sana contritiones ejus, quia commota est (Psal. LIX) . Secunda est ad justificationem, non quod justum faciat, sed quia justus facit eam, unde dicitur: ut justificeris in sermonibus tuis (Psal. L) . Tertia ad coronam, de qua Apostolus: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, reposita est mihi corona justitiae (II Tim. IV) . Sed haec peccatorum confessio debet esse pura, sincera, humilis, fidelis. Nisi enim pura fuerit, inanis est [Col. 1751D] S. Ambr., l. X in Luc. cap. 96. . Sunt enim nonnulli, qui sua dimidiant peccata, quaedam confitendo, quaedam subticendo: talis non cooperitur pallio Dei, quia suus non est, sed diaboli. Tamen ad sui erroris confirmationem auctoritates Novi et Veteris Testamenti inducunt, dicentes: Non teneor confiteri; quia lacrymae lavant delictum, quod pudor est ore confiteri. Et alibi: Pluit Dominus super unam civitatem, et super aliam non pluit; et una ex altera parte est compluta, et in altera parte remanet arida (Amos IV) . Et illud: In quacunque hora peccator ingemuerit, etc. Dicunt etiam [Col. 1751D] S. Ambr., lib. cit. : Lacrymas Petri legi, confessionem non legi (Ezech. XXXIII, juxta LXX) . Et illud: Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III) . Certe non est ita, oportet ut singula peccata confiteantur. Humilis debet esse confessio, non arrogans; humilis est confessio, quae cum initio jejunii initium habet confitendi, aliter non proficit jejunium. Unde et in hoc Capite jejunii solet legi, ut significetur, quod cum initio jejunii debet esse initium confitendi. Unde et illud verbum cum hoc supplemento debet legi, ut sic dicatur: Cum jejunaveris, etiam faciem tuam lava, etc. Quasi dicat: Statim confitere, cum coeperis jejunare. Sed quia non possumus vivere, quin venialia contrahamus, non aufertur confessio venialium in fine, sed praecipitur, unde in fine quadragesimae de ablutione pedum discipulorum legitur, vel dicitur: Qui lotus est, non indiget, nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus (Joan. XIII) . Non dixit, qui [Col. 1751C] lavandus est, sed, lotus; nec dixit, nisi ut faciem et pedes lavet, sed tantum pedes, ac si dicat: In principio jejunii debet quis criminalia peccata lavare, pure et humiliter confiteri; in fine, venialia quae contraxit. Sunt etiam nonnulli, qui peccata sua attenuant, et quodam verborum pallio palliant, ut ita fateantur se minus peccasse, quam peccaverint, quod est praeter humilitatem nec est faciendum. Quod ad rem attinet, de humilitate confessionis vis audire quam sit utilis, et quantum distet ab arroganti? Audi David regem de peccato Uriae a Nathan redargutum statim confitentem: Peccavi (II Reg. XII) ; et sedit in cinere et cilicio, cujus humilitatem Dominus respiciens, statim remissus est Nathan dicens ei: Transtulit Deus peccatum tuum a te (ibid) . Ecce utilitas et exemplum humilis confessionis. Vis audire de arroganti confessione? Redarguitur Saul a Samuele, ait: Peccavi: sed quia arroganter dixit, statim meruit audire: Transtulit Deus regnum tuum a [Col. 1751D] te (I Reg. XV) . Ecce quanta differentia inter confessionem humilitatis et arrogantis. Debet esse fidelis, non desperans, qualis fuit Judae confessio, qui dixit: Peccavi (Matth. XXVII) ; et statim cucurrit ad laqueum et se suspendit. Et Cain: Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear (Gen. IV) . Sit ergo confessio vera, ut nihil remaneat; humilis, ut sine pallio verborum confiteatur et non diffidat; fidelis, ut bene speret, et non praesumat. Ergo cum jejunaveris, lava faciem tuam, id est, statim confitere.
Sed non hoc sufficit, unde subjungit: Unge caput tuum oleo. Caput mulieris est vir, caput viri Christus, caput Christi Deus (I Cor. XI) . Caput igitur nostrum Deus est, quia Mediator Dei et hominum (I Tim. II) caput Ecclesiae est. Unge ergo caput tuum, id est Deum. Sed quid est hoc, quod hic dicitur? quomodo [Col. 1752A] possum caput meum ungere, cum ipsum sit ad dexteram Patris? Mirum est: quis eum unxit? quomodo potest ungi? Unctio Dei triplex est, et triplicem unctionem habere debuit; sub tempore enim legis tres personae ungebantur tantum: rex, sacerdos et propheta. Sed prophetae unctio raro invenitur; ipse autem rex fuit; unde ipse per prophetam: Ego autem constitutus sum rex ab eo (Psal. II) . Ipse fuit sacerdos, seipsum veram hostiam offerens pro nobis. Ad quem Pater: Tu es sacerdos in aeternum, etc. (Psal. CIX.) Ipse fuit propheta, unde Moyses: Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris, ipsum tanquam me audietis (Deut. XVIII) . Sed a quo unctus est? a Patre, unde dicitur: Unxit te Deus Deus, etc. (Psal. XLIV.) Et a Spiritu sancto, sicut in Isaia legitur: Spiritus Domini mansit super me, eo quod unxit me, ad evangelizandum misit me gentibus (Isai. LXI) . In hac ergo unctione tota Trinitas intelligitur: Filius unctus, Spiritus sanctus, quo unctus; [Col. 1752B] et Pater, qui unxit. Unxit eum Maria Magdalena, de qua legitur (Luc. VII) , quod unxit et pedes et caput. Tertiam unctionem praeparaverant illae tres mulieres, sed non unxerunt, quia in monumento eum non invenerunt (Marc. XVI) . Prima ergo unctio est plenitudinis, et illam non habemus; secunda devotionis, quam hic habere possumus, tertia gratiarum actionis, quam in futuro consummabimus. Respectu enim gratiarum actionis futurae parva est, vel nulla gratiarum actio quam hic agimus? quod significat tertia unctio, quae non potuit consummari. Jejunemus ergo, lavemus facies nostras, caput ungamus oleo, id est declinemus a malo et faciamus bonum. Benedicamus Domino, ut tandem audiamus illam benedictionem filiorum, quae est: Venite, benedicti Patris mei, etc. (Matth. XXV.) Audiamus, inquam, a Domino Jesu Christo judice nostro, qui veniet judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Ejicite lapides de plateis (Jer. L) . Dominus Jesus medicus noster salutaris ad similitudinem medicinae corporum paravit nobis medicamenta animorum. Quandiu enim noxii humores sunt in corpore, inutile est medicamenta superaddere: cum ferrum est in vulnere, non est malagma apponere. Ad expellenda itaque a nobis vitia in Quadragesima catholica consuevit Ecclesia quaedam etiam visibilia operari, quibus non tantum vitia depellat, sed etiam in his diebus maxime repellenda fidelibus insinuet. Cum autem universitatem criminum non sufficiat numerare lingua hominis, de septem principalium fuga sufficiat aperire, quae sunt haec: superbia, avaritia, luxuria, gula, invidia, ira, acedia. Hi sunt lapides ejiciendi de plateis; hi sunt hostes, de quibus in Deuteronomio (cap. XXVIII) dicitur: Per unam viam venient ad te hostes tui, et per septem fugient a te, quia per solam voluntatem propriam omnia vitia [Col. 1752D] veniunt ad nos. Unde Veritas ait: De corde exeunt furta, homicidia, adulteria, etc. (Matth. XV.) [Col. 1752D] S. Bernard., serm, 3 De resurrect. Tolle propriam hominis voluntatem, jam non erit peccatum, non erit gehenna. Quam abjiciendam pro communi utilitate in se ipso Christus declaravit, cum suam propriam licet bonam communi postposuit. Ejus erat voluntas propria ne moreretur, non enim hoc volebat Pater, non angelus reparandus, non homo redimendus. Erat alia in eo voluntas, sed communis, ut scilicet moreretur. Hoc volebat sancta Trinitas, hoc rationalis creatura, hoc etiam ipse. Prior erat bona: haec autem melior, et inde maluit fieri communem et dixit: Non sicut ego volo, fiat, sed sicut tu (Matth. XXVI) . Per hanc solam peccamus: quae etiam adeo audax est, et impudens ut in suum armetur auctorem. Vellet enim impius impunitatem [Col. 1753A] suorum criminum habere, ergo vellet Deum injustum, et sui similem esse, ergo vellet non esse Deum. Cum ergo praedicta vitia ad nos veniunt, gravissimi hostes nobis sunt. Superbia enim aufert homini Deum, luxuria se ipsum, avaritia proximum, gula decipit eum, invidia suggillat, ira flagellat, acedia ligat. Hos autem hostes mater Ecclesia a filiis suis etiam visibiliter, ut diximus, expellit septem modis, tanquam per vias septem in diebus jejuniorum. Primo enim die, qui Caput jejunii dicitur, et fere ultimo, in Coena, scilicet Domini potionem expulsivam superbiae nobis opponit; nec incongrue primo et ultimo, quia hoc vitium primum est et ultimum. Primum enim fuit recedentibus a Deo, id est diabolo et homini primo; et ultimum est redeuntibus ad Deum: ipsa enim post omnes virtutes saevit, quod in Psychomachia Prudentii declaratur: contra quam saluberrima fit medecina, cineris impositio, ac si in ingressu certaminis hominis dicatur: Quid superbis, terra et cinis? (Eccli. X.) Quid [Col. 1753B] est caro, nisi caro? induatur caro purpura et serico, non est tamen caro nisi caro. Ecce humilitas opus celeberrimum, quasi potio superbiam excludens. Nihilominus et in Coena pedibus pauperum abluendis inclinamur? ac si nobis dicatur. Sic decet nos omnem implere humilitatem. Contra avaritiam nihilominus medicinam tunc temporis sumimus. Institutum est enim, ut diebus singulis fratres, antequam comedant, pedes pauperum lavent, et victualia eis ministrent. [Col. 1753D] Albin. Flacc., l. De div. offic. In capite etiam Ecclesiae dominus papa in Sabbato palmarum in signum hujus rei dat eleemosynam, de quo et legitur. Sabbato vacat, quia dominus papa eleemosynam dat. Sicut enim ea die legitur parasse Martha Domino convivium, in quo et Maria caput ejus unxit, et Lazarus suscitatus interfuit (Luc. X) ; ita et Ecclesia in eadem die corpus Christi, id est membra, quae adhuc sunt super terram reficit. Quae sane refectio magis placet Deo, quam illa in qua refectio [Col. 1753C] est in corpore proprio. Hoc enim corpus suum, quod est Ecclesia, magis ipse dilexit, quam etiam illud, quod traxit de Virgine: illud enim verberibus et plagis, imo et morti exposuit, ut isti incolumitatem pararet. Ecce quam efficax contra avaritiam medicina, nempe rerum nostrarum distributio.
Apponitur etiam contra gulam medicina major, id est solito major abstinentia. Consuevit quidem Ecclesia in diebus, in quibus non jejunat, officium missae inter horam tertiam et sextam celebrare, ut ea hora, qua Christus creditur immolatus, eadem ipsius repraesentetur immolatio. Cum enim unus evangelista (Marc. XV) dicat eum crucifixum hora tertia, et alius (Matth. XXVII) hora sexta, conjicimus eum in medio harum horarum spatio crucifixum. Sic enim in narrando aliqua quae vidimus media temporum spatia nominibus extremorum varie nominamus. Cum itaque non jejunamus, post missarum officia et sextam [Col. 1753D] refici consuevimus. Temporibus vero jejuniorum post sextam differtur missae officium, ut usque post nonam protrahatur abstinentia ciborum. [Col. 1753D] Cap. Solent De consecr., dist. 1. โ S. Bern., serm. 3 de Quadrag. โ Microl. In Quadragesima vero etiam usque post nonam differtur missale officium, ut etiam usque post Vesperas refectio differatur. Major ergo solito abstinentia gulae venenum eliminat. Quae, etsi ad luxuriae compressionem sufficere possit, [Col. 1754D] Terent. in Eunuch. quia sine Cerere et Baccho friget Venus, est tamen eodem tempore adversus luxuriam specialis introducta medicina. Interponitur enim velum inter psallentes et populum, alterius quidem et majoris gratia significationis, sed ad hoc tamen, ut lasciviam tollat oculorum et licentiam, per quorum fenestras mors luxuriae crebrius solet introire. In primis quidem [Col. 1754A] Ecclesiis, et fere usque ad modernorum tempora sic psallebatur in choro, quod ab humeris supra psallentes a populo videbantur, sicut et in atrio sacerdotum ante templum; sed tempore Quadragesimae, interpositis aulaeis, mutuus negabatur aspectus.
Caeterum irae, sicut et caeterorum apponitur nobis medicina, scilicet genuflexio, nihil enim facilius frangit iram, quia eum qui passus est injuriam genuflexio provocat ad veniam, et eum qui intulit ad lacrymas naturaliter induxit. [Col. 1754D] Isidor., lib. XI Etym., c. 1. Naturalis quippe oculorum et genuum est quaedam affectio; quia, ut asserunt, qui de rerum naturis agunt, puer in utero matris oculos superpositos genibus habet; unde et a genis superpositis genua dixerunt: Flexis ergo genibus naturaliter oculi prorumpunt ad lacrymas, tanquam collactaneis suis naturali respondentes affectione.
Verum et adversus invidiam conveniens parata est nobis medicina; in fine videlicet missae capitis [Col. 1754B] humiliatio, ac si dicatur nobis: Invidus visis rebus alterius opimis macrescit; tu autem fidelis humilia oculos tuos, ne videas, unde doleas; vel, quod verius, unde pereas. Similiter et contra acediam. Est autem acedia saeculi tristitia, quando damnis rerum, vel molestia corporum sic afficimur, ut etiam taedeat nos orare, vel legere, vel quidpiam hujusmodi agere; quae, quia est proxima praecipitio desperationis; acedia, quasi ad casum, id est juxta casum sita, nominatur. Ad hunc torporem evacuandum, etiam actualem corporis motum instituit Ecclesia, ut scilicet fiant processiones ab ecclesia ad ecclesiam; quod quidem pontifex Romanus fere omni die Quadragesimali observat. Sed aliae Ecclesiae quaedam in pluribus, quaedam in paucioribus diebus exire consueverunt. In hunc modum ejectionem criminum a nobis hoc tempore figuramus: inanis autem est figura sine veritate. Vere ergo mundemur in conspectu Domini, ut mundos de mundo transferat [Col. 1754C] nos ad se, qui mundavit nos sanguine suo, Jesus Christus Dominus noster, judex noster cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Qui habitat in adjutorio Altissimi, in protectione Dei coeli commorabitur (Psal. XC) . Inclinavit coelos Altissimus, et descendit (Psal. 17) et adeo descendit, quod in similitudinem hominum factus est, et habitu inventus est ut homo (Phil. II) . Adeo descendit quod sub manu servi humiliavit se baptizandum. Unde et Baptista contremuit, cum videret sub manibus ejus inclinari caput tremendum regibus, potestatibus adorandum (Matth. III) . Adeo humiliavit se, ut cum jejunasset et esurisset, ausus sit ad eum accedere tentator (Matth. IV) , ut eisdem jaculis eum confoderet, quibus primum hominem semivivum reliquit vulneratum. [Col. 1754D] Sed victus est tentator, et vicit eum Altissimus. Sed quo adjutorio usus est Altissimus ut eum vinceret? estne usus adjutorio potentiae suae? Nequaquam: posset enim statim conterere Satanam sub pedibus suis, quod non fecit, cum etiam de membris suis scriptum sit: Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem (Psal. XC) . Estne usus adjutorio justitiae suae? nequaquam: posset enim de jure dicere: Vade jam, Satana, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) . Estne usus adjutorio angelorum? nequaquam, quia legitur quod angeli a longe stabant spectantes agonem Domini sui. Quod ergo fuit adjutorium Altissimi? sacra Scriptura auctoritatibus ejus et devicit. Utamur et nos hoc adjutorio [Col. 1755A] Altissimi, et maxime in hoc certo et brevi quadraginta dierum numero quia nunc acrius insistit, graviora nunc molitur certamina. Sed dicetis: Beati ergo sunt litterati, quibus praesto est sacra Scriptura, qui paratas habent auctoritates utriusque Testamenti, quibus possint ignea tela inimici exstinguere: si sic est, utique beati; sed utique non sic: non enim omnes litterati habitant in adjutorio Altissimi. Sunt enim quidam, qui sacram Scripturam timent, alii etiam irrident, alii eam destruunt, alii eam contemnunt, alii per eam transeunt, alii habitant in ea. Qui timent eam pigri sunt; qui irrident, superbi sunt; qui destruunt, haeretici; qui contemnunt, falsi fratres; qui transeunt, hospites; qui habitant in ea, cives. Sunt enim quidam, quorum Deus venter est (Phil. III) ; qui, cum audiunt, qui apponit scientiam, apponit et dolorem (Eccle. I) , videntes laborem et dolorem considerantes, malunt quiescere et nescire, quam cum labore addiscere, [Col. 1755B] dicentes, quia scientia non est nisi labor et afflictio spiritus (ibid.) . Ac si dicant: Anima, habes multa bona in annos plurimos, quiesce, bibe, comede (Luc. XII) . Sapiens enim et stultus peribunt. Ex adjutorio etiam Altissimi solatium suae imperitiae quaerunt; scriptum est enim: Servus sciens voluntatem domini sui, et non faciens, vapulabit multis; nesciens vero, nec faciens vapulavit paucis (ibid.) . Et alibi: Melius est viam veritatis non agnoscere, quam post agnitam retro ire (II Petr. II) . Sed timeo de his timentibus, ne cum venerit plenus dierum et libri omnium aperti erunt et clausa janua, dicent: Domine, Domine, aperi nobis, dicat eis: Nescio vos (Matth. XXV) ; ac si dicat quia nescistis me, nescio vos.
Sunt alii qui linguas suas magnificant, dicentes sacram Scripturam non esse scientiam, nec esse litteraturam. Non enim scientiam dicunt esse nisi quibusdam verborum minutiis, quasi capillos capitis [Col. 1755C] perquirendo, sciamus disserere probando vel improbando, vel philosophicis rationibus rerum cognoscere causas, vel sub judice rhetoricis declamationibus perorare. Quae enim, inquiunt, scientia est scire, quod Abraham duos filios habuit; quod Noe cum septem animabus in arca salvus fuit? et caetera in hunc modum: confabulantium peritia haec est, non litteratura. Aut quae scientia est scire numerum boum Abrahae, vel asinorum Sebeon, vel camelorum Job; trapezitarum est haec scientia, non est litteratura. Sed audiunt quid dicat citharaedus noster: Quoniam non cognovi litteraturam, introibo in potentias Domini (Psal. LXX) . Litteraturam scilicet, quae est scientia inflans, quam habent, qui volunt esse sicut dii scientes bonum et malum (Gen. III) . Sed timeo de his, ne cum venerit legislator, qui primam legem scripsit digito suo in cordibus hominum, et eamdem scriptam in tabulis lapideis iteravit, et legem gratiae ore proprio tradidit, dicat eis: Quia erubuistis me [Col. 1755D] et meos sermones coram hominibus, erubescam et ego vos coram Patre meo et sanctis angelis (Luc. IX) .
Sunt alii qui destruunt: hi sunt, qui evanuerunt in cogitationibus suis; qui imagines cordis sui in paginis sacrae Scripturae depingunt, qui litteram renitentem suis adinventionibus accommodant, et intellectum Scripturae usque ad sanguinem emungunt; qui ad modum geniminis viperarum latera matris concutiunt, ut ea moriente egrediantur pulli sanguinarii carnibus vescentes et rapina. Sed vereor de his, ne cum venerit ille, de cujus ore egreditur gladius bis acutus, cujus caput album ut lana, et pedes similes aurichalco (Dan. X) , cuilibet eorum dicat: Amice, tu dilatatus, impinguatus, incrassatus recalcitrasti, et quia simplices tergiversationibus tuis circumligasti, et potius exteriora, quam medullam in littera quaesisti, ligatis manibus et pedibus projicieris in tenebras exteriores (Matth. VIII) .
Sunt etiam qui Scripturam contemnunt: hic [Col. 1756A] timeo parti nostrae: hi sunt clerici ecclesiarum. Nos sane sacram Scripturam legimus, exponimus, approbamus, quia vestit et pascit nos, sed nihil eorum quae jubet aut parat, opere adimplemus, similes crucibus, quae in compitis viarum euntibus viam ostendunt; quasi dicamus: Bonum est Scripturae jugum, quod dicis, sed non possumus portare modo. Et, ut pauca de multis perstringam, bona ecclesiarum in victum et vestitum concessa; bona, inquam, pauperum Christi in superfluos usus consumimus. Qui sunt enim, qui epulantur quotidie splendide? clerici. Qui sunt, qui exquisitis aere et mari et terra vescuntur cibis? clerici. Qui sunt qui omni tempore pacem et securitatem habentes, in labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellantur? clerici: nos itaque falsi fratres Christi sumus, patrimonium enim quasi de jure fraternitatis possidemus? sed quam falsi simus, lippis et tonsoribus patet. Patrimonium enim, quod sibi tam gloriose [Col. 1756B] comparavit, nos gulose consumimus. Ipse emit illud colaphis et flagellis; et nos consumimus illud in cyathis et scutellis? ipse in opprobriis et persecutionibus; nos in conviviis et ebrietatibus; ipse morte crucis, nos in luxu carnis. Vide quomodo ex opposito respondeat falsitas veritati. Timeo, ne cum redierit ille frater noster, qui quasi peregre modo profectus est, rationem ponat nobiscum super patrimonio nobis credito. Quid autem poterimus dicere? Hoc sane: Frater, nos habuimus omnia tua, nec his contenti fuimus, nec secuti sumus te; quid ergo erit nobis? Et ipse vere poterit respondere: Mementote, fratres, quia recepistis bona in vita vestra, nunc vos recipietis mala. Imo potius vereor ne cadat super nos sine misericordia, secundum prophetam, qui inducit Dominum loquentem ad angelos de mitigatione poenarum, et dicentem: Nunc misereamini impio, iniqua enim gessit in terra sanctorum (Isa. XXVI) ; ac si diceret aliis impiis parcendum [Col. 1756C] est, sed istis non, quia flagitiosa fecerunt in terra sanctorum quam possederunt.
Sunt qui per eam transeunt: hi sunt scholares, qui studio sacrae Scripturae jugiter invigilant. Sed timeo ne per eam ad transitoria transeant, ne sic velint honoribus ampliari, possessionibus locupletari, favoribus dilatari. Vereor, inquam, ne sicut Ismaelitae, transeant et emant Joseph, ut vendant postea Putiphari archimagiro regis Aegypti (Gen. XXXIX) . Quibus timendum est, ne cum venerit rex Gerari cum principe exercitus sui ad Isaac juxta puteum Satietatis, dicat: Amice, ecce dives et potens factus es nimis, recede a nobis (Gen. XXVI) . Sed quo ibunt, si recesserint ab eo? nullus locus medius est: qui non erit in regno, erit in inferno.
Sunt qui habitant in ea, qui quod ore astruunt opere exsequuntur, qui scilicet habent eam, et stant in ea, habitare enim ex habitu et stando dicitur: qui os turturis retorquent ad axellas (Levit. I) , [Col. 1756D] et infulae pontificalis lingulas super utrumque humerum portant, ne similes torpentibus sint, qui etiam manum ad os porrigere non sufficiunt. Huic autem inhabitanti quid promittatur subsequenter attende: In protectione Dei coeli commorabitur, id est in utraque protectione Dei morabitur, et in utraque parte sui. Ad duo enim respicit, morari. Est gemina Dei protectio, corporalis et spiritualis, promissio vitae quae nunc est, et futurae, unde et in sequentibus scuto comparatur, ibi: Scuto circumdabit te veritas ejus. Scutum enim in superiori dilatatum, infra est angustatum: ita et Dominus in praesenti arctam dat protectionem, quia sic expedit; victum scilicet, et vestitum praebens, et his contenti sumus. Sed, ne timeamus insufficientiam. Non est vilior cibus pane et aqua; tamen in fortitudine cibi illius ambulavit Elias quadraginta diebus et quadraginta noctibus (III Reg. XIX) . Protectio futura latitudinem habet. Dicitur enim nobis: Mensuram bonam, et confertam, coagitatam et supereffluentem [Col. 1757A] reponent in sinum vestrum (Luc. VI) , et in anima et corpore protegetur. Etenim passer invenit sibi domum et turtur nidum, ubi reponat pullos suos (Psal. LXXXIII) . Anima domum sibi aedificat ex fundamento, pariete et tecto. Sed quaedam aedificat sibi Bethaven, id est domum idoli, quaedam Bethel, id est domum Dei. Quae enim substernit concupiscentiam carnis quasi fundamentum; et concupiscentiam oculorum, quasi parietem; superbiam superponit quasi tectum. Ipsa enim est quae post omnes virtutes saevit, quae quia natione coelestis est, mentes sublimium inhabitat, et domus idoli sibi vindicat celsitudinem. Quae vero ex opposito substernit sobrietatem exigens pro pariete justitiam, et superponit humilitatem, domum suam aedificat supra firmam petram, juxta consilium Apostoli (Tit. II) , sobrie, et juste, et pie vivens. Sic et turtur, id est caro vel animalitas comparat sibi nidum. Nidus fit ex aridis et vilibus stramentis. Sed [Col. 1757B] et caro, si attendat fragilitatem et vilitatem suam, opera reponit in nido, unde dictum est: Fili, memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccli. VII) . Novissima carnis nostrae sunt quinque: materia vilis, actus humilis, ingressus flebilis, status difficilis, egressus horribilis. De vilitate materiae audi philosophum, qui tyranno interroganti quid fui, quid sum, quid ero, sufficienter singulis respondet: Vile sperma, vas stercorum, esca vermium. Quam humilis sit de tali materia operatio, attende quia S. Zacharias, cum S. Joannem de S. Elisabeth gigneret, noluit videri. De ingressu flebili patet, quia quotquot nascuntur ab Eva, clamant vel E, vel A, tanquam facti prophetae suae miseriae imminentis. De difficultate status consule Boetium, qui ait [Col. 1757D] Lib. II De consol. phil., pros. 4. : Nemo est qui cum aliqua parte sui status non rixetur; quia quis statum alterius non existimet meliorem? De horrore exitus, audi B. Martinum [Col. 1757D] Sulpit. in Vita. , qui videns astare daemonem [Col. 1757C] sibi egressuro, ait: ยซQuid hic stas, cruenta bestia?ยป [Col. 1757D] Aug., ser. 4 De Petro et Paulo. Prosper., De promiss., p. II, cap. 19. Glossa ord. in Tob. In Tobia (cap. VI) , super piscis exenterationem, legitur, quia diabolus astitit Christo morienti in cruce, ut videret si aliqua macula peccati esset in eo. Quid ergo de nobis possumus exspectare? In horum recordationem turtur habens nidum in protectione Dei coeli commoratur. Nihil ergo timebit eorum quae sub coelo sunt, quem protegit Deus coeli. Habitemus ergo in adjutorio Altissimi, non transeamus per ipsam Aegyptum, sed transeamus usque in Bethlehem, et videamus hoc verbum, quod ibi factum est. Imo sequamini praecedentem. Sicut enim in ortu fuit Bethlehemites, in progressu Nazarenus, in morte Hierosolymites; sic et nos in Scripturis tanquam in domo panis saturemur, postea Nazareni, id est germinantes, ut ex his quae audivimus fructificemus; in obitu simus videntes pacem, quae exsuperat omnem sensum (Phil. IV) ; ad quam trahat nos, qui captivam secum traxit captivitatem (Ephes. IV) , Jesus Christus Dominus noster, judex [Col. 1757D] noster, cum venerit judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Expulit Jesum spiritus in desertum, et tentabatur a Satana, et jejunavit quadraginta diebus et quadraginta noctibus: eratque cum bestiis, et angeli ministrabant ei (Marc. I; Matth. IV) . Omnis Christi actio Christiani est lectio. Sicut enim docuit, ut hominem doceret, mortuus est, ut homo viveret, sic jejunavit, ut hominem erudiret. Jejunavit ergo homo Deus inter nos; jejunavit, sed propter nos; jejunavit, [Col. 1758A] tamen supra nos. In quadragesima enim dierum nec semel cibum gustavit. A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris, et non possumus ad illud. Jejunat tamen Ecclesia pro modulo suo consequenter, et, ut verius dicamus, subsequenter. [Col. 1757D] Bar., tom. I Annal., p. 117. In die Epiphaniarum ascendit Jesus de Jordane in desertum, ut jejunaret. Ecclesia vero consecutivo tempore jejunat, tanquam caput suum sequens de vestigio. Legit enim dictum sibi in Petro: Tu me sequere (Joan. XXI) . Et alibi: Vade retro me (Matth. XVI) . Est tamen specialis causa, ut Ecclesia non jejunet eo tempore quo et Christus, ad evitandam scilicet haeresin quorumdam. Fuerunt haeretici, [Col. 1758D] Vide Bel., l. I De bonis oper., c. 16, in fine tom. III. qui dicerent super illum locum: Et Jesu baptizato et orante (Luc. III) , Jesum orasse, ut hi tum acciperent Spiritum sanctum, qui eadem die baptizarentur, quo et Christus ut eodem tempore jejunarent. Sed absit hoc a Patre misericordiarum, ut clementia ejus alicui certo tempori alligetur ad faciendam [Col. 1758B] misericordiam in filios adoptionis. Ad quod retundendum instituit Ecclesia subsecutivo tempore esse jejunandum, et ut haeresin illam vehementius exstirparet, sub anathemate interdixit, ne aliquis die Epiphaniarum baptizet, si articulus necessitatis non interdicat. Praeterea non est transeundum sub silentio, quoniam Quadragesimae vocabulum triplicem habet significationem. Dicitur enim quandoque Quadragesima, Dominica, quae nunc agitur; quandoque spatium temporis, quod usque ad Pascha protenditur; quandoque quadraginta dies jejunabiles quorum quatuor jam observatis, et triginta sex supersunt. Primam hujus nominis significationem Hieronymus ad Marcellum insinuat [Col. 1758D] In ep. 15 De laudibus Asellae, et 54 secundo significatu accipit. โ Leo I, ep. 4, c. Si quis, De consecr. dist. 4. . Habentur enim in Ecclesia duae septuagesimae; altera dierum, altera hebdomadarum: quae cum simul incipiant a Circumdederunt me, non simul terminantur. Septuagesima dierum Sabbato in albis terminatur. Septuagesima hebdomadarum in Sitientes venite ad aquas. Sub earum observatione duas revocamus ad memoriam [Col. 1758C] septuagesimas, alteram aetatum, alteram annorum. Famosa sane est captivitas illa qua afflictus est populus Dei sub Chaldaeis septuaginta annos secundum illud Jeremiae (cap. XXV) : Trademini in manu hostili, et servietis septuaginta annis regi Nabuchodonosor. Hanc repraesentat Ecclesia in septuagesima dierum, diem ponens pro anno. Unde et cantica laetitia subticet in his diebus juxta illud: Auferam a vobis vocem gaudii et laetitiae, vocem sponsi et sponsae (Baruc. II) , et praecipue cantica angelorum, Alleluia et Gloria in excelsis Deo, quia scriptum est: Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? (Psal. CXXXVI.) Septuagesimam autem dicimus aetatum sex aetates morientium, et septimam resurgentium. In quibus miser homo in sudore vultus sui vescitur pane suo (Gen. III) , ex traduce peccati et mortis tanquam haereditariam trahens calamitatem. Hanc generalem humani generis miseriam deplorat Ecclesia in septuagesima hebdomadarum, hebdomadam ponens [Col. 1758D] pro aetate. Tamen, quia in sexta aetate quiescentium, licet plures affligantur in purgatoriis, quidam quiescunt in ea, de quibus dictum est: Amodo jam dicit Spiritus, ut requiescant a laboribus suis (Apoc. XIV) . Praeterea in septima hebdomada dicit Ecclesia: Laetare, Jerusalem, secundum hanc Septuagesimam hebdomadarum Dominica haec quadragesima nominatur. Prima enim dicitur Septuagesima, secunda Sexagesima, tertia Quinquagesima, quarta Quadragesima nominatur, quod nequaquam secundum septuagesimam dierum stare posset. Quatuor autem istae Dominicae propriis agnominantur vocabulis, sed tres sequentes nequaquam, quia in his [Col. 1759A] quatuor a diversis inchoatur jejunium Quadragesimale. Regulares enim coenobitae incipiunt a Septuagesima; Graeci vero a Sexagesima, clerici nostri, auctore Telesphoro papa [Col. 1759] Telesph. in ep. ad omnes episc., dist. 5, c. Statuimus. , a Quinquagesima; universus exercitus Christianae militiae, juvenes et virgines, senes cum junioribus ab hac Quadragesima. Cur autem tempus usque ad Pascha, licet quadraginta duobus diebus protendatur, Quadragesima dicitur, Augustinus respondit in libro De doctrina Christiana. Repraesentat enim Ecclesia afflictionem populi Dei, quam sustinuit quadraginta annis in deserto in terra invia et inaquosa, juxta illud: Quadraginta annis offensus fui generationi illi, etc. (Psal. XCIV.) Populus enim durae cervicis, et saepe Deum ad iracundiam provocans prostratus est in deserto laboribus insolitis et mortibus insuetis, ut novellae eorum generationi terra daretur desiderabilis, et quia in illis quadraginta annis quadraginta duas attigerunt mansiones, ideo in hac Quadragesima quadraginta [Col. 1759B] duo dies inveniuntur. Et sicut illi evolutis annis et mansionibus transito Jordane comederunt polentam illius anni et fructus palmarum, ita in fine hujus Quadragesimae catechumeni nostri transeuntes per aquas baptismi ad edulium salutis accedunt.
Quadraginta vero dies jejunabiles, qui Quadragesima dicuntur, a diversis temporibus constituti sunt. Apostolica enim traditio fuit triginta sex diebus jejunare ante Pascha. Audientes enim in lege primitias fructuum et decimas sibi Dominum vindicare, nihilominus primitias dierum et decimas Deo sanctificare statuerunt, jejunia quatuor temporum tanquam primitias instituentes, in quibus duodecim dies tanquam primitiae duodecim mensium observantur. Et 366 dierum decima pars 36 dies, ideo et hos dies tanquam decimam dierum jejunio consecraverunt. Subsequenter vero Patres apostolici quatuor superaddiderunt, ut numerus Dominici jejunii adimpleretur. Fuit tamen et alia causa superadditionis horum [Col. 1759C] quatuor dierum, quam aperire dignum duximus; ut quatuor jejunia, quae scilicet fiunt coram hominibus, evacuarent. Est enim jejunium infirmi, jejunium fastiditi, jejunium avari, jejunium Pharisaei. Jejunat aegrotus ut valeat, jejunat avarus ut parcat, fastiditus ut appetat, Pharisaeus ut appareat. Inde est quod in capite jejunii legitur: Nolite fieri sicut hypocritae tristes (Matth. VI) . Et quia dictum quo numero dierum jejunandum est, ad imitationem Christi, dicendum est et de modo.
Modum breviter insinuat Marcus in capitulo praetaxato, sex quidem determinans circa Christum jejunantium ducem; scilicet ipsius, et locum jejunii, passionem ejus et actionem, cohabitationem bestiarum, et ministerium angelorum. In hunc modum jejunet Christianus, nec moveatur, si quaedam istorum sunt quae terrent; quia sunt et quaedam quae mulcent. Dux quidem jejunantium est fidelis, locus autem horribilis, passio inevitabilis, actio difficilis, cohabitatio [Col. 1759D] flebilis, finis desiderabilis. Sane dux confortat, locus inquietat, passio suggillat, actio laetificat, cohabitatio molestat, finis vivificat. Itaque ducem sequamur, locum ingrediamur, in passione non deficiamus, in actione perseveremus, cohabitatoribus compatiamur, finem comprehendamus. Satis diligenter ista ordinator ecclesiastici officii assignavit per antiphonas ad Introitum, quibus inofficiavit Dominicas hujus temporis. In prima enim Dominica, quae nunc agitur, dux jejunantium quasi clamoribus eorum excitatus dixit: Invocabit me, et ego exaudiam eum (Psal. XC) . In secunda miser homo attendens locum horroris et vastae solitudinis, angustias scilicet quas patitur in corpore mortis hujus, clamat ad ducem suum: Reminiscere miserationum tuarum, Domine (Psal. XXIV) . Et post pauca: Libera nos, Israel, ex omnibus angustiis nostris (ibid.) . In tertia, attendens tentationes Satanae tanquam aquam intolerabilem, [Col. 1760A] et laqueos inextricabiles, clamat: Oculi mei semper ad Dominum, et ipse evellet de laqueo pedes meos (ibid.) . In quarta, attendens opera misericordiae et justitiae, quae Deus operatur in eo tanquam respirans, et deambulando exsultans, ac si diceret: In via testimoniorum delectatus sum, sicut in omnibus divitiis (Psal. CXVIII) , erumpit in gaudium, et dicit: Laetare, Jerusalem: et post pauca: Gaudete in laetitia, qui in tristitia fuistis. In quinta considerat quoniam habitat in medio nationis pravae, frater draconum, et socius struthionum, et videns amurcam cum oleo, paleam cum grano, acetum cum vino, volens separari, non immerito exclamat, dicens: Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta (Psal XLII) , etc. Et in sexta, videns jam ministerium angelorum imminere, videns in conspectu suo mensuram parari, festinans prae desiderio, ait: Domine, ne longe facias auxilium tuum a me, etc. (Psal. XXI) [Col. 1760B] Praeterea lucidius singula persequamur. Dux quidem jejunantium est spiritus, sed non omni spiritui credendum est, et ideo facienda est discretio spirituum. Est enim spiritus iniquitatis, est spiritus mundi, est spiritus carnis, est spiritus hominis, est spiritus veritatis. De spiritu iniquitatis dicit Apostolus: Est nobis colluctatio adversus spiritualia nequitiae (Ephes. VI) ; de spiritu mundi gaudet, quia quidam, quibus praedicaverat, non erant ei subjecti; de aliis vero dolet, quia spiritu carnis erant inflati. De spiritu hominis testatur, quia ipse solus novit, quae sunt spiritus hominis (I Cor. II) . Spiritus autem veritatis replevit orbem terrarum (Sap. I) , nec est qui se abscondat a calore ejus (Psal. XVIII) . Vis inter hos spiritus discernere: a suggestionibus eorum cognoscetis eos. Spiritus iniquitatis suggerit mortifera, spiritus mundi vana, spiritus carnis suavia, spiritus hominis rationabilia, spiritus veritatis impossibilia. Asserit enim, quod [Col. 1760C] hominem Deum faciet, et corpus licet incineratum, suscitabit configuratum corpori claritatis Christi. Securus autem de duce jejunans eligat desertum, id est membra ipsius consuetas desideriorum carnalium deserant officinas, deserant oculi videre vanitatem, desinant aures intendere fabulosis nugationibus, vel fabulis nugacibus, et his quae ad rem non pertinent; deserat lingua loqui dolos et mendacium; deserat gula ingurgitari cibo, et inebriari vino, in quo est luxuria; desinant manus innoxium effundere sanguinem; desinant pedes currere post filios alienos, qui inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII) . In tali deserto non timebit jejunans quadriformem Satanae tentationem; quia si lubricaverit pes ejus, dux suus supponet ei manum, juxta illud: Scuto circumdabit te veritas ejus; non timebis a timore nocturno, a sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et daemonio meridiano (Psal. XC) ; [Col. 1760D] quae tanquam nota pertransimus. Actio quidem jejunantis triplex est: jejunium, eleemosyna, oratio, in quibus comparabilis est hoedo: licet in hoedo tria sint, quae detestamur, nihilominus tamen sunt tria quae commendantur: olidum animal est, petulcum, et hispidum, quae abjicienda sunt. Commendatur in eo, quia pascitur erectus, et amaris, et alta petit. In hunc modum jejunans in deserto pascatur amaris, jejunio scilic et fletu, et planctu: panem tanquam cinerem manducet, et potum suum cum fletu misceat (Psal. CI) . Si videat fratrem suum necessitatem patientem, non contrahat manum suam sed erigat, ut in subveniendo pauperi totus ad Deum erigatur. In orando petat sublimia. Est enim oratio subtilis illa avicula, quae penetrat coelos, et attingit pedes Domini, nec desistit, donec peroraverit. Quid autem cohabitantibus debeat jejunans, pater gentium docet: Alter alterius onera [Col. 1761A] portate (Gal. VI) , ut sitis invicem membra; cum his vero quinque accedat securus ad ministerium angelorum. Angeli enim sunt sacerdotes, juxta illud Malachiae: Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirunt de ore ejus, angelus enim exercituum Domini est (Mal II) . Apostolus etiam praecepit mulierem velatam orare in Ecclesia propter subjectionem, et propter angelos (I Cor. XI) . Ministerium eorum est dispensare corpus et sanguinem Domini accedentibus post jejunium. Panis enim qui de coelo descendit formatus in utero virginis, decoctus in clibano crucis, dispensatur per eos super mensam altaris. Oremus ergo singuli, oremus universi, ut mundati per abstinentiam jejuniorum digne accedamus ad ministerium angelorum, ut tandem nos trahat ad consortium primitivorum Jesus Christus Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Laetare, Jerusalem, et conventum facite, omnes qui diligitis eam; gaudete in laetitia, qui in tristitia fuistis, ut exsultetis, et satiemini ab uberibus consolationis vestrae (Isai. LXVI) . Quid est, quod tam solemniter Ecclesia hodie hortatur nos ad laetandum? nec sufficit dicere ut laetemur, sed ingeminat, ut gaudeamus, imo et addit, ut exsultemus consolati. Quid sibi vult haec triplex exhortatio ad gaudendum? sane minus congrua videtur esse; non enim respondet tempori, non consonat actioni. Tempus enim afflictionis et moeroris ad redimenda peccata; lacrymae vero lavant delicta, non catechumeni. In principio enim hujus temporis Quadragesimalis praefixus est nobis modus vivendi ab Ecclesia in jejunio, et fletu, et planctu, et cantica laetitiae sunt suppressa. Actio vero hujus temporis est carnis [Col. 1761C] maceratio frequens oratio, intempestae noctis vigiliae, cinerum susceptio, genuum flexio, et caetera in hunc modum: quae omnia, sunt argumenta, non gaudii sed moeroris. Adhuc magis nos movet, quod haec hebdomada est contigua Dominicae passioni. Sed quis ad ejus memoriam nisi Judaeus aut Judaizans possit exsultare? Non itaque dubitandum est, quod sub altioris intelligentiae mysterio hodiernam exhortationem ad laetandum, et non unam, sed triplicem tam celebriter agit Ecclesia: siquidem haec triplex exhortatio, trium exsultationum est repraesentatio, praeteritae, quotidianae, et consecutivae. Est autem recordatio praeteritae, inculcatio quotidianae, commendatio consecutivae. Est autem praeterita, cum filii Israel transmigrati super flumina Babylonis sederent prius et flerent (Psal. CXXXVI) , postmodum accepta licentia exeundi exsultaverunt. Quotidiana, cum miser spiritus adhuc laborans in corpore mortis hujus, per gratiam Dei sopitis ad tempus tentationibus vel saltem mitigatis aliquantulum, [Col. 1761D] in libertatem sui respirat, ut vel modico tempore soli Deo vacare possit. Consecutiva est, cum jam liber spiritus a mole corporis, tanquam e carcere evolavit, et requiescit a laboribus suis exspectans in gaudio gloriosam corporis sui resurrectionem. Triplex ergo haec exhortatio gaudii recolit praeteritam, hortatur ad quotidianam, commendat consecutivam. Sed quare potius in hac Dominica, quam in aliis, attendamus. Septuaginta annis continuata est captivitas Israel. In septuaginta sunt decades septem: finitis vero sex annorum decadibus in ipsa septima decade, in septimo ejusdem decadis anno, egressa est sententia a facie Cyri regis, ut excusso jugo servitutis libere rediret Israel ad terram nativitatis suae. Quo accepto adeo exsultaverunt Hebraei, ut eodem anno Jubilaeum fecisse dicantur.
Ad hanc annorum Septuagesimam significandam, duas in hoc tempore instituit Ecclesia Septuagesimas: [Col. 1762A] alteram dierum, alteram hebdomadarum. Ambae siquidem in eadem die exordium habent, Dominica scilicet, circumdederunt me, sed in diversis temporibus terminantur. Illa enim dierum, terminatur Sabbato in albis, sed quae est hebdomadarum, hanc hebdomadam terminalem habet. Ad repraesentandum itaque post sex decades quod Israel in septima exsultavit, post sex hebdomadas in septima in canticum gaudii prorumpit Ecclesia. Similiter post sex generales tentationes inspirans exsultat spiritus miser, unde: In sex tribulationibus liberabit, in septima non tanget te malum (Job V) . Ad eumdem modum post sex aetates hominum in septimo gaudens exsultat spiritus liber; sex vero generales tentationes, quae miserum premunt spiritum, et fere opprimunt, secundum sex locales corporum positiones considerantur, ante scilicet, et retro, sursum, deorsum, dextrorsum, sinistrorsum. In hunc modum tentatur miser spiritus ab inferiori, [Col. 1762B] a superiori; ab anteriori, a posteriori; a dextris, a sinistris. Est autem inferior tentatio contemptibilis, superior admirabilis, anterior terribilis, posterior deformis, dextra volatilis, sinistra gravis. Ab inferiori tentatio est a carne propria, quae blando susurrat nobis eloquio, ut sequamur desideria ejus; ac si dicat nobis miser spiritus: Utquid tantum laboras invigilans, et quid stulto labore consumeris? cur semper fugitivam sequeris sapientiam in fame et siti, in frigore et nuditate, in vigiliis plurimis et laboribus? Aeque moritur doctus et indoctus, idem est interitus hominum et jumentorum, epulare, comede, dormi et quiesce, et sic accipies partem de labore tuo. Verumtamen quia crassa est, et supina haec admonitio, sub specie recti spiritum aggreditur eruditum. Quatuor sunt, quae ex charitate teneris diligere, mi spiritus, Deum, teipsum, proximum tuum, me vehiculum tuum. Memento, si me negligis, charitatem [Col. 1762C] contemnis: nisi defectus meos suppleveris, charitatis canonem non explebis. Tu vero cum debeas mihi vitae solatia, ingeris laboris negotia: non sunt haec nutrimenta, sed detrimenta. Verum est, quod proponit caro de necessariis sibi ministrandis. Sed nos inter carnis necessaria et superflua arbitri constituti non ex aequo pensamus, ad subintroducenda superflua proniores. Haec autem carnis tentatio contemptibilis est. Quis enim non abjiciat hominem desideria carnis sectantem, tanquam suem in volutabro, ranas in coeno, vermes in sterquilinio? Ipsi etiam philosophi gentium Epicurum voluptatem carnis honestati praeferentem, tanquam haereticum ab ecclesia philosophantium abjecerunt. In contemptum enim carnis philosophus respondit cuidam quaerenti, quid fui, quid sum, quid ero? et ait: Vile sperma, vas stercorum, esca vermium.
Secunda tentatio est a superiori, id est a ratione, quae est animae pars superior, cum scilicet ratio [Col. 1762D] consentit ei, et delectatur, et quasi captiva trahitur ad obsequium pedisequae, cui debuerat dominari: Haec est admirabilis. Verbi gratia: quanta subiret te admiratio, si videres asellum equitantem sessorem suum? hominem ab illo agi frenis, et urgeri calcaribus? Non dissimile hic est illi miraculum. Verisimile est, si Axa filia Caleph asinum (Jud. I) , quem equitabat, suis coram patre gestasset humeris, potius abjiceretur ab eo, quam exaudiretur.
Tertia est ab exteriori: haec est daemonum timenda suggestio, qui in via qua ambulamus abscondunt nobis laqueos; quos evasisse gloriatur propheta dicens: Ipse liberavit me de laqueo venantium, et a verbo aspero (Psal. XC) . Sed cum audio laqueum, et venantes totus horrore contremisco, et nostram recolens miseriam ingemisco. Ergone bestiae sumus nos? Sumus plane: Homo enim cum in honore esset, non intellexit: comparatus est jumentis [Col. 1763A] insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Quot autem, et quanti sunt horum venantium laquei? nec in cor hominis ascendit, nec lingua sufficit explicare: beatus tamen Antonius [Col. 1763D] S. Athan. in Vita ejus. vidit eos in spiritu et expavit. Tamen ut aliquem de his laqueis proponamus, audiamus Apostolum, nam et ipse spiritum Dei habet: Qui volunt, inquit, divites fieri in hoc saeculo, incidunt in laqueum, et in tentationem diaboli (I Tim. VI) . Ergo divitiae sunt laqueus diaboli. Sed quam inextricabilis sit laqueus iste, audi Veritatem in Evangelio: Facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem in regnum coelorum intrare (Matth. XIX) . Non enim facile de avaritia triumphat, de quo ipsa semel triumphavit. Proh dolor! potius quaerimus his laqueis intricari quam extricari. Si venatores cum cornibus clangendo nos insequerentur, minus horrenda esset haec tentatio, quia facilius cavenda. Sed ipsi insidiantur in occulto, ut sagittent in obscuro rectos corde.
[Col. 1763B] Quarta est a posteriori: haec est memoria praeteritorum peccaminum ad delectandum, cum quis exsultat in rebus pessimis, quas gessit, et saepe in recordatione accenditur, ut redeat in id ipsum. Nec est talis recordatio leve reputanda delictum: non enim sufficit homini Deum contempsisse, imo quasi in os illi improperat, quod contempsit. Memento filios Israel adorasse vitulum conflatilem: in ultionem cujus criminis levitae transeuntes per medium castrum, tria millia leguntur interfecisse (Exod. XXXII) . Recolite de sepulcris concupiscentiarum, cum in mentem venissent populo ollae carnium, allia et pepones, quibus abundarat in Aegypto, et murmurassent, perierunt ex eis quatuordecim millia (Num. XI) . Quid est, quod majori poena punita est recordatio ciborum cum murmure, quam idololatria? Horrenda est sententia, non discutienda. Haec est tentatio deformis, similis est enim gibbo dorsum hominis deformanti, qui ex [Col. 1763C] contractis simul humoribus induruit.
Quinta est a dextris, id est a prosperitate, cum, scilicet, arridet hominis fortuna, et prosperitas hominis non interpolatur miseria, oves enim foetosae, abundantes in egressibus suis: promptuaria ejus plena, eructantia ex hoc in illud: Beatum dicunt hominem cujus haec sunt; tu autem propheta, quid dicis, non est ita: sed beatus populus cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII) . Dic etiam tu, Salomon, quid inde sentias: Prosperitas, inquit, parvulorum interficiet eos (Prov. I) . Dic et tu poeta, qui prosperitatis incommodum in libro experientiae legisti:
[Col. 1763D] Prosperitas est, quae virtutes animi enervat, viros effeminat, oculos mentis excaecat, vitalem spiritum suffocat. Haec autem tentatio volatilis dicitur: est enim similis formicae volanti, quae adeo hilaris est, quod oblita ciborum tabescit volando, et moritur. Talem reddunt hominem opes hyperiphanae, ut vere dicere possit. Aruit tanquam testa virtus mea (Psal. XXI) , quia oblitus sum comedere panem meum.
Sexta est a sinistris, haec est adversitas premens, quae in tantum miserum suggillat spiritum, quod aut murmurantem eum reddit, aut blasphemum. Saepius hoc agit, ut puteus desperationis claudat super eum os suum, maxime cum videt perditissimum quemquam prosperari in via sua mala. [Col. 1764A] Moles haec oppressum exstinxisset Boetium [Col. 1763D] Boet., lib. V De cons. philos. , nisi philosophiae consolantis a Deo recepisset solatium. Psalmographus noster sub hac se pene defecisse commemorat, dicens: Mei pene moti sunt pedes; pene effugerunt gressus mei, quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns (Psal. LXXII) . Istis sex tentationibus tanquam procellis circumtonantibus vallatur miser spiritus, semper tanquam inter malleum et incudem positus: nisi, quia quandoque ne deficiat, ad respirandum paululum removetur ab eo in hunc modum. Tertia est exsultatio post hanc vitam, transactis sex aetatum curriculis. Habet siquidem unaquaeque aetas insitam sibi, et nativam molestiam, quibus quasi torrentibus per singulas aetates miser raptatur spiritus, quasi vectigalia miseriarum exigenti referens naturae, quas ex collatione sex aetatum mundi facile est deprehendere. Prima fuit ab Adam usque ad Noe: haec suam habuit molestiam, quia Cain fratrem interfecit in ejus initio (Gen. IV) ; secunda a Noe usque ad Abraham; [Col. 1764B] hujus nota est molestia, quia cataclysmus aquarum operuit faciem terrae (Gen. VII) ; tertia ab Abraham usque ad David. [Col. 1763D] Hieron. in Quaest. Hebr. in Gen. ait esse [Col. 1764D] fabulam P. Comest. c. 41. Hist. Gen. In hac Abraham cum fratre suo Aram a Chaldaeis projectus est in ignem, per quem ipsi traducebantur. Abraham quidem eductus est a Domino, sed Aram exspiravit; quarta a David usque ad transmigrationem: in hac quam difficilis passus sit David a Saule, ab inimicis, a filio, paucos credimus ignorare; quinta a transmigratione usque ad Christum: in hac populus Dei captivatus est, urbs sancta eversa, templum dirutum, lex combusta; sexta, quae nunc agitur, in hac Christus flagellatus, irrisus, consputus, opprobriis saturatus, morte turpissima condemnatus. Secundum has molestiae aetatum hominis assignantur, quia in infantia major frater occidit minorem; in pueritia diluvium patitur homo, etc., in hunc modum. Sed hanc assignationem alibi faciendam dignum duximus, ne prolixior sermo potius gravaret, [Col. 1764C] quam aedificaret auditorem.
(Exstat inter Opera Hildeberti Cenomanensis. Vide Patr. tom. CLXXI, col. 476, Serm. 29.)
Dispone domui tuae quia morieris tu, et non vives (Isa. XXXVIII) . Familiaris fuit haec admonitio, et semel facta per Spiritum sanctum ad Ezechiam, qui regnabat super Judam et Jerusalem. Generalis est, et quotidiana ad quamlibet fidelem animam; specialis vero et annua in hoc tempore Quadragesimali, in quo certus et brevis dierum numerus ad corrigendas aliorum temporum negligentias nobis constitutus est. Cum enim Ezechias post innumerabiles triumphos elatus fuisset in superbiam, nec dignas [Col. 1764D] Deo gratias egisset, aegrotavit ad mortem, et venit Isaias in spiritu, et ait: Dispone domui tuae, id est provide quis succedet tibi in regem; nisi enim de superbia tua poenitentiam egeris morieris. Generaliter etiam ad unumquemque nostrum de die in diem clamat Spiritus sanctus: Dispone domui tuae; quia nisi disposueris, morte animae morieris, et postmodum morte aeterna [Col. 1764D] Hieron., tom. II ad Avitum. . Et non credas Origeni dogmatizanti, quia in aeternum non irascetur Dominus, imo etiam daemonum quandoque miserebitur. Etenim non vives, id est nunquam deinceps revocaberis ad vitam. Specialiter autem in hoc tempore unicuique nostrum dicitur: Dispone domui tuae, tanquam vitreae ampullae, super quam si ceciderit lapis vel ipsa super lapidem, confringetur. Imminet [Col. 1765A] tibi dies Paschae, praepara te ad communicandum eucharistiae, quia hoc tempus est quasi parasceve Paschae; si enim indisposita domo accesseris, morieris, quia judicium tibi manducabis et bibes; sin autem pro domo indisposita accedere volueris, morieris, quoniam ad mortem peccabis. In prima enim Ecclesia, quotquot intererant consecrationi eucharistiae communicabant eidem. Inde est quod Collectae, quas post Communionem dicimus, plurali numero censentur, verbi gratia: Refecti cibo potuque spirituali, etc. Et iterum: Sacramenta quae sumpsimus, etc. Postquam autem crevit numerus fidelium, nec omnes accedere ad eucharistiam visum est, statutum est ut saltem diebus Dominicis fideles communicarent. Cum vero paleae supercrescentes coeperunt cooperire grana, et multorum refriguit charitas, et crevit iniquitas, et perpauci inventi sunt idonei, qui calicem salutaris acciperent, decretum est ut saltem per tres solemnitates in anno fideles communicarent. [Col. 1765B] In Pascha, Pentecoste et Natali; quia in hunc modum praecepit Dominus Patribus antiquis, ut omnis masculus in Israel ter in anno appareret, in conspectu ejus, sed non vacuus. Nunc autem, quoniam dies mali sunt, et omnes fere declinaverunt, et inutiles facti sunt (Psal. XIII) non audeo dicere, ex praecepto Ecclesiae, sed ex tacita permissione ipsius introductum est, ut semel in anno congregentur in Ecclesia ad communicandum, quod praeterire fas non est. Ut sicut ea die filii Israel typicum agnum comedebant perpetuo (Exod. XII) ; et eadem die Dominus discipulis suis carnem suam et sanguinem dedit, et in memoriam sui id ipsum faciendum commendavit (Matth. XXVI) , ita et nos eadem die carnem Agni, qui tollit peccata mundi (Joan. I) , edamus.
Sed videndum est, cui patrifamilias loquatur Spiritus sanctus, et de qua domo praecipiat disponenda. Sane quatuor domus leguntur in Theologia: domus daemonis, domus hominis, domus animi, domus Domini. [Col. 1765C] Domus daemonis sunt filii diffidentiae, vasa iniquitatis, de quibus ipse ait: Revertar in domum meam, unde exivi (Matth. XII) . Sed quia pater ille familias induratus est tanquam lapis, ad eum non dirigitur haec admonitio: proinde de aliis tribus considerandum est. Domus itaque hominis est manufacta et visibilis, domus animi creata et rationalis, domus Domini regenerata et spiritualis. Domum suam homo inhabitat, animus dispensat, Dominus illuminat: homo per necessitatem, animus per naturam, Dominus per gratiam. De domo hominis dictum est a villico iniquitatis. Ut cum amotus fuero a villicatione, recipiant me in domos suas (Luc. XVI) . De dispositione hujus domus non creditur facta esse praesens admonitio, cum potius contemnenda praecipiatur, quam diligenda, cum Abrahae dictum est sic: Exi de terra tua et de cognatione tua (Gen. XII) . Et sponsae praeceptum est: Obliviscere populum tuum, [Col. 1765D] et domum patris tui (Psal. XLIV) . Siquidem domus animi est homo ipse. Animum vero voco rationem, cui tanquam patrifamilias carnis et animae nostrae credita est custodia, et mandata dispositio. De hac domo legitur: Tria ejiciunt de domo hominem, fumus, stillicidium et mala uxor, id est peccatum ignorantiae, peccatum suggestionis, peccatum primae concupiscentiae, quae non tantum rationem in domo sua dominari non permittit, verum etiam ancillari cogit. Domus autem Domini est animus ipse. Et ita mirum in modum animus domus est hominis et domus Dei, unde Apostolus: Caput mulieris vir, caput viri Christus, caput Christi Deus (I Cor. XI) . De hac domo legitur: Sapientia aedificavit sibi domum, etc. (Prov. IX.) Tantum patremfamilias amovere de dispensatione domus suae insipidum esset et vanum. Quis enim adjuvit spiritum Domini, aut consiliarius ejus fuit? (Rom. XI.) Patet itaque, quod animo dictum est: Dispone domui tuae. Dispositio autem haec plurimum difficilis est, et multa indiget diligentia. [Col. 1766A] Ipsi enim, per quos fit, indigent dispositione: sicut enim difficile est invenire custodiam, si custodiendi sint ipsi custodes; sic dispositionem, si disponendi sunt disponentes. Sane virtutes sunt, per quas disponit animus domui suae, quae et ipsae disponendae sunt, ne supra modum silvescant. Sicut enim cavendum est, ne quid parum; sic etiam, ne quid nimis. Quod brevi exemplo liquet. Minuendi sanguinis duplex est ratio: qualitas, scilicet, et quantitas: nec minus perniciosa est superfluitas quam corruptela. Quid autem amicabilius est humanae naturae, quam sanguis? quid jucundius homini quam virtus? Virtus ergo quandoque minuenda est. Audi medicum sub lege peritissimum, qui ait: Noli nimis justus esse; est justus qui perit in justitia sua (Eccli. VII) . Audi alterum sub gratia peritiorem, qui dixit: Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII) . Cui putas venae virtutum parcendum est, si justitia et sapientia indigent [Col. 1766B] minutione? Quamobrem si sapiat spiritus miser, respondeat Spiritui sancto, et dicat: Domine, quid jubes me disponere domui meae? Hoc labor est ante me. Velle mihi adjacet, perficere autem non invenio (Rom. VI) . Doce ignorantiam meam, adjuva impossibilitatem, quia sicut sine te nihil scio, ita sine te nihil possum facere. Dicet ei profecto Spiritus sanctus: Scrutare Scripturas (Joan. V) , quas per me scripsit Filius, quia ego sum lingua et calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV) , et invenies plene dispositam, domus tuae dispositionem. Legat itaque Scripturas animus noster, et inveniet quod quaerebat. Potens est autem iste paterfamilias, clientelam habet multam nimis, clientes habet exteriores, et ad exteriora discurrentes. Habet et interiores, qui vultui ejus semper assistunt. Exteriores sunt quinque sensus corporis, id est membra sensibus deputata. Quorum dispositio et crebro, et de facili legitur in Scriptura. Legitur enim: Averte oculos tuos, ne videant vanitatem (Psal. CXVIII) : cohibe linguam tuam [Col. 1766C] a malo, et labia tua ne loquantur dolos (Psal. XXXIII) . Obtura aures tuas, ne acceptum habeant opprobrium adversus proximum suum. Comprime nares, ne peregrinis quaerant odoribus delectari. Claude manum tuam, ne accipiat munera super innocentem. Injice pedes tuos in compedes sapientiae, ne currant ad effundendum sanguinem. Et multa in hunc modum sunt, quae spectant ad eorum dispositionem. Interiores vero clientes, praecipue sunt quatuor animi affectus, quorum meminit poeta dicens:
Cum dilexisset Jesus suos, qui erant in mundo, etiam in finem dilexit eos (Joan. XIII) . Quos vocet suos Jesus, ambigi potest, cum ejus sit orbis terrarum et universi, qui habitant in eo. Potest quidem convenienter exponi, quod praemisimus de omnibus electis, vel de inter electos praeelectis, sive de omnibus Christianis. De electis sic: Cum dilexisset suos, etc. Hic videndum est quis, quomodo, quos et quantum dilexerit. Quis? Dominus Jesus; quomodo? gratis; quos? inimicos; quantum? usque in finem mundi, et maxime in fine, id est sexta aetate, quando pro nobis humiliatus sua nos exaltavit passione. Ab aeterno nos elegit Deus salvandos, secundum illud: Novit Deus, qui sunt ejus (II Tim. II) . Et illud: Novit [Col. 1768B] Dominus numerum jumentorum suorum (Prov. XII) . Quod Deus sit, qui dilexit, ostendit Propheta dicens: Tu es Deus meus (Psal. XV) . Quod gratis nos dilexerit, consequenter nobis aperit, cum subjungitur: Bonorum meorum non eges (ibid.) . Quos dilexit Apostolus (Rom. V) docet, cum dicit: Cum inimici essemus, ipse prior dilexit nos. Quantum vero nos dilexit, patet ex passione, quam pro nobis sustinuit. Potest et de praeelectis exponi, quos in carne elegit sub patre; dignatus est enim eos idiomate sui characteris insignire, et quadam dilectionis familiaritate sibi unire, mittens eos in orbem terrarum, ut essent sibi testes in Jerusalem, Judaea, et Samaria (Act. I) . Hic item videndum, quis dilexerit, quomodo, et quos, et quantum? Quis? Magister et Dominus; quomodo? familiari dilectione; quos? infirma mundi, imo minima, piscatores scilicet, et pauperes idiotas, ignobiles. Hi in mundo erant, sed non de mundo; eorum enim cordi aruerat [Col. 1768C] mundus. Quantum eos dilexerit, et quam familiarius, declarat Coena die hodierna celebrata. Coeli Conditor, hominum Creator et recreator surrexit a coena linteo praecinctus, et lavit pedes discipulorum (Joan. XIII) . Humiliatae sunt ad pedes servorum manus Salvatoris, ut hujus humilitatis exemplo a cordibus humanis abstergeretur tumor elationis. Tribus proprie causis in ministerio abluendi pedes humiliavit se Dominus; propter humilitatis exemplum, propter dilectionis argumentum, et propter sacramentum. De humilitatis exemplo ait: Exemplum dedi vobis, ut et vos ita faciatis (ibid.) . Et item: Hoc mando vobis, ut diligatis invicem (Joan. XV) . Sacramentum vero ejus ablutionis innuens Dominus ait Petro: Si non lavero te, non habebis partem mecum. Nec hoc de exteriori ablutione est intelligendum, sed de significatione per eam, id est peccatorum venialium remissione. Demum in coena corpus suum sub forma panis et vini discipulis dedit ad comedendum, et de caetero ad conficiendum, dicens: Accipite et [Col. 1768D] comedite: hoc est corpus meum (Matth. XXVI) . Et item: Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXII) . Fuit Christus nobis in cruce pretium, in via viaticum, in patria erit praemium, existens cibus grandium, id est perfectorum. Hunc cibum Elias accepit, et in ejus fortitudine quadraginta diebus ambulavit, donec ad montem Dei Oreb pervenit (III Reg. XIX) . Hic est mons, de quo Propheta ait: Quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo? (Psal. XIV.)
Per quadraginta dies, omne tempus, quo in praesenti vivitur, accipitur, per quod viatico corporis Christi fidelis anima reficitur. De Christianis vero et hoc accipi potest, facta modica verborum mutatione. Et sic Dominus dilexit suos, ut in finem diligat eos. Suos, id est bonos et malos. Malos quidem saltem participatione sacramentorum, etsi non finali operatione. His omnibus confert gratis gratia Salvatoris plura beneficia: confert parva, confert et magna; [Col. 1769A] parva benedictione sinistrae, magna benedictione dexterae; parva in temporalibus, magna in spiritualibus. De benedictione sinistrae dicitur: Homines et jumenta salvabis, Domine (Psal. XXXV) . Confert Deus Christianis magna, adversa repellendo, dando prospera, conservando collata: repellit adversa, ne molestiis succumbamus; largitur prospera, ut largitorem diligamus; conservat collata, ne per ingratitudinem a largitoris gratia resiliamus. Et notandum quamdam miserationem Dei magnam, quamdam majorem, quamdam maximam: magna in patientia, major in disciplina, maxima in justificatione. In patientia exspectat ad emendationem, in disciplina corripit ad justitiam, in justificatione sublevat ad palmam. Et horum quodque consistit in tribus: patientia in malorum repulsione, bonorum collatione, et collatorum conservatione; disciplina in dictis comminationis, in factis delectationis: Flagellat enim Deus filium quem diligit (Hebr. XII) ; et in [Col. 1769B] exemplis imitationis. Diligamus ergo Deum sine praesumptione, timeamus sine desperatione, imitemur sine simulatione. Justificatio etiam in tribus consistit, vel notatur: in gratiae infusione, in liberi arbitrii cooperatione, tandem in consummatione: primum est incipientium, secundum proficientium, tertium pervenientium. Est etiam maximum bonum, boni continuatio, de bono ad melius promotio, rapi in optimo. In optimo rapit sanctos Deus; etsi enim fieri posset, ut amplius viverent post diem obitus praescitum, non magis mererentur; sic et de damnandis, licet plus viverent, quam victuros eos Deus praescivit, si fieri posset, de caetero minus mali non fierent. Rogemus ergo, fratres, Dominum, ut nos usque in finem diligat, et sua benignissima miseratione ad viam vitae dirigat. Nec cum illo fratre adolescentiore hircum rogemus, quem cum amicis comedamus (Luc. XV) : hircus fetidum animal est, et petulcum, et pro peccatis consuevit offerri, per [Col. 1769C] quod peccata intelliguntur. Carnes haedinas petit et edit, qui licet manus cohibeat ab opere, intus tamen aestuat perversa cogitatione. Is qui vitae arctioris proposito obedientiae jugo collum submisit, si de caetero vigiliarum macerationes aspernatur, lecti minus mollis modicitatem pati dedignatur, carnes haedinas comedit, et cum amicis, si a proposito resiliens dimissa repetit. Alii sunt, qui licet non cum amicis, tamen in eis vel pro eis hircum edunt. In eis edunt, qui eis peccantibus consentiunt, et quos deberent corripere consensu pravitatis per vitiorum abrupta docent diffluere. Pro eis edunt, qui bona Ecclesiae ad eorum superfluitatem fovendam distribuunt communia tanquam propria largientes. Hi vel nesciunt, vel scire dissimulant, quod naturae modicum sufficit, superfluitati nihil. Unde illud: Divitias et paupertatem ne dederis mihi; sed tantum victui meo tribue necessaria (Prov. XXX) , et illud: Habentes victum et vestitum, his contenti simus (I Tim. VI) . Rogemus ergo simul, rogemus [Col. 1769D] singuli, ut qui pro nobis est humiliatus in terra nos ad coelum sublevet per humilitatis exempla Dominus Jesus rex noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Scitis quia post biduum Pascha fiet (Matth. XXVI) . Mediator Dei et hominum Jesus Christus (I Tim. II) , cum praedixisset discipulis sciscitantibus signa eversionis Jerusalem, et adventus sui ad judicium, subdidit: Scitis quia post biduum pascha fiet. Non fecit taliter Israeliticae nationi, nec secreta sua sic manifestavit eis, dum loqueretur per Moysen. Servis, qui nesciunt voluntatem domini sui de futura veritate agni Paschalis, multiplicavit sermonem, figuris occuluit veritatem. Istis autem tanquam amicis, [Col. 1770A] et scientibus, quid velit D minus suus, unde et praemisit: Scitis, sub compendio veritatem tradidit; nec tantum sub brevitate sermonis, quantum sub brevitate temporis. Post biduum enim coram ipsis Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) ; pro ipsis oblatus est, quia ipse voluit (Isa. LIII) . Verumtamen possunt haec eadem verba non indecenter esse matris Ecclesiae. Sicut enim Christus et Ecclesia duo sunt in carne una (Ephes. V) , ita saepenumero possunt esse duo in voce una. Hortatur ergo mater Ecclesia filios uteri sui, ut praeparent se ad esum escae salutaris, dicens: Filioli, scitis quia post biduum Pascha fiet. Prope est dies festus azymorum, qui dicitur Pascha. Accedendum vobis est ad escam unitatis, usque ad cornu altaris. Probet autem se homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat (I Cor. XI) : Si adhuc estis in Aegypto, vel si emenso tantum unius diei itinere processistis; nondum datum est vobis Dominicam coenam manducare: [Col. 1770B] eundum est prius itinere duorum dierum. David rex et propheta, cum interfuisset in spiritu curiae coelesti, de excelso coelorum habitaculo reportavit nobis hujus bidui procinctum, dicens: Declina a malo, et fac bonum (Psal. XXXVI) . Ita ergo proficiscimini, filii, per diem et diem, declinantes scilicet a malo, et facientes bona; exstirpantes nociva, et seminantes utilia, et estote parati in diem tertium, ne mensa salutis fiat vobis in laqueum et in retributionem, et in scandalum (Psal. LXVIII) . Plus solito, aut praeter solitum colite pietatem; modestiam exhibete, humilitatem sectamini, induite gravitatem, ut Christo patienti quodammodo compati videamini, qui in vita sua operatus est passionem passivam; in morte vero passionem activam, per quam operatus est salutem nostram in medio terrae. Talis nimirum admonitio matris Ecclesiae utilis est quidem, sed adhuc tenuis, aqua refocillans, sed nondum satians. Quocirca eruderemus cum Isaac puteum abundantiae, donec egrediantur aquae largissimae, [Col. 1770C] ita ut bibant homines et jumenta (Gen. XXVI) , id est duo genera hominum in Ecclesia. Sane secundum hierarchiam Dionysii [Col. 1769D] L. De eccl. hierarchia. duo sunt genera fidelium in Ecclesia Dei. Primum, quod dicitur Deividum; alterum, quod appellatur pedissequum; Deividos dicimus ministros Ecclesiae, quibus credita sunt eloquia Dei, quibus dictum est: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis (Matth. XIII) : quibus Christus ait: Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV) . Pedissequos vero dicimus populum multitudinis: qui sedet secus pedes Deividi, ut audiat legem ex ore ipsius, et percipiat de manu ejus in tempore opportuno. Illi sunt boves arantes, isti asinae pascentes juxta eos. Illi sunt Aaronitae, quibus arcam testimonii et Cherubin gloriae revelata facie videre concessum est, isti sunt Caathitae, qui sancta portant humeris, sed nonnisi involuta: hi sunt gemelli fetus Ecclesiae. Ad hos duos loquitur [Col. 1770D] mater Ecclesia, propria tamen et separata cuique admonitione. Aliter enim admonendi sunt Deividi, aliter pedissequi. Deividos tanquam celerius currentes post gigantem, qui exsultavit ad currendam viam (Psal. XVIII) , hortatur dicens: Filii, scitis quia post biduum Pascha fiet.
Hanc de triduo admonitionem prius prosequemur, et est sensus: Filioli, mementote, quia post triduum sedebitis ad mensam divitis. Videte diligenter quae vobis apponuntur; scitote similia vos debere ei praeparare. Paravit Christus mensam in conspectu vestro, dicens: Hoc facite in mei commemorationem (Luc. XXII) ; quod sane intelligere debetis, non pro memoria tantum recordationis, sed potius imitationis. Christus enim passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (II Petr. II) . Ad quam unus pro omnibus respondet: [Col. 1771A] Dic nobis, mater, quae reliquit nobis Christus imitanda? Ad quem mater: Vidi eum in horto ligatum, in atrio pontificis expalmatum, sputis illitum, in praetorio judicis irrisum, virgis caesum, spinis coronatum, in patibulo crucis toto corpore extensum, clavatum, lancea perforatum, in sepulcro decurionis clausum, custodibus vallatum. Hi sunt ingressus Dei mei: haec est via Christi. Christianus incedit per eam. Ad quam filius: Durus est hic sermo, mater, et quis poterit audire eum (Joan. XII.) ? Difficilis est haec imitatio, et non potero ad eam. Ad quem mater: Noli timere, fili, sed audi et tace: Ecce nunc tempus acceptabile (II Cor. VI) sequendi Christum. Siccata est aqua illa contradictionis; siccatus est torrens, de quo bibit Christus in via. Primitivam viam martyrum, qui tinxerunt pedem suum in sanguine, temperavit Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis. Si non potes fundere sanguinem, saltem funde aquam, in quo [Col. 1771B] tibi nulla est excusatio. Ad quam filius: ยซUnde mihi haec aqua, mater? Cui illa: Hauries aquas in gaudio de fontibus Salvatoris (Isa. XII) , qui clamans aiebat: Omnes sitientes, venite ad aquas (Isa. LV) . Haec sunt tria genera aquarum, quas vidi Christum effundentem. Vidi ipsum effundentem lacrymas super civitatem sanctam (Luc. XIX) , et dum staret ad Lazari monumentum (Joan. XI) . Vidi eum effundentem aquam in pelvim, quando Creator omnium rerum Deus inclinavit se ad lavandos pedes hominum (Joan. XIII) . Vidi, quando unus militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit distincte sanguis et aqua (Joan. XIX) . In hunc modum triplicis aquae necessaria est tibi ablutio, sicut triplex macula te polluit, cordis, oris et operis. Effunde ergo aquam primam, secundam et tertiam. Prima est interior, secunda superior, tertia exterior: prima est contritionis, secunda confessionis, tertia satisfactionis. Prima lavat lectum, secundum illud: [Col. 1771C] Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI) . Secunda lavat faciem, secundum illud: Unge caput tuum, et faciem tuam lava (Matth. VI) . Tertia lavat manus, unde: Lavabo inter innocentes manus meas (Psal. XXV) . Prima lavat ad munditiam, unde: Lavamini, mundi estote (Isa. XVI) , secunda lavat ad justitiam, unde: Dictu iniquitates tuas, ut justificeris (Isa. XLIII) ; tertia lavat ad coronam, unde Apostolus: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, reposita est mihi corona justitiae (II Tim. IV) . Sufficit tibi, fili, haec triplex aquae effusio, ut ingrediaris, in conspectu Dei tui sine macula. Hoc est triduum, quod tibi proposueram: hoc itinere trium dierum emenso Pascha facies in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V) .ยป Superest, ut de admonitione ad Deividum prosequamur. Ad quem mater: Fili tu semper mecum es, et omnia mea tua sunt: primitias, decimas, oblationes, votiva et spontanea dedi tibi. Itaque patienter inclina [Col. 1771D] aurem tuam in verba oris mei (Psal. LXXVII) . Exaltavit te Christus tanquam electum de plebe sua, et dixit: Qui mihi ministrat me sequatur (Joan. XII) ; oportet ergo te eum sequi, quocunque ierit. Scito, quia post biduum Pascha facies, id est non in aqua tantum, sicut frater tuus, sed in aqua et sanguine. Triduum fratris tui pone tibi pro die primo. Restat tibi dies secundus, sed prolixior priore in quinaria sanguinis effusione. Nam et Christus, quem sequeris, quinquies sanguinem fudit. Vade, et tu fac similiter (Luc. X) , ne requiratur a te sanguis ejus, qui effusus est pro te. In circumcisione ferrum pertransivit carnem ejus. In nocte hac cum prolixius orasset, factus est sudor ejus, sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII) . In crastinum alligatus est columnae, et virgis caesus, adeo quod vestigia cruoris, notantur in columna usque in diem hodiernum. Postmodum suspendentes eum in ligno foderunt [Col. 1772A] manus ejus et pedes (Psal. XXI) , et aspersa est sanguine caro ejus. Postremo de latere dormientis exivit sanguis et aqua. Toties fudit sanguinem suum Christus, non tantum, ut te redimeret, sed ut te erudiret. Prima ergo effusio facta est tibi in documentum, secunda in exemplum, tertia in testimonium, quarta in pretium, quinta in sacramentum. In his docet te Christus, quid debeas tibi, quid fratri, quid mihi. Circumcisionem tibi, sudorem fratri, flagellationem mihi. De circumcisione pertranseo, quia saepenumero eam inculcavi, et plenius in sermone [Col. 1771D] Sermo. 39. , qui inchoat: Erudimini, et hic inseri potest: fratrem tuum, qui tanquam terra, et scabellum pedum tuorum, rigare debes: ut germinet in labore et sudore vultus tui. Nec desistas, etiamsi tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. I) : mihi vero, quia sum columna et firmamentum veritatis, insolubiliter alligari debes; ita quod neque fames, neque nuditas, neque periculum, aut gladius [Col. 1772B] separet te a fidei confessione: verum potius eligas mori, quam separari etiam tempore pacis. Nolite implicare saecularibus negotiis, et respicere retro. Porro, si elevatus fueris a terra, ut ponant te in cathedra seniorum, et judices cum senatoribus terrae, confige manus tuas, excute scilicet eas ab omni munere. Noli sequi retributiones, ne faciant te senem abocellum; ne vox sonet Jacob, et manus sint Esau (Gen. XXVII) ; crucifige pedes tuos; sta in porta domus Domini, clama importune opportune (II Tim. IV) , et non moveantur vestigia tua (Psal. XVI) . Dinumerabilia sint ossa tua, id est luceant opera bona coram hominibus, ut glorificent patrem tuum, qui est in coelis (Matth. V) . Postremo, si mortuus fueris mundo; si elongaveris fugiens, ut quiescas in solitudine (Psal. LIV) , interdicas omni sensui tuo usum ad exteriora, aures habebis et non audies, oculos et non videbis, manus et non palpabis, pedes et non ambulabis (Psal. CXIII) . Ad Deum tuum clamabis [Col. 1772C] in gutture tuo: tantum de latere dormientis fluet aqua humilitatis, et sanguis obedientiae. Qui facit haec, non movebitur in aeternum (Psal. XIV) . Cum his non apparebis vacuus in conspectu Dei tui, et securus Pascha facies: quod necesse est quantumvis perfecto. Licet enim sanatum sit ulcus criminis in baptismo et poenitentia, tamen manet pruritus ulceris, quem mitigat Eucharistia. De caetero, sicut sciebant apostoli post biduum Pascha fieri, scimus et nos quia post biduum Pascha fiet. Scimus quia qui accedit indigne, judicium portabit quicunque est ille. Paremus ergo nos ad mensam communionis, qui sedemus in Scriptura ad mensam refectionis, ut tandem vocet nos ad mensam patris Jesus Christus Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum hodie mater sua (Cant. III) . Gloriosa dicta sunt saepe de gloriosa matre Dei. Et ego forte, si linguis hominum loquar et angelorum (II Cor. XIII) , tamen in irritum cedet labor meus, quia puteus altus est (Joan. IV) , et in quo hauriam non habeo. Verumtamen obmutescere non possum, unde omnis loquitur creatura: tantum jucundum sit eloquium meum, et non erit infructuosum. Quid gloriosius inter nos judicatur, quam videre regem in decore suo, incedere purpuratum, coronatum diademate suo? longe gloriosius coronatus est hodie Rex noster in thalamo matris suae. Hodie quidem impletum est illud Jeremiae (cap. XXXI) : Novum faciet Dominus super terram; mulier circumdabit virum; post annuntiationem enim angelicam, concipies et [Col. 1773A] paries filium, et verecundam Virginis concessionem, Fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) , conceptus est Dei Filius, vel, ut verius dicam, inceptus. Non enim ex diversis seminibus simul captis, conceptus est, sed ex sola Virginis carne formatus, non per intervalla temporum, ut caeteri, sed statim homo in omnibus membris suis, statim animatus ejusdem potentiae et virtutis, cujus erat, dum tricenarius praedicaret; unde et viri nomine censetur in propheta. Quomodo autem hodie ibidem coronatus fuerit, ad videndum nos hortatur Scriptura: Filiae Sion, egredimini, etc. Ad nos sane praecipue dirigitur sermo, ad litteratos, inquam, quibus datum est nosse mysteria, caeteris autem in parabolis (Luc. VIII) , et his maxime, qui ecclesiasticis operam dant disciplinis, qui postposita facunda, sed infecunda philosophorum loquacitate veniunt, ut hauriant aquas in gaudio de fontibus Salvatoris (Isa. XII) , qui non immerito per filias Sion intelliguntur. Per Jerusalem [Col. 1773B] enim et Sion intelligitur Ecclesia. Filia itaque Sion, et filiae Jerusalem filii sunt Ecclesiae; Israel ad litteram juxta Sion sita est, cujus municipium, quod Mello dicebatur (III Reg. IX) , in Sion positum fuit. Per filias ergo Jerusalem laicos tanquam minus peritos, et custodia municipii egentes intelligimus; per filias Sion litteratos, tum propter scientiae eminentiam, tum propter aliorum custodiam et instructionem, tum quia Sion speculatio interpretatur. Prophetae enim dictum est, et nobis in propheta: Fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel (Ezech. III) .
His, inquam, dicitur: Filiae Sion, quibus Dominus aperuit sensum, ut intelligeretis Scripturas (Luc. XXIV) , egredimini. Idipsum dictum Abrahae homini Dei: Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui (Gen. XII) . Tria sunt, quae nos peccare compellunt: suggestio propriae carnis, suggestio proximi, et suggestio daemonis, vel mundi. Egrediamur [Col. 1773C] itaque de terra nostra, id est Evam nostram reprimamus; et de cognatione, id est proximo male suadenti aures claudamus, sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones (Psal. XXXVII) . Et de domo Patris; id est mundum, et principem ejus, id est diabolum suis nos illudentem oblectamentis fugiamus confugientes ad Altissimum, ut scapulis suis obumbret nobis et sub pennis ejus speremus (Psal. XC) . Quod si Scriptura non moneret nos egredi, ipsius tamen loci importunitas nos egredi compellit. Quis nostrum, si jaceret in luto, non mallet egredi, quam manere? Quis est iste mundus, et omnis concupiscentia ejus, nisi lutum et faeces? Audi de amatoribus mundi quid dicatur: Computruerunt tanquam jumenta in stercoribus (Joel. I) . Audi Apostolum, qui reputat ea tanquam stercora (Phil. III) . Quantis autem sordibus sterquilinium hoc cumuletur in evidenti est. Adam primus et maximus omnium gigas sordes inobedientiae super [Col. 1773D] nos evomuit, cujus tanta fuit labes, ut universam posteritatem miserabiliter macularet. Secundus Cain stercus fratricidii injecit, Lamech fetorem digamiae superfudit (Gen. IV) . Etiam ante diluvium mulieres supergressae viros, et viri muliebria corporis sui patientes, faeces faecibus cumulaverunt (Gen. VI) . Penset, qui potest, quantis usque in hodiernum diem sordibus haec vallis usque ad fetorem intolerabilem repleatur. Quocirca citissime egredimini, filiae Sion; ut quid pro croceis amplexamini stercora? homines estis, non sues. Et vos quidem, qui studere venistis, egressi estis de terra, et cognatione vestra, venientes cum regina Saba audire sapientiam Salomonis (Reg. X) . Sed egrediendum potius mentis affectu, quam corporis incessu. Vobis etiam plurimum expedit exire, quia qui comedit uvam acerbam, dentes ejus obstupescunt, et frangere non potest panem (Jer. XXXI) . Sed quid est in causa? Nunquid [Col. 1774A] dentes pristinum robur amittentes mollificati sunt? nunquid panis caeteris cibis suavior jucunditate sua privatus est? nequaquam, stupor in causa est. Ita quis studio militans si saecularibus implicet se negotiis, consuetudine obstupescit. Sufficit nobis natura ad studendum, suavis est disciplina, stupor consuetudinis frangere panem perhorrescit. Egredimini ergo, et videte regem Salomonem. Salomon trinomius fuit: dictus est Idida, Salomon, Ecclesiastes. Idida, dilectus Domini vel a Domino, dicitur. Hic est Christus, secundum quod est a principio apud Patrem, ac si diceret Scriptura: Non dico, videte Ididam quia, ut est apud Patrem, alius apud alium, cum sit homo in Sion eum cum patre non videbit homo, et vivet. Credere potestis, videre nondum potestis. Neque dico, videte Ecclesiasten, hoc est concionatorem. Hoc enim adhuc futurum est, cum videbit omnis caro Salutare Dei, et in tanta concione quibusdam intonabit in verbo [Col. 1774B] aspero dicens: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) , aliis blando subridebit alloquio, dicens: Venite, benedicti (Ibid.) . Intelligite itaque Ididam, quia est irreprehensibilis. Exspectate Ecclesiasten, quando erit terribilis. Nunc videte Salomonem, quia nunc est placabilis et desiderabilis aspectu. Salomon enim pacificus: hic est Christus homo, qui est pax nostra, qui fecit utraque unum, parietem inimicitiarum solvens inter nos et Deum (Ephes. II) . Hunc videte: hic ab omnibus visus est: viderunt oculi nostri Salutare Dei (Luc. II) , et licet abjectum et opprobriis saturatum, tamen videte regem, quia simul in unum est dives et pauper. Hodie vero videte eum in diademate suo. Aliud est corona, et aliud est diadema. Corona simplex est circulus aureus, quo utuntur reges in minoribus solemnitatibus. Diadema est quasi duplex corona, cum ipsi coronae quasi alius circulus gemmis superpositus superadditur. Ex ipsa enim Graeci [Col. 1774C] nominis interpretatione, duplicitatem sonat. Corona itaque animae sunt bona naturalia: gemmae vero superpositae, ut faciant diadema, bona sunt gratuita. Cum enim naturales animae affectiones ordinatae sunt in ea, coronant eam et exornant; inordinatae enim ludibrium sunt ei, unde Salomon: Mulier pulchra et fatua, circulus aureus est in naribus suis (Prov. XI) . Quatuor sane sunt naturales affectiones, timor, spes, gaudium, dolor, unde poeta:
In hac ergo die Dominicae conceptionis, Christus homo hoc diademate coronatus est in utero matris, quia et naturalia et gratuita in eo fuerunt, eaque ordinatissima. Per hoc autem, quod dicitur eum coronasse mater sua, intelligitur, quod et alius, et alter eum coronavit. Siquidem coronavit eum noverca sua, coronavit eum pater suus, coronavit eum familia sua. Coronavit eum noverca sua, id est Synagoga, cujus caput tremendum angelis coronam spineam in ignominiam tulit; sed in die resurrectionis coronavit eum pater suus corona immortalitatis [Col. 1775B] et gloriae. In die ventilationis extremae coronabit eum familia sua. Veniet enim cum senatoribus terrae (Prov. XXXI) , quia veniet Dominus, et omnes sancti ejus cum eo, in medio autem omnes dijudicabit. Corona matris fuit corona misericordiae, miseratione enim sola voluntatis suae humanatus est. Corona novercae corona fuit miseriae, quae autem patris, fuit gloriae. Unde Apostolus: Reposita est mihi corona gloriae (II Tim. IV) . Ultima erit corona potentiae: veniet enim tanquam potens crapulatus a vino (Psal. LXXVII) . In corona matris imitabilis, in corona novercae contemptibilis, in corona patris admirabilis, in corona familiae horribilis. Videbunt eum impii in corona potentiae, et peribunt; videbunt eum justi in corona gloriae, et gaudebunt. Agite ergo ne pereamus et nos cum pereuntibus; praeparemus nos ad adventum judicis cuncta cernentis. Si enim nos impraeparatos invenerit, quid poterit nos excusare? excusabit nos [Col. 1775C] poenitentia? sed cam in carne contemnimus. Excustabunt nos bona opera? sed in tempore agendi non agimus. Excusabit nos fragilitas carnis? sed ex adverso stabunt virgines, quae in carne carnis fragilitatem vicerunt. Merito dicet nobis: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) , ubi ignis non exstinguetur, et vermis non morietur (Isa. LXVI) , ubi continuus gemitus, dolor summus, poenalis sensus. Ponamus ergo ante oculos quam malum est coelestis patriae extorres fieri, communione sanctorum privari, mori beatae vitae, morti vivere sempiternae, a qua liberet nos Jesus Christus Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Adhuc escae eorum erant in ore ipsorum, et ira Dei ascendit super eos (Psal. LXXVII) . Ad litteram exprobrat Propheta Judaeis, populo durae cervicis, semini [Col. 1775D] nequam, filiis sceleratis beneficia a Deo collata, et ipsorum ingratitudinem. In deserto enim panem de coelo fastidientes, carnes Aegypti desideraverunt, et dedit eis Dominus carnes secundum desideria eorum: carnes in abundantia tanta, quia dedit, sicut arenam maris volatilia pennata (ibid.) . Sed dum adhuc escae eorum essent in ore ipsorum, ira Dei ascendit super eos, quia inopinata morte prostrati sunt, et putruerunt cadavera eorum in deserto. Hoc propheticum tamen non tantum exprobratio est apud Judaeos, ut dictum est, sed et prophetia est, et comminatio. Est ergo exprobratio quantum ad eos, qui praecesserunt, prophetia ad futuros, comminatio ad praesentes. Sed cum est exprobratio, hic est sensus: Adhuc escae eorum erant in ore ipsorum, sed doleant, quia ira Dei ascendit super eos. Cum [Col. 1776A] vero est prophetia, hic est sensus: Adhuc escae eorum erant in ore ipsorum; sed timeant, quia ira Dei ascendet super eos. Cum autem est comminatio, hic est sensus: Adhuc escae eorum, etc., sed caveant, ne ira Dei ascendat super eos. Exprobratio itaque tetrasyrtica est, id est ad quatuor trahi potest, id est ad quatuor praecedentes commode refertur, prophetia vero tetrasyrtica, comminatio autem annualis. Quatuor enim praecesserunt prophetiam, quibus non incongrue potest hoc exprobrare. Primi parentes, genus humanum temporibus Noe, Sodomitae, filii Israel in deserto. Acceperant enim primi parentes mandatum, ne gustarent de ligno scientiae boni et mali, sed noluerunt intelligere, ut bene agerent (Psal. XXXV) , et evanuerunt in cordibus suis, putantes fieri sicut dii, scientes bonum et malum, et transgredientes mandatum, comederunt cibum vetitum (Gen. III) . Et adhuc escae erant in ore ipsorum, et ira Dei ascendit super eos. Poena inflicta [Col. 1776B] est eis pro peccato, quia dejecti sunt in lacum miseriae et in lutum faecis. Quam miseriam aperit Job, dicens: Homo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletur multis miseriis, etc. (Job XIV) , et Psalmista: Circumdederunt me gemitus mortis (Psal. XVII) , et Apostolus: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus (Rom. VII) ? Tamen ira Dei ascendit, stans quasi super eos, nec cecidit super eos, ut scilicet tota mole eos premens contereret eos penitus, sine spe, scilicet resurgendi, sicut contrivit diabolum: mediocriter enim punivit eos, quando miseriae eorum addidit mortalitatem. Mirum est quod dicere gestio, sed plane verum est. Mortalitas enim, etsi poena sit homini, tamen verius attendenti misericordia est. Si enim cum miseria illata, fuisset sibi immortalitas conservata, ergo miseria ejus fuisset immortalis, et sic aeterna, et ita non distaret a daemonum miseria. Sicut autem per mortalitatem temperata est miseria, et facta est transitoria, [Col. 1776C] et positus est ante paradisum gladius versatilis (Gen. III) , id est aptus ad versandum, nempe ad removendum, sic homo lapsus a beatitudine, in qua erat cum Deo, non tamen descendit in abyssum miseriae interminabilis cum diabolo, sed medium sortitus locum, miser est, sed cum termino. Potest etiam adaptari praedicta exprobratio hominibus dierum Noe, quia, ut ait Veritas in Evangelio (Matth. XXIV) : In diebus Noe edebant et bibebant, et repentinus super eos venit interitus. Itaque dum escae eorum essent in ore ipsorum, ira Dei ascendit super eos.
Potest etiam non incongrue adaptari Sodomitis. Legitur (Ezech. XVI) enim quod peccatum Sodomorum fuit superbia vitae et abundantia panis et saturitatis. Inter ipsas ergo comessationes et ebrietates, dum adhuc escae essent in ore ipsorum, ira Dei ascendit super eos. Potest nihilominus adaptari filiis Israel in deserto, sicut primo expositum, et etiam super hos ira Dei ascendit; nam contrivit eos; quia, ut ait [Col. 1776D] Hieronymus [Col. 1775] In cap. I Nahum. , non debet reputari Deus iniquus, quod genus humanum submersit diluvio, Sodomitas igne consumpsit et sulphure, filios Israel prostravit in deserto, quia sic puniti sunt, ne in aeternum puniret eos. Caeterum prophetia est, ut diximus tetrasyrtica. [Col. 1775] Greg. Turon. lib. X Hist. P. Diac., lib. III c. 11. Prophetice enim praedixit David destructionem urbis Jerusalem factam per Romanos et poenam malorum in judicio, etiam pestem inguinariam in Romanos; pro cujus remotione instituta fuit Romae hodierna Litania. De die enim judicii dicit Veritas: Quia sicut factum est in diebus Noe, cum comederent homines et biberent, et dicerent: Pax, pax et securitas, supervenit eis hora, quam non sperabant (Matth. XXIV) . Vae ergo illis praedicitur. Adhuc escae eorum erant in ore ipsorum, etc. De Judaeis etiam [Col. 1777A] legitur [Col. 1777D] Microl., cap. 57. Joseph., lib. V De bello Judaico, c. 14. , quod cum venerant Hierosolymam ad diem festum Paschae, in quo secundum legem agnum comedebant paschalem et azymos panes; in ipsis vero diebus azymorum ex improviso supervenit Romanus exercitus, et infra moenia urbis in angustia cibi et potus infinitam multitudinem Judaeorum conclusit. Et sic vere David praevidens desolationem urbis suae in ultionem Dominici sanguinis factam prophetavit: Adhuc escae eorum erant in ore, etc. Romani vero similiter in diebus paschalibus non dijudicantes corpus et sanguinem Domini, quod sumpserant, maxime comessationibus, ludis et luxuriae vacabant, qui tamen in diebus jejuniorum continenter vixerant, tanquam terminus resurrectionis Dominicae terminum fecisset eis continentiae; et qui, dum exspectabant Domini sui susceptionem, tanquam mundum hospitium ei paraverant, suscepto eo frena licentiae suae laxarent. Ergo dum adhuc escae Dominici corporis, et comessationes, [Col. 1777B] quibus praemissa jejunia quasi redimere volebant; dum, inquam, hae escae adhuc erant in ore ipsorum, ira Dei ascendit super eos, pestis scilicet inguinaria. Apparebat enim tumor in inguine, et aliquantus rubor in facie, et fere sine sensu doloris passim moriebantur, in mensa, in via, in colloquiis et ludis. Et tantum etiam haec pestis extensa est, quod etiam Pelagius illius temporis papa eadem peste occubuit. Cui substitutus est beatus Gregorius [Col. 1777D] Joan. diac. in Vita B. Greg., lib. I, cap. 36. [Col. 1778D] Gregor., lib. XI Ep., cap. 2. Baron., tom. VIII pag. 6. adhuc diaconus, qui, si forte converteretur Dominus, et ignosceret, instituit ut universus populus Romanus hac die jejunio se affligeret, et cum summa humilitate basilicam Beati Petri adiret in qua Dei misericordiam lacrymabilibus Litaniis imploraret. Qui prostratus cum omni multitudine ad orationem ante gradus basilicae cum surrexisset ab oratione, vidit super castrum Crescentii angelum, qui gladium cruentatum detergens revocabat eum in vaginam, intelligens, quod cessaret grassatio, tum de [Col. 1777C] simul prostratis ad orationem circiter octoginta mortui sunt inventi; et deinceps, mutato nomine, dictum est castrum Angeli. Comminatio, ut diximus, annualis est. Cum enim singulis annis legitur Apostolus, dicent: Probet seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit; non dijudicans corpus Domini: ideo inter vos multi imbecilles et infirmi, et dormiunt multi (I Cor. XI) Quid aliud est quam si diceret: Cavete, ne esca salutaris sic sit in ore vestro, quod ideo ira Dei ascendat super vos, ne esca, quae datur vobis in resurrectionem, fiat vobis in ruinam. Sed non arbitror praetereundum quod pluraliter dicimus: Escae eorum. Est enim esca jumentorum, est esca fidelium, est etiam esca grandium. Esca jumentorum grandis et necessaria, de qua dicitur: Qui dat jumentis escam ipsorum (Psal. CXLVI) . Haec sunt victualia de fructibus terrae, et animantibus [Col. 1777D] nobis concessa ad reficiendas ventris ruinas. Esca vero fidelium salutaris est et mystica: Eucharistiam loquor. Solus enim fidelis dicit Domino: Parasti in conspectu meo mensam (Psal. XXII) . Et ad solum filium Salomon dirigit verba dicens: Fili, sedisti ad mensam divitis. Appone cultrum gutturi tuo, et vide quae tibi apponuntur (Prov. XXIII) . Scito te debere ei similia praeparare. Christus enim passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (II Petr. II) . De hac esca dicit propheta: Faciet Dominus in monte hoc convivium pinguium medullatorum, convivium vindemiae defaecatae (Isa. XXV) , quasi dicat: In valle Tophet, id est in synagoga factum est convivium pinguium et mulsi, qui ibi calix in manu Domini plenus misto. Sed in monte hoc, id est Ecclesia, est esca medullata, et [Col. 1778A] potus defaecatus. Quod autem fidelium tantum esca sit hic, aperit Ecclesia in scrutiniis catechumenorum, qui usque ad Secretam officii missae intersunt, et deinceps ejiciuntur; ac si diceret eis: Non est bonum sumere panem filiorum, et dare canibus (Matth. XV) . Esca vero grandium spiritualis est et intellectiva. Haec est sacra Scriptura, quae quot habet documenta, totidem proponit fercula litterato. Grandes enim in Ecclesia litteratos dicimus: de quibus Apostolus: Vos qui majores estis, instruite hujusmodi (Gal. VI) . Ipsi enim dati sunt speculatores domui Israel, unde et praelatos nostros episcopos vocamus. [Col. 1778D] Aug., Confess. c. 10, citat hunc locum. De his dicit sapientia: Cibus grandium ego sum specialis. Sane cibus gratia Domini ibi assignatur. Vetustissima veterum comedetis; sed supervenientibus novis projicietis vetera (Lev. XXVI) . Vetustissima enim ante vetera, mortalia sunt praecepta sacrae Scripturae; quae etiam natura duce digito Dei scripta sunt in cordibus nostris. [Col. 1778B] Vetera vero, quae post illa significativa sunt legis Mosaicae praecepta, quae donec res significata veniret, erant observanda. Nova vero supervenientia, evangelica est perfectio. Nisi abundet, inquit Christus, justitia vestra super justitiam Scribarum et Pharisaeorum (Matth. V) ; ac si diceret nobis propheta: Vos futuri grandes in Ecclesia, qui super senes intelligitis, qui sublato velamine litterae cornutam Moysi faciem irreverberatis oculis videbitis, mortalia et evangelica servate, caeremonialia vero abjicite. Itaque post tot exempla pereuntium, cavendum nobis est impendio, ne dum escae spirituales adhuc sunt in ore nostro, ira Dei veniat super nos, et pereamus; imo flag temus ipsum quem recipimus, ut post escas hujus temporis sacramentales, trahat nos ad mensam Patris Jesus Christus Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
(Exstat inter Opera Hildeberti Cenomanensis. Vide Patr. tom. CLXXI, col. 583, serm. 50.)
(Exstat ibid., col. 595, serm. 53.)
(Vide ibid., col. 671, serm. 69.)
In ore duorum aut trium stabit omne verbum (Deut. XVII; Matth. XVIII) . Moyses, in Deuteronomio, [Col. 1778D] imo Dominus per Moysen filiis Israel, quibus formam judiciorum dederat, sufficientem etiam numerum testium ad decisiones causarum annotavit. Sed quoniam omnia in figura contingebant illis (I Cor. X) , potest ibi non incongrue pronuntiari numerus testium, qui necessarii nobis erunt in die extremae ventilationis, quando omnes astabimus ante tribunal judicis aeterni reddituri rationem de his, quae gerimus secundum corpus. Deus enim noster qui tanquam ovis ad occisionem ductus est, et non aperuit os suum (Isai. LIII) , manifeste veniet, et non silebit, cum sederit, scilicet Antiquus dierum, cujus capilli candidi velut nix, et pedes ejus similes aurichalco, et throni circa eum positi, et libri omnium aperti erunt (Dan. X) : et habebit ventilabrum in manu sua, et separabit grana a paleis; [Col. 1779A] paleas autem comburet igne inexstinguibili; grana vero recondet in horreum suum (Matth. III) . In hac ventilatione sub praefato numero testium, vel absolvetur quisque, vel condemnabitur. Sed quia sunt et alii testes, ut de istis planior fiat intelligentia, de aliis quoque disseramus. Sane tres sunt ordines testium: primus, medius, ultimus. Primus in coelo, secundus in Ecclesia, ultimus in terra. De primo dici potest: In ore trium testium stetit omne verbum; de secundo: In ore trium testium stat omne verbum; de tertio: In ore trium testium stabit omne verbum. Primum aperit Joannes in Epistola catholica dicens: Tres sunt, qui testimonium perhibent in coelo: Pater, et Filius, et Spiritus sanctus (Joan. V) . De ultimo quoque subjunxit: Et tres sunt, qui testimonium perhibent in terra: spiritus, aqua et sanguis (Ibid.) . Medius ordo sunt apostoli, martyres et confessores. Quod apostoli testes sint, audi Christum dicentem: Vos eritis mihi [Col. 1779B] testes in omni Judaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae (Act. I) . De his quoque legitur: Virtute magna reddebant Apostoli testimonium resurrectionis Christi (Act. IV) . Martyres ipsi nomine testes indicantur, qui antonomastice nomen generale sibi speciale vindicaverunt, quia non solum loquendo, sed etiam moriendo confessi sunt. Confessores vero testes ostendit Dominus loquens Ezechieli: Fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel, tu audies ex ore meo verbum, et contestaberis, vel annuntiabis eis ex me (Ezech. III) . Et alibi: Fili hominis, contestare, et dic: Venit finis, finis venit (Ezech. VII) . Hi tres in Ecclesia contestantur, quid credendum, quid vitandum sit. Primus itaque testium ordo est principalis, secundus doctrinalis, tertius judicialis. Primus est adorandus, secundus imitandus, tertius cum timore exspectandus Primus enim creat, et incrementum dat, secundus plantat et rigat, tertius absolvit et condemnat. Primus [Col. 1779C] facit oves cum haedis, secundus facit oves de haedis, tertius segregat oves ab haedis. De primo itaque dictum est: In ore trium testium stet omne verbum. Nomine verbi opus intelligitur secundum illud: Non faciet Dominus verbum quod non revelaverit ad servos suos prophetas (Amos III) . Non est autem opus in corpore universitatis, quod non exeat ex aula summi imperatoris, vel agendo, vel permittendo, ut fiat. Porro si non est malum in civitate, quod Deus non faciat (ibid.) , profecto liquet, quia non est bonum, quod ab ipso non fiat, vel aliter. Omne opus universitatis in tribus est. Est enim opus creationis, opus reconciliationis, opus glorificationis. Mundus enim quasi hortus est, quia ex eo, et in eo oriuntur omnia. Vel potius, quia ex cognitione rerum oritur cognitio Creatoris. Sicut ergo in horto tria sunt tempora, plantationis, maturitatis, collectionis; ita et in mundo tria quae praediximus. Haec autem tria distincte tribus attribuuntur personis, [Col. 1779D] non quod opera Trinitatis divisa dogmatizemus, sed ad insinuandam personarum distinctionem, opera per personas distinguere Scriptura consuevit et doctrina. Itaque Pater creavit, Filius reconciliavit, Spiritus sanctus glorificavit, inde est, quod Pater dicitur auctor, Filius mediator, Spiritus sanctus consolator. Quamobrem Pater est laudabilis, Filius amabilis, Spiritus sanctus desiderabilis. Audi Scripturam, quae Patri attribuit creationem: In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) , id est Pater in Filio. Audi Apostolum de reconciliatione Filii: Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum, et alibi, in corpore suo solvit medium parietem inimicitiarum (Eph. III) . Spiritus vero requiem praestat post laborem, unde scriptum est: Amodo enim jam dicit spiritus, ut requiescant a laboribus suis (Apoc. XIV) ; opera siquidem tunc erunt spiritualia, nam corpora etiam nostra fient spiritualia, corpus adhaerebit [Col. 1780A] spiritui, et Spiritus Deo, ut fiat unus spiritus cum illo. De creatione Patris dixit Filius: Pater meus hucusque operatus est; et de reconciliatione sua subdidit: Ego autem nunc operor (Joan. V) . De glorificatione poterit dicere Spiritus. Pater et Filius hucusque operati sunt, deinceps ego operabor, et faciam coelum novum et terram novam (Isa. LXV) .
Sequitur de secundo ordine testium, in ore quorum stat omne verbum. Horum omnis doctrina in tribus est; in spirituali generatione, in speciali dilectione Verbi incarnati, in forma Christianae religionis. Causas quidem carnalis geneseos et rationes nobiles philosophi gentium satis diligenter et caute nobis tradiderunt. Etiam Moyses de generatione coeli et terrae, et omnium quae in eis sunt, prosecutus est. Carnales etiam generationes Patrum, de quorum femore Christus nasciturus erat contexuit, sed spirituales generationes sub silentio transierunt. [Col. 1780B] Etiam de dilectione Dei Vetus Testamentum nos instruxerat ibi: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. (Deut. VI; Matth. XXII) , sed de modo diligendi hominem Deum nusquam expresserat. Frequenter quidem dicitur, sed non frequenter explicatur, quod Christus secundum hominem minus est diligendus Deo, et plus proximo. Forma vero religionis veterum erat in figuralibus, et in conjugio, quia maledictus erat, qui non faciebat semen in Israel (Exod. XXIII) ; longe alio schemate Christiana religio figurata est. Proinde necessario testes Ecclesiae praefati contestati sunt de his tribus, spirituali scilicet generatione Dei, hominis dilectione, forma religionis Christianae. [Col. 1779D] Hieron. lib. I in Jovin. et in c. LVI Isai. Porro quodlibet istorum trium in tribus est: est autem spiritualis generatio innovatio spiritus, de qua dictum est. Deponentes veterem hominem induite novum, qui secundum Deum creatus est (Ephes. IV) . Et hoc fit in baptismo, in poenitentia, in martyrio. Prima quidem necessaria [Col. 1780C] est omni viventi, secunda omni peccanti, tertia congrua est praedicanti. Primam sub poena praecepit Christus: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum (Joan. III) . Tertiam conclusit, dicens: Qui perdiderit animam suam propter me et propter evangelium, in futuro servabit eam (Matth. X) . De eisdem Petrus ait: Poenitemini et baptizetur unusquisque vestrum (Act. II) , et alibi: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II) . Sunt itaque in hac vita quatuor generationes una carnalis, et tres spirituales. Harum quatuor, prima est naturalis, secunda sacramentalis, tertia poenitentialis, quarta triumphalis. Prima fit per traductionem, secunda per tinctionem, tertia per contritionem, quarta per conflictationem; quinta erit unica, quam exspectamus, quando scilicet mortale hoc induet immortalitatem, et corruptibile hoc incorruptionem (I Cor. XV) . De his quinque generationibus [Col. 1780D] ait Propheta: Permanebis cum sole et ante lunam, in generatione et generationem (Psal. LXI) . Lunam dixit Ecclesiam quae est generationis consecuta generationem. Non enim in his quatuor habet Ecclesia manentem civitatem, sed quintam futuram inquirit. Inde est quod sacra Scriptura saepenumero per quadragenarium numerum praesentem vitam, per quinquagenarium futuram significat. Quadraginta enim sonat, quatergeniti, quod congruit viae, in qua quater generamur. Quinquaginta quinquies geniti, quod congruit patriae, in qua quinto generabimur.
Sequitur de dilectione Verbi humanati, quae nihilominus triplex est: est enim diligendus Christus dulciter, sapienter, fortiter. Dulcis est recordatio eorum, quae pro nobis gessit in carne. Consideremus regem gloriae molestias parvuli vagientis sustinuisse, vilibus pannis involutum fuisse, fatigatum [Col. 1781A] ex itinere resedisse, doctorem veritatis in dictis habuisse contradictores, in factis observatores, in tormentis irrisores; attendamus filium Virginis illitum sputis, palmatum colaphis, lividum plagis, confixum clavis; Creatorem coeli et terrae pendentem in cruce, pallidum in morte, deformem in corpore. Horum adeo dulcis est memoria, quod lacrymas elicit, oculos suffundit, vultus humectat. Haec dulcis Christi dilectio maxime nobis necessaria est in orando, ut cum ante ipsum prostrati jacemus, quasi pedes crucifixi vicissim deosculando amplectamur eos manibus, rigemus fletibus, cruorem tergamus crinibus. Hoc modo tantum diligebat eum Petrus, cum audivit: Vade retro me, Satana, non enim sapis quae Dei sunt (Matth. XVI) , qui sapientem Dei dispositionem vis impedire. Non enim sufficit quod tenere diligis, quia nondum diligere sapis. Diligendus ergo est Christus sapienter, ut hominem illum intelligamus esse etiam Dei virtutem [Col. 1781B] et sapientiam; teneamus hominem illum, cum Patre omnia fabricantem, angelos creantem, elementa sociantem, terminos orbis separantem, omnia cum Patre gubernantem, in nullo Patri dissimilem. Tenere hoc, sensus consummatus. Haec est sapientia, pro qua perdita est sapientia sapientum, et prudentia prudentum reprobata (I Cor. I) . Haec est virga Moysis, quae virgas magorum devoravit (Exod. VII) , de qua dictum est: Absorpti sunt juncti petrae judices eorum (Psal. CXL) . Haec sapientia maxime necessaria est nobis in pressuris adversitatum. Si enim considerabimus omnia justo Dei judicio fieri, licet occulto, non murmurabimus in adversis, imo cum B. Job (Cap. I) clamabimus: Benedictus Deus. Quia enim sapienter sapientem diligemus, de sapienti ejus dispositione gratulamur. Hoc modo diligebat Petrus, cum ait: Tu es Christus filius Dei (Matth. XVI) . Dulciter diligebat Paulus, cum diceret: Absit mihi glorari, nisi in cruce Domini [Col. 1781C] nostri Jesu Christi (Gal. VI) . Sapienter, cum aiebat: Etsi noverimus Christum secundum carnem, sed jam non novimus (II Cor. V) . Caeterum, quia passus est pro nobis Christus, diligendus est fortiter a nobis, ut potius animam pro eo ponamus, quam confessionem ejus nominis deponamus. Quem modum diligendi, quia Petrus non habuit, cum ad vocem ancillae negavit, utrumque quem habuerat amisit. Simulaverat quidem se fortiter diligentem, cum dixit: Animam meam pro te pono (Joan. XIII) ; sed fortis dilectio eclipsin non patitur, flecti nescit, timorem non admittit, sed tandem fortiter diligens perdita restaurat. Haec dilectio maxime in extremis valet, ut sic diligamus solventem nexus proportionales animae et corporis, quod placeat nobis, quia solvit, et dicamus: Dirupisti, Domine, vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis, et nomen Domini invocabo (Psal. CXV) .
Sequitur de forma religionis Christianae, quae nimirum [Col. 1781D] triformis est, quam breviter Apostolus terminat dicens: Sobrie, et pie, et juste vivamus in hoc saeculo (Tit. II) . Sobrie in nobis, juste ad proximum, pie ad Deum. His gradibus itur de virtute in virtutem, donec videatur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) . Haec est scala, per quam Jacob vidit angelos ascendentes et descendentes (Gen. XXVIII) . Sic itur ad astra, brevis est scala, non laboriosa, tribus tantum distincta ascensoriis. Etiam quodlibet ascensorium trium est palmarum. Est enim sobrietas, in sumendis, in apponendis, in adjiciendis. Sumenda dicamus cibum et potum, quibus sumptus ruinas ventris naturaliter supplemus. Apponenda vestes, quae nobis superponimus, ut intemperiem aeris non sentiamus. Adjicienda, domos et utensilia earum cum omni supellectili necessaria, quae usibus humanis circa nos adjiciuntur. Justitia ad proximum nihilominus in tribus est, quae Dominus tradidit, dicens: Diligite inimicos vestros, benefacite his, qui oderunt vos, orate pro persequentibus, et calumniantibus (Matth. V) Jus [Col. 1782A] itaque suum proximo tribuimus, diligendo, benefaciendo, orando. Pietas ad Deum similiter in tribus est, in credendo, timendo, diligendo. Cum enim Deus sit, etiam Dominus est et Pater. Dicat ergo Christianus, credo in Deum, timeo Dominum, diligo Patrem, sic enim distinctum est in propheta: Si Dominus sum, ubi est timor meus? si Pater, ubi est amor meus? (Mal. XVI) Rogat de tertio ordine testium, in his dicitur: Duorum aut trium, quod in praedictis tacitum est. Hi sunt, ut dictum est, spiritus, aqua et sanguis (I Joan. V) . Sufficiet quidem, si cui testimonium fidei dabit Spiritus sanctus inhabitans, et baptismus, vel spiritus et martyrium, vel etiam solus spiritus, ubi articulus necessitatis aquam exclusit, non contemptus religionis. Ubi autem tres convenerint, consummatum erit testimonium. Sane de secundo ordine testium in honorem trium testium agitur hodie festum Jacobi apostoli, Christophori martyris, Germani confessoris. [Col. 1782B] Satagamus ergo sic solemnizare, ut principi testium cedat ad gloriam, glorificatis testibus ad venerationem, nobis venerantibus ad salutem. Timendi sunt testes isti, sed praecipue vobis, quibus loquimur, qui ad pedes S. Germani jugiter excubatis. Timendus est testis tantus. Ipse quidem datus est speculator huic domui et habitantibus in ea. Custos vester est, non dormitat, nec dormit, omnia conservat in corde suo conferens quae agitis. Putasne, qui in hora silentii confabularis alicui, possis dicere: Nemo me audit? Unicus est, et amicus cui loquor, parietes aures non habent, et non audiunt. Noli errare, S. Germanus non irridetur. Custos tuus audit quae dicas, et cui dicas, et quo loco, et tempore dicas, et saepe quo animo dicas. Si forte cibos communes et regulares fastidieris, et praeter corporis necessitatem, et loci ac temporis opportunitatem, seratis januis, fenestris clausis mollius debito curabis te, dicens: Nemo me videt, [Col. 1782C] procul est omnis arbiter, noli errare, Germanus te videt. Putas, quod non advertat manus, manus inuncto tactu carnium, ructationes salsamentorum, inter calices scintillationes oculorum? advertit plane, et animadvertit, donec, qui rigorem ordinis sui pervertit, a pervertente se avertit. Sed dices: Fugiam a facie Germani, cellas habemus remotiores et privatas ubi vivere licebit, ut libuerit. Ibi quoque sequetur te oculus Germani, imo honestius ibi vivere te oportet, si sermo tuus circumspectus prius veniat ad limam, quam semel ad linguam, incessus modestus, tenuis victus, mediocris habitus, ut videant homines opera tua bona, et glorificent Patrem tuum, qui est in coelis, et Germanum tuum, patronum tuum, qui est in terris. Caeterum testes hi secundi ordinis plurimum nobis timendi sunt, quanto detestabiliora publice, quod gravius est, perpetramus. Timendi sunt, ne agatur contra nos; implorandi, ut propter nos. Magis autem timendus [Col. 1782D] est judex, ne puniat; implorandus, ut parcat. Imploremus itaque eum singuli, imploremus universi, ut liberet nos ab auditione mala et a verbo aspero (Psal. CXI) , Jesus Christus Dominus noster, judex noster, in die illa tremenda, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
(Exstat inter Sermones Hildeberti Cenomanensis Vide Patrol. tom. CLXXI, col. 644, serm. 63.)
(Vide ibid., col. 627, serm. 59.)
Dirupisti, Domine, vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis (Psal. CXV) . Petrus vinculatus ab [Col. 1783A] Herode potuit dicere: Dirupisti vincula mea, quando de carcere Herodis eductus est ab angelo, quando ipse dixit: Nunc scio vere quia misit Dominus angelum suum, et eripuit me de manu Herodis, et de omni exspectatione Judaeorum (Act. XII) . Idem positus in vaticinio crucis potuit eructare hostiam laudis, hanc scilicet: Gratias tibi ago, Domine, quia hostia tibi fieri merui, et ita ipse potuit dicere: Tibi sacrificabo hostiam laudis, et ita cum David tempore suo istud prophetasset, potuit et Petrus spiritu prophetico hoc praedixisse de genere mortis et passionis suae, subsequenter etiam de gratiarum actione, cum dixit: Tibi sacrificabo hostiam laudis. In morte siquidem Petri soluta sunt ejus vincula, physicales scilicet nodi, sive mavis dicere proportionales, quibus ita amicabiliter vinciuntur corpus et anima, ut etiam cum anima inde egreditur, si posset fieri, egredi nollet, sed superindui, sicut dicit Apostolus (I Cor. V) . Sic ergo versiculus [Col. 1783B] iste psalmi de vinculis Petri potest exponi, et adhuc forte melius; sed quia quibuslibet forte haec manifesta cognovimus, alia vincula secretiora quaeramus. Quanto enim doctrina secretior, tanto jucundior; quanto morosior, tanto gratior. Ergo vinculorum alia sunt vanitatis; alia veritatis. Veritatis alia sunt necessitatis, alia voluntatis, et ita subdivide: Vincula vanitatis sunt generaliter peccata maxime septem principalia vitia, ut avaritia, superbia, etc. Sed quia istorum doctrina non est istius temporis, et forte tanta, quia non potero ad eam, consuetudinem sequens, prout potero, quoniam septenarius est numerus universitatis, sub septenario omnia vanitatis vincula eomprehendam. Primum est negligentia, secundum curiositas, tertium cupiditas, quartum experientia, quintum consuetudo, sextum contemptus, septimum malitia. Istis septem victor diabolus hominem vincit. Vide ergo quae et qualiter circa victum victor exerceat: primo dejicit, secundo distrahit, distractum capit, [Col. 1783C] captum ligat, ligatum incarcerat et incarceratum vexat, vexatum deprimit, et suffocat. Sed est, quando victus homo resurgit, et victorem dejicit, dejectum distrahit, distractum capit, captum ligat, ligatum incarcerat, incarceratum vexat, vexatum deprimit, et suffocat; et sic qui primo tenebatur vinculis, jam solutus est a vinculis. Solutus ergo a vinculis negligentiae, quam laudem, quam hostiam debet Domino dicere? Domine, eduxisti pedes meos de lacu miseriae, et de luto faecis (Psal. XXXIX) . Et iterum: Eduxisti oculos meos a lacrymis, et pedes meos a lapsu (Psal. LV) . Eductus de laqueo curiositatis quid dicet? Averte oculos meos, ne videant vanitatem; in via tua vivifica me (Psal. CXVIII) . Eductus de laqueo cupiditatis quid dicet? Educ de custodia animam meam ad confitendum nomini tuo (Psal. CXLI) . Et cum eductus fuerit de laqueo experientiae, quid dicet? Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Gal. VI) . Eductus de laqueo contemptus, quid dicet? [Col. 1783D] Humiliatus sum, et liberavit me (Psal. CXIV) . Eductus de laqueo consuetudinis, quid dicet? Vota mea reddam in conspectu omnis populi ejus, in atriis domus Dei nostri (Psal. XXI) . Eductus de laqueo malitiae (quae ultimo loco ponitur, sicut sapientia in septimo loco inter dona Spiritus sancti: sapientia a sapore dicta; sicut malitia omnino insipidum reddit hominem) quid dicet? Domine, eduxisti ab inferno animam meam; salvasti me a descendentibus in lacum (Psal. XXIX) . Istis laqueis homo se, vel diabolus hominem illaqueat. Ab his solvit Petrus, cui data est potestas ligandi atque solvendi; quia quaecunque ligaverit super terram, erunt ligata et in coelis (Matth. XVI) . Haec sunt vincula vanitatis. Necessitatis sunt duo, quibus homo in baptismo ligat se; confessione, ut cum quaeritur ab eo: Vis baptizari? volo. Et cum quaeritur: Credis in Deum Patrem omnipotentem, creatorem coeli et terrae? Credo; vel anathematizando, cum dicitur: Abrenuntias diabolo, et [Col. 1784A] omnibus pompis ejus? Abrenuntio: ista cuilibet Christiano sunt necessaria. Ista ligat Petrus, id est Ecclesia. Hic sunt; spes, fides, etc. Istis solvitur hic in extremis agens, quia ex tunc fides et spes evacuabitur, et talis solutus quam laudem dicit? generalem in omnibus Christianis necessariam. Scire quid sit Deus in se, quid in angelo, quid in mundo, quid in electo, quid in reprobo. Dicat: In se Deus est principium et finis (Apoc. XXII) ; in angelo, dulcedo et sapor; in mundo, admiratio et decor; in electo sustentatio et adjutorium; in reprobo terror et horror. Haec est hostia Deo placens et generalis. Vincula voluntatis sunt obedientia et professio regularis. Istis se ligat homo volens, regularem loquor: grave siquidem est consueta relinquere. Magnum vero sibi vinculum injicit, qui solebat esse suus liber, et modo se addicit alterius voluntati. Magnum sibi apponit vinculum, qui solebat ire per campos licentiae confabulando cum sociis, et subdit se modo silentio regulari. Magnum sibi imponit [Col. 1784B] vinculum, qui ad libitum suum solebat interesse comessationibus et poculis, et modo non potest comedere, neque bibere, nisi in horis statutis. Haec sunt praedicta vincula secreta, de quibus hic diximus, quibus et homo se ligat, et ligatur. Superest ergo, ut quia Petro data est potestas ligandi et solvendi, oremus et nos: Deus, qui B. apostolum Petrum a vinculis absolutum illaesum fecit abire, nostrorum quaesumus absolvat vincula peccatorum, Dominus noster, judex noster, Jesus Christus, qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
(Legitur inter Hildeberti Cenomanensis Opera. Vide Patr. t. CLXXI, col. 627, serm. 59.)
Ibo mihi ad montem myrrhae, et ad colles Libani, et loquar sponsae meae (Cant. IV) . Sponsus quidam hic loquitur, qui sponsam habet, et spondet se visitaturum illam. Nota ergo quod non semper domi est sponsus iste. Cavet enim forte, ne vilescat amor suus; et quia citius in taedium veniret, si semper praesens esset, ideo aliquando se subtrahit, aliquando ad tempus recedit; ut, dum requiritur absens, strictius teneatur praesens. Et tunc forte aberat, quando haec dicebat. Sed ne rursus longior mora aliquatenus oblivionem gigneret, redire disponebat, et ait: Ibo mihi; secum loquitur quod facturus est, quia ad dicendum dulce est quod dulce est ad faciendum, et nescio quo pacto quod multum cupimus, nunquam loqui fastidimus. Ibo, inquit, mihi Sibi vadit, quia singularis amor participem secreti non recipit; sibi vadit, quia non vult sodalem itineris, quia non patitur consortem amoris. Sed quaeris quis sit iste [Col. 1784D] talis sponsus, quae sponsa ejus? Sponsus est Deus, sponsa est anima. Tunc autem sponsus domi est, quando per internum gaudium mentem replet. Tunc recedit, quando dulcedinem contemplationis subtrahit. Sed qua similitudine anima sponsa dicitur? ideo sponsa, quia donis gratiarum subarrhata. Ideo sponsa, quia illi casto amore sociata; ideo sponsa, quia prole virtutum fecundata. Nulla est anima, quae hujus sponsi arrham non acceperit. Sed est quaedam arrha communis, quaedam specialis. Communis arrha est, quod nati sumus, quod charismata virtutum accepimus, quod sentimus, quod sapimus, quod discernimus. Specialis arrha est quod regenerati sumus, quod remissionem peccatorum consecuti sumus, quod charismata virtutum accepimus: et quod quisque habet, hoc cuique arrha est. Arrha est diviti divitiae suae, quibus fovetur, ne eum molestia paupertatis frangat; arrha est pauperi paupertas sua, qua castigatur, ne abundans per incontinentiam [Col. 1785A] defluat; arrha est forti fortitudo sua, qua roboratur, ut ad bonum opus convalescat; arrha est debili debilitas sua, qua stringitur, ne malum perficiat; arrha est sapienti sapientia sua, qua illuminatur, ut proficiat; arrha est insipienti simplicitas sua, qua humiliatur, ne superbiat: et omnino quidquid in hac vita humana fragilitas tolerat, hoc pius Conditor, quantum in sua bonitate est, vel ad correctionem pravitatis vel ad perfectum virtutis dispensat. Ideo in omnibus gratias agere debemus, ut dum ubique misericordiam ejus agnoscimus, semper in ejus amore proficiamus.
Ibo, inquit, mihi ad montem myrrhae, etc. Myrrha quae amara est ad gustandum, et corpora mortuorum a putredine servat, significat mortificationem carnis. Libanus, quod interpretatur decandidatio, significat munditiam cordis. Haec ergo est via, per quam sponsus ad sponsam venit. Mons myrrhae et colles Libani, quia primum per abstinentiam concupiscentiam [Col. 1785B] carnis occidit, deinde per munditiam cordis ignorantiam mentis abstergit, postremo quasi tertio die ad colloquium sponsae veniens desiderio suo animam occidit. Ideo convenienter dixit: Mons myrrhae, non collis myrrhae; et colles Libani, non montes Libani, quia in afflictionem debemus esse constantes, et in successu virtutum humiles. Altitudo enim montis eminentiam significat magnanimitatis et mediocritatis, collis temperantiam humilitatis. Item, quod montem singulari numero posuit, et colles plurali, significat quod in mortificatione exterioris delectationis parum est, quod perdimus, et in illuminatione mentis intrinsecus multiplex est bonum, quod invenimus. In monte myrrhae accipimus fortitudinem contra carnis concupiscentiam, in collibus Libani accipimus illuminationem mentis contra ignorantiam; in colloquiis sponsi, accipimus charitatem contra malevolentiam, et cordis obdurationem. Potentia ad Patrem, sapientia ad Filium, [Col. 1785C] charitas ad Spiritum sanctum pertinet. Hoc est quod dicitur, peccare in Patrem, peccare in Filium, peccare in Spiritum sanctum. Quando enim ex fragilitate peccamus, peccamus in Patrem, quasi contra potentiam; quando vero ex ignorantia peccamus, peccamus in Filium, quasi contra sapientiam; quando vero ex malevolentia peccamus, peccamus in Spiritum sanctum, quasi contra dilectionem, et ideo peccare in Patrem, sive in Filium hic, sive in futuro remittitur (Matth. XII) ; quia, qui ex fragilitate vel ignorantia peccat, sicut aliquam excusationem habet in culpa, ita aliquam remissionem debet habere in poena, sive in hoc saeculo, si poenituerit, ut facilius consequatur indulgentiam; sive in futuro saeculo, si in malo perseveravit, ut tolerabiliorem sentiat poenam. Qui vero ex malitia peccant, eorum delictum nullam habet excusationem, et ideo poena eorum remissionem habere non debet, quia, si poenituerint in hoc saeculo, plena satisfactione [Col. 1785D] mulctandi sint: si vero non poenituerint, plena damnatione in futuro saeculo puniendi: et ideo hi tales, nec hic, nec in futuro saeculo remissionem accipiunt, non quia poenitentibus venia denegetur, sed quia pleno peccato plena retributio debeatur.
Loquar, inquit, sponsae meae. Duobus modis loquitur Deus ad animam: aliter item ad fornicariam, aliter ad sponsam; aliter ad foedam, aliter ad pulchram; aliter ad peccatricem, aliter ad justificatam: illius foeditatem increpat, hujus pulchritudinem laudat; illam increpando timore concutit, istam laudando ad amorem accendit. Illi loquitur, quando maculas suas ei ostendit, isti loquitur, quando dona quae contulit, ei ad memoriam reducit; illius tenebras illuminat, ut agnoscat quid sit, et defleat quod fecit; istam affectu dulcedinis internae tangit, ut recolat quid acceperit, et non obliviscatur eum qui dedit. Loquar, inquit, sponsae meae. Si ergo sponsus sum, si ad sponsam locutus sum; scitote, quod praeter mortem nil loqui possum. Postquam [Col. 1786A] igitur haec secum dixerat sponsus, continuo iter arripuit, veniensque et videns sponsam, mox quasi ejus specie in admirationem ductus, in haec verba prorupit: Tota speciosa es, proxima mea, etc. (Cant. IV) . Vel cum praecedenti hoc conjungitur: Loquar sponsae meae; sic scilicet, Tota speciosa es, proxima mea; sed illud gratius accipitur: Tota speciosa es, proxima mea. Omnis anima vel aversa est a Deo, vel conversa ad Deum. Aversa autem, alia remota, alia remotissima. Conversa autem, alia propinqua, alia proxima. Quae remota est, turpis jam est: item quae propinqua est, speciosa est, sed adhuc non tota, Quae proxima est, tota speciosa est. Tota speciosa es proxima, et macula non est in te (ibid.) . Totus speciosus est, cui nihil deest pulchritudinis; totus speciosus est, cui nihil inest turpitudinis. Ego totus speciosus sum, quia omne quod pulchrum est, in me est. Tu tota speciosa es, quia nihil quod turpe est, in te est. Macula non est [Col. 1786B] in te. Veni ad Libanum sponsa. Hactenus qua via sponsus ad sponsam venerit; quid veniens ad ipsam dixerit, audivimus. Deinceps sponsa ad sponsum, qua via venire debeat, audiamus: Veni, inquit, ad Libanum. Invitat eam, et vocat; quia non ideo ad illam venit, ut cum illa permaneret, sed ut illam ad se traheret. Veni ad Libanum, veni, ad Libanum venies. Bis invitando dicit. Veni; tertio affirmando, subjungit: Venies. Sed quid est haec affirmatio, nisi congratulatio, qua bono proposito nostro congaudet; ac si diceret: Obedientiam laudo, propositum video, devotionem non ignoro; voco, et respondes: invito et operata es, ergo venies. Sed quare bis dicit, veni? ut qui extra se est, primum ad se redeat, qui in se est supra se ascendat. Primum in nobis est, et praevaricatores ad cor redire monet. Deinde supra nos est, ut justificatos ad se invitet. Veni, inquit, veni, veni deforis intus ad te; veni de intus, intrinsecus super te ad me. Veni ad Libanum, [Col. 1786C] sponsa, veni ad Libanum; veni de Libano, veni ad Libanum, veni de Libano (ibid.) , decandidato; ad Libanum, non decandidatum, sed candidum. Veni ad corde mundato ad mundatorem cordium, non mundatum, sed mundum. Non pervenis ad me, si remanes in te; ascende super te, et invenies me. Venies ad me, et transibis ad montem Seir, vel Sanir, Seir interpretatur, hispidus, vel pilosus. Sanir nocturna avis, vel fetor. Et est Seir idem qui Edom, id est Esau. Esau et Jacob duo erant fratres (Gen. XXV) . Esau prior natus, sed a post nato Jacob supplantatus. Esau venator, et studiis agrestibus deditus fuerat. Jacob vir simplex domi habitabat. Quid autem hi duo fratres, nisi duos motus, qui in homine sunt, designant, hoc est concupiscentiam carnis et spiritus. Scimus autem quod dicit apostolus, non prius quod spirituale (I Cor. XV) , sed quod carnale est, prius est: hoc est Esau prius nascitur. Cum vero spiritus concupiscentia roboratur, concupiscentia [Col. 1786D] carnis marcescit: hoc est Esau a post genito Jacob supplantatur. Item concupiscentia carnis quasi Esau venator foris pascitur, concupiscentia vero spiritus, quasi Jacob vir simplex intus delectatur. Est ergo Seir pilosus carnis motus turpis et indecorus; et bene pilosus, quia sic pilus in carne radicem figit, sed excrescendo carnem excedit, ita carnis motus de necessitate oritur, sed excrescendo in voluntatem usque profluit. Et quemadmodum pilus praecidi potest sine dolore, sic appetitus carnis, quantum ad superfluitatem pertinet, quasi extra sensum carnis sine detrimento praeciditur, sed quantum ad necessitatem spectat, quasi intra carnem non sine detrimento exstirpatur. Ecce diximus quid sit Seir, nunc quid sit mons Seir videamus. Habet enim Seir iste montem, habet et vallem; et ut plus dicam, habet montem, habet campum, habet vallem; sed in valle debilis, in campo est fortis, in monte insuperabilis. Seir in monte est appetitus carnis in necessitate. Seir in [Col. 1787A] valle, est appetitus carnis in voluptate. Quando ad vivendum tantum caro sustentamentum accipit, Seir in monte est; quando vero ad robur nutrimentum quaerit, Seir in campo est. Quando autem ad lasciviendum delicias poscit, Seir in valle est. Quare ergo in monte insuperabilis est? quia sustentamentum carnis in hac adhuc carne degentibus necessarium est. Quare in campo fortis? quia et robur carnis aliquando profectibus animae utile est. Quare in valle debilis? quia voluptas carnis semper superflua est. In valle prohibetur, in campo conceditur, in monte remuneratur; in valle servit, in campo pugnat, in monte regnat; in valle est luxuria, in campo temperantia, in monte parcimonia. In valle, adjuvante gratia, facile calcatur; in campo cum difficultate vincitur, in monte ne superari valeat, ipse ei quotidianus noster defectus vires jugiter subministrat. Qui superflua resecat, Seir in valle conculcat; qui vero etiam de necessariis [Col. 1787B] aliquid minuit, Seir in campo vincit, qui autem ad sustentamentum tantum naturae necessaria tribuit, quasi Seir in monte exactori obsequium reddit. Sciendum tamen quod Seir iste ibi sine difficultate vincitur, ubi periculosissime dominatur; ibi vero prorsus insuperabilis est, ubi sine periculo tolerari potest. Si vero legatur Sanir, quod interpretatur nocturna avis, vel fetor, ad eumdem carnalem motum congrue referri potest. Qui vel ideo nocturnus dicitur, quia occultus venit, dum specie necessitatis irrepit voluptatis illecebra, vel quia per delectationem carnis nascitur excaecatio mentis. Nocturna ergo avis est occultus et improvisus motus carnis. Quare vero concupiscentia carnis fetor dicatur, hoc jam expositione non indiget.
Et Hermon (Cant. IV) . Hermon interpretatur anathema ejus; cujus ejus, nisi ipsius anathematis? Primum ergo quaerendum est quid sit anathema; deinde, quid sit anathema anathematis, adjungendum. [Col. 1787C] Anathema, hoc est separatio; anathema anathematis, separatio separationis. Et fortasse, si separatum esse, malum sit; tamen separatum esse a separato bonum erit. Quis autem melius potest dici anathema, quam apostata angelus, qui se primum per superbiam a societate illius supernae civitatis separavit, et ex merito praevaricationis suae, dum capitis membrum esse noluit, ab unitate corporis illius praecisus caput iniquorum omnium factus est? Constat autem quod omnis homo secundum primam generationem, qua in peccato concipitur, cum peccato nascitur, hujus capitis membrum est, et ad illius societatem pertinet. Sed quisquis per sacramenta fidei regeneratus membrum Christi efficitur, ab unitate hujus corporis separatur. Quis est ergo anathema, nisi diabolus et membra ejus? et qui sunt anathema anathematis, nisi hi, qui separati a corpore diaboli facti sunt membrum Christi? Quid significet Hermon jam diximus; nunc quid significet mons Hermon videamus. [Col. 1787D] Nam, quemadmodum supra de Seir dictum est, ita et nunc de Hermon dici potest: quod videlicet alii sint mons Hermon, alii vallis Hermon. Vallis Hermon dici possunt, qui per fidem quidem a diabolo jam separati sunt, sed adhuc per vitam carnalem in infimis desideriis prostrati jacent. Campus Hermon sunt hi fideles, qui medium quemdam statum tenentes, nec per voluptatem carnis in imo depressi sunt, neque per spiritualem conversationem ad superna erigi possunt. Mons vero Hermon sunt hi, qui non solum per fidem a diabolo sunt separati, sed etiam per eminentiam virtutis, et per constantiam mentis contra diabolum sunt erecti: et hi profecto sunt, quibus antiquus hostis magis invidet; quos non solum a se divisos, sed etiam contra se erectos videt. Hi sunt ergo, quos jugiter persequendo opprimere nititur, quos et a se recessisse, et stare contra se conspicatur. Isti ergo tanto graviores tribulationes saepe sustinent, quanto magis communem [Col. 1788A] omnium hostem sibi singulariter infensum habent. Nihil ergo melius per montem Seir quam parcimoniam, nihil melius per montem Hermon quam patientiam sanctorum accipimus.
Sequitur deinde: A cubilibus leonum (ibid.) Quid per cubilia leonum, nisi ut ita dicam, sopita crudelitas intelligitur? Et quid est sopita crudelitas, nisi carnis voluptas? quae improvidos quosque nunc quidem delectat per experientiam prius, post vero cruciat per conscientiam, deinde per poenam. Attende quomodo nunc in delectatione carnalis voluptatis dormit crudelitas venturae damnationis. Favus, inquit Salomon, distillans labia meretricis, et nitidius oleo guttur ejus, novissima autem ejus amara quasi absinthium, et acuta quasi gladius biceps (Prov. V) . Et rursum: Quis est parvulus, declinet ad me. Et vecordi locuta est: Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavior. Et ignoravit quod gigantes ibi sint, et in profundis inferni convivae [Col. 1788B] ejus. (Prov. IX) . Et Dominus ad B. Job de antiquo hoste loquens, ait: Sub umbra dormit in secreto calami, in locis humentibus (Job XL) . In illis enim mentibus diabolus pausat, quae intus a calore divini amoris frigidae, foris nunc influxa carnalium voluptatum delectatione gaudent, et quae subinde amaritudo secutura sit, non praevident. Cubilia ergo leonum sunt blandimenta carnalium voluptatum, quae nunc quidem mollia videntur per experientiam, post vero crudelia sentientur per poenam. Nunc siquidem leo cubat et dormit, quia mentibus carnalium nunc per delectationem peccati diabolus blandum se simulans, nondum qualis futurus sit ostendit. Sed tunc evigilare incipiet, quando eos, quos illicitis nunc delectationibus seducens spontaneos tenet in culpa, post aperte saeviens invitos trahet ad tormenta.
Sequitur: A montibus leopardorum (Cant. IV) . Leopardus a leone et pardo procreatur. Leo crudelis [Col. 1788C] est, leopardus maculosus. Si ergo leo propter crudelitatem daemones, pardus propter varietatem congrue haereticos designat qui, quia unitatem fidei diversis et perversis dogmatibus scindunt, quasi quibusdam maculis corpus infectum gerunt. Qui sunt ergo leopardi nisi superbi amatores hujus saeculi, quos primum diabolus per doctrinam haereticorum ad perfidiam generat, ac deinde per hujus mundi amorem ad vitia inflammat? Montes leopardorum divitiae sunt et pompae hujus saeculi, in quibus perversi se extollunt, et electorum viam tanto acrius insectantur, quanto eos in hoc saeculo abjectos et humiles aspiciunt. Bene ergo dicitur ad sponsam: Venies, et transibis ad montem Seir et Hermon, a cubilibus leonum, a montibus leopardorum. Quasi diceretur, transibis ad montem Seir, a cubilibus leonum, transibis ad montem Hermon, a montibus leopardorum. Sed quid est de cubilibus leonum ad montem Seir, nisi de incontinentia ad castitatem, de voluptate ad parcimoniam? Et quid [Col. 1788D] est de montibus leopardorum ad montem Hermon, nisi de superbia ad humilitatem, de crudelitate ad patientiam? Et nota quod dixit, de cubilibus, non, de cubili; de montibus, non de monte; et ad montem, non ad montes. De cubilibus ergo ad montem, de multis ad unum progredimur, quia, quanto magis mundum fugiendo Deo appropinquare incipimus, tanto magis in unum congregamur, adjuvante Domino nostro Jesu Christo, qui veniet judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Melior est canis vivus leone mortuo (Eccle. IX) . Litterae superficies arida quidem et exsanguis videtur, sed puteus altus est (Joan. IV) . Eruderemus ipsum, et fortasse inveniemus aquam vivam et suavem ad bibendum. Ecclesiastes sapientissimus [Col. 1789A] hominum temperavit nobis grande ferculum in vase brevi, pretiosum in fictili, cibum grandem et cibum grandaevum. Sub metaphora enim canis vivi et leonis mortui, contulit, et praetulit Christianum simplicem, humilem et abjectum in domo Dei sui, Judaeo de justitia legis glorianti, et philosopho gentium, de sapientia mundi superbienti. Ille enim ex fide sua vivit (Habac II) ; isti tanquam mortui dormiunt in sepulcris, quorum non est adhuc memor Dominus (Psal. LXXXVII) . Verumtamen non est de eis desperandum; quia qui dormit, adjicere potest, ut resurgat, surgere ut vivat. Unde Apostolus: Surge, qui dormis, exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus (Ephes. V) . Sicut enim justus in praesenti vivit vita mortali, postmodum victurus vita vitali, sic impius in praesenti morte mortali, in futuro moriturus morte vitali. Praedicta itaque metaphora usus est Salomon in commendationem fidelium. Verumtamen possumus et [Col. 1789B] nos uti eisdem verbis transsumptive, et verbum notum reddere novum, et verba Salomonis facere nostra, et ex eis nostrum et novum formare intellectum ad commendationem P. Augustini. Fortassis est aliquis commendans P. Augustinum, dicens eum fuisse philosophum, inter summos nominatum; commendat in eo torrentem eloquii Tullianum, admiratur in eo quod anhelantibus verbis Demosthenis suos rebus novit maritare sermones, et omnem philosophorum peritiam in eo fuisse protestatur. Ad quem respondere possumus. Frater modicum est, vel in quo commendas P. Augustinum. Sane dum esset philosophus, facundus erat, sed infecundus doctor, sed indoctus leo, sed mortuus. Sed per Dei misericordiam factus est de leone mortuo canis vivus, de doctore erroris doctor veritatis, custos Dominici gregis, de eo qui fuerat inimicus et impugnator fidei, factus est defensor Christi, secundum illud: Domine, lingua canum [Col. 1789C] tuorum ex inimicis (Psal. LXVII) ; et sic elucet, quia melior canis vivus leone mortuo. A mortuo enim, quasi non sit, perit confessio juxta illud: Non mortui laudabunt te, Domine (Psal. CXIII) . Et ne ignoremus, de quo genere leonis fuerit Augustinus, adjectiva dictione determinatum est, cum dicitur mortuus.
Quatuor enim genera leonum leguntur in sacra Scriptura; est enim leo Deus, et est leo Dei, qui Hebraice dicitur Ariel; est leo Zabulus, et est leo Zabuli. Primus est leo vita; secundus leo vivus; tertius leo mors; quartus leo mortuus. Primus stat in specula, secundus graditur in via, tertius jacet in spelunca, quartus fremit in platea. De primo legitur: Vicit leo de tribu Juda (Apoc. V) , qui stat in specula, sedens ad dextram Patris, et prospicit super filios hominum, ut videat, si est intelligens, aut requirens Deum; de quo legitur in Isaia, quod cum vidisset speculator ascensorem cameli, subditur: [Col. 1789D] et clamavit leo. Ego sto super speculam Domini jugiter per diem et noctem (Isa. XXI) . Leo vivus proprie dicitur martyr, qui non timet quid faciat sibi homo. De quo Salomon: Tria sunt quae bene gradiuntur, et quartum, incedit feliciter. Leo fortissimus bestiarum, ad nullius pavebit occursum, (Prov. XXX) . Hic est martyr, qui pedem suum tingit in sanguine ut tandem volet super pennas ventorum. Leo Zabulus latet in spelunca; insidiatur, ut rapiat bene gradientes, et dividat praedam catulis suis, de quo Petrus: Leo rugiens circuit, quaerens quem devoret, cui resistite fortes in fide (I Petr. V) . Leo mortuus fremit in platea, terret et atterit eos, qui latam terunt viam, quae ducit ad mortem; de quo Salomon: Dicit piger: Leo fortis est, in medio platearum occidendus sum (Prov. XXVIII) . Hic intelligi potest princeps impius, secundum illud: Leo fremens princeps impius super pauperem populum (Prov. XXVIII) . Sed verius intelligitur philosophus, qui comparatur regi animalium, quia praeibat erudiendo animalem populum, docens cum non solum inutilia et nocua, sed etiam quid esset summum bonum in vita, sed vario et non vero modo. Summum enim bonum in vita dixit Epicurus voluptatem corporis, Stoicus contemptum mortis, Peripateticus virtutem mentis: quod secus est a veritate. Summum enim bonum in vita est gratia Dei per Jesum Christum. Unde Apostolus: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? gratia Dei per Jesum Christum (Rom. VII) . Talis leo fuit P. Augustinus, sed sapientia mundi inflatus, sapientia carnis distractus, quarum utraque est inimica Deo. Erat enim leo mortuus; per sapientiam mundi sapere, desipere est; per sapientiam carnis sapere, insanire est, unde Dominus: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo (I Cor. I) . Postmodum, ut diximus, factus est de leone mortuo canis [Col. 1790B] vivus. Quam sit utilis vigil custodia canum in Philippica Demosthenis legitur [Col. 1789D] Plutarch, in Vita Demosth. : ยซPhilippus Macedo obsederat Athenas: dumque colloquerentur de pace, dixit legatis Atheniensium: Date mihi ex vobis decem oratores, quos elegero, et recedam, eroque vobis foederatus in perpetuum. ยป Et respondit Demosthenes: Non damus. Lupi enim et pastores jurgium habebant, et colloquentibus dixerunt lupi: Sola causa et seminarium odii inter nos sunt canes vestri. Date nobis canes. Et circumventa simplicitas pastorum dedit eis canes. Tunc lupi audacter greges sine custode invaserunt, et saevierunt in eos ad libitum suum.ยป Porro in sacra Scriptura, canis et tetris, et aureis litteris scribitur, id est et in bono, et in malo accipitur. Adeo enim, et in lege canis detestabilis est, quod qui primogenitum canis redimit, occidi mandatur. Quatuor vero in cane commendantur: latratus utilis, lingua medicinalis, sagacitas mirabilis (quia solo tractu aeris [Col. 1790C] longe positas sentit venationes), et fidelitas commendabilis, quia Dominum suum per pervia et invia mortis sequitur, et obsequitur usque ad mortem. Haec omnia in Patre Augustino, qui libros ejus diligenter inspexerit, indubitanter cognoscet. Quasi latrans contra haereticos et falsos fratres disputavit. Quasi medicans verba vitae aeternae habuit, quod est salubre antidotum contra molestias saeculi et animi languores; cujus experimentum non est fallax. Nam et, quid esset Deus, quantum humana fragilitas capere potest, scripto nobis insinuavit, docens quid est Deus in se ipso, quid in mundo, quid in angelo, quid in electo, quid in reprobo. In se ipso est alpha et omega, in mundo creator et rector, in angelo decor et sapor, in electo liberator et adjutor, in reprobo terror et horror. Quasi sagax; quid, cui, quando et quomodo diceret, diligenter consideravit. Quasi fidelis in eloquio suo nihil opinionis adulterinae interseruit: totum pisticum fuit [Col. 1790D] et fidele, probatum terrae, purgatum septuplum; ita ut de eo non solum vere, sed admirative possit dici: Quis, putas, est fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore (Matth. XXIV) ; ecce quanta sit utilitas canis suscitati de leone mortuo. Sed haec quidem est generalis omnium; fuit autem et altera ipsius utilitas specialis in eruditione Canonicorum Regularium. Ipse enim vitam canonicam restauravit, non instauravit; ipsa enim est vita apostolorum et pauperum post mortem Salvatoris in Jerusalem communiter viventium: multitudinis quorum erat cor unum et anima una, qui pretia rerum suarum ponebant ad pedes apostolorum, nihil proprium reservantes (Act. IV) . Cujus vitae canonicae caput instituerunt apostoli in tribus; in communi substantia, in communi obedientia, in communi dilectione superna. Hanc sopitam per intervalla [Col. 1791A] temporum suscitavit P. Augustinus non solum verbo, sed etiam exaravit scripto; quaedam superaddens ad venustatem ordinis, vel potius ad stercorationem ficulneae sterilis, ne succidatur et in ignem mittatur: videlicet, de sobrietate ciborum, de modicitate vestium, de custodia labiorum, de temporibus jejuniorum, de distinctionibus orationum, et alia in hunc modum. Porro haec particularis utilitas inventa est in leone mortuo, sed aliter mortuo, quam prius, id est occiso ut viveret. Juxta quem modum dicit Dominus: Ego sic occidam, et sic vivere faciam (Deut. XXXIII) . Juxta quod dictum est Petro: Macta et manduca (Act. X) . Hic enim leo occisus a Samsone, in cujus ore inventus est favus mellis (Jud. XIV) . Samson enim noster gener Thamnathaei confregit eum sicut haedum caprarum, id est sicut peccatorem et filium peccatorum. Sane peccator assimilatur haedo in tribus. Haedus enim animal est olidum, petulcum, hispidum. Fetor peccantis est [Col. 1791B] in consuetudine, petulantia, et instabilitate, asperitas in vermis corrosione. De fetore legitur ibi: Ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssos. Moti sunt velut ebrii (Psal. CVI) . De asperitate ibi: Terra tua spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) . In ore hujus leonis occisi inventus est favus mellis (Jud. XIV) , id est dulcisona ordinatio disciplinae regularis. Sicut enim in uno corpore favi plures comprehenduntur cellulae mellis fluentes, ita in eodem loco plures viri canonice Deo militantes, in uno, videlicet, loco orationis, in uno loco refectionis, in uno loco dormitionis, in uno loco correctionis. Hujus vitae dulcedinem admiratur Propheta, dicens: Ecce quam bonum, et quam jucundum est habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . Verumtamen de favo mellis minutius persequi libet. Tria commendantur in melle. Est enim dulce, nec est dulcedo sicut dulcedo mellis: est mundificativum, est descendens. Contra enim naturam [Col. 1791C] aliorum liquorum, quod grossum est in eo, et faeculentum superenatat? quod liquidius descendit ad ima. Secundum hunc modum tria sunt, quae canonicis regularibus Pater Augustinus praestitit: mediocritas, castitas, humilitas: mediocritas confertur dulcedini, castitas mundificationi, humilitas descensui. Dulcedinem mediocritatis attendens philosophus, auream mediocritatem appellavit. Etenim
[Col. 1791D] Verum dulcedinem mediocritatis altius exprimere possumus. Tria sunt, quae comitantur mediocritatem: sufficientia, tranquillitas, securitas. Sufficiens est, quia non inhiat quaerendis, nec incubat quaesitis, non se cruciat pro amissis. Tranquilla est, quia non exsanguinatur curis, non distrahitur negotiis, non laceratur opprobriis. Secura est, quia non timet calumnias proximorum, non insidias latronum, non impetus hostium. Sequitur de munditia corporis, de qua scriptum est: Lavamini, mundi estote (Isa. I) , quam Dominus sanctificationem vocat, dicens Moysi: Descende, et sanctifica populum hodie, et cras (Exod. XIX) Sed et David vasa puerorum munda esse dixit, quoniam continuerant ab heri et nudiustertius (I Reg. XXI) . Porro tria sunt, quae munditiam castitatis roborant et servant. Si quis jugiter recolat dissolutionem corporis, examen judicis, [Col. 1792A] cruciatum poenae gehennalis. De primo legitur: Fili, memorare novissima tua, et non peccabis in aeternum (I Reg. XXI) . Pro secundo orat Propheta: Confige timore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui (Psal. CXVIII) . Tertium insinuat ibi: Dedisti metuentibus te significationem, ut fugiant a facie arcus (Psal. LIX) . Tertio loco superest humilitas, quae plurimum necessaria est viro Regulari, qui pauper Christum pauperem sequi praeelegit. Quid superbis, terra et cinis? (Eccl. X.) Satan superbivit in coelo, claustralis in sterquilinio. Tolerabilior in divite superbia, quam in paupere. Vera humilitas est injuriam non posse facere, et factam posse tolerare. Et cum omnia fecerimus, dicamus: Servi inutiles sumus; quod debuimus facere, fecimus (Luc. XVII) . [Col. 1791D] Basil. in Hexaem. De commendatione humilitatis legetur in hunc modum. Haec est primogenita filia summi regis, sal et condimentum reliquarum virtutum, dulce vehiculum compeditis, qui injecerunt pedes suos in compedes [Col. 1792B] sapientiae. Porro tria sunt, quae radicatam nutriunt humilitatem; assiduitas subjectionis: Beatus enim qui portaverit jugum ab adolescentia sua (Thren. III) ; consideratio propriae fragilitatis; comparatio viri melioris, ut scilicet, semper consideret homo, quid sibi abest, et quid aliis adest. Ecce quam dives paterfamilias est Pater Augustinus, qui convivis ad mensam suam copiosissimas apposuit duas missiones, alteram doctrinae salutaris, alteram disciplinae Regularis; alteram Theologis, alteram canonicis; alteram quasi partem piscis assi, id est sequelam Christi passi, alteram quasi favum mellis, quo characterizavit Canonicos a planta pedis usque ad verticem. Verumtamen qui hic edunt, adhuc esurient; qui hic bibunt, adhuc sitient; et beati qui esuriunt, quoniam saturabuntur (Matth. V) , cum torrente voluptatis suae satiabit eos Dominus. Quocirca oremus singuli, oremus universi, ut de mensa patris nostri Augustini trahat nos ad mensam Patris sui [Col. 1792C] Jesus Christus Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Fili, mel invenisti comede quod sufficit, ne forte satiatus evomas illud (Prov. XXV) . Salomon in proverbiis moralem nobis tradidit eruditionem satis diligenter et sufficienter. Quod diligenter, elucet, cum auditorem suum tanquam filium proposuit erudiendum, diligenter autem pater erudit filium, quia patris est gloria filius eraditus. Unde: Interroga patrem tuum, et dicet tibi; majores tuos, et annuntiabunt tibi (Deut. XXXII) . Quod autem sufficienter, patet, quia multipliciter erudivit filium, aliquando nescientem aliquando jam alios erudire sufficientem. Nescientem, ut ibi: Vade piger, ad formicam, et considera vias ejus, et disce sapientiam (Prov. VI) , et alibi: Beatus homo, qui invenit sapientiam, et affluit prudentia [Col. 1792D] (Prov. III) . Et jam scientem, ibi: Fili, mel invenisti, comede quod sufficit, etc. Alios erudire scientem, ibi: Deriventur fontes tui foras, et aquas tuas in plateis divide (Prov. V) . Et in visione Samuelis: Fili, aperi os tuum muto, et causis omnium transeuntium (Prov. XXXI) . In praetaxata vero parabola, de moderato edulio mellis inventi moraliter nos instruit ad moderatas inquisitiones sacrae Scripturae, ut aliquid residuum sit in ea, quod igne comburatur; ne supra vires conantes ardua, deficiamus scrutantes in scrutinio. Verumtamen praeter moralem, sub eadem parabola latet sensus mysticus, tanquam duo nuclei sub eodem cortice commanentes. Fecit enim nobis rex Salomon grande ferculum in vase brevi pretiosum, in fictili apponens non solum moralem sensum, tanquam cibum parvum et cibum parvulorum, sed et mysticum tanquam cibum grandem et cibum [Col. 1793A] grandium. Sane moralis simplex est, mysticus vero multiplex. Trisyrtica enim in eo est admonitio: prima est generalis, secunda singularis, tertia specialis; prima enim fit ad generalem justum, secunda ad Patrem Augustinum, tertia ad Regularem canonicum. Primo enim Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis admonet generalem Ecclesiam, tanquam Filium unicum, quem diligit anima sua, in hunc modum: Mel invenisti, tanquam per antithesin ad eum loquens: Fili, dum per ea, quae facta sunt, a creatura mundi Deum cognovisti, nec sicut Deum glorificasti, imo potius serviisti creaturae, quam Creatori (Rom. I) , et gloriam incorruptibilis Dei convertisti in similitudinem hominum, volucrum, quadrupedum, atque serpentum, fel invenisti, fel draconum insanabile (Job XX) , comedisti uvam fellis et botrum amarissimum. Sed apposito forti et salubri antidoto per manum mediatoris fel evomuisti; cum autem cognovisti me, et quem misi [Col. 1793B] Jesum Christum, et consubstantialem nobis Spiritum, esse unum, et solum, et verum Deum, mel invenisti, id est fidem et cultum unius et trini Dei. Nec indecenter, fili, fidem catholicam mel voco, ratione similitudinis. Mel enim mundificativum est, et de fide legitur: Fide mundans corda eorum (Act. XV) , et alibi. Mundati per fidem in Spiritu sancto.
Sed attende, fili, quod sequitur: Comede quod sufficit tibi, hoc est comede tantum, et non bibe. Sunt enim qui sinceritatem aliis liquoribus admistis adulterant, nec mel comedunt, sed liquorem mellitum bibunt. [Col. 1793D] Tertull., De praescript., c. 48. Aug., De haeres. Quidam enim aquam miscent melli in potum hydromelis. alii acetum in potum oxymelis. Ebionitae dogmatizantes fidem non sufficere ad salutem, legales observantias fidei miscuerunt tanquam melli. Noli errare, fili; siccata est aqua Mara, quam filii Israel bibere non poterant prae amaritudine (Exod. XV) . Mutata est in vinum aqua sex hydriarum (Joan. II) , quae positae erant secundum [Col. 1793C] purificationem Judaeorum. Illi vero acetum melli miscent, qui cum fide ritus gentilium et superstitiones observant. Sunt enim qui sequuntur auguria et conjecturas somniorum, et sortium divinationes. Sunt, qui observant dies, menses, et annos, omina rerum gerendarum ex eis aucupantes. Lunam quintam operibus inchoandis tanquam infaustam fugiunt, septimam vel decimam tanquam faustam sequuntur. Sunt alii qui magis superstitiose, quam religiose spem incolumitatis suae ponunt in ablutionibus quorumdam fontium, in incisionibus arborum, in alligationibus pittaciorum. Detestare, fili, potus mellis noxios, et comede mel sincerum, quod sufficit tibi ad salutem, ne forte evomas illud, id est ne forte, quod sumpsisti ad mundificationem, cedat tibi ad pollutionem: vomitus enim vomentem inquinat. Quod si tu evomueris illud, incipiam et ego te evomere de ore meo (Apoc. III) .
Sequitur secunda admonitio, in qua mater Ecclesia [Col. 1793D] loquitur ad unum de filiis, qui cum pridem in sapientia mundi gloriaretur, factus est in ea insipiens, ut sapiens esset apud Deum: puta ad beatum Augustinum. Praetereo admonitionem matris ejus secundum carnem, quae propter incomparabilem, et tanquam unicam dilectionem in filium Monica non indecenter appellata est: quae diu noctuque satagebat, ut finum de philosopho redderet catholicum. Quae muliebriter non expavit longos tractus aeris, terrae et maris, sed ubique filium est secuta, vivis exhortationibus prosecuta, donec id quod intendebat est consecuta. Praetereo, inquam, exhortationem matris, de qua natus est per naturam filius irae: venio ad exhortationem, de qua renatus est per gratiam filius vitae, quae sic exorsa est: Fili, mel invenisti. Sed quoniam Augustinus inter augustos doctores circa inquisitionem fuit augustior, [Col. 1794A] etiam patienter audiamus ejus inquisitionem. Respondet ergo matri in hunc modum: Quid est, mater, quod mecum agis de mellis commendatione? Legi et relegi in sacra Scriptura magis infamiam mellis, quam commendationem. Per Moysen Dominus prohibuit offerri sibi mel et fermentum (Lev. II) . Sacerdoti quidem haec quandoque offerebantur, sed Domino nunquam. Jonathas propter edulium mellis fere subiit damnationem mortis (I Reg. XIV) . Salomon quoque ait: Mel distillant labia meretricis (Prov. V) . ยซJudaei quoque circumdantes Jesum sicut apes, favum mellis dicuntur habuisse in ore, et aculeum in dorso.ยป Ad quem mater: ยซFili, argute dixisti; est enim mel detestabile et est mel commendatione dignum.ยป Nomen enim mellis tetris et aureis litteris scribitur in sacro eloquio. Porro unicum est mel, quod tibi proposui commendare; mel, scilicet, de petra, quod in summo beneficio datum populo Dei legitur: ibi, [Col. 1794B] ut sugeret mel de petra, oleumque de saxo durissimo (Deut. XXXII) . Ut autem distinguere scias mel a melle, considera diversa genera mellis in rerum natura, quia praeter mel silvestre, quod ex arundinibus colligitur, quo forte usus est praecursor Salvatoris (Matth. III) , quatuor sunt genera mellis [Col. 1794D] Just., l. III. Virg., Georg., l. IV. . Invenitur enim mel super faciem agri in foliis vel herbis: invenitur mel in truncis arborum, de quo primitivi homines, qui glandibus et fagina vescebantur, tenuem sibi victum quaeritabant. Colligitur mel de casulis labrefactis, quas alvearia dicunt, quas pastor Aristeus excogitavit ad colligendum examen apum, cum ex putrefacto juvenci cadavere apes reparasset. Reperitur quoque mel in foramine petrae. Secundum haec quatuor genera mellis, quatuor scientiarum genera collige. Prima enim est philologia, quam philosophus vocat theoricam; secunda, quam dicit practicam; tertia, quam appellat sophisticam; quartam ignoravit philosophus, [Col. 1794C] quam nos dicimus evangelicam. Prima est tanquam mel sub faciem agri, quia causas naturales, quas Deus in rebus conditis occultaverat, in eminenti posuerunt philosophi, ut et ipsi eminerent, secundum illud: Linguam nostram magnificavimus (Psal. XI) . Practica est, tanquam in truncis, quia necessitatibus hominum necessaria esse dignoscitur. Sophistica est tanquam mel latens in casulis; est enim appetens, et non existens. Ad quam mulier audax et fatua provocat, aquas transeuntes furtivas et suaviores, et panem absconditum jucundiorem esse protestans (Prov. IX) . Evangelica est quasi mel de petra: agens, scilicet de petra, super quam fundata est Ecclesia (Matth. XVI) . Circa primam versatur philosophus, circa secundam politicus, circa tertiam haereticus, circa quartam catholicus. Prima agit de secretis naturae, secunda de negotiorum gestione, tertia de morte animae, quarta de aeterna beatitudine. Prima ergo est [Col. 1794D] quasi mel inflativum, secunda mel pungitivum, tertia mel exstinctivum, quarta mel nutritivum. Prima enim inflat, secundum illud: Scientia sine charitate inflat (I Cor. VIII) ; secunda cruciat, juxta illud: Humanae felicitatis dulcedo multis amaritudinibus respersa est; tertia necat, unde legitur: Melior est canis vivus leone mortuo (Eccl. IX) ; quarta vivificat, tanquam fons aquae vivae salientis in vitam aeternam, unde ait Petrus: Domine, ad quem ibimus? verba vitae aeternae habes (Joan. VI) . Vides ergo, fili, tres praedictas habere superficiem scientiae, non medullam, imaginem non veritatem; quartam vero esse veram sapientiam. Cum enim nomen sapientiae denominetur a duobus, a sapiendo scilicet, et sciendo: haec sola vere sapientia est, quae facit ut sapias, et ut saporem vitae aeternae habeas, de qua dicitur: In malevolam animam non [Col. 1795A] introibit sapientia (Sap. I) , id est sapida scientia. Errasti; fili, sciolum te putabas, cum dividebas theoricam per intellectilem, per intelligibilem, per rationalem: hoc est, per Theologiam, per philologiam, per physiologiam: per eam scilicet, quae agit de Deo, per eam quae de spiritibus, per eam quae de corporibus: te prudentem existimabas, cum separabas practicam per privatam, per domesticam, per politicam. Admirabaris, fili, torrentem eloquii Tulliani, ventilatas exhortationes Isocratis, anhelantia verba Demosthenis, qui res gerendas vivis sermonibus animabant. Laborasti super complexiones Aristotelis festinatas, quas adeo breves edidit, ac si non edidisset. In his omnibus facunda quidem est sapientia, sed infecunda. Non enim spiritus et vita sunt, de quibus dixit Dominus per prophetam: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo (Isa. XXIX; I Cor. I) . Nunc tandem, fili, mel invenisti, id est cognitionem de utraque [Col. 1795B] natura Christi, nosti mysterium nostrae redemptionis occultatum a saeculis; tenes Ecclesiae sacramenta, tanquam malagmata vulnerum nostrorum et alligaturas, in certa spe beatitudinis jucundaris.ยป
Ad quam Augustinus: ยซQuid est, mater, quod a consueta similitudine recessisti? Evangelium melli comparans et non argento? De eo enim legitur: Eloquia Domini casta, argentum igne examinatum, etc. (Psal. XI) .ยป Ad quem mater: ยซNova quidem, fili, est similitudo, sed exquisita. In melle enim contra naturam aliorum liquorum, quod faeculentum et spissum est superenatat; quod autem liquidius ad ima descendit. Considera id ipsum in operibus Christi, quae evangelica narrat historia. Fecit Deus prodigia et signa magna in populo. Lucida quaedam et formosa coram hominibus operatus est, inferiora tamen fuerunt opere ipsius finali, et quasi faeculento. Extremum opus ejus, et tanquam laeculentum dico, sputa, flagella, alapas, mortem [Col. 1795C] turpissimam, mortem latronum. Hoc tamen eminentius fuit caeteris. Majus enim fuit per mortem nos a morte liberare, quam mortuos suscitare. Hoc opere de morte et diabolo triumphavit. Propter hoc datum ei nomen, quod est super omne nomen; data est ei potestas in coelo, et in terra; et in mari (Phil. II) . Sed attende, fili, quod sequitur. Comede quod sufficit tibi. Non enim amoveo potum quasi per taciturnitatem, sed est sensus: Quandoque bibe, quandoque comede illud. Ipse quoque Christus ad potum nos invitavit, dicens: Qui sitit, veniat ad me et bibat (Joan. VII) , et in propheta: Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris (Isa. XII) . Evangelica ergo doctrina, ubi facilis est, potui assimilatur; si quid autem difficile quasi corpulentius inveneris, comede, mastica, divide, id est pie et diligenter considera quid, de quo dicas, quid propter quid, et secundum quid dicas, ne forte evomas illud, sed potius eructes. Evomunt, fili, qui [Col. 1795D] male sentiunt; eructant, qui conservis cibaria dividunt in tempore opportuno. Sed attende quod eructatio saporem rei comestae secum trahit; et tu, fili, cum de fide disputaveris, profanas fuge novitates verborum, et rebus, de quibus agis, cognatos et authenticos attribue sermones.ยป
Sequitur tertia admonitio, secundum quam loquitur Pater Augustinus ad canonicum Regularem, cui et tradidit vitae regularis instituta et in chartulis exaravit, non quidem principium vitae communis (haec enim fuit apostolorum traditio, et ejus multitudinis, quorum erat cor unum et anima una in Deo) (Act. III) cui Pater Augustinus quasdam superaddidit supererogationes de mediocritate vivendi et munditia. Ait ergo Augustinus ad canonicum: Fili, mel invenisti, dum eras in saeculo aculeis sollicitudinum torquebaris, quia secundum Ecclesiasten [Col. 1796A] in omnibus negotiis, quae fiunt sub sole, non est nisi labor et afflictio spiritus; tu autem elongasti fugiens, et manes in solitudine (Psal. LIV) , in otio contemplationis et paradiso claustrali. Mel invenisti, id est vitae mediocritatem, quam auream [Col. 1795D] Horat, od. 10, lib II. philosophus appellavit. Character enim ordinis tui est, mediocritas in victu, vestitu, habitu, incessu, tonsura, in psallendo, et hujusmodi. Superfluitas talium saepe parit intemperantiam: nimia austeritas quandoque parit impatientiam, quandoque occultam superbiam. Tu autem attende dulcedinem mediocritatis in tribus: sufficiens est, tranquilla est, secura est. Sufficiens est, quia non inhiat quaerendis, non incubat quaesitis, nec cruciatur amissis; tranquilla, quia non exsanguinatur curis, non distrahitur negotiis, non maceratur opprobriis; secura, quia non timet calumnias proximorum, non insidias latronum, nec impetus hostium. Hanc dulcedinem mediocritatis comede et non bibas, id est non extenues [Col. 1796B] soliditatem, neque emollias ordinis rigorem; ut tanquam privilegiatus velis edere lautius, bibere sapidius, cubare mollius, loqui licentius, vigilare parcius, orare tenuius. Comede autem mel inventum in hunc modum; obedias sine disceptatione, vivas in communi sine singularitate, lege cum modestia et simplicitate, ora cum fiducia et devotione. Postremo nihil dispenses de ordine sine recompensatione, aut cogente necessitate. Accepisti triplicis mellis comestionem, comedat quisque mel sibi destinatum; comedat Christianus mel fidei; credat Deum trinum et unum, manducabit. Comedat litteratus mel evangelicae eruditionis; quid de quo dicat, quid propter quid, et quid secundum quid, pie et diligenter attendat. Comedat canonicus Regularis mel mediocritatis, ne super ascendens rumpatur et ruat, vel ima petens dissolvatur et pereat Comedamus ergo singuli, comedamus universi donec ad manducandum panem super mensam Dei trahat nos obviam in aer Jesus Christus Dominus [Col. 1796C] noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem.
Tolle filium tuum Isaac, quem diligis, et offer illum mihi super unum montium, quem dixero tibi. (Gen. XXII) . Series historiae simpliciter intellecta plurimum aedificat filios obedientiae, et virtutis. Sicut enim obediendum est libenter, sic et hilariter, sic et velociter. Obedientia sine mora placet Deo: non placet autem Deo morosa et disceptatrix obedientia, quae, si quid praecipitur, disputando quaerit quare, quamobrem praecipiatur. Hujus obedientiae exquisitum proponitur nobis exemplum Abraham pater noster: sicut enim vere dicitur senex, fidelis, prima credendi via; sic, et non minus vere dici [Col. 1796D] potest, senex, fidelis prima obediendi via. Praecepit enim Dominus ut immolaret filium, sed quem filium? audi, et obstupesce, filium magnae promissionis. Dictum enim erat ei: In Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XXII) : et erit semen tuum sicut stellae coeli, et sicut arena, quae est in littore maris, filium extremae senectutis (Gen. XXII) . Centenarius enim genuerat eum de anu sterili, filium propriae uxoris. Nam de Agar ancilla sagittarium susceperat Ismaelem: filium mirabiliter promissum, mirabilius susceptum, religiose educatum. Inter haec tamen non contradixit Abraham, sed nec murmuravit, sed nec haesitavit, sed nec vultum dolentis exhibuit, imo tanquam exuens patrem pia crudelitate in filium se armavit, ut obediret. Attendat hic filius obedientiae, tu qui votum obedientiae, et professionem fecisti: vade et tu fac similiter: hoc fac et vives [Col. 1797A] (Luc. X) . Eris enim semen Abrahae. Abrahae autem et semini ejus factae sunt promissiones (Gal. III) . Verumtamen nescio quid majus murmurat, quid affectuosius susurrat vox ista in auribus nostris. Licet enim tanto tempore facta sint haec ante nos, scripta tamen sunt propter nos, quae sunt per allegoriam dicta. Discutiamus ergo folia vineae, ut inveniamus fructum supernaturalis intelligentiae, tanquam sub cortice nucleum, tanquam sub palea granum, tanquam sub terra thesaurum. Verum ut hodiernae solemnitati satisfaciamus, consideremus utrum ea quae sunt de patre nostro Abraham, inclinare possimus ad patrem nostrum Augustinum. Tentemus super hoc aliquid dicere dono Dei, quod et Deo cedat ad gloriam, et Patri Augustino ad venerationem, et nobis venerantibus ad salutem. Secundum Hebraeos. Abraham sub tribus temporibus tria sortitus est nomina. Primo dictus est Ram, secundum illud: Eliu filius Barachel Buzites de [Col. 1797B] cognatione Ram (Job XXXII) , quod sonat excelsum, dum adhuc esset in Chaldaea, in terra et cognatione sua, in domo patris sui (Gen. XII) . Postea ascendens in terram Chanaan ad Dei vocationem dictus est Abram, quod interpretatur, pater excelsus. Tandem in die circumcisionis suae, quando characterizavit eum Dominus, dictus est Abraham (Gen. XVII) hoc est pater multarum, et gentium subauditur. Attende haec eadem in Patre Augustino. Primo fuit excelsus, philosophus erat inter magnos nominatus, liberalium artium sagacissimus indagator. Excelsus, inquam, erat, celsitudine tumoris, non charitatis; celsitudine scientiae, quae inflat, non quae aedificat. Cedrus erat odorifera, foliis abundans, sed non habens fructum esibilem. Excelsus erat secundum illud: Vidi impium exaltatum, et elevatum sicut cedros Libani (Psal. XXXVI) . Sed accessit ad eum praedicatio Salvatoris, vox Domini confringentis cedros, et comminuit Dominus cedrum Libani, et factus est [Col. 1797C] dilectus tanquam vitulus Libani (Psal. XXVIII) , id est hostia viva, sancta. Deo placens, factus est enim Christianus, et tandem pontifex Hipponensis, et sic demum dictus est Abram, id est, pater excelsus. Pontifices enim sacri, sicut dicuntur pastores gregis, ita et Patres plebis pro cura et sollicitudine paterna, tunc de cedro comminuta factus est oliva fructifera in domo Domini. Praesules enim olivae comparantur propter vim triplicem olei, oleum enim illuminat, pascit, fessa fovet membra. Sic et praesules illuminant nos verbo, pascunt exemplo, fovent egentes temporali beneficio. Pater autem Augustinus posteriorum oblitus in anteriora se extendit. Apposuit enim non solum animum, sed et manum ad expositionem sacrae Scripturae, ut turrim Davidicam mille voluminibus, tanquam mille clypeis pendentibus ex ea muniret, vel potius munitam declararet. Ordinavit etiam Regulam clericorum canonice degentium, lineam canonicae mediocritatis extendens, ut sapiens architectus, juxta [Col. 1797D] quam communiter viverent apostolicam vitam agentes, ut sit eis cor unum et anima una in clerum, et nullus proprium habens inter eos (Act. IV) . In his duobus factus est Abraham, id est pater multarum gentium. Ab ortu enim et occasu, ab aquilone et austro viget ejus expositio, viget ejus regularis institutio, et tunc demum factus est tanquam vitis abundans in lateribus domus Dei. Duo latera sunt, legentes et orantes, id est theologi scholares et canonici regulares. Theologis dedit abundanter doctrinam, canonicis disciplinam. Illis propinavit vinum pungitivum, vinum fervoris; istis vero miscuit vinum soporiferum, vinum quietis. De doctrina quidem ejus sub silentio transimus, quoniam de re manifesta supervacuum est multiplicare sermones. De regulari vero disciplina breviter aliquid prosequamur. Revertamur autem ad historiam praetaxatam, [Col. 1798A] qua insinuat nobis circa Regularem disciplinam, ortum et progressum, et exitum. Dictum est enim ร domino Patre Augustino, regulariter vivere volenti, et etiam cuicunque volenti canonicari.
Tolle filium tuum, etc. Quasi dicat ei Dominus: Fili, vis canonicari? Ergo tolle filium tuum quem diligis Isaac. Isaac interpretatur risus: haec est propria hominis voluntas; in cujus exsecutione plurimum exsultat et delectatur homo. Haec primo offerenda est Deo, ut non sibi vivat homo, nec sibi quidpiam velit; sed Domino offerenda est, super unum montium, quem monstraverit Dominus. Verbo Domimini coeli, id est libri, firmati sunt (Psal. XXXII) , in quibus multa genera montium monstravit nobis Dominus, sed de quatuor loqui tantum sufficiat. Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II) mons dicitur secundum illud: Erit in novissimis diebus mons domus Domini super verticem [Col. 1798B] montium (Isa. II) ; de quo Psalmographus: Mons Dei mons coagulatus, mons pinguis (Psal. LXVII) ; et dicatur a nobis mons hujusmodi Ecclesia, quae quoque dicitur mons Sion, secundum illud: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus (Psal. II) . Porro de monte Hermon descendit ros in montem Sion, sicut unguentum de capite in barbam barbam Aaron, et usque in oram vestimenti ejus (Psal. CXXXII) . Omnes enim de plenitudine ejus accepimus (Joan. I) . Apostoli quoque dicuntur montes, ut ibi: Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI) . Et hi dicuntur coagulati, juxta illud: Utquid suspicamini montes coagulatos? (Psal. LXVII.) Virtutes etiam montes dicuntur, sed excelsi; ut ibi: Montes excelsi cervis (Psal. CIII) . Porro secundum Matthaeum Christus sedens super montem Thabor sermonem fecit ad discipulos enumerans octo virtutes, quas beatitudines nominavit (Matth. V) . Quocirca audi rem stupendam. Mons Hermon sedens super montem Thabor, ut muniret montem [Col. 1798C] Sion. Loquebatur montibus coagulatis, agens de montibus excelsis. Super unum horum montium excelsorum, id est primum, videlicet paupertatem spiritus offerenda est voluntas canonicari volentis. Unum quippe plerumque pro primo ponitur, ut ibi: Una Sabbati (Joan. XX) , id est prima Sabbati. Et cum dicitur luna, id est luminum una, id est prima. Haec est paupertas voluntatis, super quam radicatur firmiter disciplina religionis. Haec est ramus aridus, super quem sedit turtur electae castitatis [Col. 1797D] Varro, l. IV, De ling. lat. . Quantum enim impedimentum, quam grave dispendium inferat religioni superfluitas et opum abundantia potius legimus in libro experientiae, quam possumus verbo declarare. Nam et Sodomorum peccatum legitur fuisse abundantia panis et superbia vitae (Ezech. XVI) . Vermis enim divitiarum est superbia, et comes individuus luxuria; quibus evitatur religio, mutatur color optimus, disperguntur lapides sanctuarii. Sane ex collatione aliarum [Col. 1798D] paupertatum commendatio paupertatis voluntariae plenius elucet. Sunt enim quinque genera paupertatum: Paupertas infelicitatis, paupertas cupiditatis, paupertas superfluitatis, paupertas calliditatis, paupertas voluntatis. Primam habet mendicus, secundam avarus, tertiam prodigus, quartam paries dealbatus, quintam vir compeditus. Prima est flagellum, secunda venenum, tertia ventilabrum, quarta umbraculum, quinta aedificium. Prima est misera, quia cruciat; secunda est noxia, quia necat; tertia ventosa, quia inflat; quarta est dolosa, quia dissimulat; quinta est gloriosa, quia coronat [Col. 1798D] Seneca, epist. 2. . Nec mirum, si Christianus amator sobrietatis paupertatem spiritus commendat, cum Epicurus praeceptor voluptatis commendaverit eam, dicens: ยซFelix paupertas laeta.ยป Nec tamen paupertas est, si laeta est. Super hanc itaque propriam voluntatem homo [Col. 1799A] devotus offert quod praecipue sit in voto et professione obediendi. Et haec de ortu regularis disciplinae sufficiant.
Sequitur de progressu. Stravit Abraham asinum, duos pueros secum ducens: Isaac portabat ligna, Abraham vero ignem et gladium. Ligatus est Isaac, sed pro immolatione arietis solutus (Gen. XII) . Asinus est caro nostra, cui debetur virga et onus, et pabulum: hic in itinere regendus est et castigandus, ne impinguatus, incrassatus, dilatatus recalcitret, et inobediens fiat, sicut dicit Apostolus: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte reprobus efficiar. (I Cor. IX) . Duo pueri ad nutum Abrahae obsequentes, quinque sunt sensus corporis; quos tamen duos diximus, quoniam cuique sensuum ad exsecutionem sensus proprii duo instrumenta membrorum mancipata sunt. Hoc ergo agit Abraham in canonico regulari, ne caro luxuriet, ne mors per fenestras sensuum ingrediatur [Col. 1799B] ad animam. Portat Isaac ligna arida, quae sunt supervacaneae cogitationes, quae revocant ad mentem bona praeterita; mala vero instantia statuunt ante faciem cogitantis. Redit saepius in mentem affectio cognatorum, coaevorum congratulatio, varia supellex utensilium. Recordatur temporis illius, in quo dicebat animae suae: Anima, habes multa bona in annos plurimos; quiesce, comede, bibe, epulare (Luc. XII) . Recolit temporis illius, quando licuit ei quod libuit, quando liber suus fuit. Cogitat etiam de malis instantibus; tenetur enim relinquere consueta, congredi cum natura, aggredi gravia, exspectare graviora. Hae sunt mordaces curae, quae non cessant succurrere, et cribrare sanctum viri propositum. Inter has vir sanctus coquitur, donec ad solidum excoquatur. Hae sunt muscae morientes, quae perdunt suavitatem unguenti (Eccl. X) . Haec sunt volatilia, quae abigit Abraham portans ignem et gladium (Gen. XV) ; Porro gladius est aliqua regularis occupatio, [Col. 1799C] lectionis, orationis, meditationis, vel alicujus operis regularis. Quasi dicat Abraham: Fili, semper aliquid operare: ne te mordaces curae otiosum inveniant.
Nolite considerare quis ego sum, qui loquor vobis, aut vos qui estis, quibus loquor. Ego tanquam [Col. 1800C] pulvis, quem projiciet ventus a facie terrae contemptibilis (Psal. I) , et sic sermo contemnendus. Vos estis cives sanctorum et domestici Dei (Ephes. II) , qui sapitis quae Dei sunt, non quae super terram (Matth. XVI) . Nolite, inquam, ne forte quilibet vestrum tacitus mihi respondeat: Non est opus medicus bene habentibus. Medice, cura teipsum (Luc. IV) . Sed mementote, tam me qui loquor, quam vos qui auditis, homines esse, et quod verbum Domini est quod auditis per os meum. Attendite ergo, non quis dicam, imo cujus verba dicam. Verba sunt viri nobilis et urbanae eloquentiae, Isaiae scilicet, dicentis: In die illa faciet Dominus in monte hoc convivium pinguium, convivium vindemiae pinguium medullatorum, vindemiae defaecatae (Isa. XXV) . Ad litteram prophetia est de collectione sanctorum, quae fiet in die judicii, in die extremae ventilationis; quando, scilicet, plenus dierum habens ventilabrum in manu sua ventilabit arcam suam, ut recondat grana in [Col. 1800D] horrca, paleas vero comburat igne inextinguibili (Matth. III) ; quando separabuntur oves ab haedis, non tantum merito, verum et loco. Hora vero, illa dies consuevit dici in sacra Scriptura ad differentiam dierum, qui modo aguntur: si enim proprie velimus loqui, dies isti non minus noctes quam dies dici possunt; quia aeque interpolata vicissitudine dierum et noctium circumvolvuntur; sed tunc sol et luna stabunt immobiles alter in oriente, alter in occidente, et erit continuus dies in regno, sicut tenebrae interminabiles in inferno. In illa inquam, die faciet Dominus convivium hoc, id est per angelos messores colligentur sancti ab oriente et occidente, ut recumbant cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno Patris, et quasi comedant super mensam ejus (Matth. VIII) . Ibi enim, sicut laetantium omnium habitatio erit, ibi sonus confessionis quasi [Col. 1801A] sonus epulantis (Psal. XLI) , et secundum hoc adhuc exspectatur implendum. Exponitur tamen aliter, tanquam in pletum de mensa Dominici corporis, de pane benedictionis, qui factus est pro nobis in cruce pretium, in peregrinatione viaticum, in patria futurum est praemium. Fecit ergo nobis Dominus convivium pinguium medullatorum. Ponitur plurale pro singulari: convivium, scilicet, vituli saginati, quem occidit pater pro salute filii, qui mortuus fuit et revixit, qui salvum recepit illum (Luc. XV) . Hic est agnus, qui occisus est ab origine mundi, sed oblatus in fine temporum, occisus in lacte matris suae (Apoc. XIII) . Et quia sub duabus speciebus sumitur in altari, additum est: Vindemiae defaecatae, ut pinguia referamus ad esum carnis, vindemiam ad potum sanguinis. Esca haec salutaris defaecata dicitur; caetera enim hominum caro concepta est in iniquitate: caro vero Christi nec peccatum contraxit, nec ipse in ea peccavit. Potest etiam tertio modo [Col. 1801B] exponi: trisyrticum enim potest esse illud propheticum quia nec incongrue ad praesentis diei solemnitatem trahi potest. Sane in die ista facit Dominus convivium: hic secundum Isaiae vaticinium dies accipitur tempus plenitudinis, tempus gratiae et veritatis. Ante adventum quidem Salvatoris, genus humanum duplici tenebrarum obscuritate involvebatur, tenebris, scilicet, ignorantiae, et tenebris peccati. Ignorabat enim homo Creatorem suum, ignorabat se ipsum, ignorabat natale solum. Et quid obscuritate hac obscurius? Praeterea multa nesciebat, cum essent, esse peccata; pauca putabat esse gravia, vel poena digna; nulla credebat a Deo esse punienda. Et quid hac nocte nocivius? Venit autem Dei Filius, et revelavit abscondita. Venit lux vera, et illuminavit omnem hominem (Joan. I) ; venit sol justitiae (Mal. IV) , et illuxit nobis. Populus enim gentium, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam (Isa. IX; Matth. IV) . Merito ergo tempus hoc dies dicitur ab [Col. 1801C] illuminatione. A dian enim, quod est claritas, dies denominatur. De hoc tempore dixit Propheta: Haec est dies, quam fecit Dominus, etc. (Psal. CXVII) . Hoc tempus, cum dixisset Apostolus acceptabile, quasi exponens subintulit: Ecce nunc dies salutis (II Cor. VI) . In hoc itaque die fecit Dominus convivium in monte hoc, id est in Ecclesia hac; demonstrative enim ad praesentem refertur hoc Ecclesiam, in qua adhuc gemimus subjecti vanitati.
Duae enim sunt partes Ecclesiae: militans, et triumphans, et utraque mons dicitur in sacra Scriptura. Militans mons dicitur propter celsitudinem vitae; triumphans propter eminentiam gloriae. De hac dicit Propheta: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? (Psal. XIV.) id est in Ecclesia militanti; et post hoc, imo et propter hoc, quis requiescet in monte sancto tuo? (ibid.) : id est in triumphante. Militans vero mons dicitur, ibi: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus, praedicans praeceptum ejus (Psal. II) . De hoc profecto [Col. 1801D] monte loquitur, in quo et praedicavit, et sic de militanti tantum loquitur Ecclesia, quia in eo tantum praedicavi. In hoc itaque monte fecit Dominus in die ista convivium pinguium, id est memoriam Omnium Sanctorum; licet enim legatur hoc constituisse Bonifacius IV papa [Col. 1801D] Beda, De gestis Angl., l. II, cap. 4; P. Diac., De gestis Longob., l. IV, cap. 11; Anast. in Chron. , cum a Phoca Caesare sibi dari Pantheon impetravit; tamen a Domino factum est istud, et est mirabile in diebus nostris. Nunquid enim ex ore Altissimi progrediuntur et bona et mala? si non est malum in civitate, quod Dominus non fecerit (Amos. III) , liquet quod nec bonum, quod Dominus non faciat. Sane sancti pinguium nomine non vocantur; sed additur, medullatorum. Est enim quaedam pinguedo detestanda: est quaedam commendanda, id est exterior et interior pinguedo. Et est exterior, quando a fructu frumenti, [Col. 1802A] vini et olei sui multiplicatur (Psal IV) , homo confidit in multitudine divitiarum suarum (Psal. XI) , cum promptuaria ejus plena, eructantia ex hoc in illud (Psal. VI) , non sinunt eum ponere Deum adjutorem suum, sed ventrem deum sibi faciunt, et spem ponit brachii sui in carne baculo innixus arundineo, qui non solum dejicit innitentem, sed et perforat manum tenentis. De his dictum est: Prodiit ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXII) : hanc pinguedinem maledixit Dominus in vaccis pinguibus Samariae (Amos. IV) ; pro hac dilectus impinguatus, dilatatus, incrassatus recalcitravit (Deut. XXXII) . De talibus conqueritur Christus, dicens: Tauri pingues obsederunt me (Psal. XXI) . Est autem interior pinguedo desideranda, cum scilicet, charitas per Spiritum sanctum diffunditur in cordibus nostris (Rom. V) , et impinguatur in oleo caput mentis nostrae. Hanc optabat, qui dixit: Sicut ex adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII) . De hac [Col. 1802B] legislator spiritualiter intellexit, cum diceret: Omnis adeps Domini erit jure perpetuo in cunctis generationibus vestris (Lev. III) . Secundum hanc paterfamilias evangelicus dixit (Matth. XXII) , altilia sua occisa, quam altilia, quae, supple, alendo impinguant. Sancti ergo pingues sunt medullati, id est interiori pinguedine pleni, quoniam distribuit Spiritus singulis prout vult (I Cor. XII) . Sed quia sancti adhuc militant sub sole, quorum nondum memoriam solemnizans celebrat Ecclesia, ideo additur, vindemia.
[Col. 1802D] Varro, l. IV Ling. lat. Vindemia quippe dicuntur uvae, non tantum, cum sunt in vite, sed cum colliguntur a vite: est enim vindemia quasi uva a vite dempta. Talium ergo sanctorum hodie celebratur memoria, qui jam a corporibus suis tanquam e carcere evolarunt, a statu praesentis Ecclesiae, quasi a vite dempti. Incongruum autem forte videtur quod dicimus. Christus enim vitis est, ut ipse testatur: Ego sum vitis, vos palmites (Joan. XV) . Sancti itaque decedentes, [Col. 1802C] cum, scilicet, transeunt de morte ad vitam, de mundo ad Patrem, nunquid tunc subtrahuntur a Christo? Absit! imo tunc tanto verius quanto beatius sunt cum Christo. Quodam vero modo desinunt esse cum Christo. Christus enim et vitis dicitur et vita: vitis in via per fidem, quasi via vitae; vita in patria per speciem. Desinunt ergo esse in Christo vitae, et verius sunt in Christo vita, id est jam non habent fidem et spem, sed speciem et rem; desinunt credere, et incipiunt vivere. Verumtamen adhuc sunt electi quidam in purgatorio, quidam forte usque ad judicium, quidam brevius, quidam diutius purgandi. Sed non talium est praesens solemnitas, et ideo additur, defaecatae. Qui ergo vindemiati sunt ab Ecclesia praesenti, nihil feni, ligni, stipulae (I Cor. III) , id est nihil cremabile contraxerunt. Hi, inquam, hodierna solemnitate a fidelibus honorantur. Non autem cursim praetereundum puto, cur adeo frequenter plenitudinem [Col. 1802D] aeternae beatitudinis, convivium, prandium, coenam, nuptias Scriptura sacra nominare consuevit: quod non tantum propter jucunditatem et plenitudinem gaudii reor esse dictum, sed translative differentias laetantium voluit insinuare. Sicut enim convivae per triclinia separantur, et in diversis recumbunt coenaculis, ita et in domo Patrisfamilias magni multae mansiones sunt beatorum (Joan. XIV) . Quod non tantum verbo significavit ejus Filius, imo etiam opere intimavit, cum in refectione de septem panibus miraculosa fecit homines discumbere; alios centenos, alios quinquagenos (Marc. VI) : differt enim stella a stella in claritate (I Cor. XV) . Has differentias hodie beatorum commemorans Ecclesia, sub septenario eos inclusit, a septiformi, scilicet, Spiritu edocta. Primo enim tam in legendo quam in psallendo memoriam agit [Col. 1803A] Beatae Virginis, secundo angelorum, tertio Patrum Veteris Testamenti, quarto apostolorum, quinto martyrum, sexto confessorum, septimo virginum. Ad hunc modum in illa feriali oratione, in qua sanctorum omnium postulat suffragium, eadem utitur distinctione, dicens: Concede, quaesumus, omnipotens Deus, ut intercessio nos sanctae Dei genitricis, semperque Virginis Mariae, etc. Hic est ordo convivii pinguium.
[Col. 1803D] Cic., De senect. Nota tamen convivium proprie hic dici, non a convivando sed a convivendo. Est ergo hic ordo conviventium per simile dispositus ad modum convivantium. In regno enim Dei nec nubent, nec nubentur (Matth. XXII) , nec comedent, nec bibent, habentes corpora spiritualia, et ita non indigentia alimoniis, sed quae vere vivent, quia beate vivent. Praesumptuosum forte videbitur, quod Ecclesia dum adhuc est in terris, sic audet distinguere modos beatitudinis, quos nondum oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor [Col. 1803B] hominis ascenderunt (I Cor. II) . Sed mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, Ecclesiae institutor et rector has differentias, et verbo docuit, et per Levi, quem de telonio assumpserat (Luc. V) , scriptum reliquit. In principio enim sermonis habiti in monte, dum septem beatitudines cum retributionibus suis ordinavit, ordinem praefatae distinctionis, si dissimulare non volumus, nobis tradidit. Primum enim locum dedit humilibus, secundum mitibus, tertium lugentibus, quartum esurientibus justitiam, quintum (ut liceat hic ordinem mutare) mundis corde, (tamen et in Graeco sic dicuntur ordinari), sextum misericordibus, septimum pacificis (Matth. V) . Idem est ordo praedictus, sed diversis annotatur verbis. Humiles, qui primo ponuntur, sunt Christus homo, et B. Virgo, qui super caeteros, et prae caeteris perfruitione fruuntur Deitatis Tanta sane fuit humilitas Salvatoris, ut quasi videretur respondere ipsius majestati; quia sicut erat Filii [Col. 1803C] Dei incomprehensibilis majestas, ita fuit in hominis Filio inaestimabilis humilitas. Cum enim esset in sinu Patris, inclinavit coelos et descendit, formam servi accipiens (Phil. I) , de paupercula virgine pauperior natus, satiatus opprobriis, morte latronum condemnatus, et cum obiisset, lanceatus. Paupertatis etiam suae ipse testis est. Filius hominis non habet, ubi caput suum reclinet (Matth. VIII) , et ita sicut ipse docuit, recumbens in novissimo loco, meruit audire a Patre: Amice, ascende superius (Luc. XI) . Propter etiam humilitatem excellentem in eodem dicitur coenaculo recumbere B. Virgo. Cum enim esset de semine regio, et audisset ab angelo: Ave, gratia plena (Luc. I) , et se Filii Dei matrem cognovisset, non muliebriter est elata, sed humilitatem cordis exprimens lingua carnis ait: Ecce ancilla Domini (ibid.) , ancillam se profitens, angelorum regina et hominum. In cantico etiam, quod cantavit Domino, quasi nihil in se commendabile [Col. 1803D] reputans, solius meminit humilitatis: Quia respexit humilitatem ancillae suae (ibid.) .
Secundum coenaculum mitium est, id est angelorum. In tribus siquidem mansuetudo consideratur: si quis scilicet socialis est, ut cum quibuscunque vivat, gratiosus sit eis. Sic Paulus omnibus omnia factus (I Cor. IX) , si quis etiam laedentem non laedit: postremo, si etiam laedenti benefacit. Haec praecipue in angelis eminent. Cum enim imprudens et impudens ille Lucifer se a Deo, et sodalibus desociaret angelis, ipsi in societate perstiterunt in mansuetudine sua roborati. Injurias quoque, quas eis quotidie inferimus, dum custodiae eorum refragamur, patienter sustinent, nec laesi nos laedunt, imo mitius compatiuntur nobis, et quod verisimile est, tanquam medici majorem sollicitudinem infirmis impendunt, quam sanis; et magis gaudent [Col. 1804A] super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentiae (Luc. XV) .
Tertia mansio est lugentium, id est Patrum Veteris Testamenti, qui attendentes captivitatem suam, et videntes differri redemptionem, lacrymabiliter conquerebantur: Usquequo, Domine, oblivisceris nos in finem? (Psal. XII.) Sic flebat cytharoedus noster, quamvis esset rex in Israel, dicens: Heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est, habitavi cum habitantibus Cedar (Psal. CXIX) . Hanc captivitatem deflevit Jeremias in Threnis quadruplici alphabeto, dicens: Videte, si est dolor sicut dolor meus (Thren. I) . Cum quantis lacrymis, cum quantis singultibus interrumpentibus sermonem credimus eum locutum, qui dixit: Putas durabo? putas videbo? o si me inveniet illa nativitas [Col. 1803D] Videtur loqui de S. Aug., l. VIII Confess., [Col. 1804D] c. 11. . In hunc modum et alii super flumina Babylonis sedebant et flebant (Psal. CXXXVI) ; tamen dum euntes ibant et flebant, praemittebant [Col. 1804B] semina sua (Psal. CXXX) , id est meritoria salutis.
Quarta mansio est esurientium justitiam, id est apostolorum; cum enim singuli fideles et universi singulorum et omnium hominum desiderent justitiam, prae aliis apostoli justitiam nostram affectaverunt, ponentes animas suas, ut nos lucrifacerent (I Cor. IX) . Videte, quantum sitiebat fratrum justitiam, qui dicebat: Optabam anathema esse a Jesu pro fratribus meis (Rom. IX) . Hi fuerunt onagri plenitudinem gentium exspectantes in siti sua (Psal. CIII) . Tradunt enim qui de naturis rerum agunt, quod in diebus aequinoctiorum onagri horas diei et noctis rugitibus suis distinguunt, et quasi naturales horoscopi prima hora diei, ubicunque terrarum sunt, rugitum emittunt [Col. 1804D] Isidorus. C. Gesn. l. I Hist. anim. . Similiter in secunda, et tertia, et deinceps: idipsum de horis noctis sentientes, ut naturae beneficio quasi suum gnoma horologicum habeant fere in cubilibus suis. Ad hunc [Col. 1804C] modum apostoli sermone suo in omnes fines terrae opera lucis et tenebrarum distinxerunt, opera carnis ab operibus spiritus secernentes, qui et ipsi duodecim horae diei a Domino nominati sunt (Joan. XI) , ut non tantum verbo sed etiam numero diem ne tenebras distinguere cognoscantur. Ipsi enim sunt vituli, qui totum mundum suis mugitibus repleverunt, quia in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII; Rom. X) .
Quinta mansio est mundicordium, id est martyrum. Et est dictum a simili; quia sicut quispiam scopis mundans aream suam, ad plenum mundare non potest, quin aliquae vel in angulis, vel in concavis paleae latitent locis; si vero supervenerit flatus alicujus aurae vehementis, a quibuslibet paleolis tota mundatur area. In hunc modum credibile est corda martyrum ante horam martyrii aliquibus levibus cogitationibus humanitus occupari, sed in hora illa superveniente spiritu vehementi abstergit [Col. 1804D] Deus a cordibus eorum omnem motum carnis, ita ut nec vita sentiat se naturaliter amari. Cum enim ducerentur ad martyrium, parentes suos, uxores, et liberos unguibus ora foedantes, miserabiliter post ipsos clamantes etiam torvo vultu, et siccis oculis respiciebant, quasi nil juris jam in eis haberet natura. Quis aream cordis eorum ab his pene mundaverat, nisi Spiritus fide mundans corda eorum?
Sextus locus est misericordium, id est confessorum. Hi sunt viri olei, qui primo miserentes animae suae carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V) . Secundo misericordes in proximum manum miserunt ad opera misericordiae: nec fuit terminus miserendi, nisi qui et vivendi. Et hi dicuntur confessores, non confitentes; confitens enim proprie dicitur a confessione peccati, confessores [Col. 1805A] a confessione laudis. Confitentes enim discedunt, qui manente incolumi fundamento sine ligno, feno et stipula non transeunt (I Cor. III) : sub quorum confessione deinceps salvi quasi per ignem transeunt. Confessores versi sunt, qui nil sibi conscii, de mensa praesentis vitae pleni surgentes, quasi eructant hymnum Deo: Agimus tibi gratias pro universis beneficiis tuis.
Septimus est pacificorum, id est virginum et sanctarum mulierum, non quia omnes integritatem carnis habuerint, quae regnant cum Domino, sicut beata mulier illa, quae fuit in civitatepeccatrix, experta est virum (Luc. VII) , sed a digniori parte totum collegium earum nomen sortitum est. Vel ab integritate mentis omnes virgines dici possunt. Verius enim posse dici Lucretiam virginem reor, quam intactam, quam nemo cognovit. Istae nomine pacis denominantur, ut ostendantur ipso nomine ablatum ab eis quasi naturale mulieris opprobrium. [Col. 1805B] Animal enim inquietum est mulier, apta jurgiis et contentionibus, seminandis discordiis accommoda. Prima etiam fuit auctrix discordiae inter hominem et Deum. Naturaliter etiam major lucta est inter carnem et spiritum mulieris quam viri; quanto enim caro ejus infirmior, et spiritus minus promptus, tanto pugna difficilior, et desperationi proximior, victoria et pax commendabilior; unde ei promittitur filiatio Dei: quantum ad vocis superficiem praemissis retributionibus eminentior merces, sed quantum ad intelligentiae medullam eadem cum illis; forte ne et de inferiori coenaculo posse conqueri viderentur quasi majoris mercedis solatium subinferretur. Nihilominus etiam praecedentibus ordinibus subillatae retributiones non indecenter adaptantur; humilium quippe est regnum coelorum, quia Christus non solum eos participat, sed tanquam Dominus, cui vult dispensat. Angelorum est possessio terrae viventium quasi continuata haereditatis adeptio. Homines enim extorres fuerunt ab ea [Col. 1805C] usque ad januae apertionem; angeli vero, quam cito facti, statim in brevi confirmati possederunt eam. Patribus veteris testamenti data est consolatio cum viderent captivam duci a Domino captivitatem (Ephes. IV) , cum jam devicta morte scirent animae, quia mors corporis absorbebitur in victoria. Apostolis saturitas datur, cum vident a finibus terrae Ecclesiam ad Dominum clamare. Martyrum est videre Deum; unde et primicerius eorum diaconus Stephanus vidit coelos apertos, et Jesum stantem ad dextram virtutis Dei (Act. VII) . Quod etiam pluribus eorum inter ipsa tormenta creditur accidisse. Confessoribus, quia misericordiam fecerunt, fiet judicium cum misericordia (Jac. II) . Hunc ordinem convivii pinguium medullatorum hodie statuit Ecclesia solemni venerari memoria. Dominum enim non amare convincitur, qui sanctos ejus qua potest devotione, non veneratur; indevotus enim est capiti, qui membris ingratus exstiterit. Vobis autem praecipue [Col. 1805D] incumbit sanctos venerari, qui convivium eorum etiam imitari proposuistis in terris. Elegistis enim habitare viri unius moris in domo Dei, quibus est idem victus, nec impar cultus, idem locus epuli, idem somni vel disciplinae, idem et orationis. Tamen in nomine differt ab illorum congregatione vestra congregatio. Vester enim conventus dicitur, quasi a via: convenitis enim tanquam socii in via, ut ex jucunditate societatis minor sit labor itineris. Illorum vero congregatio dicitur convivium a vita, ut dictum est.
State ergo in viis vestris, tenete sancti conventus propositum, ut tandem mereamini ad illorum pervenire convivium, ubi praecinget se, et transiens ministrabit vobis Jesus Christus (Luc. XII) , Dominus noster, judex noster, qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
( Vide Hildeberti Cenomanensis serm. 73, Patr. tom. CLXXI, col. 695.)
( Vide ibid., col. 739, serm. 85, cui titulus: IN DEDICATIONE ECCLESIAE.)
Domum tuam decet sanctitudo, Domine, in longitudine dierum (Psal. XCII) . Dominus domus sanctus est: sancta est domus Domini: et quid decet sanctum, nisi sancta? sicut enim poetice et vere dictum est:
[Col. 1807A] Dicitur autem templi dedicatio, sanctificatio corporis, religio animi, filiorum adoptio. Dedicata est enim ecclesia, id est semel confirmata in usus divinos, ut communibus usibus ea deinceps non utamur; dedicare enim, confirmare est, quasi Deo dicare. Religio vero proprie membrorum est: per peccatum enim primi parentis membra proruperunt in motus inordinatos, qui nisi sub timore Dei religentur, ferentur in ruinam turpitudinis. Membra sua sic ligari optabat Propheta dicens: Confige timore tuo carnes meas (Psal. CXXVIII) . Anima vero sola adoptione, id est gratia praeveniente sanctificatur. Nec miremini, si dixerimus praesentem solemnitatem ad sanctitudinem non tantum templi, sed etiam hominum pertinere. Celebrior enim est dedicatio hominum, quam templorum. De dedicatione templi solemnizant homines in terris: de dedicatione hominis exsultant angeli in coelis. Illa visibilis, et semel facta, et in brevi comsummata; ista invisibilis et sempiterna, hic incepta in longitudine dierum [Col. 1807B] consummabitur. Hic est aedificatio, ibi dedicatio; illam celebravit pontifex, qui homo erat similis nobis passibilis, istam oporatur Christus assistens pontifex futurorum bonorum; illa imaginaria est istius, ista veritas est imaginis ejus. Videamus autem, in quibus consistit templi sanctificatio, ut ex eis mystice colligamus hominum sanctitatem. In quinque, ut arbitror, impletur templi dedicatio, quae sunt, aspersio, inscriptio, unctio, illuminatio, benedictio. Aspergitur vero aqua, cui admiscentur tria: sal, cinis, vinum; aspersorium vero de hyssopo fieri debet: postea vero pavimentum inscribitur alphabeto Graeco et Latino, lineis ab angulo in angulum directis ad modum crucis in medio sese intersecantibus: deinceps in duodecim locis chrismate sancto linitur, et post super eadem loca duodecim cereis illuminatur: postremo episcopali benedictione dedicatio concluditur. Horum institutio, et significatio alterius est inquisitionis; sed quomodo [Col. 1807C] in hunc modum hominum sanctificatio perficiatur praesentis est prosecutionis. Aspergitur siquidem primo vir sanctus aqua poenitentiae et lamenti. Hac aqua Petrus aspersus est cum flevit amare, ut maculam ternae negationis ablueret (Matth. XXVI) . De eadem dicit Propheta: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI) . Et alibi: Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte (Psal. XLI) . Quam vero necessaria sit haec aqua videamus. Salomon ait: Fili, sedisti ad mensam divitis, vide quae tibi apponuntur: memento similia ei debere praeparare (Prov. XXIII) . Dives est Christus ad cujus mensam sedemus, carni ejus et sanguini communicantes. Aquam et vinum apposuit nobis ille: non enim venit in aqua tantum, sed in aqua et sanguine (Joan. V) . Forte nec tempori congruit, vel paupertas vestra non suppetit, ut ei vinum apponatis. Primicerius martyr domnus Stephanus vinum illi apposuit, tanto dulcius, quanto novius. [Col. 1807D] Apposuerunt ei sancti martyres vinum, qui sanguine suo Ecclesiam Dei fundaverunt. Tempus quidem vindemiandi abiit: forte pusillanimitas spiritus in causa est, ne modo hominum manus queat vinum invenire; ergo vel aquam ei apponere necesse est; sed non est simplex haec aqua. Tria secum habere debet: salem, cinerem et vinum. Sal timor Domini, unde in Levitico: In omni sacrificio pones sal foederis Domini Dei tui (Lev. I) . Timor enim Domini comes est per omnes gradus: quicunque enim sacrificia operum offert Christianus, in omnibus debet esse timor Dei ante oculos ejus. Cinis est memoria circuitus humani; vita enim nostra quasi linea est circumducta rediens ad idem punctum; a pulvere enim incipiens, et per defectus naturales quasi circulariter progrediens ad pulverem revertitur. Hunc modum inevitabilem fecit nobis manus Domini impellentis, cum ait: Terra es et in terram ibis (Gen. III) . Vinum autem memoria Dominicae passionis. Haec tria aquam poenitentiae sanctam faciunt, et Deo placentem. Quis enim timorem Domini habens, et memoriam novissimorum recolens Dominum pro se morte turpissima condemnatum, non resolvatur in lacrymas? Quis tam lapideus, qui non totus concutiatur, et tremat, dicens: Commovisti, Domine, terram meam et conturbasti eam: sana contritiones ejus, quia commota est? (Psal. LIX.)
Sequitur de inscriptione. Hic est rigor ordinis vestri, a sanctis Patribus vobis traditus, et in scriptis redactus. Haec sunt elementa religionis vestrae, quibus initialem canonicum imbui necesse est. Gemina vero est inscriptio, quia et in tabulis cordis, et in pavimento corporis nostri indelebiliter scribi debet, non sicut in glacie ad faciem solis. In utroque vero ab angulo in angulum. Sed nunquid cor angulosum dolosum dicitur et detestari solet? Hic autem duos cordis angulos vocamus, cor humile, et cor [Col. 1808B] altum. Cor humile est, cum quis se nihil esse reputans, cum omnia fecerit, dicit se servum inutilem (Luc. XVII) . De hoc corde dicitur: Praevaricatores, redite ad cor (Isa. XLVI) . Cor altum, cum quis mente sursum rapitur, dicens: Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) ; de quo dictum est: Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LXIII) . A corde ergo humili usque ad cor altum, id est sive humilia de vobis sentiatis, sive mente excedatis, inscriptos vobis limites firmo corde teneatis, ne forte dicatur de vobis: Hic homo coepit aedificare et non potuit consummare (Luc. XIV) . Haec etiam inscriptio facta est in corporibus nostris. Stigmata enim Domini Jesu portatis in corpore vestro; characteris enim insigne vobis impressum est, quo de facili ordinis vestri distinctio etiam visibus patet. Tonsura enim capitis, vestium vilitas et mundities, ciborum arida sobrietas, motus, incessus, gestus, et habitus compositus, et caetera in hunc modum inscriptiones sunt vobis impressae, et signa Dei vestri, [Col. 1808C] ut dicere possitis: Posuit signum in faciem meam ut nullum praeter eum amatorem admittam [Col. 1807D] S. Agnetis dicta. . Haec autem signa sunt, ab angulo corporis in angulum, id est a capite usque ad pedes, ut nulla enormitas a planta pedis usque ad verticem in vobis habere locum videatur, vel ab initio professionis vestrae usque in finem vitae quia citra veritatem sacrificii est caudam hostiae non offerre (Lev. III) .
Sequitur de unctione. Duodenariam unctionem vestram possumus intelligere, imitationem apostolicam, quam proposuistis vobis. Alii enim coenobitae, quos monachos appellamus, ne alter alterius onere premeretur, singularem quisque sui custodiam elegerunt; inde est, quod nec baptizare, nec aliis praedicare, nec poenitentias injungere eis licet. Vos autem imitatores apostolorum multitudini, quorum cor est unum et anima una (Act. IV) vobis et aliis providere potestis et debetis. Verumtamen quia unctio [Col. 1808D] spiritualis gratiae infusio dici solet, et hanc duodenariam infusionem, ad duodecim virtutum largitionem referre non incongrue possumus, quod paucis absolvi potest. Quatuor enim sunt virtutes, quas cardinales dicimus. Justitia est, quaecunque reddit quod suum est, id est Deo, sibi, et proximo; prudentia, quae est in praecavendis peccatis et molestiis; temperantia in prosperis; fortitudo in adversis. Quaelibet harum duas secum habet collaterales virtutes: justitiae enim assistunt misericordia et veritas; nisi enim misericordia obviet veritati, jam non est misericordia, sed miseria; et nisi veritas obviet misericordiae, jam non est veritas, sed severitas. Prudentiae assistunt carnis mortificatio et obedientia; per carnis enim macerationem a multis nobis providemus in posterum excessibus. Nam, ut alia omittam,
Si dixerit vobis Pharao, Quod est opus vestrum? respondete: Viri pastores sumus (Gen. XLII) . Salubre et grande hic datur consilium. Unde refert scire, quis dederit, et quibus, et ubi, Joseph dedit; quibus? fratribus; ubi? in Aegypto. Dum Joseph in terra nativitatis suae fuit non legitur dedisse consilium fratribus, imo fratres sibi insultasse, tunica nudasse, iniquum consilium in eum ineuntes Ismaelitis vendidisse, Ismaelitas Aegyptiis. Sed postquam sublimatus est in Aegypto, consilium salubre fratribus dedit: Si dixerit vobis Pharao, etc. Fratres, cum omnia in figura contigerint illis (I Cor. X) , hoc de summo Joseph accipi potest, in cujus figura Joseph praecessit in Aegyptum. Joseph namque interpretatur, augmentum. Hic est Christus, qui suos augmentat hic pro modulo viae, eos demum magnificaturus in gloria. Hic dum fuit in terra nativitatis [Col. 1809C] suae, scilicet in Judaea, ut Joseph, a fratribus est derisus, tunica spoliatus, venditus, crucifixus. Tunicam enim suam, id est carnem in sanguine proprio tinxerunt, eum crucifigentes. Hic verus Joseph, verum et salubre consilium dedit fratribus suis dicens: Si dixerit vobis, etc.; sed quibus fratribus? omnes enim Christiani, qui suam faciunt voluntatem, fratres ejus sunt, ut ipse ait in Evangelio: Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, hic pater meus, et frater, et soror, et mater est (Matth. XII) . Non autem fratribus suis omnibus hoc consilium dat, sed quasi unicis et privilegiatis fratribus praelatis, quibus curam gregis commisit Dominici, quos praemunit in terra, sciens Pharaonem, id est diabolum, semper suos inquietaturum, et nunquam a pravis cogitationibus destiturum, dicens: Si dixerit vobis Pharao, id est diabolus, quod est opus vestrum? Quid statis otiosi? nimis estis in rebus tenues, in voluptatibus implendis impotentes. Scitis, quia antiquum et verum [Col. 1809D] est proverbium: Quantum habes, tantum vales: provideatis vobis de crastino, colligite pecuniam, auro potestis abundare et argento, et supellectili pretiosa et multiplici. Congregate in horrea vestra, ut promptuaria vestra sint plena eructantia ex hoc in illud. Si hac, inquam, falsa suggestione vos decipere voluerit, vel intenderit, respondete: Viri pastores sumus. Haec vero nomina, scilicet, Viri, et pastores, sibi invicem congruunt, imo congrue junguntur: quorum alterum est nomen aetatis, et etiam dignitatis, reliquum laboris. Unde in Apostolo: Cum essem parvulus loquebar ut parvulus: cum autem factus sum vir, evacuavi, quae erant parvuli [Col. 1810B] (I Cor. XIII) . Indicat ergo hoc nomen, vir, et aetatem, et etiam sacerdotii dignitatem: hoc vero nomen, pastor, Dominici gregis sollicitudinem. Sacerdotes ergo et viri sunt, et pastores; sed caveant sibi ne sint viri detestabiles. Sunt enim et viri detestabiles, sunt et boni viri. Detestabiles sunt, ut viri de senioribus Israel, de quibus in Ezechiele legitur, quod erant dorsa habentes contra templum Domini, contemnentes Creatorem, quia facies eorum ad orientem, et adorabant ortum solis (Ezech. VIII) , non Creatorem, sed solem. Item viri detestabiles sunt, qui volunt suam condere justitiam, quaerentes quae sua sunt, non quae Jesu Christi (Phil. II) . Tales non oportet esse sacerdotes, sed quales leguntur sex viri fuisse in Ezechiele, qui venientes de via portae superioris, quae respicit ad aquilonem, et tenentes gladium in manibus quaerebant ulcisci injuriam Creatoris (Ezech. IX) . Vel, ut apertius dicamus, tales esse oportet, quales alloquitur Petrus dicens: Viri Israelitae, [Col. 1810C] et qui timetis Dominum audite (Act. II) . Et, ut expressius dicatur, dicam vobis, non solum quales sed quos oporteat esse secerdotes. Oportet illos esse tres viros, qui leguntur in Ezechiele, scilicet, Noe Daniel et Job (Ezech. XIV) , id est rectores, continentes, conjugatos. Per Noe, qui rexit arcam in mediis fluctibus intelliguntur prudentes: per Danielem mundi, per Job misericordes. Oportet unumquemque sacerdotem istos tres viros esse, id est prudentem, mundum, misericordem; et sic erit et vir et pastor: sic etiam cavebit, ne cum sit alter eorum qui sunt in agro, ipse relinquatur, et alter assumatur (Matth. XXIV) . Omnes ergo sumus, ut habetur in Evangelio in agro Domini; imo ut convenientius dicatur, in agris Domini. Sunt enim quatuor genera agrorum in domo Domini, sicut dogmatizaverunt et illi qui de naturalibus tractaverunt. Primus est ager floridus, secundus pascuus, tertius sationalis, quartus consitus. Primus estis vos; sacra Scriptura secundus, quae vos pascit et reficit; tertius [Col. 1810D] est grex subditus, in quo seritur, quartus poenitens quilibet pedibus vestris affusus. Primus est inter vos, secundus ante vos, tertius subtus vos, quartus juxta vos. Primus habet flores, quos determinat Apostolus in Epistola ad Titum dicens: Oportet episcopum sine crimine esse, tanquam Dei dispensatorem, non superbum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem; non turpis lucri cupidum, sed hospitalem, benignum, sobrium, justum, sanctum, continentem, amplectentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem (Tit. I) . Secundus habet duo pascua, Vetus et Novum Testamentum, in quibus homo spiritualis debet exerceri, vacando orationi [Col. 1811A] et lectioni; sic demum poterit verbum Dei in grege subdito serere, in tertio scilicet agro sationali. Quartus habet vineam multiplici labore excolendam. Magnus namque labor impenditur in vinea excolenda: utpote, quae primum est putanda, secundo fodienda, tertio paxillanda, ad ultimum stercoranda. Hic multiplex labor est vinea Domini Sabaotb excolenda. Primum oportet eam putare, id est peccatorem peccata confiteri, et pedibus astantem exquirere, non tantum quid fecit, sed quam voluntatem faciendi habuit, et quandiu in ea mansit, quia secundum hoc majus minusve onus debetis injungere; nec tamen in peccatis, quae confitetur, persistere, sed etiam, si talia vel talia commiserit, cum quadam cautela ab ore ejus elicere; quia si unum dixerit, et aliud reticuerit sanari non poterit; utpote de vulnere, quod quandiu ferrum in se coelat, est incurabile, quamvis medicinae apponantur. Secundo restat, in vinea fodere, id est peccatorem deterrere, ne ut canis [Col. 1811B] ad vomitum redeat, ne consimile de facili committat. Tertio restat vineam paxillare, id est ipsi poenitenti, ne in desperationem incidat, paxillum, quo sustentetur, alligare, id est exemplum de peccatore, cujus misertus est Dominus, ut de David, qui homicida fuit, qui etiam adulterium commisit; de Paulo persecutore Ecclesiae, de Maria beata peccatrice. Quarto restat, vineam stercorare, id est peccatori poenam injungere juxta voluntatem et discretionem vestram, magnam, parvamque secundum peccati qualitatem, poenitentis contritionem facultatem, et virium corporalium sufficientiam. Sic debetis excubare in vinea Domini. Si vero tales excubias invenerit, occurretis ei in virum perfectum; in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) Domini nostri, judicis nostri, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
[Col. 1811C] In manibus prophetarum assimilatus sum, dicit Dominus (Ose. XII) . Quis est Dominus qui hoc dicit? utique prophetarum Dominus; ac si diceret: In manibus prophetarum meorum assimilatus sum: prophetae sui Patris, sunt sui Filii, sui Spiritus sancti. Patris, ut a quo mittuntur: Filii, ut de quo loquuntur: Spiritus sancti, ut quo replentur. Quod Patris sint, patet ex auctoritate, quae ait: Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis (Hebr. I) . Quod Filii, ut de quo locuti, manifestum per hoc quod dicitur, est: ut implerentur omnia quae dicta sunt de eo in lege, psalmis et prophetis (Luc. XXIV) . Spiritus sancti sunt organum, per eos enim Spiritus S. secreta quaedam loquitur, quibus humana infirmitas eruditur. Et notandum, quod verbum a nobis praemissum diasyrticum est. Ad duo enim trahi potest convenienter expositum, ad prophetas scilicet, et Leviticos, et ad evangelicos. Ad Leviticos sic: In manibus prophetarum, etc. [Col. 1811D] Prophetae voce et opere Dominum praenuntiaverunt, erantque ejus, ut Creatoris creatura, praeco ejus, quod praenuntiat, David qui latens, Dei inter Judaeos latentis typum gessit. Quod ad portas civitatis tympanizavit (II Reg. VI) , Christum in cruce passurum praesignavit, unde dicitur: Dinumeraverunt omnia ossa mea (Psal. XXI) . In cruce enim extensus, sicut corium in tympano propter peccata nostra nos a peccatis lavit. In spelunca David se abscondit (I Reg. XXII) ; et Dominus in sepulcro, cujus typus fuit spelunca, in qua jacuit David. Post secundam unctionem in pace regnavit, et Christus resurgens ex mortuis jam non moritur: mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) . Recte ergo dicitur: In manibus prophetarum assimilatus sum. Potest et ad evangelicos prophetas, id est ad sacerdotes referri id, quod praemisimus. In quorum manibus, id est operibus, assimilatus est Dominus, id est quibusdam similitudinis [Col. 1812A] ostensus. Sacerdotes Dei in multis tenent similitudinem. Deus est fundamentum et ipsi fundamenta, Deus mons et ipsi montes, Deus pastor et ipsi pastores; ostium vero solus Deus. Sacerdotes profunda sapientiae considerant: puteum eruderant, ut in profundo limpidissimam aquam bibant, id est in littera spiritualem intelligentiam inveniant. Isti sunt, qui inveniunt sub folio fructum, in palea granum, in cortice nucleum. Ad hoc designandum liber evangelicus ad alios clausus, ad eos ut ipsum osculentur defertur apertus tanquam eis dicatur: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis (Matth. XIII) . Et cum in pluribus typum Domini sacerdotes habeant, praecipue tamen in quatuor, quae excellenter in capite fuerunt, et a capite ad membra descenderunt, quae sunt: praedicatio, pro inimicis intercessio, vel oratio, corporis Christi dispensatio, et exemplaris conversatio. Dominus enim Jesus praedicavit, oravit, corpus suum [Col. 1812B] dispensavit, exemplum vivendi reliquit. Quod praedicaverit, habeo ex eo, quod dicitur: Clamavi, raucae factae sunt fauces meae (Psal. LXVIII) . Et alibi: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus, praedicans praeceptum ejus (Psal. II) . Oravit Dominus sicut in coena, cum dixit: Pater sancte, serva eos in nomine tuo quos dedisti mihi de mundo, sed et eos qui credituri sunt per verbum eorum in me (Joan. XVII) . Et in passione: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . Corpus enim suum in specie vel sub specie panis et vini discipulis dedit, seipsum nobis exemplum dedit: secundum illud: Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI) . Et item: Si quis vult in Christo manere, debet, sicut ambulavit, et ipse ambulare (Joan. II) . Haec in sacerdotibus requirit Dominus, haec in eis debent inveniri, ad hoc ut pro se et pro aliis digne possint exaudiri. Praedicare tenentur, Domino dicente: [Col. 1812C] Fili hominis, praedicatorem dedi te domui Israel (Ezech. XXXIII) . Et illud: Clama, ne cesses, exalta in fortitudine vocem tuam (Isa. XL) . Orare debet pro aliis: Peccata enim populi comedunt (Osee. IV) , id est oblationes pro peccatis. Tales esse debent, ut pro peccatoribus intercedant ad Dominum, pioque interventu confugere faciant populum ab irato ad placatum: unde illud: Cum peccaveris, offer hostiam pro peccato, sacerdos autem oret pro te (Lev. IV) . In negotiis exterioribus quamplurimum cavetur, ne is qui ad interveniendum eligitur offensus judici inveniatur. Male enim pro aliis constituit se intercessorem, qui in seipso judicem offendere non timuit: temerarius est, qui patronum in eo negotio se exhibet, in quo et ipse patrono indiget. Corpus Domini conficiunt, sumunt, sumendum aliis tribuunt. Eorum ministerio panis et vinum in carnem Christi transsubstantiatur. Magna debet eorum sanctitas esse, quorum dignitas in tam sanctis [Col. 1812D] habet efficaciam. Exemplari conversatione saluti aliorum debent studere, ut alii eorum bona opera videntes glorificent Patrem eorum, qui est in coelis. Unde unus sanctorum ait: Estote imitatores mei, fratres charissimi, sicut et ego Dei (I Cor. XI) . Propter hoc ministerium sacerdos dicitur, quasi sacrum dans [Col. 1811D] Isid., lib. VII Etym., c. 12. . Dat enim sacrum de Deo, id est praedicationem, sacram Deo orationem, sacrum Dei, id est carnem et sanguinem, dat sacrum pro Deo, vivendi exemplum. Haec Domino sacerdos debet offerre, et cum libamentis. Praedicationem cum vino et oleo, intercessionem cum rosa et lilio, corpus et sanguinem cum igne et gladio, exemplarem conversationem in mensura, numero et pondere. Praedicando debet terrere per supplicia, mulcere per praemia. Vinum praedicatio sapit dum poenarum incutit timorem, oleum infundit, dum inculcat supernorum amorem; intercessionem cum rosa et [Col. 1813A] lilio sacerdos offert. In rosa martyrium significatur, in lilio vitae innocentia. Tria sunt genera martyrii: in sanguinis effusione, in carnis maceratione, in proximi compassione. Sacerdos ergo dum zelo compassionis proximo condescendit, dum in seipso innocentiam custodit, offert Domino orationem cum rosa et lilio. Cum igne et gladio corpus Domini est offerendum; per gladium circumcisio membrorum accipitur; oculos circumcidit qui eos avertit, ne videant vanitatem; manus circumcidit qui eas a noxio cohibet opere; pedes circumcidit qui eos ad viam veritatis dirigit; labia autem cum pedibus circumcidit qui implet vivendo quod docet loquendo. Sicut gladius ad carnem, ita ignis pertinet ad animam. Est ignis Deus: unde illud: Deus noster ignis consumens est (Deut. IV) . Est ignis Dei ministerium sacerdotis, unde illud: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos flamniam ignis (Psal. CIII) . Est ignis Deo spiritus contribulatus, [Col. 1813B] secundum illud: Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Psal. L) . Sacerdos ergo ne quid immundi retineat, membra circumcidat, spiritum habeat contribulatum, et sic gratum Domino offeret sacrificium. In exemplari conversatione mensuram tenere debet sacerdos, in dispensatione numerum, in propriae facultatis consideratione pondus. In omnimoda discretione talis debet esse sacerdos, qui vasa Domini fert, qui hostiam Domino offert, qui subditorum vota pia meditatione ad Deum refert. Sed dicet sacerdos aliquis: Quid est, quod tanta exiguntur a nobis, cum pauca ab antiquis? Audiat quid legis tempore sacerdotibus sit prohibitum. Suis vicibus, quando quis erat serviturus, prohibebatur a mulierum complexibus, a sicera, et vino, imo ab omni quod inebriare potest, a communi colloquio. Multo magis evangelici sacerdotes ab his se abstinere debent, ne inter munditiae officia subrepat vitae immunditia. Antiochus Epiphanes, [Col. 1813C] tempore Machabaeorum templum Domini violenter ingressus, idolum Olympici Jovis in eo juxta arcam testamenti posuit. Machabaei praevalentes postea locum invenerunt pollutum, et post ejectas spurcitias multis purgationibus locum mundaverunt (I Mach. I) . Quicunque ergo ad altare Domini accedit inquinatus luxuria, juxta Filium Virginis idolum ponit Veneris. Qui sacra illius verba sacramenti ore immundo profert, in faciem Salvatoris spuit; et cum in os immundum sanctissimam crucem ponit, eam quasi in lutum platearum projicit (I Cor. XI) . Ad suum judicium ad hoc sacramentum accedit, qui adhuc alienae cuticulae tactu hilarescit, qui aestibus vitiorum inardescit. Ad hoc sacramentum, ut tam digne accedamus, adjuvet ipse qui fecit nos, judex noster, Dominus noster, Jesus Christus, qui venturus est judicare vivos et mortuos.
Erudimini, qui judicatis terram (Psal. II) . Nolite [Col. 1813D] arbitrari, quod alienum a vobis sumpserim exordium. Si enim dissimulare non vultis, vos estis, qui judicatis terram. Porro Pater omne judicium Filio dedit (Joan. V) , qui peregre profectus sedens in gloria Dei Patris, duos sub se judices ordinavit in infimis, judicem poli, et judicem fori, certos limites judicandi utrique distinguens. Judex fori judicat homines terrae, judex poli judicat terram hominum, id est terrenitatem peccatorum, quasi de terra contractorum. Judex fori judicat inter virum et virum, inter causam et causam; judex fori inter sanctum et profanum, inter culpam et poenam. Ad vos ergo clamat Propheta: Erudimini qui judicatis terram. Nolite autem applaudere vobis super verbo eruditionis, tanquam modo liceat vobis erudiri: erudiri proprie est addiscere; non autem licet ei addiscere, qui jam ex officio tenetur docere; non debet manum supponere ferulae magistri, qui jam sedet super cathedram Moysi. Est ergo sensus: Erudimini, [Col. 1814A] id est estote eruditi, extra omnem scilicet ruditatem positi. Est enim duplex ruditas, mentis scilicet, et corporis. Ruditas mentis est ignorantia, ruditas corporis est immunditia. Vestrum itaque est habere utrumque, sapientiam et munditiam. Sicut enim dictum est vobis: Estote prudentes (Matth. X) : ita dictum est: Mundamini, qui fertis vasa Domini (Isa. LII) . Sicut dictum est vobis: Vos estis sal terrae (Matth. V) propter sapientiam: ita dictum est vobis: Vos estis lux mundi propter munditiam, ut luceant opera vestra munda coram hominibus (ibid.) . De sapientia vestra scriptum est: Labia sacerdotis custodiunt sapientiam, et legem requirunt ex ore ejus, Angelus enim Domini exercituum est (Mal. II) . De munditia vero scriptum est: Expiabit autem immundum homo mundus (Num. XIX) . Nec sufficit sacerdoti una sine altera uti, nec sufficit ad ambulandum pes unus sine altero. Sapientia sacerdotis sine munditia est tanquam uva quae detumit in acinum; sicut ignis, qui evanuit in fumum. Munditia [Col. 1814B] vero sine sapientia est tanquam lucerna sine lumine, cibus sine sale. Quod vero additur: Qui judicatis terram: non tantum substantive, sed etiam temporaliter intelligendum est, ac si diceretur: Tunc maxime erudimini, quando judicatis terram. Ibi enim major adhibenda est cautela et diligentia, ubi nulla opitulatur doctrina. Nec enim in discretis Patrum, neque in authenticis scriptis veterum expresse exaratum est de judicio poenitentium. In aliis vero quae ad nos spectant, habetis sufficientiam Scripturarum, cui intenditis tanquam lucernae in caliginoso loco (II Pet. I) , quae non patitur vos deviare. Tria enim ad vos praecipue spectant. Forma vivendi, ordo ministerii vestri, modus judicandi. De forma vivendi traditum est, quia circumcisa debet esse vita sacerdotis. Non enim sufficit sacerdoti vita interrasilis, ut cum bonis simul operetur mala; nec vita eclyptica, ut quandoque declinet a bono et faciat mala, sed ut semper candida sint [Col. 1814C] ejus vestimenta. Tradita est autem haec forma videndi, exemplo et verbo. Circumcisus est enim Abraham senex, et puer Jesus. Sane vos senes estis, et parvuli. Senes, inquam, custodes filiae Sion: senes, inquam, in quibus viget sapientia. Nisi vero efficiamini sicut parvuli non intrabitis in regnum coelorum (Matth. XVIII) : habentes, scilicet, beneficio virtutis, quod parvuli habent beneficio aetatis: Nam et Dominus intellectum dat parvulis (Psal. CXVIII) . In pluribus quoque sacrae Scripturae locis forma videndi nobis exprimitur. Tu ergo, qui nosti litteraturam, et intrasti in potentias Domini, audi breviter circumcisionem vitae tuae. Si ascendit prava cogitatio in cor tuum, contere eam sub pedibus tuis, et elide ad petram. Averte oculos tuos, ne videant vanitatem, obtura aures tuas, ne audiant vocem venefici incantantis vehementer (Psal. LVII) : Prohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum (Psal. XXXIII) . In camo et freno maxillas tuas [Col. 1814D] constringe (Psal. XXXI) , ne regnent in te crapula et libido. Sint lumbi tui praecincti in fortitudine (Luc. XII) , injice pedes tuos in compedes sapientiae. Si videris furem, non curras cum eo, et cum adulteris portionem tuam non ponas. Superabundans vero circumcisio necessaria est manibus tuis, quibus corporaliter contrectas Verbum vitae. Sed forte gloriaberis de munditia manuum, et dices: Non effudi sanguinem, non contrectavi rem alienam invito Domino, excussi manus meas ab omni munere. Nec sufficit tibi, sacerdos Dei summi, ne ad contactum alienae cuticulae miser exhilaretur spiritus, et immunda fiat manus. Porro de ordine ministerii vestri scriptum est: Sine intermissione orate (I Thes. V) , ne intretis in tentationem (Luc. XXII) , non intermittendo scilicet horas regulares. Octo sunt quippe horae regulares, quarum numerus ab Esdra sumpsit exordium (II Esdr. IX) . Modus vero psallendi traditus est a Psalmista. Legitur enim [Col. 1815A] quod Esdras in diebus scenopegiorum in Jerusalem super pulpitum legem Domini, quam reparaverat, audiente universo coetu Israel legebat quater in nocte, quater in die, Levitis facientibus signum in populo et silentium, et post singulas lectiones supra populum prostratum fiebat oratio sacerdotum. Nos tamen, etsi octies psallamus, non tamen nisi semel in nocte, secundum illud: Media nocte surgebam ad confitendum tibi (Psal. CXVIII) . Nec dicitur media nox, noctis meditullium, sed quidquid scilicet est inter crepusculum et diluculum. Septies autem in die psallimus, sicut scriptum est: Septies in die laudem dixi tibi, Domine (ibid.) . Causae vero psallendi in his maxime sumptae sunt ex Evangelio. Media nocte psallit Ecclesia, quia nocte natus est Christus, quando pastores custodiebant vigilias noctis super gregem suum (Luc. II) . Media quoque Christus surrexit, quod praefiguraverat Samson, quando media nocte surgens tulit portas Gazae in [Col. 1815B] supercilium montis (Jud. XVI) . De judicio quoque nocte futuro scriptum est: Media nocte clamor factus est, ecce sponsus venit, exite obviam ei (Matth. XXV) . Quod praefiguratum est, cum exterminator angelus percussit primogenita Aegypti ab homine usque ad pecus (Exod. XII) . Dituculo celebrat Ecclesia laudes matutinas, quia tunc notificata resurrectione per angelos reddita est discipulis ad matutinum laetitia, et erecti sunt qui titubaverant. Unde et in cantico matutinali dicitur: Et erexit cornu salutis nobis in domo David pueri sui (Luc. I) . Hora prima psallit Ecclesia, quia tunc Dominus Jesus traditus est, vinctus a Pilato. Eadem etiam hora post resurrectionem apparuit septem discipulis piscantibus, stans in littore, et dicens: Pueri, nunquid pulmentarium habetis? (Joan. XXI.) Hora tertia psallimus, quia tunc linguis Judaeorum crucifixus est Dominus, secundum illud: Dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI) . [Col. 1815C] Eadem etiam hora die Pentecostes in coenaculo Sion super centum viginti viros Spiritus sanctus in igneis linguis descendit (Act. II) . Hora sexta psallimus, quia tunc super lignum extensus est Dominus, et aceto potatus, et tenebrae factae sunt per universam terram. Hora nona psallimus, quia tunc Dominus Jesus, inclinato capite, tradidit spiritum, et lancea perforatus duo (Matth. XXVII) sacramenta salutis nostrae nobis propinavit: Velum templi scissum est, terra mota est, petrae scissae sunt, monumenta aperta sunt (ibid.) . Hora vespertina psallimus, quia tunc Dominus in coena corpus suum et sanguinem sub forma panis et vini discipulis tradidit, et in memoriam sui, sic deinceps faciendum instituit (Luc. XXII) . Eadem quoque hora sepultus est, et eadem hora in fractione panis agnitus est a discipulis. In crepusculo psallimus, quia tunc Dominus in agonia prolixus oravit, et factus est sudor ejus tanquam guttae sanguinis descendentis in terram [Col. 1815D] (Luc. XXII; Joan. XX) . Eadem quoque hora vallatus est custodibus, et eadem hora, clausis januis, stetit in medio discipulorum, et ait: Pax vobis (Luc. XXIV) .
Satis elucet, quomodo de forma vivendi et de ordine ministerii vestri in Scriptura sufficientem habetis eruditionem. Vestrum autem est diligenter considerare de modo judicandi; arbitraria enim est sententia poenitentialis, nec tempus satisfactionis expressum est, quoniam apud Deum plus valet mensura doloris, quam temporis. Ecce ovicula Domini sedet ad pedes tuos, confitens ad pedes confessoris, flens et gemens tanquam conscia erroris sui, ut aperiat coram Domino os suum, exspectans judicium Domini per os tuum. Quid incumbit tibi agendum, sacerdos Dei summi? Primo duo tibi occurrunt: confortatio et exhortatio. Vide peritum medicum, in ingressu suo confortat aegrotum. Vade, et tu fac similiter (Luc. X) , ne desperet de magnitudine peccati, ne de enormitate commissi, [Col. 1816A] ne de multitudine criminum: propone ei exempla de Petro qui, praesente Domino Dominum negavit, qui per poenitentiam conversus confortavit fratres suos. Dic ei de Paulo, qui de persecutore Ecclesiae factus est vas electionis (Act. IX) ; dic ei de muliere, quae fuerat in civitate peccatrix, quomodo facta est apostolorum apostola. Post haec brevem subdas exhortationem, dicens: Effunde, sicut aqua cor tuum, fili, coram Domino. Caeteri liquores cum effunduntur, quasi cum mora et difficile exeunt, et aliquid sui faeculentum in vasculis suis relinquunt. Aqua vero cum effunditur, de facili et tota simul egreditur. Sunt autem quidam, qui cum difficultate et mora confitentur, tanquam per ambages excusando, vel extenuando peccatum suum. Non est haec effusio similis aquae. Sunt qui non totum effundunt: quaedam retinent, vel timore perterriti, vel pudore irretiti, vel diffidentia cessandi retracti. Talibus dicendum est: Curari non curat, qui curanda [Col. 1816B] occultat: non est malagma apponendum, dum ferrum est in vulnere. Verumtamen, si non licet tibi confortare ex exhortari singulariter pro brevitate temporis, et multitudine poenitentium, in principio Quadragesimae publice praedicando proponas ea communiter. Tandem audi confessionem poenitentis patienter. Quo audito, transi de porta ad portam per medium castrorum; sicut fecit Moyses accinctus gladio, consecrans manus suas etiam in sanguine propinquorum (Exod. XXXII) . Transire de porta ad portam, est diligenter inquirere causas peccaminum, initiales, scilicet, et finales. Utrum, scilicet, casu hoc fecerit, an ex deliberatione voluntatis; utrum alterius suggestione, an ex propria mentis malignitate; utrum scilicet in eo peccatum seminatum fuerit, vel innatum. Porro si innatum fuerit, gravius judicabis, quam seminatum. Sic enim judicavit Dominus crimen daemonis innatum, judicans irremediabile; crimen homini seminatum, judicans [Col. 1816C] remediabile. Sic etiam et natura rerum te docet. Gravius fetet, et efficacius aera corrumpit lutum faecis, quam lutum platearum. Illud enim vitiose innatum est, istud autem ex stillicidio pluviarum et pulvere solo superimposito. Diligenter etiam requiras causam finalem, utrum ex adipe prodiit iniquitas ejus, an ex macie. Sunt enim, qui furantur quaedam, vel rapiunt, necessitate compulsi. Sunt alii, qui voragine cupiditatis, cui nihil sufficit, eadem committunt. Istos nequiores judica prioribus. Transeas vero per medium castrorum nemini ex amore parcens, vel ex odio laedens. Palponibus dictum est: Vae vobis coementarii subdoli, linientes parietem absque temperamento (Ezech. XIII) . Onerantibus vero plus debito dictum est: Vae vobis legisperiti, qui imponitis onera importabilia super humeros hominum, digito autem vestro ea movere non vultis (Matth. XXIII) . Porro in judicando de operibus malis audi Apostolum dicentem: Manifesta autem sunt opera carnis, fornicatio, immunditia, [Col. 1816D] etc.; de quibus ita concludit: Qui talia agunt, regnum Dei non consequentur (Gal. V) . Lege ergo diligenter in Apostolo catalogum criminalium; noli aliquod eorum extenuare: Deus enim non irridetur (Gal. VI) . De judicio perversae locutionis non adeo expressa auctoritas; pauca tamen de pluribus excipere possumus. Est enim verbum otiosum, est verbum vanum, est verbum impudicum. De primo legitur: De omni verbo otioso, quod locuti sunt homines, reddent rationem (Matth. XII) ; de secundo scriptum est: Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum (Psal. XI) ; de tertio dicit Apostolus: Turpis sermo non procedat de ore vestro (Eph. IV) . Primum plerumque fit in privatis collocutionibus ex suavitate quadam colloquendi; secundum fit in compitis viarum, in publicis confabulationibus, quando, omissis propriis, aliena negotia tractant de negotiis principum, de otio clericorum, de immunitate monachorum. Tertium fit in ludicris [Col. 1817A] adinventionibus histrionum. Haec et his similia, si raro, et animi malignitate non fiant, venialia judicabis. Est praeterea verbum falsum, verbum dolosum, verbum iniquum. De primo legitur: Perdes omnes, qui loquuntur mendacium (Psal. V) , cum scilicet, dicitur in testimonium adversus proximum (Psal. II) ; de secundo legitur: In corde et corde locuti sunt (ibid.) ; de tertio: Verbum iniquum constituerunt adversum me (Psal. XL) : mala, scilicet, de Deo sentiendo. Haec et his similia, etiam semel dicta criminalia judicabis. Vide autem, cum haec judicas, ne in his judicandus existas, ne dicatur tibi: Quid tu vides festucam in oculo fratris tui, trabem autem in oculo tuo non consideras? (Matth. VII.) Plerumque enim, quod veniale est plebi, criminale est sacerdoti; quod erroneum est ovi, peremptorium est pastori. Discrete ergo judicate, qui judicatis terram, ne tandem districte judicet vos Dominus Jesus Christus, Dominus noster, judex [Col. 1817B] noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
(Exstat inter Opera Hildeberti, Patr., t. CLXXI, col. 761, serm. 90.)
Et nunc, reges, intelligite, erudimini qui judicatis terram (Psal. II) . Reges enim timentur ab omnibus, ipsi neminem timentes: quis ergo est qui tam imperiose loquitur et imperat regibus, ut intelligant et erudiantur? Ipse est in coelo, qui imperat vento et mari, per quem reges regnant et principes tenent terram (Prov. VIII) . Hic est ille terribilis, qui aufert spiritum principum, terribilis apud reges terrae (Psal. LXXV) . Rex vero supremus regibus quod ordinavit inferius imperat, dicens: Ecce nunc, reges, intelligite. Sunt autem regum quatuor genera: [Col. 1817C] reges gentium, reges animarum, reges tenebrarum, reges corporum. Reges gentium sunt isti terreni, de quibus Dominus in Evangelio: Reges gentium dominantur eorum (Luc. XXII) . Reges tenebrarum, daemones sunt, de quibus Apostolus: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes tenebrarum harum (Eph. VI) . Reges animaru m sunt sacerdotes, de quibus scriptum est: Dum discernit coelestis super eam, reges dealbabuntur in Selmon (Psal. LXVII) . Reges corporum sunt animae, unde Salomon: Cor regum in manu Dei est (Prov. XXI) , animarum scilicet, quae corpora sua regunt. Primi dicuntur benefici, secundi venefici, tertii veridici, quarti pacifici: benefici, quia norunt:
Ait ergo Spiritus ad eum: ยซFili, quid agas cum aliis occupationibus detineris, et nunc, id est saltem in conspectu Domini Dei tui intellige.ยป Ad quem sacerdos: ยซQuid intelligam Patri?ยป Cui Spiritus: ยซIntellige, inquam, Christum, cui astas, qui vere mortuus est, vere vivus, judicem tuum futurum, cui non astabis securus, sicut modo, sed redditurus rationem de te et de fratre tuo, dispone hic [Col. 1819B] sermones tuos, quos facturus es in judicio (Psal. CXI) .ยป Ad quem ille: ยซPater, mirabilis est haec intelligentia, et per me non potero ad eam. Doce igitur me, quid mihi et quid fratri debeam, praesertim cum, Christo testante, tu debeas docere nos omnem veritatem (Joan. XIV) .ยป Cui Spiritus: ยซNon longe, o fili, documenta petantur ex his quae circa te sunt, intellige quid tibi debeas. Ex his autem, quae coram te sunt posita, quid fratri tuo. Astrinxisti fauces tuas amictu circumjecto, cujus initias circumductas ante pectus molliter ligasti; indutus camisia linea quadam, quae communi nomine dicitur Alba; quam propter sui diffusionem circa renes fortiter astrinxisti, cujus manicae adeo sunt strictae et manibus aptatae, ut rugam ibi non habeant. Sed attende quod hac eadem veste sacerdos leviticus est usus; sed adeo stricta erat tunc, et corpori aptata, ut nunquam rugam haberet, praefigurans angustias illius temporis. Acceptant enim spiritum servitutis [Col. 1819C] in timore. Circa te vero habet latitudinem propter libertatem adoptionis filiorum, qua liberavit vos Filius, et intellige, fili, quatuor in te esse alligata: fauces, pectus, renes et manus, ac si dicatur tibi: Non ascendant pravae cogitationes in cor tuum, prohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum (Psal. XXXIII) . Sint lambi vestri praecincti, etc. (Luc. XII) . Certe ligaturam pectoris desiderabat ille, qui dixit: Cor mundum crea in me, Deus (Psal. L) ; nihilominus et ligaturam faucium, dicens: Pone, Domine custodiam ori meo (Psal. CXL) . Renes quoque et manus castigari voluit, cum aiebat: Confige timore tuo carnes meas (Psal. CXVIII) . Sed attende, fili, circa fauces et pectus, levem et quasi remissam esse ligaturam, circa vero renes et manus arctissimam, motus enim animi in tua potestate non est, et ideo in his venialiter peccare potes. Elias prius clausit coelum quam animum, existimans se solum remansisse de prophetis Domini, cum adhuc superessent septem millia virorum, qui [Col. 1819D] non curvaverant genua sua ante Baal (III Reg. XIX) . Similiter et lingua facile labitur, quia in madido sedet. Nam et Princeps apostolorum ad vocem ancillae negavit. Et quia linguam de facili reprimere non potes, in ea venialiter potes peccare. In renibus autem, fili, noli errare, ut dicas lapsum carnis venialem, tanquam naturalem motum, vel debitum vectigal naturae: Deus enim non irridetur (Gal. VI) . Assumpsisti tibi feminalia, aperuisti os tuum in votum continentiae. Mundus esto, ut munde tractes mundi mundatorem. Cohibe ergo manus tuas, fili, non dico, a furto, a rapina, et hujusmodi, quae nemini licent, sed excute manus tuas ab omni munere. Noli diligere munera, noli sequi retributionem. Gratis accepisti sacramenta, gratis da (Matth. X) . Comede ut evangelizes, non evangeliza ut comedas. Si fueris exactor muneris, cum accesseris ad Dominum Jesum Christum, poterit tibi dicere: Noli me tangere (Joan. XX) . Vox tua Jacob sonat, manus [Col. 1820A] autem tuae sunt Esau (Gen. XXVII) , manus sunt Briarei, non presbyteri. Ecce in his ligaturis, fili, potes intelligere quomodo debeas declinare a malo; quomodo autem debeas facere bonum, ex reliquis intellige ornamentis, ex sudario, scilicet, et orario et planeta. Sudarium namque, quod et manipulus dicitur, gestas in laeva. Quondam messores ob sudorem detergendum zonae alligatum sudarium portabant, intellige ergo te messorem esse. Messis quidem multa, operarii autem pauci (Matth. IX) , et ideo misit te Dominus messis ad metendum, id est ad colligendum undecunque in Ecclesia fideles verbo et exemplo, et sacramentorum participatione. Haec quidem messis nunc hominum est, finitima vero erit angelorum, quando colligent omnia scandala de regno Dei (Matth XIII) . Patres antiqui sudarium ferebant ad tergendam lacrymarum affluentiam, quibus dictum est: Beati, qui nunc fletis, etc. (Matth. V) , Beda dicit in Martyrologio suo, quod Pater Arsenius semper sudarium ferebat, aut in sinu, aut in [Col. 1820B] manu propter lacrymarum affluentiam. Quocirca intellige, o fili, ex sudario, quantos exitus aquarum deducere debent oculi tui, flere namque debes pro excessibus propriis, pro excessibus gregis tui, pro incolatus prolongatione et pro patriae desiderio. Orarium, quod et stola dicitur, super collum geris, cujus brachia ad minus extenduntur usque ad genua, et cancellari debet per medium pectus in modum crucis, ac si dicas: Onus crucifixi leve, et jugum ejus suave. Orarium autem dicitur, quia propter offensas populi tui cum humili genuflexione Domino debes supplicare, tuis precibus indignationem placare. Planeta, quae et casula dicitur, totum te circumdat et protegit, et caeteris supereminet. Haec est charitas, de qua dicit Apostolus (I Cor. XII) : Adhuc supereminentiorem viam demonstro, sine qua caetera, cum adesse possint, prodesse non possunt, eodem Apostolo attestante: Si linguis hominum loquar et angelorum, si fidem habuero, ita ut [Col. 1820C] montes transferam; si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil sum (I Cor. XIII) . Ergo sine charitate, fili, nihil es, imo sine praedictis sacerdos dici potes, esse autem non potes. Forte pastor es in facie hominum, sed raptor es in facie angelorum, lupus es, non aries; latro, non minister. Nonne igitur Christus astans poterit tibi dicere: Fili, quomodo huc intrasti non habens vestem sacerdotalem? Et iterum: Quis tu hic? ecce autem asportaberis tanquam gallus gallinaceus (Isa. XXII) , timeo ne ligatum manus et pedes projiciat te in tenebras exteriores (Matth. XII) . Superest, fili, ut ex his quae coram te sunt, intelligas quid fratri tuo debeas. Vides Deum et hominem coram te in cruce pendentem, plagis lividum, in cruce elevatum, proprio sanguine cruentatum, inclinato capite mortuum, in dextero lanceatum, tum dum vixit pro crucifixoribus orantem. Et tu, fili, crucem portes sequens praeambulum tuum, in compassionibus [Col. 1820D] proximi, et carnis mortificatione. In hac etiam pro persequentibus orare non desinas. Si populus tuus detraxerit tibi, si debitam reverentiam negaverit, si bovi trituranti os alligaverit debita stipendia subtrahendo, ne reddas malum pro malo (Rom. XII) , sed potius vince malum in bono, sed potius ora pro illis, dicens: Domine, ignosce illis hoc peccatum, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . Forte lupus invadit gregem tuum, et opponas te murum pro domo Israel; lupus autem, ut amoveat te a defensione, pedes tuos perforabit, id est vernaculos et domesticos tuos, qui ad negotia tua discurrent, aggredietur, et eorum alios aporiabit, id est pauperabit, alios in carcere vinculabit, quosdam morte afficiet. Manus quoque tuas perforabit, fructu frumenti, vini et olei privabit (Psal. IV) . Necessaria vitae, quae opere manuum proveniunt, dilapidabit, latus tuum forte aggredietur, parentes scilicet, qui os tuum et caro tua sunt, aggredietur laborans, ut offendas [Col. 1821A] Deum, ne propinquum amittas. Fortasse vitae tuae insidiabitur, sanguinem tuum sitiet. Sed inter haec noli moveri, cum Christo crucifixus, noli descendere de cruce. Dic tyranno: Non movebor a defensione hac in aeternum. Dic Domino: Domine, propter te mortificamur tota die, facti sumus sicut oves occisionis. Haec igitur praedicta, tu, fili, et omnes animarum reges intelligite, et erudimini, qui judicatis terram. Eadem enim mensura, qua mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII) . Mensuram autem bonam et confertam, et coagitatam, et supereffluentem reddat in sinum vestrum Jesus Christus Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Amen.
Sederunt in terra, conticuerunt senes filiae Sion (Thren. II) . Verbum Jeremiae plangentis, quod audistis [Col. 1821B] per os meum, plangebat enim Jeremias desolationem urbis et squalorem pulveris, in quo sedebant senes coram facie Dei Israel, qui, cum sedere deberent in cathedra Moysi, sedebant in fetore sterquilinii. Potest etiam sub horum tenore verborum assignari lamentatio Salvatoris, negligentiam et taciturnitatem senum filiae Sion plangentis. Fuit quidem et brevis et temporanea lamentatio prophetae lugentis. Est autem jugis et assidua conquestio mediatoris. Sane conqueritur sponsus super negligentia custodum sponsae suae. Nois namque filius Turgaten duxit uxorem virginem filiam Sion, id est Dei Verbum. Deus Dei filius Ecclesiam sibi copulavit per fidem et dilectionem incorruptam sine macula criminis, sine ruga duplicitatis tempore nuptiarum cum ea praesentialiter fuit, in terris visus est, et cum hominibus conversatus est secundum tempus praefinitum a Patre. Quo consummato, rediit ad Patrem. Egressus enim ejus fuit a Patre, et regressus [Col. 1821C] ejus usque ad Patrem. Unde ipse ait: Exivi a Patre, et veni in mundum, et iterum relinquo mundum, ut revertar ad Patrem (Joan. XVI) . Quando vero ad Patrem rediit, senibus sponsam suam custodiendam commendavit, id est presbyteros ad custodiam ejus tanquam vicarios reliquit. ฯฯฮตฯฮฒฯฯฮทฯ enim Graece, senex est Latine. Presbyteri autem dicuntur senes, non tam aetate quam morum gravitate. Cani enim hominis sunt sensus ejus (Sap. IV) . Et dicuntur senes hac similitudine, quia quod senes habent beneficio aetatis, id isti habent exercitio virtutis. Per longam siquidem temporum experientiam in senibus viget sapientia, et ex defectu caloris naturalis in eisdem viget continentia. De sapientia testimonium habemus prophetae Malachiae: Labia sacerdotis custodiunt sapientiam, et ex ore ejus requirunt scientiam (Mal. II) . Alibi de continentia dicit Dominus: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris (Luc. XII) . Nec discordat commendatio ista facta per manum Salvatoris, ab usu humanae consuetudinis. [Col. 1821D] Principes enim terrarum uxores suas eunuchis ad custodiendum solent tradere; sic et Dominus sponsam suam eunuchis tradidit custodiendam. [Col. 1821D] Isid., l. X Etym. Non dicimus hic eunuchos per violentiam, quos spadones a spata vocamus: nec eunuchos per naturam, quos castratos, id est caste natos, nominamus, sed eunuchos per gratiam, et virtutem hic intelligimus, qui se castraverunt propter regnum coelorum (Matth. XIX) . Horum negligentiam et desidiosam, custodiam deplorat Salvator dicens: Sederunt in terra, conticuerunt senes, custodes filiae Sion. Officium sacerdotum est deambulare et sedere in navicula Simonis, turba sedente in terra, sicut et Christus ambulavit super mare, dum colligeret discipulos. Sedit in navicula, et de navicula docuit turbas quae erant in littore. De ambulatione dicit Veritas in Evangelio: Ecce ego mitto vos, ut eatis, et fructum [Col. 1822A] afferatis (Joan. XV) . Et alibi: Ite, docete omnes gentes (Matth. XVIII) . Etiam de ambulatione sacerdotum vidit Ezechiel in spiritu. Deambulare autem debent de ove ad ovem, de morbida ad confractam, de confracta ad erroneam, de erronea ad validam. Morbidam debent confortare, confractam consolidare, erroneam revocare, validam conservare, ne incurrant illud propheticum: Quod morbidum fuerat, non confortastis; quod confractum, non consolidastis: quod erroneum, non revocastis; quod pingue et forte, devorastis (Ezech. XXXIV) . Praeterea debent sedere in navicula Simonis. Nec videatur vobis parvum in navicula Simonis sedere; est enim summus et supremus gradus in via sedendi sedere in navicula Simonis. Alius quidem est summus et major isto gradus sessionis ad mensam Patris, vel in throno judicis, de quo dictum est: Sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) . Sed hic est supremus [Col. 1822B] in patria, ille in via. Tres sunt namque gradus sedendi in via: primus est minor, secundus major, tertius supremus. Primus est generalis, secundus particularis, tertius spiritualis. Primus est sedere super flumina Babylonis (Psal. CXXXVI) ; secundus est sedere ad mensam divitis; tertius, sedere in navicula Simonis. In primo sedent fideles, in secundo juvenes, in tertio senes. In primo renati, in secundo litterati, in tertio praelati. Primus justificat, secundus illuminat, tertius consummat. Sedendum est super flumina Babylonis, hoc est super fluxum aquae mundi, non contemnendo aquam, sine qua non vivimus; sed mobilitatem, cupiditatem et superfluitatem, cum quibus male vivimus. Sedendum est, non super axem, sed super rotam fortunae.
Mensa divitis sacra Scriptura est, in qua plura et delicata nobis proponit fercula Salvator noster, cujus divitiarum altitudinis non est finis. Copiosus [Col. 1822C] est prae filiis hominum, promptuaria enim ejus plena, eructantia ex hoc in illud (Psal. CXLIII) . Sedere in navicula Simonis est, quod Dominus dicit: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis (Matth XVI) . Nos vero per antithesin facimus sessiones istis contrarias. Cum enim deberemus sedere super flumina Babylonis, sedemus super ollas carnium in Aegypto; qui deberent sedere ad mensam divitis, sunt tales, de quibus dicitur: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (I Cor. X) , id est deludere. Praelati vero, quorum est sedere in navicula Simonis sedent in terra, quod Dominus deplorat, dicens: Sederunt in terra senes, etc. Cum ambulare deberent, sederunt, nec sederunt in navicula Simonis, ut docerent turbas in terra, sed quod dolendum est, sederunt in terra, id est totum sacerdotale officium converterunt ad terrenum emolumentum, quaerentes quae sua sunt, non quae Jesu Christi (Phil. III) . Sedentium vero in terra quidam sedent in terra aliena, quidam in terra [Col. 1822D] sua. Illi sedent in terra aliena, qui agros agris, domos domibus continuant, opes opibus cumulant, non sibi, sed nepotibus, quos educaverunt, vel, quod deterius est manzeribus [Col. 1822D] Manzer, vox Heb., id est de scorto natus. , quos de concubinis suis susceperunt. Illi vero sedent in terra sua, qui proprio commodo suo laborant deservientes voluptati, vel vacantes valetudini. Non sic docuit Salvator noster. Non est hic de schola ejus. Qui enim dediti sunt voluptati, non sunt in schola Christi, sed Epicuri. Qui student valetudini non sunt in schola Salvatoris, sed Hippocratis. Omnia tempus habent (Eccle. III) , sed isti commutant tempora, procurantes sanitatem, cum magis deberent procurare salutem. Salus quippe est animae sanitas corporis. Nunc est tempus salutis, unde Apostolus: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce dies salutis (II Cor. VI) . In futuro erit tempus sanitatis, quando hoc [Col. 1823A] mortale induet immortalitatem, unde Apostolus: Exspectamus Jesum Christum, Salvatorem nostrum, qui reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae (Phil. III) . Dictum est, qualiter senes sederint in terra, nunc dicendum est qualiter conticuerint. Potuit dicere, tacuerunt, sed expressius dictum est, conticuerunt, id est simul tacuerunt, quia utramque partem loquendi omiserunt. Duae sunt partes loquendi, vita et doctrina, quibus sacerdotes debent praefulgere, sicut praeeminent honore, utrumque enim necessarium est. Quantum enim prodest bona conversatio exemplo, tantum nocet silentio; verumtamen non imitantes Salvatorem, de quo scriptum est: Coepit Jesus facere et docere (Act. I) . Nec exemplo instruunt, neque verbo docent. Praeterea, conticuerunt, id est omnes modos loquendi suppresserunt. Tres sunt modi loquendi: docere, monere, orare: docere veritatem, monere ad conversationem, orare ad intercessionem. Docere [Col. 1823B] veritatem de fide et articulis, monere de moribus, orare ad intercessionem pro sua et populi ignorantia. De primo loquitur Dominus: Ite, docete (Marc. XVI) ; de secundo legimus in Jeremia: Ecce constitui te super gentes, et regna, ut evellas, et destruas, et aedifices, et plantes (Jer. I) ; et de tertio ait Apostolus: Primum omnium rogo in vobis fieri obsecrationes, postulationes, orationes, etc. (I Tim II) . Conticuerunt etiam, id est omnem causam tacendi habuerunt. Tres sunt causae tacendi: ignorantia, impotentia, negligentia. Ignorantia est turpis, impotentia difficilis, negligentia pinguis. Quid enim est turpius quam incipere discere, cum deberemus docere. Ludiculosa quidem res est, elementarius senex, teste philosopho. [Col. 1823D] Senec. epist. 36. c. Gesn. l. II De quadrup. Ovid. Isid. l. XII Etym. Impotentia est difficilis, quia nonnunquam novit praelatus docere, sed non potest conscientia obstaculum praebente, et os ejus claudente, qui est quasi calculus in ore positus: hic est ranunculus obstruens ora canum. [Col. 1824D] Plin., l. XXXII, c. 10. Est enim quoddam genus ranae [Col. 1823C] mutum, non vocale, viride, modicum, quod dicitur calamita, quia manet inter calamos, et in os canum projectum clamorem eorum prohibet. Non secus conscientia mordicans criminosum prohibet eum docere, neque iterum, quod difficillimum est, permittit eum silere. Vae igitur ampullae, si vult loqui, conscientia respondet ei Deum dixisse peccatori: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? (Psal. XLIX.) Si autem formidans docere, disponit tacere, surgit tunc, et dicit: Quare taces? nonne teneris praedicare? nonne audisti Scripturam comminantem: Vae vobis canes muti (Isa. LVI) ? Negligentia est pinguis. Quidam enim considerantes laborem et dolorem, malunt otio se tradere, quam in vinea Domini laborare, de quibus scriptum est: Vae vobis, canes muti, pigri, somnolenti, non valentes latrare. Et alibi: Maledictus, qui facit opus Domini negligenter (Jer. XLVIII) . Audivistis lamentationem Salvatoris, sed magis timendum est, ne incurramus ejus increpationem [Col. 1823D] ex indignatione maxima profectam. Gravior namque est increpatio, quam lamentatio. Nos enim venenum malitiae palliamus, lupinum animum tegimus sub pelle ovium, occultamus scelera nostra sub tonsura regulari, habitu vili, incessu humili, et aliis hujusmodi. Tandem solemniter induti ad altare accedentes orationem incipimus. Aufer a nobis, Domine, iniquitates nostras, et altari osculum infigimus. Nonne Christus econtra potest stare et dicere: Juda, tradis osculo Filium hominis? (Luc. XXII) . Ne ergo de vobis juste possit conqueri Salvator, ne justius increpare, ne justissime damnare, ite, docete de navicula turbas, ut cum sederit Filius in sede majestatis suae, de sessione navis, per sedem judicis trahat vos ad mensam Patris, Jesus Christus, Dominus noster, judex noster, cum venerit [Col. 1824A] judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Qui mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII) . Verbum hoc abbreviatum fecit Dominus super terram, loquens ad ministros suos de modo ministrandi. Sed quis Dominus, et ad quos ministros? De Domino absolutum est, quia sicut unus Magister, et unus Pater est nobis super terram, sic et unus Dominus. De quo: Unus Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) . Ille solus, cujus est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum, et universi, qui habitant in eo (Psal XXIII) . De ministris vero ambigi potest, quia idem Dominus ministros habet diversorum locorum, et in eodem loco, ministros diversorum temporum, et in eodem loco, et tempore ministros diversorum ordinum. Quocirca videndum est, ad cujus loci, temporis, ordinis ministros loquatur. [Col. 1824B] Audi de locis: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo? (Psal. XIV.) Habet ergo tabernaculum, habet sanctum, habet Ecclesiam militantem, habet triumphantem. Ministri autem montis sunt omnes administratorii spiritus missi pro eo (Hebr. I) . Unde: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis (Psal. CIII) , et alibi: Millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei (Dan. VII) . His ministris loci hujus dicitur: Qui mihi ministrat, me fruatur. Restat ergo quod ministris tabernaculi dictum est: Qui mihi ministrat, me sequatur. Sed et in hoc tabernaculo sunt ministri diversorum temporum. Distinguimus enim Ecclesiam militantem per tria tempora. Habuit tempus ante Verbi incarnationem, habuit, cum Dominus in similitudinem hominum factus est, et habitu inventus, ut homo (Philip. II) ; habuit, cum homo peregre profectus a nobis, reliquit servis suis bona sua unicuique secundum propriam facultatem [Col. 1824C] (Marc. XIII) . Sub primo tempore Christus disponebat venire ad nos, sub medio medius stetit inter nos. Sub tertio abivit a nobis, sed propter nos, ut ipse ait: Vado parare vobis locum (Joan. XIV) . Sub primo fuit exspectatus, sub medio manifestatus, sub tertio absconditus. Ministris primi temporis dixit: Qui mihi ministrat, me praestoletur; ministris secundi: Qui mihi ministrat, mecum gradiatur; ministris tertii: Qui mihi ministrat, me sequatur. Verumtamen et in tempore hodierno ministri sunt diversorum ordinum. Sunt janitores, sunt Nathinaei, sunt levitae, sunt sacerdotes. Ministri tamen proprie, qui et dispensatores, qui filiis, servis mercenariis, cibaria dividunt in tempore opportuno, qui panem frangunt parvulis, qui escam salutarem conficiunt, et confectam distribuunt. Ad hos sermo Domini est; ad vos ergo, o Patres. Sed forte respondebitis Domino: Domine, quo vadis? (Joan. XVI) , quo? ut sequamur te. Sed si dissimulare non vultis, et [Col. 1824D] viam scitis, et quo, et qua ambulavit scitis, et qui vult Christo ministrare, debet, sicut ille ambulavit, et ipse ambulare. Sane inexcusabiles sumus, Domine Jesu. Vidimus ingressus tuos, Deus, ingressus Dei nostri, ambulationem ipsius et sequelam vestram, nec nos ad memoriam revocare, nec nos pigent audire. Audi de ambulatione ipsius: Ero Deus eorum, et inambulabo in eis (Lev. XXVI; II Cor. VI) . Audi de sequela ministri. Moyses felicissimus minister meus in omni domo mea (Hebr. III; Num. XII) , ergo in domo propria deambulavit Christus, et in eadem secutus est eum minister. Sed attendendum quod dicit, omni. Non est enim nisi domus una, de qua: Unam petii a Domino, hanc requiram, etc. (Psal. XXVI.) Et alibi: Qui habitare facit unius moris in domo (Psal. LXVII) . Una est enim columba, una amica [Col. 1825A] (Cant. VI) , unica unici. Dicit itaque, in omni domo, id est in omni parte domus. Quare videndum est, quae sint partes domus, et quomodo Dominus, deambulavit in eis, et quomodo minister debet sequi, et quibus viis.
Imperatoriae majestatis est tres partes habere in palatio: coenaculum, in quo suos reficit; auditorium, in quo lites dirimit; cubiculum in quo dormiens requiescit. Ad hunc modum imperator noster qui imperat ventis et mari in coenaculo fuit, erudiendo nos; in auditorio dijudicando nos; in cubiculo moriendo propter nos. Erudiendo operibus et verbis, dijudicando pro singulorum meritis, moriendo pro nobis vivificandis. Caeterum, attende quomodo in singulis harum partium deambulaverit. In coenaculo modo majores, modo minores refocillavit panibus. Sicut enim in parabolis docuit turbas, ita et aperiens os suum, elevatis oculis in discipulos suos, ait: Beati pauperes spiritu, etc. (Matth. V) , in [Col. 1825B] auditorio modo arguens malos, modo commendans bonos. Sicut enim dixit: Vae vobis, Pharisaei hypocritae (Matth. XXIII) , et multa in hunc modum, ita et ad discipulos: Vos estis lux mundi, vos estis sal terrae (Matth. V) . Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Luc. X) . De cubiculo ipse testatur: Ego dormivi et soporatus sum, et exsurrexi, quia Dominus suscepit me (Psal. III) . Deambulavit ergo in cubiculo de strato doloris ad lectum quietis, de ligno crucis ad monumentum decurionis. Quia omnes dolores nostros et languores ipse portavit (Isa. LIII) , stratum doloris versavit sibi in infirmitate sua. Vidisti, minister Domini, praeambulum tuum deambulantem, oportet te sequi eum, quocunque ierit; alioquin non eris fidelissimus in omni domo Domini, ut Moyses (Num. XII) . Reor ideo dictum fidelissimum, ut tres partes domus notet. Dicitur enim fidelissimus, respectu fidelis et fidelioris. Ob hoc etiam reor Dominum tria adjectiva apposuisse servo, dicens, eum [Col. 1825C] bonum, fidelem, prudentem, ibi: Euge, serve bone et fidelis (Matth. XXV) ; et alibi: Fidelis servus et prudens (Matth. XXIV) . Necesse est ergo ministro deambulanti per partes domus, ut sit fidelis, fidelior, fidelissimus: prudens in coenaculo, fidelis in auditorio, bonus in cubiculo. In coenaculo, ut sobrie erudiat; in auditorio, ut juste definiat; in cubiculo, ut pie intercedat. Erudiat, quia seminiverbius, definiat quia praelatus, intercedat quia advocatus. Seminiverbius in cathedra, praelatus in curia, advocatus in missa. Restat, ut videas, quomodo in his deambules, ingredere cubiculum conscius juventutis, ut congrue dicas: Introibo ad altare Dei, ad Deum qui laetificat juventutem meam (Psal. XLII) . Ingredere auditorium, nescius negotiationis, ut dicas: Quoniam non cognovi negotiationem, introibo potentias Domini (Psal. LXX) . Ingredere coenaculum memor circuitionis, ut dicas: Circuivi, et immolavi Domino hostiam vociferationis (Psal. XXVI) . Stans ad altare, esto vir, de quo dicitur: Fuit vir unus in Ramathaim [Col. 1825D] sophim (I Reg. I) . Unde Sapientia: O viri, ad vos clamito (Prov. VIII) . Non habeas senectutem vetustatis, nec pueritiam fatuitatis. Putasne, cum sto coram Deo meo, qui in altari est corporaliter, licet invisibiliter, si olfecerit in me rancorem vetustatis, dicet mihi: Inveterate dierum malorum (Dan. XIII) , hodie venient mala super caput tuum; quae prius operabaris? Si senserit in me pueritiam fatuitatis, qui debeo psallere sapienter: nec tamen intelligam, quae dico, vel ago, vel quare: nonne maledicet mihi cum pueris clamantibus: Ascende, calve, ascende, calve? (IV Reg. II.) Amen dico vobis, satius mihi esset edere carbonem vivum, quam Jesum pro nobis mortuum. Sedens in auditorio, ignora negotiationem; excute manum tuam ab omni munere, ne parcas pauperi, ne munera exoculent te, et faciant senem abocellum, ne diligens munera et sequens retributiones inebriatus obliviscaris judiciorum Dei. Recumbens in coenaculo, recordare circuitionis; [Col. 1826A] circui tria, multos, multa, multum. Multas, scilicet, oves languidas, erroneas, robustas: illas curando, has revocando, istas confortando. Audi magistrum Paulum, circumeuntem: Graecis et barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum (Rom. I) . Multa vero, quia bonus homo profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XII) . Audi eumdem Paulum: Sapientiam loquimur inter perfectos (I Cor. II) . Et alibi: Nihil judicavi scire me in vobis, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum (ibid.) .
Multum quoque oportet currere, ne tribulatio, vel angustia, vel fames, vel nuditas separet te a verbo Dei, sed juxta Apostolum: Praedica ministerium, fac opus Evangelii, insta opportune, importune (II Tim. IV) . Superest videre, quibus viis deambulandum est nobis, id est, quo nomine praetaxatae tres viae censentur. Via coenaculi dicitur via mandatorum, via auditorii, via veritatis, via cubili, via testimoniorum. De prima dicit Propheta: Viam mandatorum [Col. 1826B] cucurri, cum dilatasti cor meum (Psal. CXVIII) ; de secunda: Viam veritatis elegi (ibid.) ; de tertia: In via testimoniorum tuorum delectatus sum, sicut in omnibus divitiis (ibid.) . Currentem, id est promptum et dilatatum esse necesse est doctorem mandatorum Dei. Unde Petrus: De fide et spe quae in nobis est, parati sumus reddere rationem omni poscenti (I Petr. III) . Et Apostolus: Cor meum dilatatum est ad vos, o Corinthii! (II Cor. VI.) Quod in auditorio tenenda sit via veritatis, non est qui ambigat. Haec est regia via, qua incedendum est, non declinandum, ad dexteram vel ad sinistram. Prima ergo:
Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren. IV) . Flevit Jeremias in Threnis destructionem civitatis, commemorans crudelitatem matrum, quae, matrem exuentes, filios suos ad mensuram palmi coxerunt, et devoraverunt eos. De pastoribus etiam Israel, qui curam gregis non agebant, dicit Dominus: Vae pastoribus Israel (Ezech. XXXIV) . Et convertens ad eos sermonem, ait: Quod pingue erat, comedistis, quod confractum, non consolidastis; [Col. 1828A] quod erroneum, non revocastis; quod infirmum, non sanastis: nec solum lanis operiebamini, sed lanistae facti estis (ibid.) . Et vos similiter, fratres, videte, ne uni vestrum pro omnibus dicat Dominus: Dispensatorem posui te super familiam meam, et tu panem non ministrasti eis, imo de dispensatore factus es dissipator, de speculatore spiculator. Serve nequam, mittam te in tenebras exteriores, quousque reddas novissimum quadrantem (Matth. XVI) . Distribuendus est itaque, fratres, panis Domini filiis esurientibus. Sed videte quia est panis mundus, qui distribuendus est filiis, et est panis immundus, qui distribuendus, vel dandus est servis. Sunt autem isti panes adhuc conjuncti in domo Dei, sicut in area palea cum granis. Tres autem species panum legimus in sacra Scriptura: sunt enim panes Pharaonis, panes oblationis, et panes propositionis; primi panes laici, secundi panes levitici, tertii panes propositionis sive salutis. In primo estis judices, in [Col. 1828B] secundo sacerdotes, in tertio pastores. Panes Pharaonis in epistola Canonica dividuntur in tres partes, in concupiscentiam carnis, et in concupiscentiam oculorum, et superbiam vitae (I Joan. II) . Prima est luxuria, secunda est avaritia, tertia superbia. Luxuria enervat, avaritia cruciat, superbia inflat. Luxuria est proferens immunditiam, avaritia est generans invidiam, superbia pariens injustitiam. Luxuria est premens hominem infra se, avaritia trahens extra se, superbia rapiens eum supra se; infra per pollutionem, extra per vagationem, supra se per elationem. Luxuria deprimit eum infra se; quia cum sit factus ad imaginem Dei ut porcus vivit. Avaritia trahit hominem extra se, quia facit eum amplexari stercora pro croceis. Superbia extollit eum supra se, ut ponat os in coelum; et sic per luxuriam vadit in vitiis delectari, per avaritiam in transitoriis consolari, per superbiam de potestate gloriari. De luxuria judicatis auctoritate Phinees, [Col. 1828C] qui percussit Hebraeum coeuntem cum Madianitide (Num. XXV) . De secundo, auctoritate Domini, qui ejecit ementes et vendentes de templo (Joan. XV) . De tertio, auctoritate Eliae, qui igne coelitus emisso duos quinquagenarios cum suis combussit (IV Reg. I) . Debet ergo luxuria transfigi, avaritia ejici, superbia uri. Panis oblationis est quasi thus, et thymiama quod offerebat sacerdos Domino, id est oratio, de qua dicitur: Intret oratio mea in conspectu tuo, sicut incensum, etc. (Psal. CXL) . Iste panis triplex est: Debet enim oratio ampla esse, devota et pura. Ampla, ut pro inimicis oretis, secundum illud. Orate pro persequentibus et calumniantibus vos (Matth. V) . Devota, ut non remisse petatis, quia, quidquid petieritis pie et perseveranter pro vobis, dabitur vobis statim, vel post. Puritas in tribus consistit. Videndum est, qualis petat, et qui petat et a quo petat. Qualis? qui dignus est impetrare. Quid? vitam, vel meritum vitae, vel appendentia ad vitam. A quo? a patre; [Col. 1828D] quia qui pater est vult dare. Hoc faciendo, sacerdotes estis. [Col. 1827D] Isid., l. XVII. Etym., c. 12. Est enim sacerdos, quasi sacrum dans. Is enim sacra dat Deo, qui praedicto modo offert orationem suam Deo. Panis propitiationis sive salutis triplex est. Panis angelorum, id est Eucharistia, de quo dictum est: Panem angelorum manducabit homo (Psal. LXXVII) ; panis filiorum, id est verbum doctrinae, de quo dictum est: Non est bonum sumere panem filiorum, et dare canibus (Matth. XV) ; panis amicorum, id est exemplum vitae, de quo dicitur: Amice, accommoda mihi tres panes (Joan. XXI) . Propter hunc triplicem panem dictum est ter Petro: Pasce oves meas (Luc. XI) , ac si diceret ei Dominus: Pasce Eucharistia, pasce doctrina, pasce bona vita. Quod autem dictum est Petro et apostolis omnibus est dictum, et vobis eorum vicariis et successoribus. Ergo pascite pane angelico, pascite verbo, pascite exemplo, ut de pascuis sollicitudinis trahat vos Dominus ad pascua satietatis, [Col. 1829A] Jesus Christus, Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Beatus qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus (Psal. XL) . Fratres mei et domini, magna est eminentia dignitatis vestrae, ordinis vestri et officii, nisi sponte dissimulare vel negare velitis, quod verum est. Scitis quanta sit vobis indicta necessitas servandi continentiam, pie et religiose conversandi inter homines, quibus divina misericordia vos praefecit in spiritualibus. Verbum breve et verum, vestra in pace dixerim. Quanto dignitate, ordine et officio aliis sumus altiores, tanto in conspectu Dei sumus despectiores, si dignitati indigna conversatio contradicit, si ordini inordinata vita obloquitur, si officii nostri munditiam vitae incontinentia impugnat. Concorditer conveniunt, [Col. 1829B] et convenienter concordant, sacer ordo et continentia. Si in sacro ordine sine continentia invenimur, quanto ordine erigimur, tanto incontinentia deprimimur. Opera pietatis semper sunt a nobis exercenda, et maxime in hoc tempore, quo divina misericordia piis fletibus et poenitentiae indulsit, quatenus ad eum, a quo recesseramus peccando, revertamur poenitendo, confitendo, carnem macerando. Caro laeta traxit nos ad culpam, afflicta retrahat ad veniam. Alio tempore parum religionis habuit, qui hoc tempore religiosior non exstiterit. Quod sit pietatis opus, et quae merces operis aperit Propheta, ubi dicit: Beatus qui intelligit, etc. Verba haec adeo sunt plana, adeo evidentia quod quidquid in expositione eorum dictum fuerit, potius rem involvit, quam evolvat; tenebras inducit, et non lucem. Est tamen per misericordiam Dei aliquid subtilius investigandum. Propheta egenum et pauperem vocat Jesum, qui ex magna miseratione nostra [Col. 1829C] carnem indutus apud nos tanquam pauper et egenus est conversatus, nec tantum proprii habens, secundum quod homo, ubi caput reclinaret, juxta illud: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos; Filius autem hominis non habet, ubi caput suum reclinet (Matth. VIII) . Reclinatum tamen illud in ara crucis, moriens ut verus homo, ne alii homines morerentur morte aeterna. Super hunc egenum et pauperem intellige, qui Jesum Christum, licet captum, licet fustigatum, licet in cruce extensum, licet lanceatum, licet sputis illitum, Deum credit et Dei Filium. Qui pia fide haec cernit, qui fide et virtute ista complectitur, licet aliquando ex carnis fragilitate excedat, divina tamen misericordia ab eo finaliter non recedit, quia liberabit eum Dominus in die mala. Diem malam appellat, diem judicii, non quia mala sed quia multis amara propter amaritudinem futurorum in ea. Quid enim magis amarum quam trudi in poenas nunquam desituras, pati miseriam sine [Col. 1829D] fine, sustinere tenebras absque lucis vicissitudine? In tantis poenis vivere, est continue mori, et nunquam deficere, juxta illud S. Gregorii [Col. 1829D] Greg., l. XV Moral., cap. 9. . Cujus vita moritur in culpa, ejus mors vivet in poena. Quae poterit major esse erubescentia, quam in conspectu sanctorum angelorum, et omnium sanctorum aperiri conscientias singulorum? Unde dicitur: Sedit Antiquus dierum, et ecce libri aperti sunt (Dan. VII) . Libri conscientiarum tunc aperientur, qui modo iniqua obstinatione sigillati tenentur. Si modo alicujus nostrum omnia secreta ad omnium nostram notitiam prodirent, vix prae pudore subsisteret, quia sic detectum conspiceret. Nullus nostrum adeo correcte vixit, nullius nostrum adeo correcta sunt opera, quin miro perfunderetur rubore, si videret reserari omnibus latebras conscientiae. Recte ergo dies judicii amara dicitur, in qua [Col. 1830A] nihil opertum, quod non reveletur. Differentiam vel eminentiam nostri status ad alios, clericorum ad laicos Osee propheta insinuat, ubi dicit: Si fornicatus est Israel, saltem Juda ne delinquas, nolite ingredi in Galgala, et in Bethaven ne ascenderitis (Ose. IV) . Verba haec sunt Osee prophetae, qui nomine et opere Salvatorem praefiguravit. Osee enim interpretatur salvator, eum significans Salvatorem, qui salvum fecit populum suum a peccatis eorum (Matth. I) . De quo alibi dicitur: Ipse veniet, et salvabit nos (Isa. XXXV) ; venit enim quaerere et salvum facere, quod perierat. Osee praecepto Domini uxorem duxit fornicariam: et Filius Dei Patri obediens in ara crucis sibi Ecclesiam junxit. Ducta est ab Osee quae fuerat fornicata, et gentilitas sordibus idololatriae polluta sanguine Christi est abluta, et sic eidem data in sponsam, in triumphantibus, nec rugam habens, nec maculam (Ephes. V) . Ecce quanta convenientia significantis ad significatum, praeconis ad praeconizatum, umbrae ad rem, promissionis [Col. 1830B] ad veritatem. Si fornicatus est Israel, etc. Mos est sacrae Scripturae nomine Israel decem significare tribus, nomine Juda duas. Duae tribus arcem obtinuerunt regni, et dignitatem sacerdo ii. Tribus enim levitica, quae pro aliis orando et offerendo intercessit, a tribu Juda et Benjamin non recessit. Ante regni divisionem omnes tribus dicebantur Israel, sed post factam divisionem, nomen quod omnibus fuit commune, majori parti, id est Christi tribubus factum est speciale. Recte ergo per Israel significantur laici, per Judam clerici, qui licet sint numero pauciores, sunt tamen dignitate eminentiores. Si ergo Israel, id est laici fornicantur, saltem Juda, ne delinquas. Non enim debent clerici altaris ministri, et praelati exemplo peccantium trahi ad peccandum, sed verbo et exemplo trahere alios ad munde vivendum. Si laicos luxuria inquinat, saltem ecclesiarum praelatos vitae munditia non deserat, ut quanto dignitate aliis praeferuntur, tanto [Col. 1830C] munditia spectabiliores habeantur. Beatus homo, qui sicut honoribus, sic excellit et moribus. Sit comes dignitatis nostrae, fratres mei, munda conversatio, ne reverentiae, quam dignitas nostra expostulat, perversus vivendi modus contradicat. Israel interpretatur vir videns Deum. Attendat populus se creatum ad videndum Deum: vivat caute, ne decidat ab eo, ad quem interpretatio nominis excitat (Ose. I) . Juda sonat confitens. Ad duplicem confessionem tenentur clerici, peccati proprii et laudis divinae. Simus diligentes, ne muti in alterutro illum perdamus, ad quem suspirat devota confessio. Et notandum, quod loquens de Juda dicit ne delinquas. Is delinquit, qui quod facere debet, relinquit. Praelatis non solum mortale est perpetrare mortalia, sed et perpetrantes non arguere, juxta illud Apostoli: Insta opportune, importune, argue, increpa, obsecra in multa patientia (II Tim. IV) . Qui alios tenetur arguere, et non arguit, poenae graviori se [Col. 1830D] subjicit [Col. 1830D] C. Facientis, dist. 86. , unde illud: Maledictus homo, qui prohibuerit gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) . Non caret scrupulo societatis perversae, qui manifesto facinori desinit obviare.
Nolite ingredi in Galgala, et in Bethaven ne ascenderitis. Galgala locus fuit in deserto, ubi populus secundo est circumcisus (Jos. V) , non in personis eisdem, sed in aliis multitudinis ejusdem, Aliquanto tempore circumcisio in deserto dilata fuit, sed ubi ad Galgala perventum est, iterata, non in prius circumcisis, sed in de novo circumcidendis. Huic loquendi modo simile est illud: Cum occideret eos, quaerebant eum et revertebantur (Psal. LXXVII) , non occisi, sed metu occisorum alii Bethaven locus est ubi Jacob gloriosam illam vidit visionem, angelos ascendentes et descendentes, et dixit: Vere Dominus est in loco isto, et ego nesciebam [Col. 1831A] (Gen. XXVIII) , unde et ocus iste dictus est Bethel, id est domus Dei. Populus postmodum fatuo errore seductus in eodem loco idola adoravit, et dictus est locus Bethaven, id est domus idoli. Per Galgala et Bethaven duo vitia significantur, luxuria et avaritia; a quibus eo difficilius liberamur, quo gravius per haec impugnamur. Galgala volutabrum interpretatur, et significat luxuriam, in qua, qui carnis spurcitias amat, volutatur, juxta illud: Sus lota in volutabro luti, et, canis reversus ad vomitum (II Petr. II) : unde alibi dicitur: ยซVir luxuriosus ad omnia inutilis.ยป Bethaven sonat domus idoli, et significat avaritiam. Avaritia enim servitus idoli est (Gal. V) . Ne ingrediamur, fratres mei, Galgala, nos inquinando per luxuriam, neque ascendamus in Bethaven idolis serviendo per avaritiam. Propheta in praecipiendi modo notavit, qua cautela sit opus in vitando vitio. Nolite ingredi Galgala, non ad egressum monet, sed ingressum prohibet. Nunquam enim luxuria facilius [Col. 1831B] vincitur quam fugiendo, nusquam cautius vitatur quam ab ea declinando, nunquam perfectius expugnatur quam ab ejus congressu se cohibendo; unde Apostolus: Fugite fornicationem (I Cor. VI) , et David: Beatus qui tenebit et allidet parvulos suos ad petram (Psal. CXXXVI) , et iterum:
Praecidentes ergo omnem occasionem cadendi per luxuriam, Galgala non ingrediamur; non tantum detestantes luxuriam, sed fugientes omnem occasionem trahentem ad ipsam, videlicet loca, personas: loca ad libidinandum apta, personas ad decipiendum [Col. 1831C] idoneas. Haec enim omnia retibus diaboli sunt plena. In Galgala populus secundo fuit circumcisus; et duplex circumcisio ad hoc exigitur, ut plene luxuria vincatur. Circumcisio cordis, et circumcisio corporis. Corde et corpore circumcidimur, quando et corpus custoditur ab immundo opere, et cor cohibetur a turpi cogitatione, unde dicitur: Ure renes meos, et cor meum, Deus (Psal. XXV) . Et iterum: Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII) . Lumbi dixit, et non: lumbus non enim sufficit praecingere lumbum corporis, nisi et praecingamus lumbum cordis. Ezechiel vidit hominem praecinctum podere usque ad renes (Ezech. XXIII) , Joannes in Apocalypsi vidit hominem succinctum usque ad mamillas (Apoc. I) . Succingamur ergo non tantum usque ad renes corpus custodiendo, sed usque ad mamillas cor ab immundis cogitationibus cohibendo. Neque ascendatis in Bethaven, ubi Propheta, imo Dominus per prophetam avaritiam [Col. 1831D] prohibuit, bene ascensionis meminit; hoc ipso ostendens avaritiam non solum minores, sed et majores involvere: Omnes enim amant munera, et sequuntur retributiones (Isa. I) , et nonnunquam carne edomita per abstinentiam subrepit avaritia, quae polluit, et cruentat totam conscientiam. Pauci enim inveniuntur, quos odor munerum non inclinet, et incurvet; sed beatus: qui excutit manum suam ab omni munere (Isa. XXXIII) . Haec pestis multos secum trahit, difficile vincitur, mentemque inflammat ad rapiendum, ad servandum autem semper tenaciter laxat. Propheta ab utroque dehortans, ait: Rapinas non cancupisces. Divitiae si affluant, nolite cor apponere (Psal. LXI) . Haec duo vitia filiae sunt sanguisugae, de qua Salomon loquitur (Prov. XXX) . Sanguisuga vermis est, a sugendo sanguinem dictus. Hujus vermis natura est, ut sanguini sugendo appositus, non prius cesset sugere, quam vivere. Ubi [Col. 1832A] enim sugere desinit, mori incipit. Talis est diabolus, qui quandiu potest et quantum potest, nos non cessat fallere, et quanto nos nequius decipit, tanto graviori poenae seipsum subjicit. Hujus sunt filiae, luxuria et avaritia, quae in hominem, quem sugere incipiunt, magis et magis inardescunt. Quot millia hominum is pater per has filias ad infernum perduxit? Puto quod tertia pars hominum pereat occasione harum filiarum. Luxuria quandoque ad modicum temperatur, sed postmodum eo fortius revertitur, quanto debilius ei resistitur. Avaritiae nihil satis est. Avari animus dum ignescit ad id quod non habet, modicum putat quidquid habet:
Praecepto Apostoli acquiescentes, sicut exhibuimus membra nostra immunditiae ad iniquitatem, sic exhibeamus ea justitiae ad sanctificationem (Rom. VI) . [Col. 1832B] Luxuriam fugientes, avaritiam detestantes, nec ingredientes in Galgala, nec ascendentes in Bethaven. Nos, fratres, qui viri dicimur, qui robusti sumus, qui masculinos animos habere debemus, quid dicemus coram judice nostro, nunc mansueto, terribili in futuro? Virgunculae aetate infirmae, sexu fragiles, scilicet Agnes, Cecilia nos judicabunt. Harum altera tertio decimo anno ad martyrii gloriam pervenit. Istae virginitatem custodientes gloriose pro Christo sunt passae. Nos miseri corpore robusti, sed animo infirmi ad aetatem maturam jam pervenimus, et quid unquam pro Domino sustinuimus? nullas mundi delicias intactas reliquimus, omne pratum lasciviae nostrae percurrunt desideria. Vereor ne illud terribile nostris auribus licet invitis, insonet: Potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI) , et quia per nos vitiis resistere non valemus, rogemus omnes, rogemus singuli pium confratrem nostrum Jesum Christum, quatenus ipse nos adjuvare dignetur, [Col. 1832C] qui in praesenti carnis suae edulio nos reficit, et in futuro Trinitatis visione satiabit benignus magister noster Jesus Christus, qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Stetit angelus juxta aram templi, habens thuribulum aureum in manu sua, et dala sunt ei incensa multa (Apoc. VIII) . Unus est sermo, quem audistis, et duo sunt sacramenta quae revelavit Dominus servo suo Joanni in Apocalypsi sua, alterum de Christo, alterum de Christi ministro, id est sacerdote. De Christo sic: Angelus est nomen officii, nam et nuntii sunt (Hebr. I) . Omnes autem beatorum ordines spirituum mittuntur in ministerium salutis humanae. Omnes ergo angeli sunt, juxta illud: Qui facit angelos suos spiritus; determinantur autem saepe in S. Scriptura ex potestate sibi tradita. Alii enim praesunt regionibus, de quibus in Daniele [Col. 1832D] (cap. X) : Princeps Graecorum, princeps Persarum; alii praesunt Ecclesiis, de quibus in Apocalypsi (Cap. II) : Dic angelo Ephesi, angelo Laodiciae; alii praesunt personis, unde in Actibus apostolorum (cap. XII) : Angelus Petri stat ad ostium. In praetaxato autem capitulo nulla additur determinatio, ut intelligatur non angelus Domini, sed angelus Dominus, qui est Christus Jesus, magni consilii Angelus, qui resurgens stetit juxta aram. Ara dicitur, quasi arida; quae enim cremantur, arefiunt in cineres. In ara crucis arefacta est caro Christi, sicut testa in fornace, unde: Aruit tanquam testa virtus mea (Psal. XXI) , quia moriens jacuit super aram, resurgens stetit juxta aram, id est fluxu mortalitatis erectus est in statum sempiternae immortalitatis. Jam enim non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) . Statim data sunt ei incensa multa. Incensum quandoque est typus orationis unde: Intret oratio [Col. 1833A] mea sicut incensum in conspectu tuo, Domine (Psal. CXL) . Quandoque exaltationis, ut ibi: Quae est ista, quae ascendit sicut virgula fumi ex aromatibus per desertum (Cant. III) . Christus autem resurgens multum exaltatus est majestate, potestate, cognitione. De majestate legitur: Propter quod exaltavit illum Deus, et dedit illi nomen quod est super omne nomen (Phil. II) ; de potestate ipse testatus est: Data est mihi omnis potestas in coelo, et in terra, et in mari (Matth. XXVIII) ; de cognitione etiam ipse praedixit: Vos eritis mihi testes in omni Judaea et Samaria, et usque ad ultimum terrae (Act. I) . Habuit autem Christus resurgens thuribulum aureum in manu sua. Per aurum sapientia significatur. Est ergo caro Christi thuribulum aureum, in quo omnes thesauri sapientiae et scientiae sunt absconditi (Colos. II) . Haec est urna aurea, manna plena (Hebr. IX) , quae dum pateretur, erat in manibus lanistarum, juxta illud: Terra data est in manibus impii (Job IX) . Cum autem refloruit, reposita est in manu Mediatoris. Superest ut, quod praediximus, sacerdoti assignemus, et tunc determinate dici potest: Stetit angelus Domini, juxta aram templi. Nam et sacerdos est angelus, unde in Malachia: Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et ex ore ejus requirunt sapientiam. Angelus enim Domini exercituum est (Mal. II) .
Sane in hoc capitulo tria considerantur: Officium illud sacerdotis, quod est: Introire ad altare Dei, et duplex causa intrandi. Prima est, ut thuribulum aureum ferat in manu sua, id est corpus Domini verbo consecratum manibus tractet, ministerio dispenset. Secunda est, ut multiplici orationum intercessione divinam gratia populo mitiget indignationem. Quod ut elucescat, altius ordiendum est de triplici sacerdotum officio, et unumquodque singulis exprimatur capitulis. Est enim pastor, est et judex, est et intercessor, pastor in Ecclesia, judex [Col. 1833C] in cathedra, intercessor in missa. Pastor, ut sane erudiat, judex ut juste definiat, intercessor, ut pie subveniat. Singula quoque latius prosequamur. De primo sic: Deambulavit angelus Domini circa atria templi, habens virgas in manu sua, et data sunt ei pascua multa; de secundo sic: Sedit angelus Domini super cathedram templi, habens calicem aureum in manu sua, et data sunt ei pocula multa; de tertio sic: Stetit angelus juxta aram templi, habens thuribulum aureum in manu sua, et data sunt ei incensa multa. Sane pastoris est deambulare, juxta illud: Elegi vos, ut eatis, et fructum afferatis (Joan. XV) . Quatuor fuerunt atria templi: primum sacerdotum, secundum virorum, tertium mulierum, quartum immundorum, juxta hunc modum quatuor sunt genera ovium sub pastore, oves infirmae, oves confractae, oves erroneae, oves robustae, secundum illud Ezechielis: Quod infirmum est, non sanastis; quod confractum est, non solidastis; quod erroneum, non revocastis; quod robustum, confirmastis [Col. 1833D] (Ezech. XXXIV) . Infirma ovis est, quae ad tempus credit, et in tempore tentationis recedit, sicut Petrus, qui confessus est Filium Dei, postea ad vocem ancillae negavit. Hanc, ne deficiat, foveat pastor in hunc modum: Fili accessisti ad servitutem Dei, praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II) . Fidelis est Deus, qui non permittet te tentari super id quod potes (I Cor. X) . Castigat autem pater omnem filium, quem recipit (Hebr. XII) , ut haereditatem tribuat castigato. Ovis contracta est, quae computruit in stercore suo (Joel. I) , quae exsultat in rebus pessimis, et gloriatur cum malefecerit (Prov. II) . Hanc, ut surgat, excitet pastor in hunc modum: Surge qui dormis, exsurge a mortuis, et illuminabit tibi Christus (Ephes. V) . Si vero ad manum tangentis non evigilavit, adhibeat punctiones comminationum, dicens: Ignis tuus non exstinguetur, et vermis tuus non morietur (Isa. LXVI) , transibis de aquis nivium ad calorem, ubi erit fletus, [Col. 1834A] et stridor dentium (Matth. VIII) . Ovis erronea est, quae sequitur gregem alienum, quae si vadit post Arium, dicat ei, quod Veritas dixit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) . Si secundum Nestorium duas asserit personas in Christo, audiat a pastore: Non duo tamen, sed unus est Christus. Ovis robusta est, quae cum Apostolo posteriorum oblita, in anteriora se extendit, haec confortanda est in hunc modum. Sta in viis tuis, et considera quae sit via aeternalis. Exspecta Dominum, viriliter age, et confortetur cor tuum, et sustine Dominum (Psal. XXVI) . Sic ergo deambulans pastor, quinque virgas habet in manu sua. Prima est virga potentiae, secunda disciplinae, tertia doctrinae quarta misericordiae, quinta custodiae. Per primam punit, per secundam corrigit, per tertiam erudit, per quartam praecipit, per quintam munit. Prima est terribilis, secunda est favorabilis, tertia utilis, quarta dulcis, quinta laudabilis. Primam habet in elatos, secundam [Col. 1834B] in inquietos, tertiam in parvulos, quartam in devotos, quintam in universos. Tali nimirum dantur pascua multa: talis enim pastor profert de thesauro suo nova et vetera. Horum summam tradidit homo Deus Petro, cum ter dixisset: Pasce oves meas (Joan. XXI) , tria pascua designavit, ac si diceret: Pasce doctrina, pasce vita, pasce morte tua. Superest ut de judicio disseramus: Sedet angelus Domini super cathedram templi, dum dijudicat inter causam et causam, cum separat mundum ab immundo, sed attendat, quem calicem habeat in manu. Est calix aureus Babylonis (Jer. LI) , de quo potionavit Jeremias reges terrae, in quo miscetur vinum erroris et vinum vertiginis. Haec est sapientia mundi, quae est stultitia apud Deum (I Cor. III) , et sapientia Dei, [ F. leg. carnis] quae est inimica Deo. Prima suadet inania, secunda suavia; per primam sapere, desipere est; per secundam, insanire. Est et calix in manu Domini vini meri plenus misto (Psal. LXXIV) . Hunc [Col. 1834C] sacerdos habeat in manu sua, ut non consideret vultum potentis, ut non misereatur pauperi in mala causa non exoculatus muneribus, non inebriatus odio vel amore obliviscatur judiciorum Dei. Maxime cum sede ( sic ) confessor calicem habet in manu sua, in quo dantur ei pocula multa, tria scilicet vini genera. Primum est purgativum, secundum exhilarativum, tertium soporiferum. Primum est austeritatis, secundum jucunditatis, tertium quietis. Prima enim est comminatio poenae aeternae, secunda certitudo veniae cum pollicitatione vitae, tertia est injunctio cessationis a peccato, ac si diceret: Vade, jam noli peccare (Joan. V) .
Superest aperire de intercessione. Stat angelus juxta aram templi, dum canitur antiphona ad introitum. Sic enim in Apocalypsi legitur, dum canerent septem angeli tubis: Stetit angelus juxta aram templi, etc. Coelestinus quadraginta quinque antiphonas instituit ad introitum decantari, sub tripudio, [Col. 1834D] id est sub trina repetitione. Introitus enim sacerdotis ad altare adventum Christi in carnem repraesentat, qui fuerat a prophetis praenuntiatus, tandem ab apostolis est testificatus, in ipso vero Christo manifestatus. Cantatur ergo antiphona, primo, ut repraesentetur vaticinium prophetarum; cantatur secundo, ut figuretur testimonium apostolorum; cantatur tertio propter manifestationem Domini Jesu; unde sacerdos in typo Christi, dum canitur Gloria Patri, convertitur ad cantantes, ac si diceret Christus: Ecce adsum. Tamen in primitiva institutione alia fuit causa conversionis. Tandiu enim cantabatur antiphona, donec sacerdos conversus elevata manu innuebat cantori, ut diceret: Gloria Patri. Stans ergo sacerdos quasi in medio juvencularum tympanistriarum, accedit ad osculandum altare; ac si dicat Christus: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) . Deinceps dantur ei incensa multa, id est multiplicium orationum suffragia. Nec hoc dictum reor pro [Col. 1835A] numero orationum, quas quidam usque ad taedium multiplicant. Proprie enim, sicut unum est Evangelium, una epistola, unum graduale, unum alleluia, sic esse debet una collecta, una secreta, una post-communionem. Ne tamen quasi traditiones Patrum subterfugere videamur, tolerabilis est multiplicatio, si septenarium non excedat. Nam sub hoc numero petitiones orationis Dominicae includuntur. Dicuntur ergo incensa multa: quia propriae sunt decem, scilicet orationes in missa. Prima dicitur collecta; secunda, secreta; ultima, post-communionem. Septem sunt in canone, praeter orationem Dominicam. In prima orat sacerdos, vel pro bonis, ut adsint, vel pro malis, ut absint. Et dicitur collecta quia petitiones omnium in unum collectas, solus refert ad Dominum. Praesalutat tamen eos, pro quibus orat in hunc modum: Dominus vobiscum. Quae forma salutandi, licet sumpta videatur ab angelo, qui dixit Gedeoni: Dominus tecum, virorum fortissime (Jud. VI) , vel a Booz, qui [Col. 1835B] dixit messoribus: Dominus vobiscum (Ruth. II) ; melius tamen a Paralipomenon sumitur; ubi regi Asa, et populo, qui secum collectus erat ad praelium, dixit sacerdos: Audi, rex Asa, et omnis populus Juda et Benjamin: Dominus vobiscum (II Par. XV) , qui collecti estis ejus facere voluntatem. Responsio autem populi in secunda Epistola ad Timotheum (cap. IV) legitur, ubi scriptum est: Dominus Jesus cum spiritu tuo. In omni autem salutatione convertitur ad populum, praeter illam, quae praefationem antecedit. Jam enim accedit ad consecrationem Dominici corporis, jam quasi posuit manum ad aratrum, jam non licet ei respicere retro.
Collecta utitur ante hostiam, ubi orat pro hostiae benedictione. Quae quia a solo fit sacerdote, Secreta dicitur, sicut et sequentia, quae ab ipso solo fiunt. Est tamen causa specialis, quare secreta dicatur. Traditur enim quod quidam Patrum, dum secretam, elevata voce, diceret, irrisus fuisset a pastoribus juxta modum ipsius cantantibus. Quibus cum [Col. 1835C] maledixisset, fulminati sunt. Proinde introductum est, ne audiatur a populo. In illis vero septem, quae sunt in canone: prima est pro Ecclesia sancta catholica, ut eam Deus custodire et regere dignetur in toto orbe terrarum una cum pastore suo papa nostro. Quod vero quidam addunt de rege et antistite suo, nova est traditio. In secunda orat pro circumstantibus, quorum fides Deo cognita est. Inde est, quod catechumeni, quia nondum sacramenta fidei receperunt in principio canonis sub canone excluduntur [Col. 1835D] Gul. Durand., l. XIV Ration., c. 36 . In tertia, pro seipso orat, ut oblationem servitutis suae Dominus placatus accipiat. Tandem ad divini corporis consecrationem accedit, qua confecta, quarto suppliciter orat, pro acceptatione hostiae, ut per manus angeli in conspectum divinae majestatis perferatur. Quinto orat pro mortuis in Christo quiescentibus. Sexto, pro peccatoribus, ut eos Dominus veniae largitor admittat. Tandem elevata [Col. 1835D] voce, praefationem cum oratione Dominica proferens, septimo dicit embolismum ejus, quod sonat superaccrescens. Libera nos, scilicet. In embolismo secreto orat pro pace danda.
In ultima, quae, post-communionem dicitur, spiritualiter orat pro his qui ad communionem Domini accesserunt. Sane haec sunt incensa sacerdotis multa. Cavendum est summopere, ne super ignem alienum haec offerat. In epistola quidem Canonica tripertitus ignis alienus describitur, concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum, superbia vitae (I Joan. II) , id est luxuria, avaritia, superbia. Prima inquinat, secunda cruciat, tertia inflat. Nadab et Abiu in die consecrationis suae super ignem luxuriae obtulerunt; in praecedenti enim nocte uxores suas cognovisse traduntur, et adeo ignis devoravit eos (Num. XXVI) . Chore, et cum eo ducenti, id est [Col. 1836A] ambientes sacerdotium super ignem avaritiae obtulerunt, et devoravit eos ignis (Num. XVI) . Ozias usurpans sacerdotium cum regno lepra in fronte percussus est (II Par. XXVI) . In hunc modum sacerdos, qui offert super ignem alienum, non evadet ignem aeternum, a quo liberet nos Jesus Christus, Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Deus ultionum Dominus saepenumero per servos hos prophetas memorat et beneficium, quod homini contulit, et peccatum, quod homo attulit, et poenam quam judex intulit, ut ita det metuentibus se significationem, ut fugiant a facie arcus. Porro magnus ille figulus, qui formavit [Col. 1836B] auroram et solem, plangit his verbis primogenitum hominem, plasma suum nobile, quod sibi formaverat in honorem, sed vitio suo transfusum est in contumeliam, quia cum per se ipsum esse voluit, se ipsum perdidit, et in omnem posteritatem haereditariam transfudit perditionem. Ne vero posteritas conqueri queat, tanquam quae non rapuit exsolvens, omnem causam perditionis humanae refert figulus in figmentum, Deus in hominem: qui cum factus esset ad imaginem Dei, ventilatorio spiritu repletus genuit nos ad imaginem sui, quia lege naturae, qualis pater, tales filii. Verumtamen possunt praedicta verba significanter dici ad ministros Ecclesiae, ad gregis Dominici pastores, ad excutiendam ab eis negligentiam, et cautelam inculcandam, quibus summopere, et prae omnibus cavendum est a lapsu, cum quanto gradus eorum altior, tanto gravior casus, et fit eis persuasio tanquam a minori, ac si dicatur eis: Pensate vos Domini, qui estis regale sacerdotium, gens sancta, positi in superlativo [Col. 1836C] gradu hominum, si tantus est lapsus a gradu positivo, quam gravior est a superlativo? si tantus ab infimo, quantus a supremo? Sane, ut de aliis omittamus, quatuor sunt gradus, quibus ascendit sacerdos Dei summi, ut stet super speculam ad custodiendum vigilias noctis super gregem suum. Primus est naturae, secundum gratiae, tertius excellentiae, quartus potentiae. In primo nascimur, in secundo renascimur, in tertio promovemur, in quarto praeficimur. Per primum sumus homines, per secundum fideles, per tertium sacerdotes, per quartum pastores, videlicet, nati, renati, signati, praelati. Est autem singulorum graduum cuique suum idioma. Primus est in honore, secundus in decore, tertius in dignitate, quartus in potestate. Sane de honore hominis in primo gradu neminem credimus ignorare. Factus est in anima ad imaginem et similitudinem Dei sui (Gen. I) , in corpore erecto ipsius animae similitudinem gerens, os habens sublime, ut contempletur [Col. 1836D] coelum et coeli lumina, propter quem factus est mundus sensilis cum omni supellectili sua. Dominus animantium terrae, accola paradisi, angelorum concivis, domesticus Domini Sabaoth, de homine futurus tanquam Deus, qui cum in honore esset, non intellexit, ut subesset plasmatori suo, sed coesse volens corruit comparatus jumentis insipientibus. et similis factus est illis; non solum in necessitatibus suis, quia partitur cum jumentis cibum terrae, sed etiam in affectionibus cordis pectore et ventre serpit, dolosus vulpem, avem instabilis, luxuriosus suem, iracundus ursum, superbus equum, stolidus asinum vivit, et quod detestabilius est, in corpore erecto animae similitudinem tenet. In anima vero curvata Dei similitudinem bestiali mutavit similitudine. Porro tres gradus reliquos, fidelis scilicet, sacerdotis, pastoris, nescierunt philosophi, nesciunt [Col. 1837A] infideles. Proinde confitemur tibi: Domine coeli et terrae, quoniam abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI) . Nos itaque, quibus datum est nosse mysteria regni (Matth. XIII) , attendamus gradus ascendentis, fidelis enim ascendens de lavacro, decorem indutus est, de honore imaginis ascendens ad decorem adoptionis. Hic est decor, quem Propheta nivi comparat, et praefert, dicens: Lavabis me, et super nivem dealbabor (Psal. L) . Hic est decor, pro quo sponsus alludit sponsae, inquiens: Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) . Hic est decor, ad quem hortatur Psalmistes noster rex in Israel filiam suam. Audi, filia, obliviscere populum tuum, et domum patris tui; et concupiscet rex decorem tuum (Psal. XLIV) . Haec est vestis Christi nivea, qualem non potest fullo facere super terram. Haec est vestis candida, quae superinduitur baptizato. Verumtamen homo Dei, cum in hoc decore esset, non intellexit, imo Spiritui sancto contumeliam [Col. 1837B] faciens, vestem fidelium mutans in similitudinem pellis Aethiopum comparatus est, jumentis lascivientibus, et similis factus est illis, quae contra stimulum calcitrantes jugum sibi impositum distrahunt, a via divaricant, et ideo caeduntur, donec quiescant, vel si inter flagella insolentiores fuerint, abjiciuntur; et parcit virgae pater pro odio filii? Summa vero miseria est, ubi non adhibetur correctio, quia desperatur emendatio, unde Dominus ad Hierusalem: Ultra non irascar tibi (Ezech. XVI) . Superest, imo nostra interest, attendere tertii gradus dignitatem: quantus scilicet, sit sacerdotii gradus. Ubi primo notandum occurrit, quia productior est ascensus ad hunc gradum nunc, quam in primitiva Ecclesia. In qua qui tantum fidelis erat, diaconus fiebat, vel sacerdos. Introducti postea sunt quidam minorum ordinum gradus, per quos, tanquam per cantica graduum ascenditur ad sacerdotium. Hic est thronus eburneus, cujus reclinatorium [Col. 1837C] aureum est, ad quem ascenditur sex gradibus purpureis media charitate constratis propter filias Hierusalem, ubi sacerdos Dei summi ascendit ad dignitatem familiaritatis. In opere creationis non fuit, qui adjuvaret spiritum Domini, aut consiliarius esset. In mysterio vero redemptionis nostrae voluit habere coadjutores, dicens: Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXII) . Est ergo sacerdos coadjutor redemptoris, consiliarius Domini Sabaoth, cujus consilio offensi redeunt in gratiam Dei sui. Hic est dapifer mensae Christi, offerens Patri cibum cum servis, cujus verbum accedit ad elementum, et fit sacramentum, ejus manu conficitur medicamentum medicatum sapienter, quo restituuntur sanitati vulnerati a serpente. In exterioribus quoque elucet dignitas sacerdotis. Quantum est, quod ad elevationem manus ejus inclinantur capita populi, ut invocet super eo nomen Dei sui? Quantum est, quod reges gentium et principes populi flexis [Col. 1837D] genibus offerunt ei munera, et deosculantur manum, ut ex ejus contactu sanctificentur? Verumtamen homo a secretis, cum in hac dignitate esset, non intellexit, sed quaerens quae sua sunt, sedens in insidiis adversus Dominum suum, comparatur jumentis insanientibus, et insanior factus est illis, quae vel artus suos morsibus discerpunt, vel in quaeque obstantia ruendo excerebrantur, vel, facto impetu, in praeceps submerguntur. In eumdem modum oratio illius fit ei in peccatum; fit ei mensa Domini in laqueum, et in retributiones, et in scandalum. Si docet, aut silet, vae ampullae, docenti enim dicit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? (Psal. XLIX.) Silens vero incurret vae canis somnolenti, et muti, et non valentis latrare, et descendet in infernum vivens (Isa. LVI) . Postremo de quarto et ultimo gradu considerandum est; cum scilicet de dignitate sacerdotis homo ascendit ad potestatem judicis, ad [Col. 1838A] sollicitudinem pastoris, ut vocatus a Domino sicut Aaron audiat ab eo: Pasce oves meas (Joan. XXI) , et ut breviter dicam, ordinatur in infimis Christi vicarius, Ecclesiae praelatus, habens in sententia primatum, et curiae coelestis ascensum, piscator hominum, pastor animarum, ultor injuriarum, ultor poenitentium, fidejussor praemiorum, ambulans super aspidem et basiliscum, conculcans leonem et draconem. Verumtamen homo sublimis, cum in hac potestate esset, non intellexit, sed impinguatus, incrassatus, dilatatus, magnificavit super Dominum supplantationem, et ideo comparatus est jumentis morientibus, et putridior factus est illis; cujus error trahitur in exemplum, cujus fetor a mari usque ad mare, malitiosus ut Lucifer, qui traxit tertiam partem stellarum secum; piger ut Adam, qui sociam non correxit (Gen. III) , avarus ut Saul, qui pinguia quaeque reservavit (I Reg. XV) , fraudulentus ut Antichristus, et ideo interfecit eum Dominus spiritu oris sui (II Thess. II) . Ergo, qui stat in sublimi, videat ne cadat [Col. 1838B] (I Cor. X) . Vos itaque, quibus Dominus dedit gentes haereditatem suam excolendam et possessionem suam terminos terrae, laborate per diem hodiernum, et nolite timere, quia cras egrediemini, et Dominus erit vobiscum, Jesus Christus Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Descendit Jonas ad interiora navis, et dormiebat sopore gravi (Jon. I) . Facta sunt haec ante nos a diebus antiquis; scripta vero sunt propter nos, in quos fines saeculorum devenerunt. Factum est verbum Domini ad Jonam, filium Amathi, ut iret et praedicaret Ninivitis poenitentiam, et annuntiaret eis scelera eorum. Qui missus contempsit, contemnens fugit, fugiens obdormivit. Quem forte deprehensum, in mareque missum, deglutivit cetus; sed [Col. 1838C] poenitentem et orantem restituit in aridam. Historia Jonae praecipue aedificat missum a Domino ad praedicandum, cui dictum est: Clama, ne cesses, exalta vocem tuam, annuntia populo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum (Isa. LVIII) ; scilicet piscatorem hominum, pastorem animarum, annuntiatorem scelerum, intercessorem poenitentium, fidejussorem praemiorum. Per eam enim potest intelligere gradum suum, timere casum, vitare periculum, sperare solatium; gradum in legatione, casum in temeritate; fugere periculum in deglutitione, solatium in restitutione. Ut sciamus gradum, videamus quis mittitur, et a quo mittitur, et quo mittitur a Domino; quia non intrat per ostium, etc. (Joan. X) . Si intrusus per violentiam fuerit, si ingesserit se per Simoniam, si introductus per falsam suggestionem, longe est a veritate pastoris. Sic Ozias, Simon Magus, ducenti quinquaginta assentientes Chore. Jonas, filius Amathi mittitur, id est [Col. 1838D] columba, filius veritatis. Magister enim columbae, id est Ecclesiae, comminister columbae, id est Spiritus sancti, non debet differre a conformitate columbae, si neminem laeserit, si in cavernis petrae aedificaverit, si gemitum pro cantu habuerit. Columba est etiam, si ad mutationes colli, id est praedicationis mutet colorem. Aliter enim admonendi sunt senes, etc. Praedicet infirmis ovibus consolationem, confractis solidationem, erroneis revocationem, validis exhortationem. Columbae etiam quadam alarum extensione inter se contendunt. Haec est contentio sola sacerdotum, bona scilicet, virtutum aemulatio. De qua: Aemulamini charismata meliora (I Cor. XII) , id est imitatores mei estote, charissimi, sicut et ego Christi (I Cor. XI) . Studeant bonos imitari, vel parificari, vel transgredi. Ecce gradus. Est enim Christi vicarius homo columbinus, veritatis filius, Ecclesiae praelatus. Si parum est esse hominem, magnum est esse fidelem, majus esse sacerdotem, maximum [Col. 1839A] esse pastorem. Sit etiam verax in animo, dicto et facto. Sicut enim vere dicitur: Verba sacerdotis, aut vera, aut sacrilega, ita non minus vere dicta et facta sacerdotis, aut vera, aut sacrilega. Ad Niniven mittitur, id est Ecclesiam, de qua: Tota pulchra es, amica mea, etc. (Cant. IV) , et itinere trium dierum intratur ad eam, cum dicitur: Baptizo te in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. De casu fugit a facie Domini, non populi. Sumus enim quasi sepulcra dealbata, etc. in tonsura ecclesiastica, in veste candida, in psallendo solemniter, in intercedendo jugiter, in comedendo peccata populi multiformiter: Ad interiora navis, sentina non potest remanere in medio, inferius caeteris cadit, quia praeit cadentes. Navis Noe quinque mansiones habet (Gen. VII) . In summa, homines et aves, praelati et contemplativi, quia soli Deo vacare habent. In secunda, immitia animalia, id est activi, qui divisi sunt. Post immitia, qui nomine tantum, et non numine, in sentina stercora, aqua paulatim intrans, pondus [Col. 1839B] trahens superiora. Est enim avarus, ut Saul, piger ut Adam, malitiosus ut Satan, et est malitia malum alliciens: Dormit somno gravi, est sopor infirmitatis, necessitatis, veritatis, vanitatis, brevis, grandis, levis, gravis, admittendus, exspectandus, amplectendus, abjiciendus; quia utilis, inevitabilis, amabilis, detestabilis. Et pone auctoritatem de unoquoque periculo. Devorat eum Leviathan draco, qui factus est in mari ad illudendum ei (Psal. CIII) , desolatio. Sed ne desperet servus fugitivus si poenituerit, si de profundis clamaverit, eruet eum Dominus de visceribus ceti, de faucibus inferni, et statuet eum a dextris inter oves, inter quas statuat nos Dominus noster Jesus Christus, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Omni custodia cor tuum custodi, fili mi; ex ipso [Col. 1839C] enim procedit vita (Prov. IV) . In superficie litterae apparet quia pater loquitur ad filium, sed quis pater ad quem filium, non satis elucet. Est enim pater carnalis, est et pater spiritualis. De primo secundum carnem nascimur ad laborem; natura filii irae (Ephes. II) ; de secundo per aquam et spiritum renascimur ad justitiam, per adoptionem filii gratiae. Verumtamen, si carnalis pater loqueretur, verisimile est, quod humano et veteri proverbio usus esset de custodia corporis, dicens: Omni custodia custodi corpus tuum, fili mi. Bonum enim castrum custodit, qui corpus suum custodit. Restat ergo ut pater spiritualis loquatur de justitia spiritus. Verum is quoque subdividitur. Primus pater spiritualis est, qui nos generat verbo veritatis, vel regenerat virtute baptismatis. Secundum hunc modum dicitur Marcus Petri filius (I Petr. V) . Et Paulus ad Galatas aiebat: Filioli, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) . Secundus pater spiritualis [Col. 1839D] est, Pater Domini nostri Jesu Christi (II Cor. I) , Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra. Primus est pater noster, qui est in terris; secundus est Pater noster, qui est in coelis. Proinde, quia primus adhuc est unus ex nobis, similis nobis passibilis, commodius dixisset: Omni custodia custodiamus cor nostrum, fili mi.
Superest ergo, ut Pater Deus loquatur ad Filium, vel ut verius dicamus, loquatur Deus Pater ad filios, cujus tres sunt filii, Job, Daniel et Noe, activus, scilicet et contemplativus, et utriusque praelatus. Primus est filius gratiae, secundus filius obedientiae, tertius filius dexterae, qui dextera remum amplexans, tanquam fortis nauclerus naviculam Petri gubernabat. Primus nascitur in baptismate, secundus in ordinis professione, tertius in canonica promotione. Statuamus itaque istos tres filios ante faciem Patris eorum. Nam et ipse dixit: Ubicunque [Col. 1840A] fuerint duo aut tres congregati in nomine meo, ibi ego sum in medio eorum (Matth. XVIII) . Et elevatis oculis in filios suos, aperiens os suum dicat: ยซFilioli, audite patrem vestrum, inclinate aurem vestram in verba oris mei ad custodiendum ea; nam in custodiendis illis retributio multa.ยป Ad quem filii: ยซLoquere, Pater, et audiemus te; praesta nobis, ut quae dixeris, custodiamus, quia nec saltem cogitare aliquid boni sufficimus ex nobis quasi ex nobis (II Cor. III) .ยป Ad quos Pater: ยซVobis tribus ex necessitate incumbit communiter cordis custodia. Vita enim et mors in manibus cordis. De morte legistis in Evangelio: De corde exeunt furta, homicidia, blasphemiae (Matth. XV) : stipendium quorum mors est aeterna. Quod autem vita sit ex corde, audite discipulum meum unius noctis Salomonem, qui ait: Ex corde vita procedit (Prov. IV) . Sed et alius discipulus meus trium dierum Paulus inquit: Corde creditur ad justitiam (Rom. X) . Verum praeter hanc communem vobis custodiam, o fili gratiae, tibi [Col. 1840B] incumbit custodia etiam corporis. Adhuc enim habitas in medio nationis pravae, frater draconum et struthionum socius: adhuc gemis, sicut lilium inter spinas, sicut granum inter paleas. Proinde tua interest, ut custodias quinque sensuum officinas, ne per fenestras eorum mors ingrediatur ad animam tuam. Concupiscibilia quotidie vides, audis ludicra, odoras fragrantia, gustas jucunda, tangis suavia. Sed et tibi, o fili dexterae, nihilominus eadem sit carnis custodia. Vos enim duo lucetis in medio pravae nationis tanquam lux fixa in firmamento. Super haec autem commissa est tibi custodia fratrum. Speculatorem te dedi domui Israel (Ezech. III) . Quocirca tu fili dexterae omni custodia custodi cor tuum, et carnem tuam, et gregem tuum. Tu vero fili gratiae, omni custodia custodi cor tuum et carnem tuam, ut dicas cum Psalmista: Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum meum (Psal. LXXXIII) . Tu vero fili obedientiae, elongasti fugiens, [Col. 1840C] et manens in solitudine carnem tuam in tuto collocasti, tanquam in arce sublimi, ne circumlatrantium fluctuum incursibus concutiatur a longe. Sonum littorum audis, naufragium vero non perhorrescis. Quocirca omni custodia custodi cor tuum, fili mi; hujus enim unius custos es, unde et monachus appellaris. Praeterea, filioli, diligenter attendite, quare dixerim cor custodiendum omni custodia; translative enim dictum est, sub ratione similitudinis. Vides quempiam sub divo ambulantem, ceream faculam succensam in manibus ferentem, utraque manu circumposita custodit eam, ne vi ventorum exstinguatur, et si quandoque aduritur, ustionem sustinet patienter. In hunc modum cor vestrum illuminatum gestatis, tanquam lucernam ardentem in manibus, ut dicatis: Anima mea in manibus meis semper (Psal. CXVIII) . Illuminatur vero cor, quando scit Deum, scire autem, est custodire mandata ejus, secundum illud: Qui dicit [Col. 1840D] se nosse Deum, et mandata ejus non custodit, mendax est (I Joan. II) . Illuminatur autem per tria, per poenitudinem accenditur, per correctionem ardet, per sollicitudinem lucet. Hanc lucem, nisi custodiatur, tres venti exstinguunt. Caro ob oriente, corpus enim, quod corruptum est originaliter, aggravat animam, et terrena habitatio deprimit sensum multa cogitantem (Sap. IX) . Mundus ab occidente, transit enim in occasum mundus, et omnis gloria ejus. Diabolus ab aquilone. Auster vero nutrit ignem lucernae. Porro duae manus custodientes lucernam in activo sunt eleemosynae et jejunium. In praelato doctrina et vita; in contemplativo, lectio et oratio. Audistis patrem loquentem cum filiis de custodia cordis contra ventorum violentiam. Verumtamen diffusius agere possumus de numero ventorum, et violentia. Sunt enim generales sex tentationes, quae miserum premunt spiritum, et fere opprimunt: quae secundum sex locales corporum positiones considerari possunt: [Col. 1841A] ante scilicet, retro, sursum, deorsum, dextrorsum, sinistrorsum. In hunc modum tentatur spiritus ab inferiori, a superiori, ab anteriori, a posteriori, a dextris, a sinistris. Inferior quidem tentatio est contemptibilis, superior admirabilis, anterior terribilis, posterior deformis, dextra volatilis, sinistra gravis. Est enim inferior tentatio oblectamentum carnis, superior consensus rationis, anterior incursus daemonis, posterior memoria praeteritorum revocans, dextra prosperitas elevans, sinistra adversitas frangens. Ab his tentationibus liberet vos, qui creavit vos, et recreavit vos, et congregavit vos, ut essetis unius moris in domo (Psal. LXVII) , et de pulvere suscitabit vos Jesus Christus, Dominus noster, judex noster, qui veniet judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
Portio mea, Domine, dixi custodire legem tuam (Psal. CXVIII) . Satis accurate, nec sine brevitate morosa formam sacrae religionis propheta nobis expressit: dicendo videlicet, quid, inspirante Deo, elegerit, et quid ex voto promiserit. Portio mea, Domine, ecce electio; Dixi custodire legem tuam, ecce professio; de qua etiam est illud: Juravi et statui custodire judicia justitiae tuae (ibid.) . In altero quorum initiatur ad religionem; in altero, si tamen observatur, ascendit ad perfectionem. Alterum voluntarie eligitur, secundum illud: Voluntarie sacrificabo tibi (Psal. LIII) ; per alterum in facie Ecclesiae, praesentibus angelis, astante vicario Christi, monachus obligatur. In his duobus summa est totius monasticae religionis, disciplinae regularis, tanquam grande ferculum in vase brevi. Porro de electione prius videamus. Vir ergo claustralis, vir [Col. 1841C] compeditus. qui injecit pedes suos in compedes sapientiae, eligat Dominum in partem sibi, non cum aliis, non prae aliis, sed solum sine aliis, et dicat: Alii alia eligunt, quidam voluptatem corporis sectando porcum vivunt; alius thesaurizat, et ignorat, cui congregat ea. Hi in curribus, et hi in equis gloriantes allevantur, donec fodiatur peccatori fovea. Tu autem solus es portio mea, Domine. Dispositissima commutatio est, relinquere omnia propter eum, qui est super omnia. Verumtamen, qui omnia relinquere disponit, se quoque inter relinquenda numerare meminerit, imo principaliter abneget semetipsum propter eum, qui propter nos exinanivit seipsum (Phil. II) , ut secure possit dicere cum Petro: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te (Matth. XIX) . Sano quippe utitur consilio, qui eligit gloriari in Domino, potius quam deliciari in carne, et circumagitari in saeculo: audierat credo, et expavit ad vocem illius qui dixit: Si secundum carnem [Col. 1841D] vixeritis, moriemini (Rom. VIII) . Audierat et alterum dicentem: Amicus hujus mundi, inimicus constituitur Dei (Jac. IV) . Periculosa nimis amicitia in qua, et per quam incurritur divina offensa. Hoc pensans vir claustralis, et carnalium voluptatum venena deposuit virulenta, gravemque sarcinam, et molam asinariam negotiorum rejecit saecularium, Deum, qui vere bonus est, et unice suavis, in partem sibi eligens, imo propter verba labiorum ejus custodiens vias duras (Psal. XVI) , et in militiam Domini interposito professionis vinculo conjurans; et, ut breviter concludam, electionis vestrae utilitatem paucis attendite [Col. 1841D] S. Bern., lib. I De consil, c. 4. . Electio vestra provida est, necessaria est, secura est. Provida est ad melius eligendum. Maledictus, qui partem suam fecerit deteriorem. Vir autem claustralis, vel optimam partem elegit sibi, quae non auferetur ab eo (Luc. X) . Necessaria est ad comprehendendum: opus est enim [Col. 1842A] celeri et expedito cursore, qui eum cursu aequare voluerit, qui ut gigas exsultavit ad currendam viam (Psal. XVIII) . Nec currentem sequi poteris oneratus. Secura quoque est ad quiete vivendum; si enim solum Dominum elegeris, non inhias quaerendis, non incubas quaesitis, non te crucias pro amissis. Porro quam salubris est obligatio professionis brevi exemplo perpendere potestis. Pater filium habet aegrotum, qui sanari non potest absque incisione et cauterio. Consulit pater filium, utrum ligari velit. Ille, sanitatem desiderans, rogat se ligari, incidi et uri. Ligatus autem, cum ferrum et ignem incipit sentire, clamat, furit, solvi deposcit; sed a Patre non solvitur, donec sanetur. In hunc modum monachus, se regulari disciplinae sponte et scienter obligavit, si quid molestiae et afflictionis senserit, patienter sustinebit, quae post tentationem sustinuisse gaudebit. Patientia enim quasi farinula Elisaei est (IV Reg. IV) , quae totius cibi amaritudinem [Col. 1842B] novit dulcorare, ne mors sit in olla. Porro ad habendam patientiam duo sunt necessaria: collatio poenae, quam sustines, et praemii quod exspectas, et memoria Dominicae passionis. Confer ergo in corde tuo, quia non sunt condignae passiones (Rom. VIII) , quas sustines ad praeteritam culpam, quae tibi remittitur, nec ad futuram gloriam, quae tibi promittitur. Haec attendens patienter sustinebis. Revoca ad memoriam quanta pro te sustinuit Deus tuus, qui cum esset Patris unicus, mortuus est pro nobis, ne remaneret unus. Emit sibi fratres sanguine suo, dum alapis caesus est, sputis illitus, opprobriis saturatus, coronatus spinis, crucem sibi bajulans, inter sceleratos deputatus, in ligno extensus, clavis confossus, post mortem lanceatus. Quis monachus attendens haec non admiretur et dicat: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? (Psal. CXV.) Turpe est membrum esse delicatum sub capite spinato, cutem habere nitidam, [Col. 1842C] sub carne Christi cruentata. Superest, ut de lege, quam dixisti esse custodiendam, prosequamur. Si intellexeris hoc de lege mandatorum Dei, quae est immaculata, convertens animas (Psal. XVIII) , de qua scriptum est: Beatus, quem de lege tua docueris, Domine (Psal. XCIII) , ejus custodia necessaria est omni credenti, omni qui diligit vitam, et diligit dies videre bonos. Aliam tibi legem elegisti, legem scilicet apostolicam, quam Domino inspirante constituerunt apostoli, legem scilicet vitae communis, quae in tribus maxime consistit, in communi dilectione fraterna, in communi substantia, in communi obedientia; de primo dicitur: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una in Deum (Act. IV) .
De secundo: Et nullus quidquam eorum, quae possidebat, dicebat esse proprium (ibid.) ; de tertio: Ponebant omnia ad pedes apostolorum, et obediebant eis (ibid.) . Haec tria caput sunt monasticae religionis. [Col. 1842D] Estote ergo prudentes sicut serpentes (Matth. X) . Caput hoc diligenter custodite. In his nulla ratione dispensandum est nec contra hoc homini obediendum (Act. IV) . Non servavit Judas charitatem fraternam, et suspensus crepuit medius. Ananias et Sapphira peccaverunt in communem substantiam, et ad pedes Petri exspiraverunt (Act. V) . [Col. 1842D] Niceph., l. II Hist. eccles., cap. 36. Simon Magus a suscepta recessit obedientia, et factus est vagus et profugus super terram, et tandem toto corpore confractus interiit (Act. VIII) . In superadditis quidem dispensare potestis, vel mutando, vel subtrahendo, vel superaddendo; dominus enim Benedictus huic capiti quaedam supererogavit ornamenta, vel, ut verius dicam, circa sterilem ficulneam fodit, ut fructum ferret, et stercora apposuit, ut plus ferret; de ariditate scilicet ciborum, de vilitate vestium, de humilitate lectorum, de temporibus jejuniorum, de custodia labiorum, de exercitio laborum, de distinctionibus [Col. 1843A] orationum. Verumtamen ante caput praedictum, et haec superaddita ante adventum Christi in carnem elegerunt Rechabitae habitationem solitudinis et parcimoniam vitae austerioris (Jer. XXXV) , bibentes traditionem de calore patris [Col. 1843B] Forte ab ore patris. sui Rechab. Sed et Joannes Baptista formam vobis secretae conversationis reliquit, et vitae asperioris exemplum (Matth. III) . Verumtamen hunc ordinis rigore quasi jurejurando professionis sancitum quaedam vitia latenter emolliunt, maxime si vitium curiositatis ebulliat. quae, quod deterius est, sola esse non potest. Erubescibilis enim est vico manifesta curiositas; quocirca caputiari se appetit, ne vilescat. Quandoque enim sub obtentu sanitatis egreditur monachus ad propinquos, ad natale solum redit, ut ibi liberum et consuetum aera bibat per aliquos dies, vel forte aliquam refectionem referat fratribus ab amicis. Quandoque sub obtentu utilitatis fratrum egreditur monachus ad principes terrae, rogator importunus, [Col. 1843B] quaestum quocunque modo factum pietatem appellat. Cum redierit, horam ingressus sui diligenter explorat, ne oporteat eum ingredi ad communem fratrum mensam, vel ad orationem communem. Et cum sub obtentu boni hoc se ficere proponat, verior tamen causa, quoniam olera claustri semicocta fastidit, et inuncta, et vinum aqua mistum, silentium, sessionem in claustro carcerem reputans. Appetit enim edere lautius, bibere sapidius, loqui licentius, cubare mollius, vigilare parcius, orare tenuius. Sed non manens in claustro, vitium curiositatis evadit [Col. 1844B] Evadit pro incurrit. . Gerit enim quemdam animi pruritum, et furtiva propriae voluntatis quaerit diverticula: quotidie novas et exquisitas occupationes, novas actionum vel laborum affectiones, lectiones diversas, non ad aedificandum, sed ad fallendum [Col. 1844A] diei spatium; crebrius egreditur ad hospites, et quasi calamitatibus pauperum compatiens de pace principum terrae quaerit; sermonem faciens, de acerbitate militum, de superfluitate clericorum, interpolatum suspiriis, tanquam misericordia motus super eos. Ad sonitum campanae necessarium abire proponit; non omittit tamen auribus instillare, ut si venerit abbas vel prior, meminerint apud eos ipsum commendare. Periculosum valde est hujusmodi vitium; et verendum, ne qui hujusmodi est, tandem fiat sicut pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I) . Verumtamen detestabilius isto est vitium singularitatis. Qui singularis est, aspernatur caeteros, et se solum religiose vivere protestatur, susurro in fratribus fomitem odii et seminaria discordiae ministrans, quibusdam latenter detrahit, quorumdam benefacta patenter decolorat: manus ejus contra omnes, et manus omnium contra eum. Timendum est, ne exterminet eum [Col. 1844B] aper de silva, et singularis ferus devoret singularem (Psal. LXXIX) . Contra haec et hujusmodi estote suspicientes in coelum, puras manus in oratione levantes, solliciti observatores conscientiae, sectatores bonorum operum. Regia via sequimini patres vestros praecedentes, donec transferat vos de via ad patriam, de agone ad palmam, de labore ad quietem Jesus Christus, Dominus noster, judex noster, cum venerit judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.
(Vide Hildeberti serm. 125, Patrol. t. CLXXI, col. 905.)
Opera omnia
(Vide Patrologiae t. CLXXXV, in Append. ad Opera S. Bernardi)
Opera omnia
(Vide Patrologiae t. CLIII, col. 785.)
Index in Adamum Scotum
[Col. 1845] The following index applies only to works of Adamus Scotus found between columns 0091 and 0841 of this volume
- Aaron sustinens manus Moysis quid mystice designet, 407.
- Abel typus oblationis religiosae, 247.
- Abisag Sunamitis fovens David, idea est divinae gratiae, 89 Item contemplationis charitate accendentis electos, 470. Item sapientiae, 139 et sequentibus. Abisag quadripartitum munus, designat quadripartitum munus sapientiae, 140, 141.
- Abrahae fides et obedientia laudantur, 125. Abram ex etymo nominis importat excelsum, et designat virum religiosum et devotum, 150. Abraham unigenitum suum offerens, typus oblationis religiosae, 247.
- Absalonis typi mundanorum hominum caesaries, quid significet, ejusque infausta mors, 464.
- Abstinentia primitiva Praemonstratensium, 237. Abstinentia commendatur, 277, 280.
- Accusatio festiva iniquitatis propriae post commissum peccatum signum magnum salutis, 179.
- Acolyti quare teneant cereos accensos ad Evangelii decantationem, 393
- Actiones nostrae quomodo instituendae, 436. Activae vitae modus debitus, 436.
- Adami peccatum quantum humanae naturae damnum intulerit, 98. Ejus inobedientia in re levi cur adeo gravis, 314.
- Adulationis vitium fugiendum, 256.
- Advenienti Salvatori quomodo occurrendum, 6. Adventus Salvatoris exspectandus ut adventus sponsi, 13. Adventus Domini incoepit ab initio mundi in sanctis viris, prophetis et sacrificiis, 27, 28.
- Adversitas, quae triplex est, animam purgat, 181. Adversa non semper salutaria, 216.
- Aegypto, quod est tenebrae, et designat saeculum, excedere, est saeculo renuntiare, 416. Aegyptus et opprobrium ejus quid designent, 179.
- Aegyptia mulier sollicitans Joseph typus est luxuriae, 463.
- Aeternitas Dei explicatur, 450.
- Altari (de) thymiamatis disceptatio, 361. Altare hoc quadrum erat et unde dictum, 374. Designat orationem, 424. Item mentem mundam orationis thymiama Deo offerentem, 428. Altaris holocausti quantitas et qualitas, 363. Item 374. Altare aeneum sacrificiorum, designat sacrificium poenitentiae, 431.
- Alvredus, adhuc puer, ob relucentia virtutis indicia, a summo pontifice Romae rex Angliae inunctus, 398.
- Amandus amans nos Christus, 11.
- Ambitio quam saepe sit simulata, 139. Ambitiosorum genius describitur, 321.
- Amicus noster Christus, 10.
- Amnon designat amaritudinem carnalis voluptatis transactae, 184.
- Amor est porta mortis vel vitae: bonus vel malus est: malus cupiditas, bonus charitas vocatur, 459. Amoris perfecti genius, 134.
- Amyton sive lignum paradisi in igne mundatur, nec consumitur. 375.
- Anachoretarum status similis secreto thalamo sponsi, 414. Solebant anachoretae futuri prius probari in coenobiis, 414.
- Angelicus intellectus coelum quoddam est, 119. In hoc coelo quis sol, luna, stellae, 120.
- Angelorum novem chori et singulorum officia, 127.
- Angelus apparens Joseph viro Mariae internas designat inspirationes, 145, 148.
- Angliae regum series texitur, narranturque eorum praecipuae virtutes, 398. Erga sedem Romanam eorum munificentia et observantia, 398.
- Anglorum numerosa classis trium millium et sexcentarum navium, 400. Angli ab antiquo regicidae regumque proditores, ideoque secundum S. Dunstani oraculum non deficiet ab eis sanguis et gladius, 400.
- Anima devota in octo templis per contemplationem habitet, 176. Superfluas passiones tempore putationis reseret, 178. Anima, quantumvis spiritualis, saepius desolationem [Col. 1846] quam consolationem sentit, 170. Animae amantis spiritualis languor ob desiderium sponsi, 80. Ejus dilecto jam fruentis status, 80. Anima fidelis est quoddam coelum, 117. Anima infirma et nondum perfecta filia Sion vocatur, 131. Animae quis thorus et spiritualis viduitas, 170. Anima devota sit cauta sibi, utilis proximo, devota Deo, 168. Ut prophetissa oculos ante et retro consideret iniquitatem praeteritam, et infirmitatem praesentem, 168. Consideret dignitatem creationis et pietatem salvationis. Poenas inferni et gaudia coeli, 168. Anima nostra quoddam est templum et Deo sanctificandum, 175. In quibus consistat ejus integritas, 175. Animae convivium spirituale, 14. Ejus pacate status describitur, 41. Anima in hac vita continua eget emundatione, 91. Animae sponsae Dei dignitas, 204. Iliam Deus perficit circa illam operans, 204, 207, 208. Ejus exardescentis amore sponsi emblema, 206. Ejus deflentis peccata sua vox, 204. Disponitur ad gratiam per exercitia corporalia et spiritualia, 209. Animae peccatricis curvitas designata per mulierem evangelicam curvam, 226. Animae potentiae quomodo ordinandae, 418. Animae morbi triplicis curatio, adscribitur: infirmitatis in memoria, Patris potentiae; ignorantiae in intellectu, sapientiae Filii; pravitatis in voluntate, Spiritus sancti dilectioni, 432. Animae periculum imminens a seipsa et a suo corpore, 432. Animae et urbis obsessae analogia, 434. Anima agro et horto comparata, 445. Animae passionibus et vitiis obnoxiae miseria, 452. Animae definitio et explicatio, 457. Animae ob diversa munia diversa nomina, 460. Animae praestantia, 460. Per singulos illa operatur sensus, 459. Passionum et affectuum mutationibus subjecta, 459. Animae justae in hac vita consolatio. 443. Malae remorsus et poena, 443.
- Annae prophetissae virtutes, 172. Typus est animae piae quae sibi et proximo prodest, 166.
- Anni quatuor tempora cum humana aetate comparantur, 456.
- Annulus aureus designat aeternam beatitudinem, 419. Annuli arcae quatuor designant sanctos evangelistas, 425. De annulis aureis tabernaculi quaestio, 340.
- Apostolicae vitae norma, 267, 268.
- Apostrophe ad Jesum suscipientem peccatores ad poenitentiam, 52. Ad Jesum primitus natum et matrem ejus beatam Virginem, 97.
- Aqua sapientiae quae, 133. Aquam Christus fudisse legitur, 433. Aquae redemptionis Christi, sunt SS. Sacramenta, 64. Aquarum variae significationes in bonam et malam partem in Scripturis, 65.
- Aquilo prodromus est mali, et ejus significatio, 426, 385.
- Arca tabernaculi quid in se continuerit, 359. Arcae et contentorum in ea mystica explicatio, 372, 425, 427.
- Archelaus typus jactantiae, 151.
- Architriclinius convivii discretionem designat, 217
- Arcturi gyrus, designat militantis Ecclesiae labores, 390.
- Argenti et plumbi morale dis rimen, 418.
- Aser vox quid importet, 170.
- Atrium tabernaculi exterius denotat incipientes et novitios, 391. Atrii introitus significat ingressum in sanctam Ecclesiam, 392.
- Attributa Dei explicantur, 450, 451.
- Auctoris libri suiipsius humilis submissio, 165, 166, 310, 329, 341.
- Auditus utilitas, 454. Auditio libens verbi Dei signum electionis ad gloriam, 43. Auditorum verbi Dei quatuor gradus singulorumque explicationes, 43, 44. Auditorum vitia, 60. Pro meritis auditorum movetur a Deo lingua praedicatorum, 66.
- Augustinus (S.) quid sentiat de altari thymiamatis, et de basibus tabulis subjectis, 344.
- Aures internae intellectus et voluntatis, 279.
- Aurum quid denotet, 101. Quid aurum optimum, 333. Aurum sapientiae nascitur ex parturitione novae vitae, 333
- Babel turris aedificatores typus superborum, 462.
- Baculi pastoralis significatio, 442.
- [Col. 1847] Balaam typus saecularium maledicentium religiosis quos imitari negligunt, 155.
- Baptismus Christi nostram designat justificationem, 191. Exemplum est humilitatis, 198.
- Bases tabulis suppositae, quid mystice significent, 383. Quid moraliter, 418. Quid allegorice, 420.
- Bdellium arbor nigra aromatica orationem significat, 333.
- Beatitudo aeterna electis confert triplex munus, potentiam, sapientiam, amorem, 101, 102, 420. Consistit in Dei visione, 389. Significatur per annulum aureum, 420.
- Beda (V.) quem scribendi modum servet, 338.
- Beneficiorum Dei consideratio 52, 53, 98. Quinque a Deo nobis sunt praestita, 423.
- Beneficium vocationis ad religionem, 53.
- Bethlehem quid significet, 50, 85, 86, 87.
- Bethlehem sive domus panis quadruplex cum singulis suis panibus describitur, 56, 57. Bethlehem mystice est Ecclesia, 63. Designat congregationem religiosam, 193.
- Bona temporalia cum amore possidentur, cum dolore amittuntur, cum labore acquiruntur, 406.
- Byssus retorta moraliter est continentia carnis, 384.
- Caesaries Absalon est superfluitas bonorum temporalium, 464.
- Caini, reproborum typi, peccatum et fraterna invidentia, 462.
- Cana Galilaeae est zelus revelationis, 193.
- Candelabrum aureum describitur, 360, 378. Designat Christum, 386. Item internae contemplationis puritatem, 424
- Canonici ordinis praeeminentia, 225. Canonicus regularem sonat, 225, 234. Canonicus ut res nomini conveniat regularis sit, 226. Ejus debitum, 235. Canonicus saecularis quid sit, 235. Canonici regulares saecularibus sint perfectiores. Canonici Praemonstratenses; vide titulum Praemonstratenses.
- Capillis pedes Domini tergere, quid, 105.
- Capitularis loci disciplina, 327. Per totum.
- Carnalis vitae initium suave ut vinum bonum, finis miser ut vinum deterius, 217. Carnalis homo designatus per Amnon, 464.
- Caro refrenanda sed non perdenda, 105.
- Carolus Magnus primus ex Francis electus imperator Romanorum, et quare, 396. Ejus stirps quando defecerit, 396.
- Castitatis cautela, 281, 282.
- Castra Israelitarum urbis speciem prae se ferebant, 376.
- Charitatis, spei et fidei inter se proportio, 192. Charitas contemplatione et operatione melior, 193. Ejus encomium, 26, 299. Charitas Dei, suipsius, et proximi est finis legis, 270. Illi designatae per lignum vitae reliquae actiones militent 332. Charitatis quindecim gradus: 107, per totum sermonem.
- Cherubin arcae foederis, 372. Designant duo Testamenta, 425.
- Christi erga nos dilectio, 10, 11. Est sponsus Ecclesiae, 12. Quare ad nos venerit, 15. Quid nobis prosit ut homo et quid ut Deus, 19. Ab origine mundi variis modis ad nos venit, 27. Ejus gemina nativitas describitur, 70. Humilitas ejus refulsit in baptismo nobis imitanda, 198. Est quidam paradisus voluptatis, 100, 101. Ipse patitur in sanctis suis 111. Est quoddam coelum, 118. Ejus vita deambulatorius quidam decursus fuit, 129. Quid in illo praecipue mirandum, 129. Illum videre stantem, ambulantem, sedentem, quid sit, 128, per totum sermonem. Illi tribuenda quaelibet in aliis creaturis perfectio, 129, 130. Ejus actiones et passio breviter proponuntur, 168. Ejus corpus templum cui jugi meditatione immorandum ut fulcro spei nostrae et remedio concupiscentiae, 173. Christus flos est designatus per Nazareth, 177. Ejus patientia in contumeliis imitanda, 182. Ejus diabolum superantis, typus David Goliath prosternens, 187. Christus nascens, vivens et moriens abstulit miserias hominum nascentium, viventium, morientium, 189. Ipsius vita et mors spes nostra est, 189. Ejus Baptismus nostram justificationem designat, 191. Ejus corpus habuit receptacula, uterum virginis, praesepe, crucem, sepulcrum, designantia gradus perfectionis, 241.
- Christus mons est sacrificiis destinatus, 249. Speculum est obedientiae perfectae, 316. Candidus est ut Deus, rubicundus ut homo, 387. Quomodo via, veritas et vita? 389. Significatur per vaccam rufam, 390. Christus vectis est tabernaculi conjungens utrumque testamentum, 385. Designatur per candelabrum aureum, 386. Septem ordinum [Col. 1848] officia praestitit, 386. Ejus imago mystica et moralis graphice depicta, 387. Ad illum per tres gradus ascenditur, servitutem, vilitatem et asperitatem, 387. Christus magis delectatur Magdalenae lacrymis, quam Simonis officiis, 472. Ejus humanitas significata per nubem quae lucebat per diem, et divinitas per ignem qui lucebat per noctem, 407. Christi caput et pedes ungere est eum ut Deum et hominem adamare, 414. Ex Christo quatuor flumina eruperunt: lacrymarum, sudoris, sanguinis et aquae, 433. Christus est liber scriptus intus et foris, 435. Christus homo Deus designatus per arcam, 425, 153.
- Cibi voluptas et deliciae vitandae sanis, indultae aegris, 280.
- Circumcidenda in nobis concupiscentia, 177.
- Circumcisio in anima et corpore, facienda per cultros disciplinae et compunctionis, 178. Per totum sermonem.
- Claustralium religiosorum quies, felicitas, et commoda demonstrantur, per triginta septem figuras, 334, 335, 336.
- Claves Petro collocatae, quae sint, 395.
- Clericorum prae monachis dignitas et obligatio, 225. Clericorum quorumdam saecularium circa vestes abusus, 236. Clerici saeculares quomodo vocentur canonici, 235. Clerici unde nomen sumpserint, 405. Clerici specialiter ad sanctitatem obligantur, 410. Clerici in monasterio sunt quasi flores in horto, 410. Clericorum plures mali, quam boni, 410. Clericorum veteris et novi testamenti analogia, 392.
- Coccus bis tinctus est Dei et proximi dilectio, 384
- Coelum varie acceptum in sancta Scriptura, 116. Coeli et Ecclesiae analogia, 117. Hujus coeli obscuratio multa, 117. Coeli et animae fidelis analogia, 117. Coeli et sanctae Scripturae analogia, 117. Coeli et occulti mysterii analogia, 118. Coeli et sanctitatis vitae analogia, 118. Coelum omnium sublimissimum Deum esse explicatur 118, 121. Coelum sublime Christus explicatur, 118. Coeli et intellectus angelici analogia, 119. Coeli et mundi analogia, 119. Coelum visibile est hoc aereum volucrum, 119 Coeli et angelorum coetus analogia, 120. Coeli pluraliter varia designant: 1 angelos, 2, apostolos, 3, praedicatores, 4, sapientes in Ecclesia, 5, viros spirituales, 6, modos contemplationum, 124. Coelos hos apertos videre quid sit, 125, 126, 127. Per totum sermonem.
- Coenobia indisciplinata describuntur, 196. In coenobiis puritas sancta et interna gratia est puer Jesus cum Maria in stabulo, 196.
- Cogitatio mala, semen est peccati, 227. Claudendum illi ostium mentis, 228. Cogitationum humanarum instabilitas, 228. Illarum triplex genus triplici modo superandum, 228. Cogitationum bona ordinatio designata per ligna Sethim, 417, 418. Cogitationum quinque genera designata moraliter per quinque spatia tabernaculi, 445.
- Color sapphirinus triumphantem, purpureus militantem Ecclesiam designat, 390. Sapphirinus clericos, viridis laicos significat, 405. Purpureus designat afflictiones status conjugalis, 406. Colorum diversitas est virtutum varietas, 430. Colores hyacinthinus, purpureus, coccineus quid significent, 430.
- Columnae in altum sustollentes et sustinentes tentoria sunt Ecclesiae doctores et praedicatores, 392, 384. Columna ignis et nubis Christum designat, ignis divinam, nubes naturam humanam, 407. Columnae quinque significant quinque sensus externos, 421. Columna nubis conscientiam bonam refrigerantem, ignis malam torquentem significat, 443. Columna nubis et ignis, designat praelatos modo terrore pravos, lenitate modo bonos moderantes, 442.
- Compunctio triplex, 142. Ejus necessitas, 179. In compunctione consideranda, 431.
- Concionari verbum Dei quis aptus, 124.
- Concionator prius incipiat facere quam docere, 165. Medicus est spiritualis in praefat. 5. Concionatores sunt custodes Ecclesiae, 60. Discant ex exemplis sanctae Scripturae non dejici animo cum despiciuntur, 116. Quomodo et quo ordine peccatores convertere satagant, 37 et seq. Conciones audientium gradus quatuor recensentur, 43. Concionator laudem omnem Deo tribuat, 58. Ejus lingua saepe praeter praevium intentum movetur a Deo, 59. Modo copia modo inopia verborum laborat, 59. Ei vana gloria fugienda, 59. Linguae eorum flectuntur saepe pro meritis vel demeritis auditorum, 66.
- Concordia fraternae unitatis commendatur, 254, 255, 268, 270, 275.
- Concupiscentiae damna, 177. Designata per dominam Aegyptiam sollicitantem Joseph, et per Dalilam, 463. Concupiscentia et ignorantia duo Satanae vincula a Christo in electis dissoluta, 104.
- Confessio externa necessaria ad salutem, 50. Ad illam [Col. 1849] tria excitant, 51, 52. In confessione pudor pudore, timor timore superandus, 51. Confessio laudis, 52, 53. Confessio quadruplex et modus uniuscujusque, 54, 55. Confessionem externam fidei tres considerationes suadent, 54. Confessio beatorum in coelo, 55. Confessionis sacramentalis uti itas, 73, 74. Sit humilis, pura, fidelis, 434. Confessio novitiis et incipientibus necessaria, 333. Confessio duplex est laudis et accusationis, 176.
- Conformitas voluntatis humanae cum divina, 74.
- Conscientia bona designata per columnam nubis, mala ignis, 443. Conscientiae malae duplex supplicium, culpae praesentis remorsus et poenae instantis terror, 443. Conscientiae bonae duplex solatium ob meritum praesens et praemium futurum, 443. Conscientiae bonae descriptio, 444, item malae, 443. Conscientiae remorsus ex variis metitis, 185, 186. Conscientiae bonae gaudium et gloria, 225, 226.
- Consolatio divina non infunditur nisi ad tempus unctio subtrahatur, quia illam diu ferre non valet conditio haec mortalis, 14. Modo adest, modo abest, 15. Consolationes in suis electis quam provide Deus temperet, 77.
- Conspiratio malorum pessima, 114.
- Constantini imperatoris elogium, 396.
- Contemplatio creaturarum iis insistendo vana, 22. Contemplationum variae species et ad quos pertineant, 23, 24, 25. Contemplationis puritas designata per candelabrum aureum, 424. Contemplationis genus tripartitum: quam Deus in se incomprehensibilis, in electis amabilis, in reprobis sit terribilis, 438 Contemplationis secretum, 437. Contemplationis triplex genus, et effectus, 479, 480. Contemplatio de sole et luna, 452.
- Contemptus praecepti superiorum mortalis, 314.
- Conversio a saeculo ad religionem est opus dexterae Excelsi, 17. Conversio animae describitur, 148. Conversio electorum describitur, 416.
- Convivium spirituale mentis describitur, 14.
- Corpora et corda justorum templum sunt sancti Spiritus, 275. Corporis nostri templum quomodo Deo sanctificandum sit, 175. Corporis imbecillitas ad actus virtutis, 215. Corporis nostri diversorium duplex: mundus hic et sepulcrum, 97. Corporis naturalis et mystici analogia, 167.
- Correptio lubenti animo accipienda, 113. Correptionis zelus bonus quem format verae dilectionis affectus, 115. Correptionis modus et mensura, 284 et seq. Correptio quandoque excedit modum, 296. Correptionis fraternae obligatio, 284.
- Core, Dathan et Abyron, typus rebellionis et superbiae, 463.
- Cortinae tabernaculi earumque dispositio, 350, 351. Quid designent, 430.
- Creatio hominis describitur, 7. Ejus beneficium, 9. Creationis dona, 98.
- Creator mirabilis, cujus adeo mirabilis creatura, 451. A Creatore aversio, et ad creaturam conversio describitur, 462. Creatoris ad creaturam, et e contra proportio ac improportio, 451.
- Creatura respectu Dei esse nihil est, nec immortalitatem habet, 458. Creaturae omnes ad amorem Creatoris nos excitant, 12. Creaturae quomodo a Deo impleantur, sustententur, gubernentur, 456. Creaturae rationalis nobilitas, 478. Creaturarum multitudo clamat sapientiam creatricem cujus non est numerus, 453. Magnitudo illarum Dei immensitatem demonstrat, 453. Species speciosum Creatorem denuntiat, 453. Mutabilitas Creatoris immutabilem essentiam ostendit, 456.
- Cubitus apud Hebraeos qualis, 361.
- Culter compunctionis superflua animae, disciplina corporis resecat, 181.
- Cultri, vide circumcisio.
- Daemon prius nebulas offundit menti, deinde excitat concupiscentiam, 426.
- Dalila typus excaecantis libidinis, 463.
- Daniel in medio nationis pravae, virtutibus fulget, 469.
- David typus regularium, 67. Illum vestibus non calefieri, est electos non affici terrenis consolationibus, 130, 470. Ejus lapsus et poenitentia, 471. Patientia in contumeliis, 181. De Goliath triumphans typus Christi diabolum subigentis, 187. In David peccante et resurgente elucet misericordia Dei erga electos, 471.
- Debitum hominis triplex: Deo, sibi ipsi et proximo, 184.
- Decalogus quomodo conscriptus, 361.
- Decimarum usus, 398.
- [Col. 1850] Descriptio universi orbis ab Augusto, quid designet, 92. Per totum sermonem.
- Detractores increpantur, 84. Detractio quam fugienda, 256.
- Dei nomina ipsi in sancta Scriptura attributa explicantur, 7 et seq. Deus amabilis in angelis, 28. Suavis in electis, 29, 122, 438, 466, 471. Deum in se hospitio suscipiendi dispositio, 77. Dei et coeli analogia, 121. Deo omne bonum ascribendum, 152, 153. Deus solus justus, 165. Deo servientium hic felicitas, et postea merces, 257, 258. Dei praesentia semper prae oculis habenda, 283. Deus terribilis in reprobis, 122, 438, 479. Dei incomprehensibilis essentia proponitur, 121, 438. Deus quantum diligendus, 441. Deus cur asinam Balaam loqui fecerit, 415. Deus omnia in omnibus, 438. 456. Deus aeternus est, invisibilis, incomprehensibilis ex quo, per quem, in quo sunt omnia, 450. Est eminenter omnia in omnibus, 451. Est thesaurus absconditus, 454. Deum esse omnia clamant, qualis sit dicere non norunt, 448. Deum mirabilem esse ostendunt creaturae, 451. In illo temporum differentiae non inveniuntur, 458. Illius respectu creaturae quasi nihil sunt et mortales, 458. Deo nulla inest mutatio passionum, 459. Deus trinus et unus proponitur, 461. Deo sunt et fuerunt et erunt omnia semper ab aeterno, in aeternum praesentia, 474. Deus super omnia, subtus omnia, intra omnia, extra omnia esse demonstratur, 477. Deus comprehenditur esse incomprehensibilis; 477. Deus nobis a dorso et supra verticem est, 476. Dei convertentis peccatorem cum patrefamilias, pulchra similitudo, 472, 473.
- Diaboli astus in excitando, quandoque homines ad virtutum opera, ut postea in se superbiendo turpius labantur, 202.
- Dies est vita justi, 445. Dies quid mystice designet, 90, per totum. Dies Mercurii quare ab Anglis vocetur Wodnesdei, 397.
- Dilectio inter regulares sit spiritualis, non carnalis, 297. Dilectionis Christi erga nos magnitudo, 10. Dilectionis sui ipsius modus est dilectio Dei. 298. Dilectio Dei et proximi est coccus bis tinctus, 384. Dilectio duplex, qualis esse debeat, 440. Dilectio Dei et proximi, propter Deum, similis suavitatis meltis et favi, 441. Diligendi sic homines, ut non diligantur vitia, 286
- Disciplina conservat bona acquisita, 170. Est quadruplex, 181. Disciplina superflua resecanda, 182.
- Discipulos Christi quomodo nos exhibebimus, 9.
- Discordia Christum fugat, 83. Discordias seminans increpatur, 84. Est filius diaboli, 291, 295. Discordiae malum et damna, 291.
- Dispensator fidelitatem et prudentiam habeat, 67.
- Divina beneficia recolere delectabile, 449. Diadema regum quid designet, 403.
- Doctores in Ecclesia subsecuti sunt apostolos et martyres, 95. Designantur per columnas tabernaculi, 384, 392.
- Domus in Palaestina construendae modus, 352.
- Dotes quatuor decim beatorum, septem animae et septem corporis, 389.
- Draco rufus in Apocalysi typus superbiae, 144.
- Dragma decima perdita et inventa est genus humanum, 408.
- Dunstani (S.) oraculum de regicidis Anglis, 400.
- Ecclesia electorum designata per descriptum orbem ab Augusto, cujus cardines sunt praelati, 92, per totum sermonem. Ecclesia sanctum templum est, cui immorandum ut salvi fiamus, 174. Ecclesia primitiva agro similis, 412. Ecclesiae typi Rebecca, Jerusalem et regina Saba, 30. Ecclesiae status triplex in hac via; quartus in coelum, per quid designatus, 33, 34, 35. Ecclesiae Veteris Testamenti descriptio in vocatione populi Hebraeorum, cujus status triplex, 93, 94. Ecclesiae Novi Testamenti ex gentibus collectae, facta descriptio, ejusque praerogativa, 95. 96. Ecclesia militans coelum quoddam est, 117. Ejus obscuratio, 117. Ecclesiae praestare tenemur quidquid possumus qui membra ejus sumus, 263. Ecclesiae militantis studium et labor, 382 Ecclesiae designatae per tabernaculum Moysis ab initio mundi tria tempora et sex aetates, 382. Ecclesiae primitivae decus designatum per tentorium in introitu tabernaculi, 384. Ecclesiae triumphanti color Sapphirinus, militanti purpureus convenit, 390. Ecclesiae militantis labores, designati per Arcturi gyrum, 390. Ecclesiae militantis et triumphantis unio in coelo, designata per conjunctionem Pleiadum et dissipationem gyri Arcturi, 390. Ecclesiae ingressus designatus per introitum atrii, 399. Ecclesiae ab origine mundi quinque aetates designatae per quinque spatia tabernaculi, 411. Ejusdem post [Col. 1851] adventum Christi quinque status designati per eadem quinque spatia, 412.
- Ecclesiasticorum dignitatum et officiorum mutua subordinatio, 312.
- Edgarus rex Angliae, in ejus nativitate auditus cantus est angelorum, 399. Ejusdem classis millium sexcentarum navium, 400.
- Edmundus rex Angliae dictus ob robur corporis Iiseren siide, quod est ferreum latus, 401.
- Edredus rex Angliae in ejus obitu auditus cantus angelorum, 399.
- Electio praelatorum, ea quae mala cavenda, 321, 322, 323.
- Electi sunt tales ex sola gratuita voluntate Dei, 470. Electi nunquam excidunt omnino a favore Dei, 474.
- Electorum Dei continuus profectus, 84. Electorum et reproborum una sors nascendi, diversi mores vivendi, 84, 467. Electorum typus Joseph vir Mariae, 85. Electis solis prodest accepisse gratiam Dei, 102, 103. Virtutes capitis sui Christi imitantur, 102, 103, 104. Electos suos quare Deus relinquat incertos suae salutis, 465, 466, 475. Electorum felicitati applaudit auctor, 466. Electorum typis Noe, Abraham aliisque viris sanctis applauditur, 467, usque ad fol. 470. Electos suos Deus quamvis cadere permittat, tandem tamen mirabiliter illos ad se convertit per gratiam suam, 473. Electionis Dei propositum est immutabile, 473 Electorum peccata sunt aeternitati quasi non praesentia. 438, 474. Electi quomodo sint impeccabiles, 474. Nunquam peccant ad mortem quasi damnandi post mortem, 475 Electi contra tria reproborum offendicula, arrogantiam, ignorantiam, diffidentiam muniuntur a SS. Trinitate, 480. In electis suis Deus amabilis, 29, 122, 438, 466, 471. Electis omnia etiam peccata cooperantur in bonum, 466. Electi et reprobi designati per tredecim figuras, 465. Electi designati per micantes pleรฏadas, 390.
- Elias fugiens Jesabel quid significet, 335. Quid designet oculos et vultum pallio operiens, 437. Virtutes ejus, 468.
- Elizaei virtutes, 469.
- Emmanuel symbolisat eum nomine Jesu, 188.
- Enoch filius Cain typus mundanorum, 462.
- Epitomes sive compendia librorum quam utilia, 448.
- Esau figura gulosi, 463.
- Eucharistia habet tria: species visibiles, sacramenti veritatem, et virtutem spiritualem, 391.
- Euphrates designat religiosos claustrales, 334.
- Evangelistae quatuor graphice depicti, 392.
- Evangelium Christi est libellus perfectionis, 266
- Evilath sonat parturiens, 433.
- Exorcistae officium, 395.
- Ezechiae regis Judae lacrymae, 469.
- Facies Dei vere in sanctis Scripturis accipitur, 169.
- Famae odor bonus in aedificationem proximi designatus per stellam magos ad Christum adducentem, 195. Famae bonae conciliandae et servandae modus, 196. Famae stabilitas provenit ex perseverantia virtutis, 196. Famam negligens crudelis sibi est et proximo, 194, 418.
- Familiaritas Dei quae stabilis est, non instabilis regum ambienda, 135.
- Feria quarta a quo et quare appellata Wodensdaegh, 397.
- Ferrum de manubrio lapsum et restitutum, quid designet, 153.
- Fidei confessio necessaria ad salutem et considerationes ad illam excitantes, 54.
- Fiducia in Deo, 40. Sit mista timori, 150.
- Fiduciae sui ipsius damnum et remedium, 183. Fiducia nostra tota est in Jesu vita et morte, 189.
- Filiae Jerusalem animas adhuc infirmas denotant, 146.
- Finis operis boni debet esse Deus, 436.
- Fluvius egrediens de paradiso gratiam denotat, 100. Ejus capita quatuor sunt totidem gratiae insignia, 100. Quadruplicem religiosorum statum designant, 333. Designant item quadruplices lacrymas seu compunctiones, 433.
- Fletus Jesu super Lazarum et Jerusalem, quid designent, 433.
- Fortitudo corporis Edmundi regis Angliae dicti Ferreum latus, 410.
- Fragilitas nostra continuae gratiae robore indiget, 217.
- Galilaea quid designet, 8.
- Gaudium hujus mundi transitorium, 112.
- Gedeonis mystica oblatio, 468.
- Gentium electio ad fidem, et gratiam, et gloriam, 408.
- Gladius pertransiens animam Mariae, quid designet, 156, 157. Gladii in Scripturis varia acceptio, 157 Gladius quadruplex: [Col. 1852] tribulatio, Dei vindicta, malitia diaboli, mortis angustia electis est in bonum, reprobis in malum, 157. Gladii mali et fugiendi qui, 157. Boni desiderandi qui, 158. Gladiorum spiritualium triplex species inter se collata, 158. Gladii boni pertranseuntes animam Mariae mystice, 159. Gladiorum horum utilitas, 159, 160. Gladius Jesu quis, 164.
- Gloriae coelestis felicitas, 42, 219. Ampla merces, 69, 70. Est dies sine vespera, 81. Ejus desiderium. 78, 81. Gloriae coelestis et coeli materialis analogia, 121. Glorificatio nostra designata per glorificationem Jesu in nuptiis Canae Galilaeae, 191.
- Gloria mundi, vide titulum Vana gloria. Gradus quibus ad Deum ascenditur, 207.
- Gratiae agendae Deo tam de praeservatione a peccatis, quam de remissione illorum, 18. Gratiarum acceptionem pro beneficiis tria suadent, 52. Gratitudo pro acceptis nova beneficia advocat, 52. Gratia eadem Salvatoris angelum conservavit, quae lapsum hominem erexit, 10. Gratiae Dei omne bonum tribuendum, 87, 152, 153. Ejus necessitas, 89. Designata per Abisag, 89. Gratiae perseverantis et finalis incertitudo, 89, 91, 465, 469, 473. Gratiae praesentis, et gloriae futurae analogia, 96. Gratia Dei triplex; creatrix, salvatrix, confirmatrix, 98, per totum sermonem. Salvatrix designata per fluvium paradisi, praestantior creatrice, 100. Gratiae quatuor insignia designata per quatuor capita fluvii paradisi, 100. Gratia semen est gloriae, 101. Gratiae per effecta recapitulatio, 101. Gratia Salvatoris omnibus apparet, solos electos erudit ad salvationem, 102, 103. Gratia creatrix est Patris, salvatrix Filii, confirmatrix Spiritus sancti, 110. Gratia gloriae est totius sanctissimae Trinitatis, 110. Gratiae Salvatoris nos in quatuor erudienti correspondent quatuor dona gratiae confirmatricis, 109. Gratiae consolatricis accessus et recessus, quam dispensatorius sit in electis, utque in illis anima se geret, 80, 171, 77. Ad illam recuperandam quae necessaria, 77. Illa absente anima turbatur, 78. Praesente quiescit, 79. Gratiae in hoc statu necessitas, 473. Gratia intellectum et voluntatem perficit, 164. Gratiarum diversarum diversis distributio quam sit dispensatoria. 167. Gratiae specialis opus est emendatio vitae, 105. Gratiae internae dilatio in electis quam sit dispensatoria, 211. Gratiae internae adumbratae per benedictionem Simeonis, benedictio necessaria ad opus perfectae virtutis, 163.
- Haeretici per sacram Scripturam redarguendi, 338
- Herodis quod sonat pellis gloria, regum designat luxuriam et superbiam, 193.
- Hevilath terra, id est dolens, designat novitiorum invitae conversionis difficultates, 333.
- Historicus sensus sive litteralis quandoque difficilior est spirituali, 341.
- Hominis creatio describitur, 7. Homo imago Dei, quae sursum sunt sapiat, 8, 229. Hominis integri felicitas quanta: lapsi miseria triplex, 15, 98, 387. Homini lapso statim de medicina providit Deus, 27, 28. Hominis lapsi miseriae quadruplici subventum per quadruplicis gratiae beneficium, 99. In homine quatuor consideranda, 329. Hominem formare quodammodo est ipsum illustrare, 331. Homo triplex beneficium accipit a Deo, 340. In protoplasto a trina felicitate excidit, 387. Quomodo illa recuperanda, 387. Homines tot salvabuntur, quot angeli coelo remanserunt, 389. Hominibus contendere, placere, quam stultum, 418. Est habere bases plumbeas, 418. Homo habet liberum arbitrium et quid illud sit, 421. Homo interior et exterior graphice depingitur, 422. Homo sine Dei gratia malum facere potest: bonum non potest, nisi illa praeveniente, aspirante, adjuvante, prosequente, 449. Homo nescit utrum odio an amore dignus sit, 466. Homo post lapsum, sine speciali gratia salvari nequit, 473. Hominis bonum est duplex, 478. Homo reprobus ob culpam non pertingit ad beatum esse, ob dignitatem naturae, non amittit esse, 478. Homo SS. Trinitatis imago, 460, 475. Hominis creati ad aeternitatem Deus servitio mundum universum creavit, 478. Hominis reprobi justo et occulto Dei judicio destinatur ad poenam, nec eorum opera acceptantur ad gloriam, 478.
- Honoris appetitus quantus, quanquam simulatus et occultus in filiis hominum, 132. Honor verus appetendus quis, 132.
- Horae septem canonicae in sacris Scripturis praefiguratae, 276.
- Humana natura quodammodo pristinae felicitati reddita est, 16. Humanae mentis scrutantis abyssum, divinitatis hebescit acies, 477. Humanae loquelae commoda, 454.
- Humilitas est submissio auctoris, 2 et 3. Humilitatis triplex gradus, a Christo imitandus, nobis proponitur, 141 Humilitas ficta, 142. Humilitas gratiae acquisitrix, custos [Col. 1853] et restauratrix, omne donum Dei a se mutuo acceptum reputat, 198. Humilitas Christi in ejus relucet baptismo, 192, 198. Humilitatis tres gradus, totius continent mensuram justitiae, 199. Humilitatis actus quis exemplo Christi exercendus, 199. Humilitas sit in corde, ore, opere, 199. Humilitas alienos defectus extenuat, suos incusat ut arbor radice, flore, fructu, decora, 200. Humilitas operis sex continet modos, 200. Humilitati verae intentio recta necessaria, 201. Humilitas quidlibet impetrat, 210. Humiliet se homo ob fragilitatem et indulgentiam divinae opis, 217. Sine humilitatis custodia nullus est fructus sanctitatis vel augmentum virtutis, 162, 163, 168, 332. Humilitas a triplici nos sorde expiat, 202 Humilitas obedientiae prodroma et radix. Per totum hydriae in nuptiis Canae Galilaeae designant meditationes sex, 316, 212.
- Hyacinthinus color, quid designet, 384.
- Ignis alius est peccati, alius gehennae, 408. Ignis designat severitatem, 445.
- Ignorantia et concupiscentia sunt Satanae vincula, 123. Ignorantiae et concupiscentiae vincula a Christo dissoluta, 104. Ignorantia mentis triplex est, 426.
- Imago SS. Trinitatis homo est, 460, 475.
- Imperator Romanus, caput est laicorum, 396. Ejusdem vestitus graphice depingitur, 396. Imperatorum ornamenta quid significent, exponitur, 403. Imperatoris officii descriptio, 403. Imperii translatio ad Francos quando et quare facta, 396.
- Incarnatio Filii Dei, 16. Incarnatio Filii Dei, opus Dei maximum est, 98. Incarnatio Filii Dei fecit nos fratres ipsius, et filios adoptatos Dei Patris, 18. Illius sublimitas et incomprehensibilitas, 82. Mirabilis naturarum in una persona unio, per illam, 99.
- Incorrigibilis ejiciendus e congregatione, 286.
- Inferni poena triplex, 433. Inferni consideratio, 169, 433.
- Infirmorum et infirmitorii in monasteriis disciplina, 328. Infirmorum minister qualis esse debeat, 289. Infirmitatis corporis et spiritus analogia. 54 Infirmitas spiritus quadruplex describitur, ejusque curatio, 54. per totum. Infirmitas corporis ad quid prosit, 181, 182. Infirmis corpore indulgendum est, 279. Iniquorum prosperitas, 464.
- Innocentum (S.), nascente Christo in terris, natalis in coelis, 111.
- Inobedientia plena, peccatum est mortale, 313. Inobedientia in parvis potest esse gravis, 314. Inobedientiae exempla enarrantur, 105, 106. Inobedientiae soror est extorta venia, 106. Inobedientiae malum et periculum, exemplis probatur, 312.
- Inimicus diligendus propter Deum, similitudine ostenditur, 441.
- Inspiratio quando bona, 212. Inspiratio Spiritus sancti sequenda est, 421. In inspirationibus cavenda Satanae fallacia, 211.
- Intellectus creati capacitas est templum quoddam, 175.
- Intentio bona et recta commendatur, 85, 255. Sine rectitudine intentionis non est fructus boni operis, 86. Intentionis bonae necessitas, 124, 201. Intentio bona designata per columbam, 124. Intentio bona quae, 232. Intentionis bonae rectitudo, signum est perfecti operis, 164. Intentio bona basis est cogitationis, 418
- Invidia abest a sanctis, 343. Invidiae genius, 262. Invidentiae fraternae typus Cain, 462.
- Ira hominem ad spiritualia ineptum reddit, 292. Irae motus praecavere prudentiae est, comprimere patientiae, 113. Irae motus refrenandus est, 114. Irascentium duo genera describuntur, 293.
- Isaac meditans inclinata die, typus Christi advenientis ad finem saeculi, 30. Isaac typus oblationis religiosae, 247.
- Issachar symbolum religiosae professionis, 248
- Iter trium dierum ex Aegypto est moraliter munditia cordis, puritas oris, perfectio operis, 417
- Jacob patriarchae typi electorum virtutes, 467.
- Jactantiae genius, 59. Jactantia designatur per Archelaum regem, 151. Damna ejusdem regis, 463.
- Jeremiam e lacu veteribus pannis levari, quid sit, 469.
- Jesu nominis appellatio divino consilio revelata, 187. Jesu nomen ex re est jubilus in corde, favus in ore, 188. Jesu et Emmanuel nominum synonymia, 188. Jesu salvantis typus fuit David Goliath superans, 187. Jesu vita et mors, spes et fiducia nostra, 189. Jesu, Lucae II, designat exercitia perfectionis, 154.
- Jejunium animam ad gratiam disponit, 209.
- Joannis (S.) prae caeteris discipulis cum Christo familiaritas, 111, 134. 135. Joannis (S.) laus per totum sermonem, [Col. 1854] 133. Joannes honoratus a Christo in vita tripliciter, familiaritate, virginitate, intelligentiae perspicacitate, 132. Joannes aquilae comparatur, 133. Joannis in amore praerogativa, 134. Joanni commendatur cura Virginis Mariae, 135. Joannes in morte tripliciter honoratur, 136.
- Jobi patientia commendatur, 182.
- Jordanes quod sonat descensum, significat humilitatem, 192.
- Joseph filii Jacob mansueta fratrum correptio laudatur, 115, Ejus virtus, 126, 468. Joseph castus quos figuret, 463. Joseph, quod est accrescens, vir Mariae, designat animam in virtute continuo crescentem, 138, 139. Joseph Lucae II, designat moraliter praelatum congregationis religiosae, 154. Joseph vir Mariae typus electorum, 85.
- Josias typus electorum, invento libro, consulit prophetidem, 469.
- Juda quid designet, 50. Designat Ecclesiam, 64.
- Judaeorum invidentia et reprobatio figurata, 32, 408. Judaeorum conversio ad Christum, 32. Judaeorum furor in corde, exprobratio in ore, conspiratio in mortem adversus S. Stephanum, 112.
- Judex hominum attendat supra se judicem esse Deum, 307. Judicantes male proximum increpantur, 84.
- Judicia occulta Dei timenda sunt, 149. Judicia Dei justa et occulta perpenduntur, 213, 216. Judicium extremum est quaedam descriptio universi orbis, 96. Judicium extremum, 217.
- Juliani Apostatae vitae brevis descriptio, 396.
- Justificationis nostrae ordo per similitudinem aedificii docetur, 192. Justitia quinque modis servatur et quinque violatur, 304. Justitia insignis Edwardi regis Angliae, 399. Justitiae quinque modi observandi a saeculari potestate, 404. Justitiae Dei rigor in reprobos designatus per virgam arcae, 425. Justitiae et misericordiae affectus, 142. Justus nullus est respectu Dei adeoque omnis justus merito in principio accusator est sui, 165.
- Laboris levis magnum praemium, 419
- Labrum aeneum tabernaculi designat compunctionis et lacrymarum ablutionem, 431.
- Lacrymarum sive compunctionum quatuor species designatae per quatuor flumina paradisi, 433. Lacrymatus Christus bis legitur, 433.
- Laicorum exercitium salutis sex corporalia misericordiae opera, 395. Laicorum caput imperator, 396. Laicorum status colore viridi designatur, 405. Laicorum in saeculo status similis agro, in quo plures herbae malae quam bonae sunt, 410.
- Languor spiritualis diligentis animae ob desiderium sponsi, quis sit, 80.
- Laudatur Deus in gloria ab electis ob quinque titulos, 423 Laus hominum fugienda, 85, 86.
- Lazarus resuscitatus designat novitios in religione, 413.
- Lectio pia speculum mentis est, 309. Saepius ruminanda est, 324.
- Legis veteris pauci noverunt Deum incarnandum, 94. Lex vetus imago futurorum fuit, 94.
- Lepra corporis luxuriae imago, 202.
- Liam tradere ancillam est subdere carnem rationi, 209
- Liberi arbitrii motus ut bonus sit, sequi debet ductum Spiritus sancti, 421. Libertas filiorum Dei, 17. Libertas per onagrum figurata est quadruplex, 416.
- Libido mentem excaecat, 283. De librorum scribendorum veritate Augustini gnomologia, 343.
- Libri Agiographi Veteris Testamenti sunt tot quot sunt litterae in alphabeto Hebraico, 386.
- Ligna altaris incombustibilia, unde sumpta et qualia, 366, 375. Lignum vitae, et lignum scientiae boni et mali, quid mystice significent, 332. Lignum Sethim quale fuerit, 347. A ligno mors et vita, 29. Lignum plantatum secus decursus aquarum est vita viri religiosi et timentis Deum, 417.
- Linguae geminum laudabile officium: Deum laudare et praedicare, 190. Linguae custodia, 232, 233. Linguae gladius vere acutus, 295. Lini genus incombustibile, 366.
- Litigantium graphica expressio, 291. Litigium malitiae seminarium: mentis statum evertit, 290, 291.
- Litterarum utilis inventio, 1.
- Locorum varietates describuntur, 496. Locus voluptatis Ecclesia Praemonstratensis, 332. Locus unde Deus hominem posuit in paradiso quare non exprimatur, 336. In labore externo mens non cessat ab interna meditatione, 324.
- Loquelae humanae commoda, 454.
- Lucernae septem candelabri aurei designant septem ordines ecclesiasticos. Item septem dona Spiritus sancti, 386
- [Col. 1855] Lucifer similitudinem Dei male affectans, 19.
- Luna dat Deo testimonium, 452.
- Luxuria poena superbiae, 49. Luxuriae typus Aegyptia mulier Joseph sollicitans, 463. Luxuriae perpetratae amaritudinis typus Ammon Thamar stuprans, 464
- Magdalena designat religiosos claustrales, 413, 414. Magdalenae conversio cujus lacrymis plus Christus delectatur, quam Simonis obsequiis, 459.
- Magi tres evangelici interius illuminati fuerunt, 191. Magorum vocatio gentium vocationem designat, 191. Magorum munera designant tria religiosorum exercitia: aurum lectionem, sive studium sapientiae, thus orationem, myrrha actionem bonam, 197.
- Magnitudines variae ponderantur creaturarum, 435.
- Malum Punicum symbolum unitatis fraternae, 254.
- Manuum, quae designant actiones, ablutio quid denotet, 391.
- Maria virgo porta orientalis est, 61. Maria primo omnium Deo votum fecit virginitatis, 62. Maria gratiae habet plenitudinem piis communicandam fidelibus, 62. Maria virgo et stella maris, gratiae divinae typus est, 89. Maria ascendens in Bethlehem et pariens quid designet, per totum sermonem, 86. Maria veniens ad nuptias, quid moraliter designat, 208. Maria rationem, Joseph conscientiam moraliter designant, 161. Maria templum est quoddam nobis immorandum ejusque encomium, 174. Maria Lucae II designat congregationem religiosam, 154. Maria pariens est moraliter sapientia fructum salutis pariens, 139. Mariae encomium, 62. Mariae querela ad Jesum de defectu vini, quid significet, 210. Mariam et Joseph Lucae II, mirari, quid moraliter significet, 155.
- Martyr; in martyribus suis Christus patitur, 111.
- Medicinae corporalis et spiritualis analogia, 54.
- Meditationum sex species designatae per sex hydrias, 212. Meditationum genera faciunt ad emendationem sensuum internorum, 218. Meditatio de statu praeterito et de praesenti nunquam religiosis intermittenda, 213, 214.
- Melchisedech ante dictus Viderhem, 397.
- Memoranda peccata ad compunctionem, non delectationem, 214. Memoriae vis et oblivio, 459. Memoriam infestant tria cogitationum genera, 432. Memoriae nostrae et divinae discrimen, 459.
- Mensa tabernaculi quid moraliter designet, 424. Mensa propositionum qualis et quanta, 360, 362, 373.
- Mentis instabilitas, 215.
- Mercedis magnitudo minuit laborem, 419
- Meretrices excoecant amatores suos, 463.
- Meritum hominis in quo consistat, 340.
- Milites Christi quomodo nos exhibebimus, 10.
- Miraculorum trium, quorum mentio fit in officio Epiphaniae ordo discutitur, 190. Illorum loca examinantur, 191. Miracula haec tria designant vocationem, justificationem et glorificationem nostram, 191.
- Miseria hominis lapsi, 15. Miseria hominis sublata est a Christo, 189. Miseriae quadruplici hominis subventum est per quadruplex beneficium, 99.
- Misericordia Christi Samaritani nostri, 16. Misericordia Dei in electos figurata per manna in arca, 425. Misericordiae divinae consideratio, 52. Misericordiae Dei consideratio jungenda considerationi propriae iniquitatis et justitiae Dei, 151. Misericordiae opera sex corporalia, laicorum fidem commendant, 395.
- Missa figurata per sacrificium vaccae rufae, 390.
- Moderatio corporis et animae, 104.
- Modestia commendatur, 325.
- Monasteria quaeque habent Martham, Mariam, et Lazarum, id est novitios, claustrales et officiales, 413. Monasteria indisciplinata carpuntur, 196. Monasterium est voluntarius carcer, 69.
- Montes Babylonis et Jerusalem quid designent, 31.
- Morbi corporis et animae enumerantur, 432.
- Mors bona effectus vitae bonae, 69. Mors porta ferrea dicitur ob angustias ejus, 70. Mortis hora terribilis, 137, 214, 216.
- Mores externi rectificandi, 233. Mores in religioso quales esse debeant, 252, Mores corrupti quorumdam religiosorum carpuntur, 253.
- Moyses Laudatur, 126. Moyses defendens puellas quid mystice significet, 335. Moyses, sapientissimus, paret aliorum consiliis, 341. Moyses prophetavit de adventu Christi, 409. Moysis facies cornuta quid significet, 436. Moysen ad tabernaculum recurrere quid significet, 434. Moysis virtutes, 468.
- Mulier Apocalyptica, amicta sole, quid moraliter designet, 143. Mulieres excubantes ad ostium tabernaculi [Col. 1856] quales fuerint, 365. Mulieris evangelicae curvae significatio moralis, 226.
- Multitudines creaturarum demonstrantur, 453.
- Mundanorum typus Absalon, 454. Item Enoch filius Cain, 462. Mundus hic coelum quoddam est, 119. Mundus habuit quinque status, 412. Mundus creatus ob usum hominis. 478. Mundi fallacia, et tristis exitus, 217. 219. Mundi vitia tria calcanda, voluptas, curiositas, superbia, 230, 231.
- Mundities cordis triplex, 142.
- Munera trium magorum quid designent, 256.
- Musica symphonia, 454. Musicam spiritualem Deus animam audire facit, 454. Musica creaturarum pulchre describitur, 454.
- Mutatio creaturarum est quasi mors earum, 450. Mutatio in creaturis materialibus quadruplex est secundum quantitates mensurarum, qualitates formarum, varietates locorum, et motus temporum, 456.
- Naaman Syrus et leprosus gerit typum hominis superbi et luxuriosi, 201.
- Nativitas Christi Domini duplex explicatur, 70. Nativitatis Christi circumstantiae personae, loci, temporis explicantur et considerantur, 83 et seqq. 92; per totum sermonem. Natus Jesus humilitatis et mansuetudinis est exemplum, 97. Natus Jesus humilitatis, castitatis, paupertatis exemplum, 103. Natalem Domini cur SS. Stephani, Joannis et Innocentium excipiant festa, 111. Ad natum Jesum et matrem ejus apostrophe, 97. Nativitas eadem, sed non finis, electorum et reproborum, 84.
- Nazareth quid designet, 87; per totum sermonem.
- Negotia hujus vitae mentem affligunt, 227.
- Nigredo quid significet, 334.
- Nobilitas virtuti innititur, adeoque de nobilitate sanguinis gloriari indecorum, 275.
- Noe laudatur, 125.
- Nomini vita conveniat, 234.
- Novitii describuntur, 67; instructio pro illis, 67. Novitiis triplex panis spiritualis necessarius, 68. Per flumen Phison novitii significantur, 333. Cum illis necessaria confessio, significantur per flumen Hevilath, ipsorumque status quanta bona includat, 333. Novitiorum cum Lazaro analogia, 413.
- Nox pro quiete accipitur, 146. Nox est vita peccatorum, 445.
- Nubes significat levitatem, 445.
- Numerus quinarius, centenarius, octonarius, millenarius quid significent. 394.
- Nuptiarum Canae Galilaeae occasio et ordo, 202. Nuptiae symbolum amoris, quo Deus sponsus, cum anima sponsa copulatur, 203. Ad nuptias veniens Jesus cum Maria et discipulis quid significet, 208. Ad nuptias anima Jesum vocet, 209. Ad nuptias Jesus vocatur per tres ministros corporis, rigorem jejunii, instantiam vigiliarum, maturitatem silentii: per quatuor mentis ministros, meditationem. desiderium, humilitatem, perseverantiam, 209. In nuptiis vinum deficere quid sit, 210.
- Obedientia superioribus quomodo praestanda, 105, 106. Obedientia sit prompta, grata, sincera, perseverans, 106. Obedientiae perfectae prototypus Christus, 106, 316. Obediendum Deo magis quam hominibus et praelatis iniqua praecipientibus, 262. Obedientia perfecta qualis, 303. Ejus commendatio, 311, 315. 319. Ejus norma in Davide, Samuele, B. Virgine expressa, 315. Obediendo miseremur superiorum, 308. Obedientia duo requirit, tolerantiam in adversis et perseverantiam, 316, 317. Obediendum superioribus propter Christum, 318. Obedientiae votum medicina est vitiorum, 320.
- Oblatio possessionis religiosae reliquis omnibus oblationibus Deo gratior, 247 et seqq. Oblatio operum Deo sit pura et perfecta, non mutila nec corrupta, 252.
- Obsidionis urbis et animae analogia, 434.
- Oculorum visus concupiscentiae seminarium, 272. Ideoque continendus, 281 et seq. Oculorum lascivus aspectus non stat simul cum pudico affectu, 282.
- Odii malitia et damna describuntur, 262 et 291.
- Odorum fragrantia suavem Dei bonitatem demonstrat, 454
- Officia septem ordinum a Christo exercita, 386. Officia septem ordinum, 393.
- Officiales monasterii significati per fluvium Gihon, 334 Item per Liam, 334. Quales esse debeant, 334.
- Oleum olivarum caeteris praestantius, 373.
- Onychinus lapis similis ungui humano quod significet, 33.
- [Col. 1857] Opus minimum non erit absque mercede, 69. Opus plumarium quid sit, 351, 370.
- Operatio recta quinque postulat: bonitatem, spontaneitatem, puritatem, discretionem, firmitatem, 436.
- Oraculum S. Dunstani de Anglis regicidis, 400. Oraculum unde sic dictum, 372.
- Orans ad quatuor attendat: quis oret, quem, quid, quomodo, 248.
- Orantium diversa gratia, 428.
- Oratio, quomodo fundenda, 277, 325. Oratio triplici cogitatione turbatur, 428. Praecedat illam praeparatio, injuriae remissio et miseratio proximi. 428, 429.
- Ostiarii officium, 393.
- Pacificus quis, 142.
- Pacis perturbatores perstringuntur, 83 et seq. 233, 254. Describuntur designati per serpentem in paradiso, 337. Fugant Christum in se nasciturum qui pacem amat, 83. Pax mutua religiosis commendatur, 254, 255, 295. Pax in opere bono est sapor in ferculo, 263. Pax quibus detur et annuntietur, 467 et seq.
- Palpabilia Deum esse testantur, 455.
- Panis spiritualis quadruplex, 56. Panis reprobus triplex, ejusque effectus, 63. Panes Ecclesiae decem, 63. Panis triplex novitiis necessarius, 68. Panes propositionis quot, quales et quomodo offerebantur, 362. Unde sic dicti, 373.
- Paradisi custodia est status religiosi recta conversatio et perseverantia, 337. Paradisi quatuor flumina mystice describuntur, 433. In paradiso a Deo poni quid sit, 434. Paradisus voluptatis designat plenitudinem suavitatis in Christo, 100, 101.
- Parietes tres tabernaculi Moysis quid designent, 421.
- Passus hominis quid mystice significent, 391.
- Pastoralis baculi moralis significatio, 442.
- Patientiae et patientis definitio, 113. Patientiae gradus triplex, 141. Patientiam conferunt inspecta sanctorum, ut Davidis, Job et praecipue Jesu Christi exempla, 181, 182.
- Patres (SS.) Scripturas exponentes adhuc spicas quasdam post se colligendus aliis reliquerunt, 338.
- Patriae coelum duobus pedibus aditur, meditatione et desiderio, 248.
- Patriarchae Ecclesiae quatuor, Alexandrinus, Aquileiensis. Antiochenus, Jerosolymitanus, 392.
- Pauli (S.) conversio, 267. Encomium, 472. Item, 34. Ejus conversio mirabilem in electos Dei misericordiam demonstrat, 472.
- Paupertas quae sit voluntaria et honesta, 181.
- Peccata, quot modis committantur, 338. Peccata in memoriam revocanda ob compunctionem, non ob delectationem, 214. Peccata electorum, quamvis in ordine ad tempus sunt praeterita, in aeternitate non sunt Deo praesentia, 474. Peccati gravitas ex multis titulis ponderatur, 185, 186. Peccato commisso transit voluptas et manet remorsus quod significatur per Ammon stuprantem Thamar, 184. Peccatum languor quidam est, 75. Peccatum unius, praecipue proprietatis, facit quandoque ut tota communitas aliqua patiatur, sicuti factum est filiis Israel ob furtum unius Achan, 74. Peccatum religiosi gravius quam alterius, 195. Peccatum animam diabolo subjicit, 226. Peccatum hominem ligat, 416.
- Peccandi impossibilitas in electis quomodo intelligatur, 474.
- Peccatorem quomodo praedicator convertere debeat, 37. Peccatorem Deus minis et blanditiis corrigit, 37. Peccatorem duplex angit remorsus, culpae praesentis et poenae instantis, 443. Peccatorem ab aeterno gratis electum quomodo in tempore ad se suaviter Deus vocet, 472, 473. Peccatoris plangentis peccata sua prosopopoeia, 51. Peccatoris labentis et resurgentis graphica ab experientia descriptio, 184
- Pedum ablutio quid significet, 391. Pedes in Scriptura quid significent, 39. Pedibus duobus incedere est facere et docere, 414. Pedes Domini capillis tergere quid sit, 405. Perfectio tria requirit, 266
- Perseverantiae virtus aeternitatis quaedam imago, 110. Perseverantiae in bono incertitudo, 149.
- Petri (S.) conversio mirabilem Dei erga electos misericordiam praedicat, 472.
- Phanuel significat faciem Dei, 169.
- Pharao typus vanae gloriae quid designet, 152.
- Philosophiae studium sine studio sacrae Scripturae reprehenditur, 338. Philosophorum gentilium ob superbiam caecitas, 48, 49.
- [Col. 1858] Phison fluvius, quid significet, 101. Designat novitios, 333.
- Pleiades designant electos, 390.
- Plumarium opus quid sit, 351, 370.
- Plumbi et argenti discrimen morale, 418.
- Poenitentia signum praedestinationis, 88. Poenitentiae prosopopoeia, 51. Poenitentiae necessitas post lapsum, 179.
- Poenitentis animae meditatio, 214, 215. Poenitentis vox, 185, 186. Poenitentium prototypon, 472.
- Pontifex summus quare vocetur papa, 394. Ejus potestas, 394. Ejus praerogativae, 395. Pontifex singulis annis semel introiens in Sancta sanctorum, quid designet, 425.
- Porta orientalis designat virginem Mariam, 51. Portae diversa significatio, mystica in Scripturis, 61.
- Potestati saeculari quinque modi justitiae observandi, 404.
- Praedestinatio ad gloriam est omnino gratuita, 14. Item 470. Item 46. Praedestinationis incerti etiam beneviventes, 89. Praedestinationis signa quae, 88, 184, 179. Praedestinationem cur non expediat scire, 465, 466, 475. Praedestinationis liber quis, 474. Praedestinationis essentia 474. Praedestinationis propositum est immobile, 473.
- Praedicatorum summa octo capitibus absolvitur, 437.
- Praelati sunt paranymphi sponsae Ecclesiae, 12. Praelatorum licentiosa vita ab auctore deploratur, 13. Praelatorum officium per saga tebernaculi designatur, 430. Praelati per columnam nubis bonos foventes et per columnam ignis malos punientes significantur, 412. Praelati quales esse debeant, 442. Praelati et subditorum mutua obligatio, 155. Praelati significantur per fluvium Tigris, 334. Illorum auctoritas cui bono. 334.
- Praemium quam amplum maneat religiosos, 69, 70.
- Praemonstratenses dum se prosternunt ad terram in vigilia Nativitatis Christi in capitulo, quid velint designare, 70, 71. Quis illis superpelliceum usus, 237. Illorum professionis formae explicatio, 246. Praemonstratensis ordo charitati militat, 332. Praemonstratensis ecclesia fons est et magistra caeterarum istius ordinis, 331. Praemonstratensis ecclesia comparatur paradiso voluptatis e qua egrediuntur quatuor flumina, 332. Praemonstratensium canonicorum rigor primaevus in vestitu, 236. In victu, 237. In colloquiis saecularium, 326. Praemonstratensium professorum laus, 332. Ad Praemonstratensium ecclesiam singulis annis ex toto orbe concurrebant abbates, nulla habita sumptuum, aut periculorum ratione, 331.
- Praeparatio animi ferventius facienda, quando magnae festivitates instant, 71. Praeparatio ad adventum Domini et gratiae octo requirit, 76.
- Praesentia Dei prae oculis habenda, 109.
- Principiis obstandum, 283.
- Propitiatorium quid fuerit, 350. Quare sic dictum et quid significet, 372.
- Proprietarii arguuntur, 273, 287.
- Proprietas rei temporalis et affectus ad illam religiosis prohibitus, 271, 272. Proprietatis vitium magis familiare illis qui in saeculo fuerunt pauperes, 273. Proprietas in religioso est anathema, 74.
- Prosperitas magna in hoc saeculo suspecta est animae piae, 216.
- Prostratio in terram indicium est admirationis, devotionis, humiliationis, 71.
- Proximi virtutes imitandae, defectus excusandi, 200. Proximo justitia reddenda, 105; proximo superiori quid debeamus, 107; quid aequali, 108, 109; quid proximo cuique, 109. Proximus noster quis, quare et quomodo diligendus, explicatur per similitudinem mellis et favi, 440 441.
- Prudentia et simplicitas Christiana quae, 340.
- Pudor inutilis in confessione, pudore utili contrario coram Deo et angelis superandus, 51.
- Puerorum genius et inclinatio, 153.
- Pugnae spiritualis graphica descriptio, 40.
- Pulchritudo creaturarum pulchritudinem Creatoris demonstrat, 453.
- Purpura quid significet, 384. Vide color purpureus.
- Qualitatum formarum crebra in creatis mutatio, 456.
- Quantitatum mensurarum crebra in creaturis mutatio, 456.
- Quies in solitudine corporis et animae vera, 417.
- Quinarii numeri mysterium, 384.
- Quinque status mundi ab initio usque ad finem, et quinque status Ecclesiae post adventum Christi per quid [Col. 1859] designentur, 411, 412 Quinque sensus Deo creatori testimentum perhibent, 455.
- Rebecca typus Ecclesiae, 30.
- Rebelles viriliter coercendi, 334.
- Rebellium superborum typus Core, Dathan et Abiron, 363.
- Rectitudo animi in tribus consistit, 227 et seq. 232.
- Reges Angliae Christianissimi vocantur, 397. Eorum series texitur, 397 et seq. Eorum virtutes heroicae describuntur, 400, 401, 402. Et observantia erga sedem apostolicam, 402. Regum Scotorum series deducitur usque ad Adam, 397. Regibus quinque modi justitiae observandi, 404. Regum maxima dignitas, nulla in Ecclesiam Dei praesumpta potestas, 398. Reges sunt sancti, dominantes vitiis et affectibus suis, 388. Rex noster Christus, 10.
- Regiorum ornamentorum mystica interpretatio, 403.
- Regula religiosorum mentis speculum, 308. Regulae canonicae S. Augustini summa, 269.
- Regulares obedientiarii qui et quod illorum munus, 67. Regulares claustrales, qui et quod illorum munus, 68. Illorum felicitas, et quies, et commoda enumerantur per triginta septem figuras, 334 et seq. Regularium triplex exercitium, actio, lectio, oratio, 68, 197, 198, 323, 413. Regularium tres gradus: novitii, claustrales, et obedientiarii, 66 et seq. 413. Regularium novitiorum etiam diversae aetatis munus, 67. Regularium quadruplex gradus designatus per quatuor flumina paradisi. 332.
- Regularis. Vide canonicus. Regularis vitae synopsis, 531. Regularis vitae merces copiosa, 69, 70.
- Religiosa congregatio designata per Mariam, praelatus illius per Joseph, 154. Per Bethlehem Juda, 193.
- Religiosi et pii viri vita, comparatur ligno plantato secus decursus aquarum, 417. Religiosi non solum membra, sed viscera sunt Christi, 72, 73. Religiosi non solum familiares, sed et consanguinei sunt Christi, 413. Religiosi unius communitatis tenentur omnia sua in unum conferre, 167. Religiosi status super caeteros praerogativa, 154. Comparatur regno Salomonis, et lapidi abscisso sine manibus, 156. Religiosi dyscoli, saeculares et novitios scandalizantes arguuntur, 161, 179, 180, 195, 196, 250, 253, 254, 337. Religiosum in statum quorumdam saecularium dicax maledicentia, 155. Religiosorum proborum per quos nomen Domini laudatur, commendatio, 195, 196, 180 Religiosus proprietarius fur est et sacrilegus, et quare, 249. Religiosi a quibus sibi cavere debeant, 154. Religioso quid necessarium, 252. Religiosus debet munditiam Deo, aequalibus concordiam, superioribus obedientiam et honorem, 301. Religioso quomodo laborandum manibus, 324. Religiosae vocationis beneficium, 53. Religiosi status conversatio et perseverantia, designatae per operationem et custodiam paradisi, 337. Religiosi ordines varie recensentur, 412. Reprobi eamdem cum electis nascendi sortem, sed non eumdem finem habent, 84. Reprobis omnia etiam bona cooperantur in malum, 49, 84, 216. Reproborum gradus et incrementa perditionis, 49. Reprobis apparet gratia Dei ut electis, sed non erudit illos ut electos, 102, 103, 104. Celebrant cum reliquis nativitatem Christi, sed imitari non curant, neque amplectuntur ejus virtutes, 104. Reproborum triplici vitae vitio, correspondet triplex inferni tormentum, 433. In reprobis Deus terribilis, et perditio ipsorum cogitatu formidabilis, 438, 449, 464, 479. Reprobi a Deo illustrantur nec inflammantur finaliter, 450. Aversi a Deo conversi sunt ad creaturas, 462. Reproborum varii typi Absalon, etc., 462, 463, 464. Reprobi indurantur a Deo quatuor modis, qui illorum voluntatem quadrupliciter bene disponit et ordinat, 464, in fine, 465. Reprobi sic ob culpam damnantur aeternaliter ad poenam, ut tamen ob naturae dignitatem non amittant unquam suum esse, 479. Reproborum tria offendicula, 479.
- Rosa mystice explicata, 337
- Sacerdos Veteris Testamenti manus abluere, sacerdotes vero Novi Testamenti pedes abluere debent: et quare, 391. Sacerdotes maii faciunt ut nomen Dei blasphemetur, 180. Sacerdotes sacrosancta mysteria tractaturi prius se spiritualiter abluant, 431
- [Col. 1860] Sacerdotii suscipiendi eadem aetas requisita in Veteri, sicut in Novo Testamento, nempe viginti quinque annorum, 376.
- Sacramenta pro diverso statu fuerunt diversa, prioris status abrogata aut in melius mutata, 64.
- Sacrificii incruenti missae iterata oblatio, est singulare contra concupiscentias, et peccatum antidotum, spei nostrae et fiduciae fulcrum, 173. Sacrificium ut Deo placeat, debet praecedere cum proximo offenso reconciliatio, 293. Sacrificiorum veteris legis tria genera, quid designent, 294.
- Saecularium multorum in statum religiosum quos imitari negligunt dicax malevolentia, 455. Saeculares hi similes sunt Balaam, 155. Saecularium quandoque justa de religiosorum indisciplinatione querla, 197. Saeculari potestati quinque modi justitiae observandi, 404.
- Sagum tabernaculi quid sit, et a quibus inventum, et quare duplicatum, 352, 353, 370, 371.
- Salutis aeternae incertitudo, 89. Quare illa, 91, 465, 466, 475.
- Salvatoris Christi gratiae quae nobis apparuit, magnitudo expenditur, 99, 100. Major est quam gratia Creatoris, 100.
- Salvatoris actiones et passio breviter proponuntur, 168.
- Samaria interpretatur custodia, 67.
- Samaritana mulier typus est Ecclesiae, 45.
- Samaritani Christi nostri pietas, 15.
- Samaritani Evangelici parabola explicatur toto sermone, 16.
- Samuel laudatur, 126, 417.
- Sancta sanctorum significant beatitudinem aeternam: sancta vero praesentem hanc perfectorum fidelium vitam, 391. Item quid insuper significant, 423, 419, 422. Sancta et sancta sanctorum tabernaculi quae loca vocarentur, 309, 349. Sancti veteris testamenti designati per bases tabernaculi Moysis: novi vero per tabulas, 383. Sancti veteris testamenti aliquo modo repraesentarunt Ecclesiam, 383. Sancti sunt reges regum et domini dominantium, 388. Sanctificatio requirit munditiam carnis, et actionem bonam, et sedulitatem confessionis, 73 Sanctificatio in vigiliis solemnitatum quae requiratur, 76. Sanctitas vitae in quo consistat, 85. Sanctitas interior in tribus consistit: exterior vero in exercitiis, 422. Sanctitatis hujus vitae imperfectio evacuanda in altera, 423. Sanctorum congregatio templum quoddam est cui nobis mente immorandum, 17. Sanctorum studium quale fuerit, 339. A sanctis perfectis abest invidentia, 343. Sanctorum aetas est profectus virtutum, 170. In sanctis tria consideranda, 420. Illorum exempla ad tria nos excitant, 419. Sanctorum veteris testamenti laudes, 467, 468, 469. Sanctorum mentis cibus est bona operatio, 413.
- Sapientia Dei cuncta creans et disponens, 45, 46. Sapientia ab aeterno genita, in tempore cuncta creavit et disposuit, 45, 46. Sapientiae divinae secretum in reprobatione et electione rationalis creaturae, 47. Sapientia auro comparatur, 101. Sapientia salutis fructum pariens designata per Mariam Christum parientem, 139, 140, 141. Sapientia designata per Abisag Sunamitidem, 139, 140. Sapientia vera quae sit, 333.
- Saporum suavitas, Dei suavitatem nos gustare docet, 455
- Sara significat prudentiam, 152.
- Satanae mirus astus et deceptio, 202.
- Scandalum generatum per religiosos dyscolos, 195, 161, 179, 250.
- Scientia damnabilis quam non comitatur dilectio, 48. Scientiae veritatis adsit justitia operationis ne sit ruinae occasio, 48, 49.
- Scotorum regum stemma et series a Wilhelmo usque ad Adamum, 397.
- Scriptura (S.) coelum quoddam est, 117. Ejus cortex patet et nucleus latet per quem haeretici oppugnandi, 538. Illam SS. Patres exponentes, spicas aliquot posteris colligendas reliquerunt, 338. S. Scripturae lectionis assiduae fructus et commoda, aliaque elogia, 340. S. Scriptura continet in se quatuor sensus e quibus litteralis quandoque difficilior spirituali, 341. Est S. Scriptura similis agro Booz, 342. S. Scripturae documenta et exempla sunt quasi speculum quoddam mentis, 265, 309, S. Scripturae mysteria sunt multum abscondita, 44. S. Scripturae quatuor notabilia, ejusque quatuor sensus explicantur, 385. S. Scripturae reliquae scientiae deserviunt, 386. S. Scriptura Veteris Testamenti habet viginti duo libros, quot sunt litterae in alphabeto Hebraico, 386. S. Scriptura est quasi mensa quadruplici sensu quasi quatuor pedibus subnixa, 424.
- [Col. 1861] Secreti revelati poena, 463.
- Securitas nimia perniciosa animae, 183.
- Sensus quinque Deo Creatori testimonium perhibent, 455.
- Sentiendi bene de aliis modus, 237.
- Serpens in paradiso designat perturbatorem pacis, et seminatorem discordiae in communitate, 337.
- Seth Latine est resurrectio, 397.
- Sethim quale lignum, 347, 368. Sethim lignum in corruptibile, designat incorruptam humanitatem Christi, 425.
- Silentium commendatur, 324. Silentium per quid designetur et quotuplex sit, 147. Silentii triplicis maturitas animam disponit ad gratiam, 209. Silentium perniciosum est dicenda tacere, 284.
- Similari Christo debemus in virtute, ut ei similemur in gloria, 19.
- Simile sumptum a viatoribus, 122. Similes Deo reddit nos visio ejus, 21.
- Similitudinem fidei quam male affectaverit Lucifer, 19. Similitudo Dei qualis a nobis desideranda, 19.
- Simon Machabaeus, exemplum zeli pro bono communi, 250.
- Sobrietas quid, 104. Corpori non negat necessariam sustentationem, 105.
- Sol Deo creatori suo testimonium perhibet, 452.
- Solis diversa operantis et contraria, et Dei similitudo, 459.
- Solitudinis secretum juvat ad acquisitionem virtutum et perfectionis, 243. Solitudo triplex est, mentis, negotii et loci, 414. Solitudinis elogium, 417. Solitudo quadripartita et uniuscujusque effectus, 416.
- Somni tres Joseph viri Mariae, quid designent, 146, 147. Somniorum fallacia. 23.
- Sonitus vocum strepitusque creaturarum, verbum Dei euphoniam nos docet, 454.
- Specula mulierum circumposita labro aeneo quid, 365
- Spes sit mista timori, 150. Spes conscientiam bonam animat, 162. Spes nostra innititur gratuitae Dei electioni et bonitati, 470. Spes nostra est vita et mors Christi, 189.
- Spina symbolum peccati, 425.
- Spiritus sancti operatio multiplex, 24. Spiritu sancto quis plenus, 123, 124. Spiritus sanctus quare apparuerit in specie ignis, linguae et columbae, 123, 124. Spiritus sancti nomen cur appropriatum tertiae personae SS. Trinitatis, 461. Spiritus creati et increati discrimen, 458. Eorum similitudo, 460.
- Sponsae Dei circa quam Deus quatuor operatur, dignitas, 204. Illam quomodo Deus perficiat, 208.
- Stabilitas in loco quam religiosi aliquorum ordinum faciunt, quid sit et quomodo intelligenda, 258, 268, 269.
- Status conjugalis est honorabilis, 395. Ejus afflictiones, 406. Status sive aetates quinque mundi designatae per quinque spatia tabernaculi, 411.
- Stella magorum designat famam bonam piae conversationis, quae proximum aedificat, 194. Stellae testimonium Creatori perhibent, 453.
- Stephani (S.) inter martyres primatus, 111. Ejus charitas ad compassionem, zelus ad correctionem, oratio ad emendationem, 112.
- Superbi designati per aedificatores turris Babel, 462, Item per Core, Dathan, Abiron, 463.
- Superbia totius aedificii spiritualis ruina est, 163, 164. Superbiae, elationis et securitatis nimiae damna et remedia, 149, 151, 163, 164, 183. Superbiae palliatae occultus astus designatus per Herodem, 142. Superbia et luxuria regnum Satanae, 193. Superbia designata per Dragonem rufum, 144. Superbia bonis operibus insidiatur, 231, 232, 274. Superbia intolerabilior in pauperibus, 274, 279.
- Superiores non nimis ardua imponant, 108. Absit ab eis nimia imperiositas et severitas, 108. In correptione modum servent, 284. Superiores sunt animarum medici, 304, 319. Non dominari, sed prodesse affectent, 304. Ardeant charitate, 305. Prius exemplo quam verbo doceant, 306. Superiorum quorumdam indiscretio in jubendo taxatur. 312. Superioribus quomodo obediendum, 105. Etiam dyscolis et malis obediendum est, 106 Superiorum contemptus grave est peccatum, 105, 106, 314. Superiorum erga subditos triplex debitum, discretio, mansuetodo, disciplina, 107, 108. Superiorum unius communitatis mutua sit dependentia, auxilium et concordia in bono, 301, 302. Superiorum vita non est discutienda, 313. Illorum famae consulendum est, 318. Illorum iniqua praecepta [Col. 1862] non superbe rejicienda, sed humiliter declinanda, 318.
- Synagogae reprobratio et invidentia adumbrata, 32. Ad illam in fine credituram apostrophe, 32.
- Tactus alium a se Deum rerum creatorem clamat, 455.
- Tabernaculi parietes tres erant ex tabulis ligneis, 345. Tectum non erat sublimatum, sed planum, quale habebant domus in Palaestina. Ejus longitudinis et latitudinis dimensio, 352. Ejus structura in plano, longitudo et latitudo, 377. Tabernaculi duae partes Sancta, et Sancta sanctorum quid significent, 422, 423. Tabernaculum Moysis, figura Ecclesiae: de eo Patres antiqui parum scripserunt, 338. De tribus tabernaculis specialiter Scriptura disserit, 342. Tabernaculum quid proprie vocaretur, 353. Describitur tabernaculum cum pertinentibus, 377 381. Tabernaculum construere, est quieti animae suae insistere, 416. Tabernaculum nostrum cordis secretum est, quod requirit aurum serenitatis cordis, argentum puritatis oris, aes fortitudinis operis, 417. Quomodo illud intus et foris deaurandum, 418. Fundamentum tabernaculi spiritualis est fides, spes fabricam erigit, charitas aedificium perficit, 419.
- Tabulae tabernaculi ex lignis Sethim basibus superpositae, quid significent, 383, 418, 420.
- Talentorum tria genera, 360, 374.
- Templi significatio in Scripturis varia, 172. 1. Templum est corpus Christi cui jugi cogitatione et spe immorandum, 173. 2. Templum est beata virgo Maria, cujus patrocinio immorandum: ejus encomium, 174. 3. Templum est sancta Ecclesia cui immorandum est ut salvus fias, 174. 4. Templum est sanctorum virorum et mulierum conventus, a quorum imitatione nullatenus discedendum, 175. 5. Templum est corpus nostrum, animae nostrae habitaculum Deo sanctificandum, 175. Templum sextum est anima nostra, Spiritus sancti hospitio sanctificanda et quomodo, 175. Templum septimum intellectus creatus Dei capax, 175. Templum octavum coelestis patria, 176.
- Temporum Quatuor anni, cum humana aetate similitudo, 456. Temporum motus varii, 456. Temporum differentiis Deus non subjicitur, 458. Tempus triplex, naturae, legis et gratiae, 382. Tempus triplex ante adventum Domini, legis naturalis, scriptae et prophetarum, 28.
- Tentationes et stimuli vitiorum sunt quasi reges a quibus se regi patiuntur peccatores, 388. Tentationum utilitas, 182. Non desunt Dei servitio se primum addicentibus, 40. Ad salutem electis cooperantur, 40.
- Tentorium introitus tabernaculi designat decus primitivae Ecclesiae, 484. Tentorium columnas protegens significat contemptum rerum terrenarum quinque sensus protegentem, 421. Tepiditatis in pietate periculum et malum, 6.
- Thamar, quod est amaritudo, puella speciosa, designat amaritudinem voluptatis et peccati praeteriti, 184.
- Tigris fluvius, id est sagitta, significat rectores et praelatos, 334.
- Timor amoris prodromus, 9. Timor poenae aeternae, 51. Timor sit mistus spei, 150. Timor porta mortis vel vitae, partim bonus, partim malus est, 439. Timor quadruplex est. Duo boni filialis et initialis, duo mali servilis et mundanus, singulorumque genius concinne describitur, 440.
- Tobiae utriusque laus, 470.
- Transitus ad alium ordinem dissuadetur, 259, 260. Item 261. Et comparatur arbusculae saepe replantatae et ariditati obnoxiae, 261. Illius rationabiles causae, 262, 263, 264.
- Trinitas personarum explicatur, 438, 460, 461, 475, 476. Trinitatis imago in homine, 460, 462, 475. Sanctissimae Trinitatis operatio circa electos, 467.
- Turbatoris pacis genius describitur et increpatur, 83, 253, 254.
- Turma est proprie triginta militum, diciturque cuneus, 376.
- Turris Babel moralis exstructio, 462.
- Ungues quare in digitis sint et quid mystice significent, 333.
- Urias Hethaeus typus et exemplum fervoris, et affectus ad bonum commune, 250
- Vacca rufa designat Christum, 390.
- Vanae gloriae genius, 59, Ejus damna, 86, 87. Ejus typus fuit Pharao, 152. Ejus remedium, 183, 152. Aufert utilitatem boni operis, 168.
- Vectes auro obducti quid significent, 410. Vectis conjungens parietes tabernaculi, designat Christum facientem utraque unum, 385. Vectis conjungens parietes et columnas firmans, quid significet, 421. Vectium connexio significat omnium virtutum in sanctis connexionem, 419.
- Velum tabernaculi describitur, 349, 370.
- Verbi Dei auditorium quatuor gradus, 43. Verbi divini et humani analogia et antilogia, 457, 458. Verbum Dei quomodo audiendum, quaeque in eo audiendo cavenda, 60. Verbum Dei cibus est animae, 64. Gladius est pertransiens animam, 159. Ex verbo Dei lecto, quae cogitationes revelentur, 159. Verbum Patris, id est Filius Dei, quantum distet a verbo humano, 454.
- Vestimenta mystica veteris et novi testamenti, 238. Vestis linea sive superpelliceum vel rochetum quid designet, 237, 238. Vestis internae cura habenda, 287. Vestis saecularis quid significet, 436. Vestis candida significat fulgorem conversationis, et solemnitatem futurae resurrectionis, 238-246. Vestitus modestia commendatur, 281.
- Via coeli praecognoscenda, 339. Quaenam illa sit, 340.
- Viduitas et spiritualis torus animae quid, 170.
- Vincula animae sunt quadruplicis generis, 416.
- Vineae nomine multa designantur, 30.
- Vinum designat gaudium spirituale, 210. Vinum sapidius in vase aureo quam ligneo, 329. Vinum bonum ponit mundus, et cum inebriati fuerint, tunc id quod deterius est, 217. Idem facit diabolus, 464.
- Virginitas designat sterilitatem animae, 172.
- Viridis circulus signum beatitudinis aeternae, 389.
- Virtutes cardinales per quid designentur, 85. Virtutes omnes inter se sunt concatenatae, 419, 265, 266. Virtutum fidei, spei et charitatis inter se proportio, 192. Virtutum cardinalium objecta, quomodo differant in via et in patria, 423.
- [Col. 1864] Visibilia ad invisibilem auctorem sternunt viam, 455.
- Visio Dei omnis boni satietas, 20. Nos Deo similes reddit, 21. Visio Dei in creaturis, 22. Visio Dei per visitationem divinam, 23. Per fidem, 23. Visio interna per Spiritus sancti unctionem, 24. Visionum in hac vita varia genera, 21. Non omnis visio prophetam efficit, 21. Visiones Moysi, Jacob, Isaiae mystice explicantur, 21, 22. Visionum quinque genera inter se conferuntur, 22. In visione quae nebulae cavendae, 22. Satanae fraudes cavendae, 23, 24. Visiones hae quatuor ad quos pertineant, 25.
- Visitatio est ordinis et disciplinae renovatio et irrigatio, 332.
- Vitae activae et contemplativae directio a Deo est, 26. Vitae utriusque idea, 436. Vitae activae operatio quinque requirit: esse bonam, spontaneam, puram, discretam, firmam, 436. Vita haec est peregrinatio et tantum diversorium, 91. Illius brevitas, 112. Est mors quaedam, 247. Vitae clericalis et laicalis antithesis, 495. Vitae religiosae idea Maria Magdalena, 414. Vitae regularis synopsis, 331. Vita religiosa sumpsit initium a primitiva Ecclesia, 414. Illius duae sunt pestes, discordia et proprietas, 414. Vita praesens designata per sancta, vita futura per Sancta sanctorum: et utriusque vitae antithesis, 423. Item, 426.
- Vocatio nostra designata per vocationem magorum, 191, 192.
- Vocis humanae commoda, 454.
- Voluntatis creatae et increatae latum discrimen, 459.
- Voluptatis habitae amaritudo designata per Ammon violantem Thamar, 184. Voluptatis excaecantis typus Dalila, 463.
- Votorum religiosorum reddendorum grandis obligatio, 224. Vide titulum Religiosus.
- Wodens rex Angliae ita celebratus fuit a gentilibus, ut ab ejus nomine diem Mercurii vocaverint.
- Wodensdei, id est diem Wodens, 397.
Ordo Rerum
- Prolegomena.
- Epistola dedicatoria. 9
- Introductio ad lectorem. 11
- Prolegomena de vita auctoris. 20
- CAP. I. โ Virorum illustrium gesta, et scripta cognitu utilia. 20
- CAP. II. โ Dicendorum circa auctoris vitam ratio ac unde petita. 21
- CAP. III. โ Quo tempore Adamus noster vixit. Errores castigati. 23
- CAP. IV. โ Nomen ejus ab aliis discretum, agnomen item et patria. 25
- CAP. V. โ De adolescentia in saeculo transacta, ac amplexu religiosi status. 28
- CAP. VI. โ In qua ecclesia vitam religiosam professus se primum Deo devovit, claustralis quietis praeco singularis. 31
- CAP. VII. โ Qualitas ordinis et disciplinae Praemonstratensis, sedis apostolicae approbatio, invida insectatio. 34
- CAP. VIII. โ De contemplativae atque activae studiis, quibus praecelluit. 38
- CAP. IX. โ Humilitas animi, devotio singularis circa tremenda missae mysteria, charitas. 41
- CAP. X. โ De libris veterum deperditis querimonia, et Syllabus operum Adami. 46
- CAP. XI. โ A quibus scriptoribus noster celebratus. Cur vetustae impressioni praemissus titulus: ยซLiber beatissimae Dei genitricis Mariae, et S. Joannis Baptistae.ยป 49
- CAP. XII. โ De ecclesia Candidae Casae, seu Withernae, cui praefuit Adamus; ac cathedralibus ecclesiis a Praemonstratensibus jure ordinario et praeterordinario insessis. 54
- [Col. 1864] CAP. XIII โ A regulari Praemonstratensium instituto alienum non esse majores minoresve administrare ecclesias. 58
- CAP. XIV. โ Beata mors episcopi Praemonstratensis Anglici, verisimiliter Adam, miraculis illustris, ex Caesario Heisterbacensi, lib. III, cap. 21 et 22. 61
- CAP. XV. โ Elogia Regulae S. Augustini: cui servanda oratio et lectio. 64
- CAP. XVI. โ Commentatores in S. Augustini Regulam celebres: et quomodo ea S. Norberto tradita. 72
- CAP. XVII. โ Singularis cultus Praemonstratensium erga S. Augustinum, Regula ejus canonica. Nec Praemonstratenses sub alia regula. 77
- Adami praefatio in sermones sequentes. 91
- SERMO PRIMUS. โ Dominica I in adventu Domini. โ De nominibus Christi, et quomodo ei advenienti occurrere debemus. 97
- SERMO II. โ Item Dominica I in adventu Domini. 102
- SERMO III. โ Item Dominica I in adventu Domini. โ De eo quomodo Christo sponso venienti occurrendum sit. 106
- SERMO IV. โ Item Dominica I in adventu Domini. โ De magna miseria hominis, et de beneficio Salvatoris. 111
- SERMO V. โ Item Dominica I in adventu Domini. โ De quinque generibus visionum. 119
- SERMO VI. โ Item Dominica I in adventu Domini. โ De cautela quae in spiritualibus visionibus habenda est, et de mysterio adventus Christi. 127
- SERMO VII โ Dominica II in adventu Domini. โ De fide sanctae Ecclesiae et de vocatione Synagogae ad fidem. 135
- SERMO VIII. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De triplici sanctae Ecclesiae statu. 141
- [Col. 1865] SERMO IX. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De tribus quae ad timorem Dei, et de tribus quae ad amorem ejus pertineant. 146
- SERMO X. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De pugna et pace, et de contemplatione eorum. 151
- SERMO XI. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De bonis et malis auditoribus, et quid responsorium ยซEgredietur Dominus,ยป etc., significet, et de sapientia Dei. 157
- SERMO XII. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ Quibus modis Dei invisibilis ad nos cognitio veniat. 162
- SERMO XIII. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De confessione peccatorum et laudis divinae, et de modo utriusque. 168
- SERMO XIV. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De quadripartita confessione, et de quatuor panibus, ac de quatuor generibus aegritudinis humanae. 174
- SERMO XV. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De modis quibus mentes praedicatorum in docendo disponuntur, et moventur, et de fastidiosis auditoribus. 181
- SERMO XVI. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De adventu Christi ad Ecclesiam per virginem Mariam. 186
- SERMO XVII. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De eo quod in sacramentis Veteris Testamenti Dominus ad Ecclesiam venit. 190
- SERMO XVIII. โ Item Dominica II in adventu Domini. โ De triplici ordine coenobitarum. 194
- SERMO XIX. โ In vigilia Nativitatis Domini. โ De prostratione quae eo die fit in capitulo. 200
- SERMO XX. โ Item in vigilia Nativitatis Domini. โ De sanctificatione et munditia, qua videamus majestatem Dei in nobis. 203
- SERMO XXI. โ Item in vigilia Nativitatis Domini. โ De spirituali Verbi ad animam adventu. 208
- SERMO XXII. โ In vigilia Nativitatis Domini. โ De interna gratia animam visitante. 213
- SERMO XXIII. โ In die natalis Domini. โ De sublimitate incarnationis Christi, et de spirituali electorum profectu. 219
- SERMO XXIV. โ Item in die natalis Domini. โ De spirituali profectu sanctorum, et de magna multitudine dulcedinis Dei, quam abscondit timentibus se, perfecit autem sperantibus in se. 220
- SERMO XXV. โ Item in die natalis Domini. โ De triplici summi imperatoris edicto. 235
- SERMO XXVI. โ Item in die natalis Domini. โ De triplici gratia Dei et de beneficiis ejus triplicis gratiae. 244
- SERMO XXVII. โ Item in die natalis Domini. โ De eo quod solis electis prodest gratia Dei, et de debito, quo erga nos ipsos tenemur obstricti, atque de obedientia exhibenda praelatis. 251
- SERMO XXVIII. โ Item in die natalis Domini. โ De quindecim gradibus charitatis, tribus scilicet majoribus debitis, tribus subditis, et tribus coaequalibus et aliis sex omnibus debitis; et de sobrietate, justitia, pietate et perseverantia, et triplici gratia scilicet Creatoris, Salvatoris et confirmatoris. 259
- SERMO XXIX. โ In die Sancti Stephani protomartyris. โ De tribus festis quae diei Nativitatis Dominicae proxime succedunt; et virtute charitatis atque patientiae. 265
- SERMO XXX. โ Item in die S. Stephani protomartyris. โ De diversitatibus coelorum et luminaribus eorum. 272
- SERMO XXXI. โ Item in die S. Stephani protomartyris. โ De gloria Spiritus sancti et de spiritualibus coelis. 284
- SERMO XXXII. โ Item in die S Stephani protomartyris. โ De duabus naturis Christi, et de spiritualibus coelis. 293
- SERMO XXXIII. โ In die S. Joannis apostoli et evangelistae. โ De triplici honore, quo Dominus eumdem beatum Joannem honoravit in vita et in morte. 299
- SERMO XXXIV. โ In die sanctorum Innocentium. โ De fructu salutis, quem superna nobis Sapientia infundit, et quomodo superbia in nobis persequitur humilitatem. 309
- SERMO XXXV. โ Item in die sanctorum Innocentium. โ De triplici somno spiritualis Joseph, et de trina angeli apparitione ejusque terna admonitione. 320
- SERMO XXXVI. โ Item in die festo sanctorum Innocentium. โ De eadem re unde supra. 328
- SERMO XXXVII. โ In Dominica infra octavam Nativitatis Domini โ De exercitio sanctae religionis, et de statu interioris hominis nostri. 334
- SERMO XXXVIII. โ In eadem Dominica infra octavam Nativitatis Domini. โ De interno cordis nostri statu. 342
- SERMO XXXIX. โ In eadem Dominica infra octavam Nativitatis Domini. โ De interna puritate mentis, quae [Col. 1866] soli Deo offerenda est. 352
- SERMO XL. โ In eadem Dominica infra octavam Nativitatis Domini. โ De exercitio religiosae conversationis. 363
- SERMO XLI. โ In die Circumcisionis Domini. โ De spiritualibus cultris, quibus facienda est circumcisio. 372
- SERMO XLII. โ Item in die Curcumcisionis Domini. โ De spiritualibus cultris, quibus facienda est circumcisio spiritualis, et de nominibus Christi Jesu et Emmanuel. 382
- SERMO XLIII. โ In die Epiphaniae Domini. โ De trina apparitione Domini. 393
- SERMO XLIV. โ Item in die Epiphaniae. โ De vocatione et ablutione nostra spirituali. 401
- SERMO XLV. โ Dominica II post Epiphaniam. โ De spirituali nostra ablutione, quae in humilitate consistit: et de internis nuptiis mentis, quas simul celebrant Deus sponsus et anima sponsa. 410
- SERMO XLVI. โ Item Dominica II post Epiphaniam. โ De eadem festivitate, quam in internis nuptiis suis simul celebrant Deus sponsus, et anima sponsa. 420
- SERMO XLVII. โ Item Dominica II post Epiphaniam. โ Quomodo debeamus nosmetipsos diligenter considerare. et ea quae ad nos pertinent salubriter investigare. 429
- ADAMI PRAEFATIO. 440
- SERMO PRIMUS. โ De debito quo astricti sunt canonici. De dignitate ordinis eorum. De terna rectitudine cogitationis. De tribus gradibus pravae cogitationis, ex suggestione, delectatione et consensu. 443
- SERMO II. โ De trina rectitudine affectionis, et vitiis oppositis, concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum et superbia vitae. De triplici rectitudine intentionis, et de modestia exterioris conversationis nostrae. 452
- SERMO III. โ De ordine Canonicorum: de diverso habitu clericorum. De usu vestitus linei in divinis officiis, et candidae vestis morali significatione. 461
- SERMO IV. โ De duplici significatione candidae vestis: et de quatuor locis, in quibus requievit corpus Domini Jesu, mystice quatuor perfectionis gradibus correspondentibus: de apparitione angelica in resurrectione Dominica, et mysterio transfigurationis. 469
- SERMO V. โ De verbis professionis Praemonstratensium. De oblatione, et sui ipsius traditione Ecclesiae, in qua Deo servitur. De typica oblatione SS. Abel et Isaac. De spe mercedis aeternae, et sacrilega sui usurpatione. 479
- SERMO VI. โ De promissione conversionis morum, et de his quae ad eamdem faciunt. De integra et mutila oblatione. De decore ac indecoro conversationis religiosae, fugienda detractione, et de adulatione, et de morali Magorum donatione. 487
- SERMO VII. โ De stabilitate loci in professione promissa, et qualiter haec sponsio tenenda sit. De mercede famulatus temporalis, ac aeterni. De stabilitate primae professionis servanda, et quibus de causis transitus ad alium ordinem sit consultus, vel licitus. 496
- SERMO VIII. โ De eo quod in professione nostra dicimus: secundum Evangelium Christi, et secundum apostolicam institutionem, et secundum canonicam Regulam B. Augustini. De SS. exemplis, et perfectione evangelica, de praestantia et oeconomia vitae communis. De dilectione Dei et proximi. De animorum et bonorum externorum unitate, et fugienda proprietate. 507
- SERMO IX. โ In Regulam beati Aurelii Augustini, ab eo loco: ยซQui aliquid habebant in saeculoยป usque ad ยซmelius enim est minus egere, quam plus habere.ยป De unitate concordiae, et communione corporalis sustentationis; de virtute humilitatis, de puritate orationis et abstinentia discreta. 519
- SERMO X. โ Ab eo loco Regulae B. Augustini: non sit notabilis habitus vester usque ad ยซindigentibus necessaria dare non differant, sub quorum custodia sunt, quae poscuntur.ยป De venustate honestatis. De castitate corporis. De spontanea confessione. De communibus custodibus vestium. De ablutione vestimentorum. De cura infirmorum, atque de libris quotidie petendis. 532
- SERMO XI. โ Ab iis verbis S. legislatoris Augustini ยซlites aut nullas habeatis,ยป usque ad ยซspiritualis inter vos debet esse dilectio.ยป De cavendo litigio. De partis laesae reconciliatione et fraterna dilectione. 547
- SERMO XII. โ Ab eo loco B. Augustini: ยซPraeposito tanquam Patri obediatur,ยป usque ad finem Regulae. De reverentia exhibenda praelatis. De officio eorum atque de sollicitudine hujus observantiae regularis. 564
- SERMO XIII. โ De virtute perfectae obedientiae, et de singulari praerogativa ipsius: et qualiter votum obedientiae usque ad mortem in Christo, in professione Regulari [Col. 1867] intelligendum sit. 580
- SERMO XIV. โ De eo, quod obedientiam promisimus successoribus Patris nostri, et quaenam sit sanior pars congregationis, cujus electio rata habenda est: et de religiosis exercitiis coenobitarum. 594
- Prooemia. 610
- EPIST. F. Adae ad Ecclesiae Praemonstratensis canonicos, de libro atque pictura tripartiti tabernaculi, et de primatu ac dignitate ejusdem Ecclesiae. 610
- EPIST. Joannis abbatis Ecclesiae B. Dei genitricis Mariae de Kelchou ad Adamum, in qua eum adhortatur de scriptione tabernaculi Moysis, atque de ejusdem operis in tres partes distinctione. 624
- EPIST Adami Joanni abbati, de materiali fabrica tabernaculi Moysi transmissa. 627
- PARS PRIMA. โ De tabernaculo Moysis in sensu litterali. 633
- CAP. I. โ De difficultate tractandi de materiali factura et dispositione tabernaculi Moysi 633
- CAP. II. โ De tabulis trium parietum tabernaculi, de basibus earumdem tabularum et de incastraturis earum. 636
- CAP. III. โ Ex libro Exodi de eodem. 636
- CAP. IV. โ Expositio litteralis capitis praecedentis. 636
- CAP. V. โ Verba Venerabilis Bedae presbyteri super caput istud. 638
- CAP. VI. โ De trium parietum vectibus, de connexione et erectione eorumdem parietum De tentorio introitus, et ejus quinque columnis. De velo ante Sancta sanctorum, et quatuor columnis ejus. 639
- CAP. VII. โ Item in libro Exodi de eodem. 640
- CAP. VIII. โ Expositio litteralis praecedentis capitis. 640
- CAP. IX. โ Super caput istud verba Venerabilis Bedae presbyteri. 642
- CAP. X. โ De cortinis, et sagis, et de operimentis tecti tabernaculi. 643
- CAP. XI. โ Item in libro Exodi de eodem. 643
- CAP. XII. โ Expositio litteralis capitis praecedentis. 644
- CAP. XIII. โ Verba Venerabilis Bedae presbyteri de eodem. 649
- CAP. XIV. โ De eo, quod in extensione sagorum et cortinarum Josephus, et Judaei a Venerabili Beda dissentire videntur. 651
- CAP. XV. โ De arca et oraculo, quod super eam erat; de mensa propositionis; de candelabro luminis, et de altari thymiamatis. 654
- CAP. XVI. โ Ex libro Exodi de eodem. 655
- CAP. XVII. โ Expositio litteralis capitis praecedentis. 656
- CAP. XVIII. โ Super capite praecedenti verba Venerabilis Bedae presbyteri. 660
- CAP. XIX. โ De altari holocausti, et labro aeneo. De atriis tabernaculi, et tentoriis atriorum. De columnis tentoriorum, et de basibus columnarum. 663
- CAP. XX. โ Item ex libro Exodi de eodem. 664
- CAP. XXI. โ Expositio litteralis super caput istud. 664
- CAP. XXII. โ Super capite praecedenti verba Venerabilis Bedae presbyteri. 667
- CAP. XXIII. โ De duodecim tribubus, quae circa tabernaculum metabantur, et de Levitis, qui tabernaculum portabant. 669
- CAP. XXIV. โ De dispositione tabernaculi, et ejus erectione. 670
- CAP. XXV. โ Repetitio omnium supradictorum, cum qua quaedam superadduntur, quaedam vero alio modo dicuntur. 671
- CAP. XXVI. โ De fine primae partis; et quod nec error excusandus, nec correctio respuenda sit. 684
- CAP. I. โ De difficultate pingendi tabernaculum in plano. 684
- CAP. II. โ Quomodo tabulae parietum tabernaculi in plano depingendae sunt, et quomodo ad invicem conjungendae sunt et sumendae. Qualiter etiam hi tres parietes cum introitu erigendi. 685
- CAP. III. โ De loco qui Sancta, et de illo, qui dicitur Sancta sanctorum: quaeque in loco uno, quaeque in altero debeant poni. 686
- CAP. IV. โ Quomodo cortinis et sagis praefati parietes operiendi sint; et qualiter pellibus arietum rubricatis, et hyacinthinis tectum debeat operiri. 687
- CAP. V. โ De atriis et tentoriis atriorum, et quae in ipsis atriis ponenda sint. 689
- [Col. 1868] CAP. VI. โ De basibus et tabulis parietum allegorice expositis. 690
- CAP. VII. โ De tentorio, quod ad introitum pendet, et de vecte ipsius introitus, et de tribus parietibus tabernaculi allegorice expositis. 694
- CAP. VIII. โ De picturis quae in Sancta sunt, quomodo secundum sensum allegoricum debeant intelligi. 696
- CAP. IX. โ De imagine quae in pavimento tabernaculi depicta est. 699
- CAP. X. โ De picturis, quae ad altare holocausti, et ad aeneum labrum spectant. 704
- CAP. XI. โ De tentoriis atriorum, et de columnis eorum. 706
- CAP. XII. โ De clericis Veteris et Novi Testamenti. 707
- CAP. XIII. โ De fidelibus utriusque temporis laicis. 712
- CAP. XIV. โ De diverso statu clericorum et laicorum. 727
- CAP. XV. โ De Levitis ad ostium tabernaculi tubis clangentibus; et de columna ignis, et nubis, quae tabernaculo praeminebat. 729
- CAP. XVI. โ Super capite praecedenti alia expositio allegorica. 732
- CAP. XVII. โ De quinquepartita distinctione picturae. 735
- CAP. XVIII. โ De significatione quinquepartitae distinctionis. 737
- CAP. XIX. โ Altera expositio de eodem. 738
- CAP. I. โ De difficultate tertiae partis tractandae. 743
- CAP. II. โ Quare in Aegypto populus Israel non aedificavit tabernaculum; et de tribus metallis, quae ad idem tabernaculum pertinebat. 743
- CAP. III. โ De tabulis et basibus moraliter expositis. 747
- CAP. IV. โ De vectibus, et annulis, et de iconibus, quae in tabulis et basibus positae sunt. 749
- CAP. V. โ De tribus parietibus tabernaculi. De vecte, qui est ad introitum ejus: et de quinque columnis, quae sub eodem vecte erectae sunt. 751
- CAP. VI. โ De duabus partibus, in quas divisum erat tabernaculum Moysi, et quid per eas moraliter accipiendum sit. 753
- CAP. VII. โ Quod duae tabernaculi partes cum his quae in eis erant, juxta sensum tropologicum geminum hominis statum designent. 755
- CAP. VIII. โ De gemina tabernaculi divisione; et quid ea quae in Sancta erant juxta intellectum moralem. quid etiam ea, quae in Sancta sanctorum erat juxta sensum anagogicum designent. 757
- CAP. IX. โ De capite vermis, quod ad aquilonem contra candelabrum in Sancta depictum est: et de septem ejusdem candelabri lucernis moraliter expositis. De tabulis, virga, atque manna quae in arca fuerunt. 760
- CAP. X. โ De altari thymiamatis, et de his quae ad idem altare pertinent, picturis. 763
- CAP. XI. โ De operimentis et picturis tabernaculi quae ad altare holocausti pertinebant, quomodo juxta sensum moralem sint intelligenda. 765
- CAP. XII. โ De labro aeneo et de picturis quae ad idem pertinent labrum. 768
- CAP. XIII. โ De tentoriis tabernaculi: et de ingressu Moysi in tabernaculum, et de ejus egressu. 773
- CAP. XIV. โ De duplici imagine Moysi. Et quomodo illa, quando extra tentorium posita est, imago Moysen tropologiae designat. 774
- CAP. XV. โ De illa imagine Moysi, quae in tabernaculo depicta est: et de duobus spatiis, in quibus Veteris Testamenti clerici et laici depicti sunt: quomodo juxta sensum moralem debeant intelligi. 777
- CAP. XVI. โ Quid per duos Levitas, tubis argenteis ad ostium tabernaculi clangentes, moraliter accipiendum sit. 780
- CAP. XVII. โ Quomodo duae columnae ignis et nubis, quae ex utraque tabernaculi parte depictae sunt, juxta sensum tropologicum debeant intelligi. 784
- CAP. XVIII. โ Alia de eodem capite alio modo juxta sensum moralem expositio. 785
- CAP. XIX. โ De quinque picturae spatiis: quid per ea moraliter accipiendum sit 789
- ADAMI EPISTOLA ad canonicos Ecclesiae Praemonstratensis. de triplici praefati tabernaculi pictura: et de triplici genere contemplationis. 791
- [Col. 1869] ยง I. โ Quod Deus sit invisibilis, immortalis, ex quo, per quem, et in quo omnia. 795
- ยง II. โ Animae sauciae oleum misericordiae efflagitatur. 798
- ยง III. โ Indigna anima rerum creaturam theorema assumit. 799
- ยง IV. โ Lapidum et saxorum de Creatore suo confessio. 799
- ยง V. โ Oculorum ad solem et lunam conversio et responsio. 799
- ยง VI. โ Stellarum pulchritudo et multitudo mirabilem Creatorem suum praedicant. 800
- ยง VII. โ Creaturae innumerae sapientiam creatricem, cujus non est numerus, indicant. 800
- ยง VIII. โ Rerum creatarum magnitudo Deum, cujus magnitudinis non est finis, loquitur. 800
- ยง IX. โ Rerum omnium pulchritudo speciosum Creatorem suum denuntiat. 801
- ยง X. โ Strepitus omnis, vocumque blandientium sonitus verbi illius, quod Deus est, euphoniam nos docet. 801
- ยง XI. โ Odorum fragrantia suavem Dei spiritum demonstrat. 802
- ยง XII. โ Sapores Deum suum gustare nos admonent. 802
- ยง XIII. โ Haec palpabilia alium a se auctorem clamant. 803
- ยง XIV. โ Divinitatis thesaurus nequidquam intra terrae ambitum quaeritur. 803
- ยง XV. โ Per haec visibilia ad invisibilium auctorem sternitur gradus. 803
- ยง XVI. โ Quinque sensuum circa exteriora judicium 803
- ยง XVII. โ Varia haec rerum sublunarium commutatio divinam virtutem sui sustentatricem contestatur. 803
- ยง XVIII. โ Omnia in coelo et in terra ordinat, atque adimplet Deus, verbo virtutis suae. 804
- ยง XIX. โ Intime praeest, ac inest omnibus, qui est super omnia. 805
- ยง XX. โ Seposita mole corporea, in spiritu et veritate Numen indagatur. 805
- ยง XXI. โ Inter spiritum creatum et increatum: verbum hominis, et verbum Patris aeterni, analogia investigatur, et antilogia. 806
- ยง XXII. โ Ad investigandum Creatorem nulla sufficit similitudo creaturae. 807
- ยง XXIII. โ Animus dat singulis officium sensibus. 808
- ยง XXIV. โ Abest a Deo, quae est in homine, affectionum vicissitudo. 808
- ยง XXV. โ Non est in Deo oblivio et reminiscentia cui omnia sunt semper praesentia. 808
- ยง XXVI. โ Voluntatis creatae ac increatae magnum discrimen est. 809
- ยง XXVII. โ Quidquid anima nostra intelligit et sapit, id omne ab aeterna Sapientia recipit. 809
- ยง XXVIII. โ In homine per similitudinem Trinitatis processio ac unitatis confessio. 810
- ยง XXIX. โ In divinis est identitas substantiae et personarum distinctio, et proprietatum reperitur discretio. 810
- ยง XXX. โ A Deo aeterno est Verbum aeternum; ab utroque Spiritus sanctus, qui est amor utriusque aeternus. 812
- ยง I. โ Vae illis, qui a Creatore aversi, ad creaturas se convertunt. 812
- ยง II. โ Invidi, cosmophili, arrogantes, gulosi, graphice damnantur. 813
- ยง III. โ Concupiscentia carnis et oculorum, ac vitae superbia censura typica castigatur. 814
- ยง IV. โ Modicam peccati pruriginem, quae delectat, consequitur aeternum supplicium, quod cruciat. 815
- ยง V. โ Terribilis Deus in damnatione reproborum super filios hominum. 816
- ยง VI. โ Quadrupliciter voluntatem impiorum moderatur Deus, suavi tamen ac forti consilio. 817
- ยง VII. โ Cur nesciat homo in hac vita, utrum odio an amore dignus sit. 817
- ยง VIII. โ Nemo de electione securus, et de sui reprobatione nemo non sit pavidus. 818
- ยง I. โ Filiorum Dei benigna est adoptio; quorum peccata commissa in tempore, non apparent in aeternitate. 819
- ยง II. โ Singularis sanctissimae Trinitatis favor erga electos. 820
- ยง III. โ Pax iis denuntiatur, qui immaculati ab hoc saeculo, cum Deo ambularunt. 821
- [Col. 1870] ยง IV. โ Singulare trium virorum regnum et adoptio. 822
- ยง V. โ Virorum illustrium catalogus, qui mystica virtutum operatione splenduerunt. 823
- ยง VI. โ Ejusdem argumenti prosecutio, et fausta apprecatio. 824
- ยง VII. โ Mirabili dulcedine ac favore Deus electos suos sic dirigit per temporalia, ut non amittant aeterna. 825
- ยง VIII. โ Ex incomprehensibili consilio eos quandoque deficere permittit in via, quos eligit Deus haeredes in patria. 826
- ยง IX. โ Vas electionis Apostolus in prototypum datur. 828
- ยง X. โ Deus filiis regni sui iratus, misericordiae tamen recordatur. 828
- ยง XI. โ Divinae gratiae erga electos singulare praesidium. 829
- ยง XII. โ Liber praedestinationis scriptus ab aeterno conservat inscriptos in aeternum. 830
- ยง XIII. โ Peccandi impossibilitas, ex mente dilectissimi apostoli, in electis cum gaudio perpenditur. 831
- ยง XIV. โ Exteriorum quinque sensuum de Conditore, omnium brevis symphonia. 832
- ยง XV. โ Sensuum interiorum cum aliis animalibus senaria dos communis est. 833
- ยง XVI. โ SS. Trinitatis imago in homine impressa elucidatur. 833
- ยง XVII. โ In una Deitatis substantia altius inquiritur personarum processio et differentia. 835
- ยง XVIII. โ Deus super omnia, subtus omnia, intra omnia, extra omnia demonstratur. 835
- ยง XIX. โ Humanae mentis hebescit acies, scrutantis abyssum divinitatis. 836
- ยง XX. โ Sic homo mundum universum accepit in fomentum necessitatis, ut post haec reciperet consummationem felicitatis. 837
- ยง XXI โ Quidam ex creatura rationali, occulto, sed justo Dei judicio, sic destinantur ad poenam, ut nunquam eorum opera acceptentur ad gloriam. 838
- ยง XXII. โ Ex hac triplici theoria animae contemplatrici totidem accedunt charismata. 839
- ยง XXIII. โ Ignorantia, arrogantia, diffidentia, tria sunt reproborum offendicula. 839
- ยง XXIV. โ Triplicis mali virus evacuat haec theoria perfundens animum triplici munere. 840
- Admonitio in opusculum subsequens. 842
- Prologus. 843
- CAP. I โ Status religionis non vacat tentationibus. Nec id admodum mirandum aut curandum, sed eo potius omnis cura conferenda est, ut ne a tentationibus anima superetur. 843
- CAP. II. โ Quarum rerum meditatione, quibusque modis ac remediis vehementes carnis tentationes ab homine religioso vincendae ac perdomandae sint. 845
- CAP. III. โ Capitulum, in quo culpae fratrum proclamantur, non nisi superbia et iracundia delusis infestum est, nec id carcer et ergastulum, sed porta paradisi et janua coeli dicendum est. 847
- CAP. IV. โ Multitudo et asperitas mandatorum, quae a superioribus eduntur, religiosum movere non debent, cum vox praecipientis superioris vox Dei sit. Denique crimen non est deesse quibuscunque mandatis superiorum, sed ea contemnere, etc. 851
- CAP. V. โ Magnitudo et obligationis gravitas in mandatis etiam ex praecipientis auctoritate colligendae sunt, Nihil ad haec spernendum, sive parvum sive magnum sit, quod praecipitur. 852
- CAP. VI. โ Lex claustri quae quosdam vagationum cupidos vehementer premit, sancta est, utilis et animae commoda, et valetudini corporum accommodata. 854
- CAP. VII. โ Divina psalmodia nulli oneri esse debet. Imo eo potius opera conferenda est, ut quae ore proferimus corde meditemur. 855
- CAP. VIII. โ Multum viris religiosis prodest et convenit, ut nonnunquam in opere corporali pro tempore et necessitate exerceantur. 855
- CAP. IX. โ Nihil turpius et homine religioso indignius, quam cutem molliter fovere, lautitias ciborum appetere ac denique ventrem Dei loco habere. 856
- CAP. X. โ Vigiliae magni faciendae sunt, propterea quod animam rerum divinarum contemplationi aptiorem reddant. Contra defugienda religioso officia curarum seminaria, nisi aliud obedientia praecipiat. 857
- CAP. XI. โ Silentium religionis veluti murus et propugnaculum est, sine quo diu verae pietatis studium nequit [Col. 1871] persistere. 858
- CAP. I. โ Finis, quo motus in religionem ingressus est religiosus, ob ejus oculos perpetuo observetur, diligenterque expendat, quid Deo in professione voverit. 859
- CAP. II. โ Exponitur formula professionis in ordine Praemonstratensi usitata, et explicatur quid voveant qui conversionem morum suorum et loci stabilitatem vovent. 860
- CAP. III. โ Explicantur reliqua, quae eadem professionis formula continentur, ostenditurque quam periculosum et grave peccatum proprietatis in religiosis abdicationem proprii professis. Ad haec, quae sit obedientia majoribus debita et quae sanior pars eligentium praelatum, docetur. 863
- CAP. IV. โ Quomodo expiandae sint multiplices votorum ac legis divinae transgressiones. Cui confitenda peccata, etc. 865
- CAP. V. โ Pluribus ostenditur, peccata religiosorum non nisi propriis praelatis esse confitenda, nec quemquam facile ab hoc absterreri debere metu publicationis et infamiae. 866
- CAP. VI. โ Nihil magis in religione necessarium est quam mutua inter praelatos et subditos dilectio. Quid de privatis operibus pietatis sentiendum? 869
- CAP. VII. โ Conclusio operis, in qua quisquis religiosus jubetur fervens, in omni bono opere constans, humilis et sanctus esse, etc. 870
- Notitia. 872
- Ludovici Antonii Muratorii praefatio. 872
- Ad dominum papam Urbanum hujus nominis tertium Godefridi Viterbiensis epistola ac prooemium. 876
- De Maxentio imperatore, filio Maximiani. 879
- Hic transfertur imperium a Roma in Byzantium. 882
- Item de eodem Constantino imperatore, tricesimo quarto ab Augusto. 884
- De tribus filiis Constantini, scilicet Constantio, Constantino et Constante, tricesimi quinti ab Augusto. 885
- Item de filiis Constantini versifice narratur. 886
- De Juliano apostata, imperatore tricesimo sexto ab Augusto. 887
- Item de Juliano. 887
- Item de eodem Juliano imperatore versifice demonstratur. 888
- Julianus apostata divino telo necatur. 889
- Is morte ita praeventus, non potuit efficere ea, quae jam contra patriam divi Basilii, et etiam contra ipsum Basilium decreverat. 889
- Julianus imperator cruorem suum spargit contra coelum, Christo palmam praebens victoriae. 889
- Item de Juliano, quomodo rex Persarum fecit eum excoriari, sicut legitur in Vita sancti Fabiani. 889
- De Joviano imperatore, tricesimo septimo ab Augusto. 890
- De eodem Joviano imperatore, versifice subinfertur. 890
- De Phoca caesare, tricesimo octavo ab Augusto. 891
- De Valentiniano imperatore, tricesimo nono ab Augusto. 891
- Item de Valentiniano versibus narratur. 891
- De Valente imperatore, quadragesimo ab Augusto. 892
- Gothicae litterae hoc tempore fuerunt inventae. 892
- De Gratiano imperatore, quadragesimo primo ab Augusto. 893
- De Theodosio imperatore, quadragesimo secundo ab Augusto. 893
- Item de eodem Theodosio imperatore versifice narratur. 894
- De Arcadio et Honorio fratribus, imperatoribus, simul regnantibus, quasi quadragesimus tertius ab Augusto. 894
- De Joanne Chrysostomo. 895
- Item de Arcadio et Honorio imperatoribus versifice narratur. 895
- Honorius, defuncto Arcadio, imperat solus, quadragesimus quartus ab Augusto. 895
- De honorio et Theodosio imperatoribus versifice. 897
- Item de Theodosio juniore imperatore, quadragesimo quinto ab Augusto. 897
- De Attila, et ejus origine. 898
- De eodem Theodosio imperatore, versifice narratur. 898
- [Col. 1872] Quomodo diabolus apparuit Judaeis in specie Mosi. 898
- De Martiano et Valentiniano imperatoribus, quadragesimis sextis ab Augusto. 898
- Undecim millium virginum tempus et martyrium. 901
- Item de eodem Martiano imperatore, versifice narratur. 901
- De papa Leone. 901
- De Simplicio papa et Felice. 901
- De Gelasio papa. 901
- De Leone Bissa Graecorum imperatore, quadragesimo septimo ab Augusto. 901
- De Zenone imperatore, quadragesimo octavo ab Octaviano Augusto. 902
- Item de Zenone imperatore, versifice narratur. 902
- De Anastasio imperatore, quadragesimo nono ab Augusto. 903
- Item de Anastasio imperatore, versifice narratur. 904
- Miraculum in blasphemum Arianum. 904
- Miraculum in baptismo Ariani cujusdam. 904
- De Justino imperatore, quinquagesimo ab Octaviano Augusto. 904
- Item de eodem Justino imperatore versifice narratur. 905
- De Felice papa. 905
- De papa Bonifacio. 905
- De Justiniano imperatore, quinquagesimo primo ab Augusto. 905
- De Lombardis, et Prisciano grammatico, item de Regula S. Benedicti. 906
- Item de eodem Justiniano imperatore versifice narratur. 906
- De papa Joanne et Agapeto. 907
- De Sylverio papa et Theobaldo rege Gothorum, secta Arianorum. 907
- De Vigilio papa, et altero Gothorum rege. 907
- De Pelagio papa. 907
- De Joanne pontifice, et portento quodam. 907
- De Justino juniore, imperatore Graecorum, quinquagesimo secundo ab Augusto. 907
- De eodem Justino versifice, et de papa sui temporis. 908
- De papa Pelagio. 908
- Lombardi Romam et Italiam premunt; inundatio magna, et Fabianus papa est. 908
- De Tiberio Constantino imperatore Graecorum, quinquagesimo tertio ab Augusto. 909
- De eodem Tiberio imperatore, et de papa sui temporis, versifice narratur. 909
- De Mauricio imperatore, quinquagesimo quarto ab Augusto, et de papa sui temporis. 909
- Item de eodem Mauricio, et de papa sui temporis. 910
- De Mauricio imperatore, et papa Gregorio, qui scripsit in Job et Ezechielem. 911
- De Phoca imperatore, quinquagesimo quinto ab Augusto. 911
- Item de eodem Phoca, versifice ponitur. 911
- De papa Bonifacio, qui a Phoca imperatore primatum omnium Ecclesiarum obtinuit. 911
- De templo Pantheon, Bonifacio dato. 912
- De papa Deusdedit. 912
- De inclinatione Romae sub Phoca imperatore. 912
- De Heraclio juniore, imperatore Graecorum, quinquagesimo sexto ab Augusto. 912
- Item de Heraclio et de Exaltatione sanctae crucis, et de papa sui temporis. 913
- De Chosroe. 914
- De aula Chosroe et filio ejus. 914
- Heraclius Persarum victor. 914
- Chosroes decollatur. 914
- De Severino papa. 914
- De Honorio papa et Joanne. 914
- De Pyrrho patriarcha Constantinopolitano. 915
- De pontifice Eugenio. 915
- De Heraclio Constantino imperatore, filio Magni Heraclii, et chronica sui temporis. 915
- Item de eodem Constantino tertio, et papa sui temporis, versifice narratur. 915
- De papa Deodato. 915
- De pontifice Dionysio. 915
- De Agapeto papa. 915
- De Constante imperatore, filio Constantini, quinquagesimo octavo ab Augusto, et chronica sui temporis. 915
- Item de eodem Constante, imperatore Heraclio, et de papa sui temporis. 916
- De Benedicto pontifice. 916
- [Col. 1873] De Theodosio imperatore, filio Constantis Heraclii, et chronica sui temporis. 916
- De Justiniano imperatore, filio Theodosii, sexagesimo ab Augusto, et chronica sui temporis. 917
- Progenies omnium Carolorum, ab Ansgisio filio Arnoldi episcopi Metensis, qui prius fuerat dux Francorum et majordomus. 917
- De Philippico Constantinopolitano imperatore et chronica regum Francorum per idem tempus. 917
- De Anastasio imperatore, sexagesimo secundo et chronica sui temporis. 918
- De Theodosio secundo imperatore, sexagesimo tertio ab Augusto. 918
- De Leone imperatore Graecorum, sexagesimo quarto ab Augusto. 918
- De ultimo Constantio imperatore Graecorum, sexagesimo qui to ab Augusto. 919
- Item de Theodosio imperatore, versifice, et de papa sui temporis. 920
- Prooemium auctoris. 920
- De ultimo Leone imperatore Graecorum, sexagesimo sexto ab Augusto; cujus temporibus imperium Graecorum ad Francos est devolutum, et de Romanis pontificibus illius temporis, et chronica diversorum. 922
- De genealogia Caroli Magni, a temporibus atavi sui Pipini Grossi, et qualiter ipsa progenies obtinuit regnum Francorum, quae postea sortita est Romanum imperium et totum orbem 922
- De Carolo Martello. 923
- De primo adventu Gothorum in Italiam, tempore Leonis, imperatoris Graecorum, quando Carolus Martellus Italiam a Gothis liberavit. 923
- De morte et sepultura Caroli Martelli, et de filio ejus Pipino Nano, cum duobus fratribus suis. 924
- His temporibus Pipinus dux Francorum factus est patricius Romanorum. 924
- Pipinus fit rex Francorum. 925
- De Gothis et de Lombardis a quibus Pipinus Ecclesiam Romanam, et totam Italiam liberavit. 925
- Chronicum. 926
- Pipini origo. 926
- Item de Pipino qualiter fit rex Francorum per papam Zachariam. 926
- Chronicum. 927
- De obitu Luitprandi regis Lombardorum, et de Astulphi regis exaltatione, et de primo introitu Pipini in Italiam. 927
- De secunda rebellione Astulphi regis, et de secunda victoria Pipini super eum. 927
- Item de eodem Pipino versifice narramus. 928
- De exaltatione Desiderii regis Lombardorum, et de Rachisio adversario ejus. 928
- Carolus Magnus filius Pipini, erigitur in regnum Francorum, mortuo Pipino. 929
- De Leone imperatore Graecorum sexagesimo primo supra memorato, et chronica ipsius temporis. 929
- Item de Pipino, et de generatione ipsius, versifice narramus; et quomodo Carolus vocatus est in auxilium Romanae Ecclesiae in Italiam. 929
- Historia Lombardorum, qui prius Vinuli vocabantur. 931
- Albuinus rex Lombardorum uxorem suam Rosimundam cogit bibere ex testa capitis patris sui Cunimundi, regis Gepidorum: quam ipse in similitudinem scyphi fecerat praeparari. 936
- Item de Albuino et de Rosimunda versifice, qualiter illa se vindicat, et ipsa tandem veneno moritur. 937
- De Constantino imperatore Graecorum, sexagesimo septimo ab Augusto, regnante in Francia Carolo Magno. 938
- Leo papa Romae fuisse caecatus et lingua mutilatus, et iteram a Deo redintegratus. 939
- Item de eodem Leone papa tertio, versifice, quomodo caecatus est, et lingua truncatus. 939
- Leonis querela apud Carolum et de Campulo et Paschali reis. 940
- Qualiter et quando Carolus Magnus factus est Romanorum imperator, sexagesimus octavus. 940
- Item de coronatione Caroli Magni versifice narratur. 940
- Carolus Romae coronatus, cogitat invadere imperium Graecorum. 941
- Nicephorus Graecorum imperator, a Bulgaris occiditur, Michael gener ejus erigitur, Carolo jam Romae imperante. 941
- De Leone Graecorum imperatore, jam Carolo Romae imperante. 941
- [Col. 1874] Item de pactione facta inter Carolum et Graecorum imperatorem, versibus explicamus. 942
- De quatuor principalibus sedibus imperii Romani, in Occidente. 942
- Carolus pergit peregrinus Hierosolymam, per Constantinopolim, sed revertitur per Siciliam, Calabriam et Apuliam. 943
- Carolus revertitur a Hierosolymis. 943
- Item de eodem. 944
- Angelus Domini praecepit Carolo pergere contra Hispanos. 944
- Ludovicus filius Caroli exaltatur in imperium, sexagesimus nonus ab Augusto. 946
- Item de eodem Ludovico imperatore versifice narramus. 947
- De Lothario imperatore, filio Ludovico, septuagesimo ab Augusto. 947
- Item de eodem Lothario imperatore, versifice narramus 949
- De Carolo secundo, imperatore Romanorum, septuagesimo primo ab Augusto. 949
- De nativitate regis Francorum Arnulphi septuagesimi secundi ab Augusto. 950
- De illo rege Carolo qui a fratribus suis acceperat Alemaniam in portionem, septuagesimus tertius ab Augusto. 950
- De rege Cendebuldo filio Arnulphi imperatoris. 952
- De Ludovico puero rege Francorum, filio Arnulphi regis, septuagesimo quinto ab Augusto. 953
- Item de eodem rege Ludovico puero versifice narratur. 954
- De primo Conrado rege post Ludovicum puerum, septuagesimo septimo ab Augusto. 954
- Item de eodem Conrado rege primo, ultimo autem Carolorum, versifice. 955
- De Henrico primo, rege Francorum, qui cognominatur Auceps. 955
- Item de eodem Henrico primo, versifice subnotatur. 956
- De primo Othone, imperatore Romanorum, septuagesimo octavo ab Augusto. 956
- Item de eodem Othone primo versibus subrogatur. 959
- De secundo Othone, imperatore Romanorum, septuagesimo nono ab Augusto. 960
- Item de eodem Othone secundo, imperatore, versifice subnotamus. 961
- De Othone tertio imperatore, octuagesimo ab Augusto. 961
- Item de tertio Othone imperatore versibus subrogatur. 962
- De secundo Henrico, scilicet Claudo, imperatore Romanorum octuagesimo septimo ab Augusto. 963
- Item de eodem secundo Henrico imperatore Romanorum, Claudo: et de civitate et gloriosa ejus ecclesia, quae vocatur Babenberg, id est Mons Pavonis, versifice dicamus. 964
- De ecclesia Babenbergensi. 964
- De Monte Pavonis, et ejus forma situque. 964
- De sepultura Caesaris Henrici. 964
- Babenbergae auctor prius studuit. 964
- Item de eodem Henrico Claudo laudes scribuntur. 965
- De secundo Conrado, imperatore Romanorum, octuagesimo secundo ab Augusto. 965
- Item de eodem Conrado imperatore versifice narratur. 966
- De Cuano duce, et lusoria voce ejus pro rata accepta. 967
- Item de eodem Cuano duce, et nepote ejus Conrado. 967
- De edicto Conradi imperatoris et Lupoldi casu. 967
- Item de eodem Conrado imperatore, et de pace sui temporis, versibus explicamus. 968
- De tertio Henrico imperatore, filio Conradi secundi imperatoris, octuagesimo tertio ab Augusto. 971
- De eodem Henrico tertio. 972
- De quarto Henrico imperatore Romanorum octuagesimo quarto ab Augusto. 972
- Terra Roberti Guiscardi in Apulia. 973
- De recuperatione sancti sepulcri, anno Domini millesimo sexagesimo septimo. 973
- Item de eodem Henrico quarto imperatore. 976
- Item de eodem Henrico quarto, versibus subnotatur. 978
- Henricus junior tollit imperium adversus patrem suum. 979
- Northmanni invadunt Apuliam tempore quarti Henrici imperatoris. 980
- [Col. 1875] Robertus Viscardus combussit Lateranum, dum imperator papam Paschalem captum Romae teneret. 980
- Item de quinto Henrico juniore filio quarti Henrici, octuagesimo quinto ab Augusto. 980
- De Hierosolymis. 981
- Auctor. 981
- De Henrico quarto. 982
- Henricus quintus capit papam Paschalem. 982
- Item de captivitate papae Paschalis, et de guerra inter imperium et Ecclesiam versibus subornatur. 984
- De excommunicatione imperatoris Henrici quinti, propter papae Paschalis captivitatem. 984
- Disputatio inter imperialem curiam et papalem; quis eorum esset major in illo tempore. 985
- Allegatio in contrarium de imperatore. 985
- De Lothario imperatore, octuagesimo sexto ab Augusto, post Henricum quintum. 986
- Item de Lothario versifice, et de duce Conrado contra eum erecto, sed tandem pontificato. 986
- De exaltatione Conradi tertii post Lotharium imperatorem, octuagesimo septimo ab Augusto. 987
- Item de Conrado tertio, qualiter rex Rogerius contra eum tulit Apuliam, et per Velfonem ducem infestat regnum Theutonicum. 989
- De duobus Wilhelmis. 989
- De pace inter imperatorem Fridericum et Lombardos. 989
- Item de Conrado tertio, qualiter ultra mare perrexit cum exercitu Christianorum. 989
- De exaltatione imperatoris Friderici primi, nepotis Conradi tertii, octuagesimi octavi ab Augusto. 990
- Item de eodem Friderico imperatore, versifice notamus. 991
- De civitate Mediolani et de guerra ejus cum Friderico imperatore. 991
- De Astensi civitate. 992
- Item de eadem Asta civitate. 992
- De civitate Terdona per Fridericum ter desolata. 992
- Qualiter a Terdona Romam consecrandus processit. 992
- Verba auctoris. 993
- Qualiter imperator ab apostolico Adriano coronatus est apud Sanctum Petrum, sine Romanorum consensu; unde pugnatum est cum Romanis, sed imperator obtinuit. 993
- De Spoleti destructione. 993
- De Veronensium traditione inter Alpes, ubi imperatorem, et totum exercitum inter angusta montium conclusum exstinguere cogitaverunt. 994
- De nuntio schismatis inter Alexandrum et Octavianum, tempore praedicti imperatoris. 994
- De civitate Alexandria, quae nunc dicitur Caesarea in Lombardia. 994
- De rege Henrico sexto, filio domini Friderici imperatoris, octuagesimo nono ab Augusto. 995
- Item de rege Henrico sexto, adhuc adolescente, proponitur quaedam forma regnandi, qualiter imperium debeat laudabiliter gubernare. 995
- Item ad regem Henricum admonitio. 996
- De nuptiis Henrici sexti. 997
- De nonnullis Ecclesiae persecutoribus 997
- De Maximiani prole. 997
- De Voltigerno Anglorum duce. 997
- Quamobrem Saxones Oceanum transfretarunt. 997
- Saxones a Voltigerno duce humaniter recepti. 998
- De Orsone, et Engisto. 998
- Saxonum commendatio. 999
- De Angria regina et regione et caeteris actis. 999
- Defuncto Aurelio rege Anglorum, erigitur Uter, qui et Pendragon dicitur. 1003
- De Merlino propheta Anglorum. 1004
- De eodem. 1005
- Uter Pendragon rediens a collusione ducissae, invenit ducem occisum, et castrum ejus captum. 1006
- Item de Hierna ducissa, obsessa in arce sua. 1006
- Loquitur cum ducissa. 1006
- Hierna ducissa recognoscit dicta regis, et tradit se illi. 1007
- PARS XIX. โ De regalibus insignibus, videlicet de Sancta Cruce, de gladio, de lancea sacra, de sceptro, de pomo aureo, de corona, de diademate: quid significent gemmae in corona, quid significet crista in corona. 1007
- Quid significat illa crux. 1007
- Quid significat gladius regalis, vel imperialis. 1008
- Quid significat sceptrum regale. 1008
- Quid significat lancea imperialis, et unde venit. 1009
- Quid significat globus aureus, qui regum manibus gestatur. 1010
- [Col. 1876] Quid significat crux posita super aureum pomum. 1010
- Quid significat diadema imperiale. 1010
- Quid significant gemmae pretiosae in corona et qui eas instituit. 1010
- Quid significat aurum in coronis. 1010
- Quid significat crista in corona imperiali. 1010
- Catalogus omnium pontificum Romanorum, et omnium imperatorum Romanorum. 1011
- Catalogus regum Italicorum. 1019
- Catalogus regum Assyriorum. 1021
- Catalogus regum Medorum. 1022
- Catalogus regum Persarum. 1023
- Catalogus regum Hebraeorum. 1023
- Catalogus regum Trojanorum. 1024
- Catalogus regum Graecorum. 1024
- Catalogus regum Sicyoniorum. 1024
- Catalogus regum Aegyptiorum. 1025
- Catalogus regum Aegypti et Antiochiae post mortem Alexandri Magni. 1026
- Catalogus regum Argivorum 1027
- Catalogus regum Babyloniorum 1027
- Catalogus regum Francorum. 1027
- Catalogus regum Gothorum 1029
- Catalogus regum Lombardorum. 1030
- Catalogus paparum et imperatorum synchronus. 1032
- Notitia 1045
- Notitia altera 1047
- Epistola nuncupatoria. 1049
- Praefatio ad lectorem. 1051
- Prologus epistolaris. 1053
- Incipit historia scholastica theologiae disciplinae. 1054
- CAP. I. โ De creatione empyrei et quatuor elementorum. 1055
- CAP. II. โ De primaria mundi confusione. 1056
- CAP. III. โ De opere primae diei. 1057
- CAP. IV. โ De opere secundae diei. 1058
- CAP. V. โ De opere tertiae diei. 1059
- CAP. VI. โ De opere quartae diei. 1060
- CAP. VII. โ De opere quintae diei. 1061
- CAP. VIII. โ De opere sextae diei. 1062
- CAP. IX. โ De creatione hominis. 1063
- CAP. X. โ De institutione conjugii. 1064
- CAP. XI. โ De quiete Sabbati, et sanctificatione. 1064
- Epilogus. 1065
- CAP. XII. โ De creatione animae protoplasti. 1066
- CAP. XIII. โ De paradiso et lignis ejus. 1067
- CAP. XIV. โ De fonte paradisi, et quatuor fluminibus ejus. 1068
- CAP. XV. โ De praecepto, et prohibitione edulii. 1068
- CAP. XVI. โ De impositione nominum animantium principaliter, et mulieris formatione. 1069
- CAP. XVII. โ De somno Adae, et formatione mulieris de costa ejus. 1070
- CAP. XVIII. โ De nominibus mulieris. 1070
- CAP. XIX. โ De prophetia Adae. 1071
- CAP. XX. โ De statu innocentiae eorum ante peccatum. 1071
- CAP. XXI. โ De suggestione serpentis, sive daemonis. 1072
- CAP. XXII. โ De esu pomi, et statu post peccatum. 1072
- CAP. XXIII. โ De maledictionibus serpentis, viri et mulieris. 1073
- CAP. XXIV. โ De ejectione eorumdem de paradiso, et romphaea ignea 1074
- CAP. XXV. โ De generationibus Adae. 1076
- CAP. XXVI. โ De oblationibus fratrum. 1076
- CAP. XXVII. โ De morte Abel. 1077
- CAP. XXVIII. โ De generationibus Cain. 1078
- CAP. XXIX. โ De Seth, et ejus generatione. 1080
- CAP. XXX โ Epilogum interserit. 1080
- CAP. XXXI. โ De causa diluvii. 1081
- CAP. XXXII. โ De arca Noe, et quomodo Dominus locutus est Noe. 1082
- CAP. XXXIII. โ De ingressu in arcam. 1083
- CAP. XXXIV. โ De inundatione et cataclysmo. 1084
- CAP. XXXV. โ De egressione Noe, et iride. 1085
- CAP. XXXVI. โ De ebrietate Noe, et maledictione Cham 1087
- CAP. XXXVII. โ De dispersione filiorum Noe, et Nemrod. 1087
- CAP. XXXVIII. โ De turre Babylon. 1089
- CAP. XXXIX. โ Primum incidens. 1089
- CAP. XL. โ De morte Beli, et ortu idolorum. 1090
- [Col. 1877] CAP. XLI. โ De generatione Sem. 1090
- CAP. XLII. โ De ingressu Thare, et suorum de Chaldaea. 1091
- CAP. XLIII. โ De annis Abrae post mortem patris, et egressu suo de terra sua. 1091
- CAP. XLIV. โ De adventu Abrae in terram Chanaan. 1092
- CAP. XLV. โ De descensu Abrae in Aegyptum, et de reditu ejusdem. 1093
- CAP. XLVI. โ De victoria Abrae, et occursu Melchisedech. 1094
- CAP. XLVII. โ De ortu Jubilei. 1095
- CAP. XLVIII. โ De sacrificio Abrae post promissionem haeredis. 1095
- CAP. XLIX. โ De fuga Agar, et ortu Ismaelis. 1096
- CAP. L. โ De pacto circumcisionis, et mutatione nominum Abrae, et Sarai. 1097
- CAP. LI. โ De tribus angelis susceptis ab Abraham. 1098
- CAP. LII. โ De duobus angelis descendentibus in Sodomam. 1099
- CAP. LIII. โ De subversione Sodomorum. 1100
- CAP. LIV. โ De incestu Lot. 1101
- CAP. LV. โ De peregrinatione Abrahae apud Abimelech regem Geraris. 1102
- CAP. LVI. โ De ortu Isaac, et ejectione Agar cum filio. 1103
- CAP. LVII. โ De puteo Juramenti. 1104
- CAP. LVIII. โ De immolatione arietis pro Isaac. 1104
- CAP. LIX. โ De morte Sarae. 1106
- CAP. LX. โ De legatione Eliezer in Mesopotamiam. 1106
- CAP. LXI. โ De adventu Rebeccae ad Isaac. 1107
- CAP. LXII. โ De morte Abrahae post susceptam sobolem de Cethura. 1108
- CAP. LXIII. โ De ortu regnorum. 1108
- CAP. LXIV. โ Aliud incidens. 1109
- CAP. LXV. โ De morte Ismaelis. 1109
- CAP. LXVI. โ De labore Rebeccae in partu geminorum. 1109
- CAP. LXVII. โ Tertium incidens. 1110
- CAP. LXVIII. โ De venditione primogenitorum Esau. 1111
- CAP. LXIX. โ De descensu Isaac in Geraris. 1111
- CAP. LXX. โ Quartum incidens. 1112
- CAP. LXXI. โ De uxoribus Esau. 1112
- CAP. LXXII. โ De benedictionibus Jacob. 1113
- CAP. LXXIII. โ De somno Jacob cum fugeret in Mesopotamiam, et de separatione Jacob et Esau. 1114
- CAP. LXXIV. โ De duabus uxoribus Jacob. 1115
- CAP. LXXV. โ De quatuor filiis Liae, et de filiis ancillarum. 1116
- CAP. LXXVI. โ Quintum incidens. 1116
- CAP. LXXVII. โ De reliquis filiis Liae, et ortu Joseph. 1116
- CAP. LXXVIII. โ De diversicoloribus virgis et fetibus. 1117
- CAP. LXXIX. โ De fuga Jacob et foedere inito cum Laban. 1119
- CAP. LXXX. โ De visione angelorum a Jacob, et de muneribus praemissis Esau. 1120
- CAP. LXXXI. โ De lucta Jacob cum angelo, et mutatione nominis. 1121
- CAP. LXXXII. โ De occursu Esau, et emptione agri in Sichem 1121
- CAP. LXXXIII. โ De morte Sichimitarum pro raptu Dinae. 1122
- CAP. LXXXIV. โ De morte Rachel in partu Benjamin. 1123
- CAP. LXXXV. โ De morte Isaac, et regibus Edom. 1123
- CAP. LXXXVI. โ Sextum incidens. 1124
- CAP. LXXXVII. โ De venditione Joseph. 1125
- CAP. LXXXVIII. โ De ingressu Joseph in Aegyptum. 1126
- CAP. LXXXIX. โ Quod Judas genuit Phares et Zaram de Thamar. 1127
- CAP. XC. โ De incarceratione Joseph. 1128
- CAP. XCI. โ De expositione somniorum Pincernae, et Pistoris. 1128
- CAP. XCII. โ De sublimatione Joseph pro expositione somniorum. 1129
- CAP. CXIII. โ De ingressu fratrum Joseph in Aegyptum. 1130
- CAP. XCIV. โ De reditu fratrum ad patrem. 1131
- CAP. XCV. โ De ingressu fratrum in Aegyptum, cum Benjamin. 1131
- CAP. XCVI. โ Quod Joseph indicavit se fratribus. 1132
- [Col. 1878] CAP. XCVII. โ De descensu Israel in Aegyptum. 1133
- CAP. XCVIII. โ Quod Joseph occurrit patri suo, et introduxit eum ad regem. 1134
- CAP. XCIX. โ De ratione sive annona quintae partis frugum instituta. 1134
- CAP. C. โ De juramento quod fecit Joseph patri. 1135
- CAP. CI. โ De benedictione Ephraim et Manasse. 1135
- CAP. CII. โ De benedictionibus duodecim tribuum. 1136
- CAP. CIII. โ De Ruben. 1136
- CAP. CIV. โ De Simeon et Levi. 1137
- CAP. CV. โ De Juda. 1137
- CAP. CVI. โ De Zabulon. 1138
- CAP. CVII. โ De Issachar. 1138
- CAP. CVIII. โ De Dan. 1138
- CAP. CIX. โ De Gad. 1138
- CAP. CX. โ De Aser. 1138
- CAP. CXI. โ De Nephtalin. 1139
- CAP. CXII. โ De benedictionibus Joseph. 1139
- CAP. CXIII. โ De Benjamin. 1140
- CAP. CXIV. โ De morte Jacob, et translatione ejus in Hebron. 1140
- CAP. CXV. โ De reditu Joseph, et ejus morte. 1141
- CAP. I. โ Praefatio. 1141
- CAP. II. โ De servitute filiorum Israel. 1141
- CAP. III. โ De dolo obstetricum. 1142
- CAP. IV. โ De submersione parvulorum. 1143
- CAP. V. โ De ortu, et educatione Moysi. 1143
- CAP. VI. โ De uxore Moysi Aethiopissa. 1144
- CAP. VII. โ De fuga Moysi, et affinitate Jethro. 1145
- CAP. VIII. โ De Dei visione in rubo. 1145
- CAP. IX. โ De signis datis Moysi. 1146
- CAP. X. โ De reditu Moysi in Aegyptum, et dimissione uxoris. 1147
- CAP. XI. โ De primo ingressu ad Pharaonem. 1147
- CAP. XII. โ De afflictione filiorum Israel. 1148
- CAP. XIII. โ De mutatione virgarum in colubrum. 1149
- CAP. XIV et XV โ De plagis Aegypti, et de aqua versa in sanguinem. 1149
- CAP. XVI. โ De ranis. 1150
- CAP. XVII. โ De sciniphibus. 1150
- CAP. XVIII. โ De coenomyia. 1150
- CAP. XIX. โ De morte pecorum. 1151
- CAP. XX. โ De ulceribus, et vesicis. 1151
- CAP. XXI. โ De grandine. 1151
- CAP. XXII. โ De locustis. 1152
- CAP. XXIII. โ De tenebris. 1152
- CAP. XXIV. โ De diebus Aegyptiacis. 1152
- CAP. XXV. โ De diebus azymorum, et agno paschali. 1153
- CAP. XXVI. โ De morte primogenitorum. 1155
- CAP. XXVII. โ De exitu Israel de Aegypto. 1155
- CAP. XXVIII. โ De sanctificatione primogenitorum. 1156
- CAP. XXIX. โ De deserto Aegypti. 1156
- CAP. XXX. โ De ducatu columnae, et mari Rubro. 1157
- CAP. XXXI. โ De transitu maris Rubri. 1157
- CAP. XXXII. โ De dulcoratione aquae Mara. 1158
- CAP. XXXIII. โ De duodecim fontibus, et septuaginta palmis Elim. 1159
- CAP. XXXIV. โ De coturnicibus, et manna. 1159
- CAP. XXXV. โ De aqua data in Raphidim. 1161
- CAP. XXXVI. โ De pugna contra Amalec. 1161
- CAP. XXXVII. โ De subdivisione magnatum ad concilium Jethro. 1161
- CAP. XXXVIII. โ De perventu ad montem Sinai. 1162
- CAP. XXXIX โ De datione legis verbotenus. 1163
- CAP. XL. โ Explicatio Decalogi. 1163
- CAP. XLI. โ De altari faciendo. 1166
- CAP. XLII. โ De judiciis. 1166
- CAP. XLIII. โ De foedere firmato aspersione sanguinis vitulorum. 1168
- CAP. XLIV. โ De primo ascensu Moysi in montem. 1169
- CAP. XLV. โ De tabernaculo faciendo. 1169
- CAP. XLVI. โ De schemate arcae. 1170
- CAP. XLVII. โ De propitiatorio, et cherubim. 1170
- CAP. XLVIII. โ De mensa, et columnis. 1171
- CAP. XLIX. โ De panibus propositionis. 1171
- CAP. L. โ De vasis libaminum. 1172
- CAP. LI. โ De candelabro aureo. 1172
- [Col. 1879] CAP. LII. โ De parietibus tabernaculi. 1173
- CAP. LIII. โ De distinctione tabernaculi et utroque velo. 1175
- CAP. LIV. โ De cortinis et sago. 1176
- CAP. LV. โ De modo tegendi secundum Bedam. 1177
- CAP. LVI. โ Josephus aliter. 1178
- CAP. LVII. โ De pellibus superpositis. 1178
- CAP. LVIII. โ Quid figurabant praedicta. 1179
- CAP. LIX. โ De altari holocaustorum. 1179
- CAP. LX. โ De situ altaris, et vasis ejus. 1181
- CAP. LXI. โ De atrio circa tabernaculum. 1181
- CAP. LXII. โ De lucernis tabernaculi. 1182
- CAP. LXIII. โ De communibus vestibus sacerdotis. 1182
- CAP. LXIV. โ De pontificalibus indumentis. 1185
- CAP. LXV. โ De mitra et tiara. 1186
- CAP. LXVI. โ De typo vestium. 1186
- CAP. LXVII. โ De compositione altaris incensi, et loco ejus. 1187
- CAP. LXVIII. โ De compositione thymiamatis. 1187
- CAP. LXIX. โ De confectione sanctae unctionis. 1188
- CAP. LXX. โ De labio aeneo. 1188
- CAP. LXXI. โ De redemptione numeratorum. 1189
- CAP. LXXII. โ De electione artificum, et datione tabularum. 1189
- CAP. LXXIII. โ De vitulo conflatili. 1189
- CAP. LXXIV. โ De prece Moysi, et minis Dei. 1190
- CAP. LXXV. โ De translatione prioris tabernaculi. 1191
- CAP. LXXVI. โ Quod Moyses vidit posteriora Domini. 1191
- CAP. LXXVII. โ De secundis tabulis, et gloria vultus Moysi. 1192
- CAP. LXXVIII. โ De compositione tabernaculi, et erectione. 1193
- CAP. I. โ Praefatio. 1193
- CAP. II. โ Permittitur divisio utilis. 1194
- CAP. III. โ De holocaustis, et modo offerendi. 1195
- CAP. IV. โ De sacrificiis pacificis et salutaribus. 1196
- CAP. V. โ De oblatione inanimatorum. 1197
- CAP. VI. โ De hostiis pro peccato. 1198
- CAP. VII. โ Pro peccato sacerdotis. 1198
- CAP. VIII. โ Pro peccato Synagogae. 1199
- CAP. IX. โ De hostia pro peccato principis. 1199
- CAP. X. โ De hostia pro peccato animae. 1200
- CAP. XI. โ De igne jugi, et ejectione cinerum. 1200
- CAP. XII. โ De esu adipis et sanguinis prohibito. 1200
- CAP. XIII. โ De consecratione summi sacerdotis et minorum. 1201
- CAP. XIV. โ De potestate offerendi eis data, et accipiendi partes suas. 1201
- CAP. XV. โ De prima oblatione sacerdotum, et igne dato de sublimi. 1202
- CAP. XVI. โ De morte Nadab et Abiu. 1203
- CAP. XVII. โ De discretione ciborum. 1204
- CAP. XVIII. โ De purificatione puerperae. 1205
- CAP. XIX. โ De cognitione leprarum. 1205
- CAP. XX. โ De purificatione leprosi. 1207
- CAP. XXI. โ De viro spermatico, et muliere hemorrhoissa. 1208
- CAP. XXII. โ De vitula rufa, hirco apompeio, et cineribus aspersionis. 1209
- CAP. XXIII. โ De purificatione immundorum. 1211
- CAP. XXIV. โ De personis exclusis a matrimonio. 1211
- CAP. XXV. โ Catalogus quorumdam praeceptorum. 1212
- CAP. XXVI. โ De tribus generibus panum. 1213
- CAP. XXVII. โ De sanctimonia sacerdotum. 1213
- CAP. XXVIII. โ De poena blasphemi. 1214
- CAP. XXIX. โ De talione legis datae. 1214
- CAP. XXX. โ De observatione jubilaei anni. 1214
- CAP. XXXI. โ De benedictionibus et maledictionibus. 1216
- CAP. XXXII. โ De decimis et votivis 1216
- CAP. I. โ Praefatio. 1217
- CAP. II. โ De excubiis circa tabernaculum. 1217
- CAP. III. โ De commutatione primogenitorum pro Levitis. 1217
- CAP. IV. โ De aetate ministrantium in tabernaculo, et de differentia ministrorum. 1218
- CAP. V. โ De quodam modo reddendi rem alienam. 1219
- CAP. VI. โ De judicio zelotypiae 1219
- CAP. VII. โ De sanctimonia Nazaraeorum. 1220
- CAP. VIII. โ De benedictione super populum. 1221
- [Col. 1880] CAP. IX. โ De oblationibus duodecim dierum in dedicatione tabernaculi. 1221
- CAP. X. โ De consecratione Levitarum 1222
- CAP. XI. โ De his qui non possunt facere Phase primo mense, ut faciant secundo. 1222
- CAP. XII. โ De tubis argenteis, et modo clangendi in eis. 1223
- CAP. XIII. โ De recessu Israel ad montem Sinai. 1224
- CAP. XIV. โ De electione septuaginta seniorum. 1225
- CAP. XV. โ De datione carnium, et ira Dei super eos. 1226
- CAP. XVI. โ De plaga Mariae, et causa leprae. 1227
- CAP. XVII. โ De duodecim explorationibus. 1227
- CAP. XVIII. โ De murmure populi pro quo per quadraginta annos in deserto perierant. 1228
- CAP. XIX. โ De lapidatione colligentis ligna in Sabbato. 1229
- CAP. XX. โ De schismate Core, Dathan et Abiron, et plaga eorum. 1230
- CAP. XXI โ De exustione populi exstincta per Aaron. 1231
- CAP. XXII. โ De virga Aaron, quae nocte una floruit, et fronduit, et peperit nuces. 1231
- CAP. XXIII. โ De reditu in Cades in quadragesimo anno. 1232
- CAP. XXIV. โ De morte Mariae et aquis contradictionis. 1232
- CAP. XXV. โ De circuitu Idumaeae. 1233
- CAP. XXVI. โ De morte Aaron. 1234
- CAP. XXVII. โ De victoria post votum anathematis. 1234
- CAP. XXVIII. โ De serpente aeneo contra ignitos serpentes. 1234
- CAP. XXIX. โ De scopulis torrentium qui gestierunt. 1235
- CAP. XXX. โ De cantico ad puteum. 1236
- CAP. XXXI. โ De morte Sehon regis Amorrhaeorum, et Og regis Basan. 1236
- CAP. XXXII. โ De itinere Balaam, et quod ei locuta fuerit asina. 1236
- CAP. XXXIII. โ De ariolathesi Balaam, et ejus prophetia. 1238
- CAP. XXXIV. โ Quod amore muliercularum initiatus est Israel Beelphegor. 1239
- CAP. XXXV. โ De zelo Phinees. 1240
- CAP. XXXVI. โ Secundus numerus bellatorum. 1240
- CAP. XXXVII. โ De jure successionis haereditariae. 1241
- CAP. XXXVIII. โ De substitutione Josue. 1241
- CAP. XXXIX. โ De libaminibus. 1241
- CAP. XL. โ De jugi sacrificio. 1242
- CAP. XLI. โ De Sabbato et oblationibus ejus. 1242
- CAP. XLII. โ De Neomenia. 1243
- CAP. XLIII. โ De Phase. 1243
- CAP. XLIV. โ De Pentecoste. 1243
- CAP. XLV. โ De festo Tubarum. 1244
- CAP. XLVI. โ De festo Propitiationis. 1244
- CAP. XLVII. โ De Scenopegia. 1245
- CAP. XLVIII. โ De votis. 1246
- CAP. XLIX. โ De destructione Madian, et praedae divisione. 1246
- CAP. L. โ De sorte duarum tribuum et dimidiae. 1247
- CAP. LI. โ Catalogus quadraginta duarum mansionum. 1247
- CAP. LII. โ De urbibus Levitarum, et suburbanis. 1248
- CAP. LIII. โ De matrimonio contribulum. 1248
- CAP. I. โ Praefatio. 1247
- CAP. II. โ Epilogus cum additionibus et determinationibus. 1249
- CAP. III. โ De civitatibus refugii trans Jordanem. 1249
- CAP. IV. โ De praecepto dilectionis. 1250
- CAP. V. โ De decima secunda. 1251
- CAP. VI โ De appellatione populi ad summum sacerdotem. 1253
- CAP. VII. โ De justitia regis per eos electi. 1253
- CAP. VIII. โ De maleficis abjiciendis. 1253
- CAP. IX. โ De talione regis. 1253
- CAP. X. โ De timidis et sollicitis removendis ab exercitu. 1254
- CAP. XI. โ Ne foedus inirent cum gentibus. 1254
- CAP. XII. โ De his quibus non erat fas intrare Ecclesiam Dei. 1255
- CAP. XIII. โ De prohibitione prostibuli, et libello repudii. [Col. 1881] 1256
- CAP. XIV. โ De plagis, quarum major erat quadragenaria. 1256
- CAP. XV. โ De suscitatione seminis, et modis discalceandi. 1256
- CAP. XVI โ De semine agrorum. 1257
- CAP. XVII. โ De deletione Amalecitarum. 1258
- CAP. XVIII โ Quod Moyses tradidit Deuteronomium Levitis 1258
- CAP. XIX. โ Canticum testimonii. 1259
- CAP. XX. โ De morte Moysi postquam benedixit populo. 1259
- Praefatio in historiam libri Josue. 1259
- CAP. I. โ De Josue. 1260
- CAP. II. โ De exploratoribus, et Rahab. 1261
- CAP. III. โ De transitu Jordanis. 1262
- CAP. IV. โ De circumcisione in Galgalis. 1263
- CAP. V. โ De angelo apparente Josue, et eversione Jericho. 1263
- CAP. VI. โ De lapidatione Achor. 1264
- CAP. VII. โ De incendio Hai. 1265
- CAP. VIII. โ De dolo Gabaonitarum, et mulcta. 1266
- CAP. IX. โ De quinque regibus suspensis. 1266
- CAP. X. โ De viginti quatuor regibus percussis a Josue. 1267
- CAP. XI. โ De altare in Hebal, et prima distributione terrae. 1267
- CAP. XII. โ Quod Hebron data est Caleb. 1268
- CAP. XIII. โ Quomodo Josue sorte divisit terram decem tribubus. 1268
- CAP. XIV. โ De irriguis Axae datis a patre Caleb. 1269
- CAP. XV. โ De reditu duarum tribuum et dimidiae. 1270
- CAP. XVI. โ De foedere quod statuit populus ad Deum. 1271
- CAP. XVII. โ De morte Josue et Eleazar. 1271
- CAP. I. โ Praefatio. 1271
- CAP. II. โ Quomodo Judas pugnavit Chananaeum. 1271
- CAP. III. โ De Cinaeis, et transgressione populi. 1273
- CAP. IV. โ De loco Flentium in Galgalis. 1273
- CAP. V. โ De Othoniele populi liberatore, et ejus morte. 1274
- CAP. VI. โ De Aod, et Sangar liberatoribus Israel. 1274
- CAP. VII. โ De Debbora prophetissa, et Barach, Sisara, Jahel, et Jabin. 1275
- CAP. VIII. โ De alio misso, et de Gedeone. 1277
- CAP. IX. โ De Abimelech qui septuaginta fratres suos occidit. 1281
- CAP. X. โ De Thola duce Israel. 1283
- CAP. XI. โ De Jair Galaadite duce Israel, et morte ejus. 1283
- CAP. XII. โ De poenitentia filiorum Israel propter idololatriam suam, et de Jephte. 1283
- CAP. XIII. โ De Abessan duce Israel 1285
- CAP. XIV. โ De Ahialon. 1285
- CAP. XV. โ De Abdon duce. 1285
- CAP. XVI. โ De Samsone. 1285
- CAP. XVII. โ Quomodo Samson accepit uxorem, et interfecit leonem. 1286
- CAP. XVIII. โ Quomodo interfecit multos cum mandibula asini. 1288
- CAP. XIX. โ Quomodo tandem deceptus fuit Samson. 1289
- CAP. XX. โ Incidentia. 1290
- CAP. XXI. โ De Micha et ejus sacerdote. 1290
- CAP. XXII. โ De uxore Levitae. 1291
- CAPUT UNICUM โ De Ruth. 1293
- CAP. I. โ Praefatio. 1295
- CAP. II. โ De parentibus Samuelis. 1295
- CAP. III. โ De Phenenna et Anna uxoribus. 1296
- CAP. IV. โ De ortu Samuelis. 1297
- CAP. V. โ De filiis Heli. 1298
- CAP. VI. โ Quod tertio Dominus vocavit Samuelem. 1299
- CAP. VII. โ De morte Heli, et filiorum ejus, et captione arcae a Philisthiim. 1300
- CAP. VIII โ De remissione arcae. 1300
- CAP. IX. โ Quod, orante Samuele, vicit Israel Philisthiim. 1302
- CAP. X โ De malis filiis Samuelis, et quod Israel petiit regem. 1303
- CAP. XI. โ De unctione Saulis et electione. 1303
- CAP. XII. โ De Naas et secunda unctione Saulis, post [Col. 1882] victoriam contra Ammon. 1305
- CAP. XIII. โ Quod Samuel praedixit Sauli de translatione regni. 1306
- CAP. XIV. โ De clade Philisthiim, et favo quem comedit Jonathas. 1307
- CAP. XV. โ Quod Saul vicit Amalec. 1309
- CAP. XVI. โ De unctione David in domo patris. 1310
- CAP. XVII. โ De bello Philisthiim contra Israel, et de morte Goliae. 1311
- CAP. XVIII. โ Quod Saul persecutus est David. 1312
- CAP. XIX. โ Quod Michol deposuit David persecutum a Saul per fenestram. 1313
- CAP. XX. โ De fuga David in Nobe. 1315
- CAP. XXI. โ De fuga David ad Achis. 1315
- CAP. XXII. โ De morte Abimelech, et octoginta quinque sacerdotum. 1316
- CAP. XXIII. โ De Ziphaeis et quod David latuit in spelunca fugiens a facie Saul. 1317
- CAP. XXIV. โ De morte Samuelis et Nabalis. 1318
- CAP. XXV. โ De fuga David ad Achis. 1319
- CAP. XXVI. โ De congregatione Philisthiim contra Israel et pythonum occisione, et suscitatione Samuelis. 1320
- CAP. XXVII. โ Quod David vicit Amalech. 1321
- CAP. XXVIII. โ De morte Saul et filiorum ejus. 1322
- CAP. I. โ De planctu David super Saul et Jonathan. 1323
- CAP. II. โ De prima unctione David in regem super tribum Judae in Hebron. 1325
- CAP III. โ De regno Isboseth. 1325
- CAP. IV. โ De filiis David. 1326
- CAP. V. โ De interfectione Abner. 1326
- CAP. VI. โ De morte Isboseth, et secunda unctione David super omnem Israel. 1327
- CAP. VII. โ Quod David expugnavit Jerusalem, et munivit. 1328
- CAP. VIII. โ Quod David vicit Philisthaeos. 1329
- CAP IX. โ De reductione arcae in Jerusalem. 1329
- CAP. X. โ De victoriis David, et officialibus ejus. 1330
- CAP. XI. โ De Miphiboseth, et quod Ammon dehonestavit nuntios David. 1332
- CAP. XII โ De adulterio David, et morte Uriae, et poenitentia David. 1333
- CAP. XIII. โ De Thamar, quam Ammon oppressit. 1334
- CAP. XIV. โ De morte Ammon et fuga Absalon et reditu ad David. 1335
- CAP. XV. โ Quomodo Absalon persecutus est David patrem suum. 1336
- CAP. XVI โ De consilio Chusai, et morte Achitophel. 1338
- CAP. XVII. โ De morte Absalon. 1338
- CAP. XVIII. โ De reditu David in Jerusalem. 1340
- CAP. XIX. โ De morte Amasae et Siba. 1341
- CAP. XX. โ De fame trium annorum, et de septem viris suspensis in ultione Gabaonitarum. 1342
- CAP. XXI. โ De quatuor praeliis David. 1342
- CAP. XXII. โ Catalogus fortium David. 1343
- CAP. XXIII. โ De numero populi, et altari erecto a David. 1345
- CAP. I. โ De unctione Salomonis in regem. 1347
- CAP. II. โ De secunda unctione Salomonis. 1348
- CAP. III. โ De morte David. 1349
- CAP. IV. โ De morte Adoniae, et Joab et Semei. 1350
- CAP. V โ De somnio Salomonis. 1351
- CAP. VI. โ De judicio Salomonis facto propter contentionem meretricum. 1351
- CAP. VII. โ De praefectis Salomonis, et inventione exorcismorum. 1352
- CAP. VIII. โ De operariis templi. 1353
- CAP. XIX. โ De aedificatione templi. 1354
- CAP. X. โ De ornatu inferioris domus. 1355
- CAP. XI. โ De duobus cherubim. 1358
- CAP. XII. โ De porticu. 1358
- CAP. XIII. โ De cubiculis, et coenaculis hebdomadariorum. 1360
- CAP. XIV. โ De atrio sacerdotum. 1360
- CAP. XV. โ De atrio mundorum. 1361
- CAP. XVI. โ De atrio mulierum. 1362
- CAP. XVII. โ De atrio immundorum. 1362
- CAP. XVIII. โ De altari, et mari aeneo. 1362
- CAP. XIX. โ De luteribus. 1363
- CAP. XX. โ De vasis altaris. 1364
- CAP. XXI. โ De dedicatione templi. 1365
- CAP. XXII. โ De domo Saltus. 1367
- CAP. XXIII. โ De basilica et domo regia. 1368
- [Col. 1883] CAP. XXIV. โ De oppidis datis Hiram. 1368
- CAP. XXV. โ De operibus Salomonis. 1369
- CAP. XXVI โ De regina Saba. 1369
- CAP. XXVII. โ De feminis adversariis Salomonis, et morte ejus. 1370
- CAP. XXVIII. โ De Roboam, et divisione regni. 1372
- CAP. XXIX. โ De Jeroboam, et Abdo, et vitulis. 1373
- CAP. XXX. โ De morte Abiae et Jeroboam. 1374
- CAP. XXXI. โ De Abia rege Juda. 1375
- CAP. XXXII. โ De Asa, et regibus Israel Nadab, et Baasa et Hela. 1376
- CAP. XXXIII. โ De Zambri et Amri. 1377
- CAP. XXXIV. โ De Achab, et Jezabel et Elia propheta. 1378
- CAP. XXXV. โ De sacerdotibus Baal, quos interfecit Elias. 1379
- CAP. XXXVI. โ De fuga Eliae, et vocatione Elisaei. 1380
- CAP. XXXVII. โ De prima obsidione Samariae, et reliquis. 1381
- CAP. XXXVIII. โ De victoria Achab. 1382
- CAP. XXXIX. โ De vinea Naboth. 1383
- CAP. XL. โ De Josaphat, et morte Achab et Ochosiae. 1385
- CAP. I. โ De Ochosia rege Israel 1385
- CAP. II. โ De raptu Eliae. 1387
- CAP. III. โ De sale Elisaei. 1388
- CAP. IV. โ De tribus regibus qui obsederunt regem Moab. 1388
- CAP. V. โ De superabundantia olei. 1389
- CAP. VI. โ De suscitatione filii Sunamitidis. 1389
- CAP. VII. โ De colocynthidis, et superabundantia panum. 1390
- CAP. VIII. โ De Naaman. 1391
- CAP. IX. โ De securi et acrisia Syrorum. 1392
- CAP. X. โ De fame, et secunda obsidione Samariae. 1393
- CAP. XI. โ De fame septem annorum, et peregrinatione mulieris Sunamitidis. 1394
- CAP. XII. โ De morte Benadad. 1394
- CAP. XIII. โ De Joram rege Juda. 1394
- CAP. XIV. โ De Jehu rege Israel inuncto tempore Elisaei. 1395
- CAP. XV. โ De septuaginta filiis Achab, et eorum morte, et de morte Jehu. 1396
- CAP. XVI. โ De Athalia et Joas. 1397
- CAP. XVII. โ De gazophylacio. 1398
- CAP. XVIII. โ De obitu Elisaei. 1399
- CAP. XIX. โ De Amasia, et Joas rege Israel. 1400
- CAP. XX. โ De Jeroboam rege Israel, et Amos propheta. 1401
- CAP. XXI. โ De Ozia, sive Azaria leproso rege Judae. 1402
- CAP. XXII. โ De Zacharia, Sellum, et Manahen. 1404
- CAP. XXIII. โ De initio captivitatis decem tribuum. 1404
- CAP. XXIV. โ De Joathan. 1404
- CAP. XXV. โ De Achaz. 1405
- CAP. XXVI. โ De captivitate decem tribuum. 1407
- CAP. XXVII. โ De Ezechia, qui fecit rectum, etc. 1408
- CAP. XXVIII. โ De signis trium annorum, quae praedixit Isaias. 1409
- CAP. XXIX. โ De fuga Sennacherib. 1410
- CAP. XXX. โ De Ezechiae aegrotatione, et de regressu solis. 1411
- CAP. XXXI. โ De morte Ezechiae. 1412
- CAP. XXXII. โ De Manasse et morte Isaiae. 1414
- CAP. XXXIII. โ De morte Manasse. 1415
- CAP. XXXIV. โ De Amon et Josia. 1415
- CAP. XXXV. โ De sancto propheta Jeremia. 1416
- CAP. XXXVI. โ De inventione Deuteronomii. 1416
- CAP. XXXVII. โ De morte Josiae. 1418
- CAP. XXXVIII. โ De Joakim, vel Joachaz. 1418
- CAP. XXXIX. โ De Nabuchodonosor, et morte Joakim. 1420
- CAP. XL. โ De Sedecia. 1421
- CAP. XLI. โ De laguncula testea. 1423
- CAP. XLII โ De prima obsidione Jerusalem. 1424
- CAP. XLIII. โ De secunda obsidione Jerusalem. 1425
- CAP. XLIV. โ De fuga Sedeciae, capta urbe. 1426
- CAP. XLV. โ De incendio templi, et urbibus, et Godolia. 1426
- CAP. XLVI. โ De morte Sedeciae. 1427
- CAP. XLVII. โ Sedatio contrarietatum. 1427
- Praefatio. 1431
- [Col. 1884] CAP. I. โ De Tobia. 1432
- CAP. II. โ De morte Godoliae. 1438
- CAP. III. โ De descensu reliquiarum Judae in Aegyptum, et de obitu Jeremiae. 1439
- CAP. I. โ Praefatio. 1441
- CAP. II. โ De elevatione et visione Ezechielis. 1443
- CAP. III. โ De comminatione Jerusalem. 1444
- CAP. IV. โ De consolatione Jerusalem. 1444
- CAP. V. โ De resurrectione mortuorum. 1445
- CAP. VI. โ Quod facta est manus Domini super Ezechielem. 1446
- CAP. I. โ Praefatio. 1447
- CAP. II. โ Prima visio Danielis. 1448
- CAP. III. โ Secunda visio Danielis. 1449
- CAP. IV. โ Tertia visio Danielis de arbore, etc. 1451
- CAP. V. โ Catalogus regum Babylonis. 1452
- CAP. VI. โ Quarta visio Danielis. 1453
- CAP. VII. โ Visio quinta Danielis. 1455
- CAP. VIII. โ Visio sexta. 1456
- CAP. IX. โ Visio septima. 1458
- CAP. X. โ Visio octava. 1459
- CAP. XI. โ Visio nona. 1462
- CAP. XII. โ Visio decima. 1463
- CAP. XIII. โ De Susanna. 1466
- CAP. XIV. โ De idole Belis et dracone. 1468
- CAP. XV. โ De Habacuc. 1469
- CAP. XVI. โ De Cyro. 1470
- CAP. XVII. โ De licentia redeundi data Judaeis. 1471
- CAP. XVIII. โ De anno septuagesimo. 1472
- CAP. XIX. โ De reaedificatione templi. 1474
- CAP. XX. โ De Cambyse. 1474
- CAP. I. โ Praefatio. 1475
- CAP. II. โ De duobus magis, et Dario filio Hystaspis. 1480
- CAP. III. โ De consummatione templi, et Zacharia, et Aggaeo. 1481
- CAP. IV. โ De Xerce. 1483
- CAP. V. โ De Artaxerce et Esdra. 1483
- CAP. VI. โ De Nehemia. 1485
- CAP. VII. โ De reaedificatione Jerusalem. 1486
- CAP. VIII. โ De inventione ignis. 1487
- CAP. IX. โ De observatione tabernaculorum. 1487
- CAP. X. โ De aedificatione muri, et obitu Nehemiae. 1488
- CAP. I. โ Praefatio. 1489
- CAP. II. โ De Ocho seu Artaxerce. 1495
- CAP. III. โ De Dario filio Arsami. 1495
- CAP. IV. โ De Alexandro. 1496
- CAP. V. โ De reclusione decem tribuum, et morte Alexandri. 1498
- CAP. VI. โ De Ptolemaeo Soter. 1498
- CAP. VII. โ De Ptolemaeo Philadelpho. 1499
- CAP. VIII. โ De Evergete. 1501
- CAP. IX. โ De Ptolemaeo Philopatre. 1502
- CAP. X. โ De Seleuco. 1503
- CAP. XI. โ De Antiocho Epiphane. 1503
- CAP. I. โ Machabaeorum. 1505
- CAP. II. โ De praeliis Judae Machabaei. 1506
- CAP. III. โ De purificatione templi. 1507
- CAP. IV. โ De praeliis Judae. 1508
- CAP. V โ De morte Antiochi Eupatoris in Judaea. 1509
- CAP. VI. โ De Demetrio, et Nicanore. 1511
- CAP. VII. โ De foedere Judaeorum cum Romanis 1512
- CAP. VIII. โ De morte Judae. 1512
- CAP. IX. โ De Jonatha. 1513
- CAP. X. โ De Alexandro occidente Demetrium. 1514
- CAP. XI. โ De Demetrio Cretensi. 1515
- CAP. XII. โ De Antiocho adolescente. 1516
- CAP. XIII. โ De Simone. 1518
- CAP. XIV. โ De Antiocho Demetrii filio. 1519
- CAP. XV. โ De morte Simonis. 1520
- Praefatio in historiam secundi libri Machabaeorum. 1521
- CAP. I. โ Recapitulatio. 1522
- CAP. II. โ De commendatione Joannis Hircani. 1525
- CAP. III. โ De institutione Xenodochiorum, et de morte Joannis. 1525
- CAP. IV. โ De restitutione regni Judaeorum per Aristobulum. 1525
- CAP. V. โ De nece Antigoni. 1526
- CAP. VI โ De tyrannide Alexandri regis, et ejus [Col. 1885] morte. 1527
- CAP. VII. โ De regno Alexandrae, et de filiis ejus, Hircano et Aristobulo. 1527
- CAP. VIII. โ De multiplici discordia fratrum. 1528
- CAP. IX. โ Quod Pompeius, Jerusalem sibi tradita, templum expugnavit. 1528
- CAP. X. โ De divisione Judaeae in pentarchias 1529
- CAP. XI. โ De fuga Aristobuli et ejus iterata captivitate. 1529
- CAP. XII. โ De reditu Aristobuli in Syriam, et ejus nece. 1530
- CAP. XIII. โ Quod Antipater transivit in gratiam Caesaris. 1530
- CAP. XIV. โ Quod Antipater procurator Judaeae creatus est. 1531
- CAP. XV. โ Quod Herodes factus est praeses Galilaeae, et princeps militiae regis Syriae. 1531
- CAP. XVI. โ De morte Julii Caesaris et signis. 1531
- CAP. XVII. โ Quod Herodes adhaesit Cassio. 1532
- CAP. XVIII. โ De nece Antipatri vindicata per Herodem. 1532
- CAP. XIX. โ De uxoribus Herodis, et liberis ejus. 1532
- CAP. XX. โ Quod Herodes et Phasaelus tetrarchae Judaeae facti sunt ab Antonio, et de pugnis eorum, etc. 1533
- CAP. XXI. โ Quod Herodes rex Judaeae Romae creatus est. 1534
- CAP. XXII. โ Quod Herodes, pulso Antigono, positus est in throno regni in Jerusalem. 1534
- CAP. XXIII. โ De morte Mariannes dolo Salome. 1535
- CAP. XXIV. โ Quod Augustus addidit regno Herodis Trachonitidem et Ituraeam. 1535
- CAP. XXV. โ De Herodianis. 1536
- CAP. XXVI. โ De offensa Herodis in filios. 1537
- CAP. I. โ De conceptione Praecursoris Domini. 1537
- CAP. II. โ De conceptione Salvatoris. 1537
- CAP. III. โ De ortu Praecursoris. 1537
- CAP. IV. โ De descriptione orbis. 1539
- CAP. V. โ De nativitate Salvatoris. 1539
- CAP. VI. โ De cantico angelorum, et circumcisione Domini. 1540
- CAP. VII. โ De stella et magis. 1541
- CAP. VIII. โ De oblatione et nominibus magorum. 1542
- CAP. IX. โ De Hypapanti Domini. 1542
- CAP. X. โ De fuga Domini in Aegyptum. 1543
- CAP. XI. โ De nece puerorum, et quare dilata per annum. 1543
- CAP. XII. โ Quod comminatio Jeremiae etiam prophetia fuit. 1544
- CAP. XIII. โ De nece duorum filiorum Herodis. 1544
- CAP. XIV. โ De priori testamento Herodis, et odio ipsius, et Antipatre. 1545
- CAP. XV. โ Quod Herodes incarceravit Antipatrem insidiantem vitae ejus. 1545
- CAP. XVI. โ De magnitudine morbi Herodis. 1546
- CAP. XVII. โ De nobilibus Judaeis occidendis in morte Herodis, et de morte Antipatri. 1546
- CAP. XVIII. โ De morte Herodis, et substitutione Archelai. 1547
- CAP. XIX. โ De lite fratrum pro regno coram Augusto. 1547
- CAP. XX. โ De quatuor regibus in Judaea. 1548
- CAP. XXI. โ De simulato Alexandro. 1548
- CAP. XXII. โ De divisione regni. 1549
- CAP. XXIII. โ De reditu Jesu ab Aegypto, et de morte Glasirae. 1549
- CAP. XXIV. โ De exsilio Archelai 1550
- CAP. XXV. โ De primo procuratore Judaeae. 1550
- CAP. XXVI. โ De morte Augusti. 1550
- CAP. XXVII. โ De Tiberio imperatore, et Valerio procuratore Judaeae. 1551
- CAP. XXVIII. โ De odio Judaeorum in Pontium Pilatum. 1551
- CAP. XXIX. โ Testimonium Josephi de Christo. 1551
- CAP. XXX. โ De baptismo Joannis, et principio sextae aetatis. 1552
- CAP. XXXI. โ De tribus sectis Judaeorum. 1552
- CAP. XXXII. โ Quod Joannes confessus est se non esse Christum. 1554
- CAP. XXXIII. โ De Jesu baptizato. 1554
- CAP. XXXIV. โ De Spiritu sancto et voce Patris. 1555
- CAP. XXXV. โ De Jesu jejunio, et tentatione. 1556
- CAP. XXXVI. โ De prima vocatione discipulorum. 1557
- [Col. 1886] CAP. XXXVII. โ De variis opinionibus historiae. 1558
- CAP. XXXVIII. โ De mutatione aquae in vinum. 1559
- CAP. XXXIX. โ De instructione Nicodemi. 1559
- CAP. XL. โ De prima ejectione ementium et vendentium in templo. 1560
- CAP. XLI. โ De secunda vocatione discipulorum. 1561
- CAP. XLII. โ De eo quod Dominus legit in Nazareth. 1561
- CAP. XLIII. โ Quod discipuli baptizabant, et Joannes. 1561
- CAP. XLIV. โ Cur Joannes incarceratus est. 1561
- CAP. XLV. โ De tertia vocatione discipulorum. 1562
- CAP. XLVI. โ De aperta praedicatione, et miraculis Domini. 1562
- CAP. XLVII. โ De electione duodecim apostolorum. 1563
- CAP. XLVIII. โ De sermone Domini in monte. 1564
- CAP. XLIX. โ De Oratione Dominica. 1564
- CAP. L. โ Quod discipuli missi sunt cum potestate curandi. 1565
- CAP. LI. โ De curatione leprosi. 1565
- CAP. LII. โ De servo centurionis. 1566
- CAP. LIII. โ De socru Petri. 1566
- CAP. LIV. โ De filio viduae. 1566
- CAP. LV. โ Quod excitatus imperavit ventis et mari. 1566
- CAP. LVI. โ De duobus obsessis a legione. 1567
- CAP. LVII โ De paralytico demisso per tectum. 1567
- CAP. LVIII. โ De puteo Samaritanae. 1567
- CAP. LIX. โ De filio reguli. 1568
- CAP. LX. โ De convivio Levi. 1569
- CAP. LXI. โ De filia archisynagogi, et haemorrhoissa. 1569
- CAP. LXII. โ De duobus caecis, et de surdo. 1570
- CAP. LXIII. โ De Beelzebub. 1570
- CAP. LXIV. โ De Maria Magdalena. 1571
- CAP. LXV. โ De ministerio Marthae. 1571
- CAP. LXVI. โ De quaestione Joannis. 1571
- CAP. LXVII. โ De septuaginta duobus discipulis. 1571
- CAP. LXVIII. โ De solutione Sabbati, et confricatione granorum 1572
- CAP. LXIX. โ De manco. 1572
- CAP. LXX. โ De quatuor parabolis ad turbas in navi. 1573
- CAP. LXXI. โ De tribus parabolis in domo ad discipulos. 1573
- CAP. LXXII. โ De saltu Domini. 1574
- CAP. LXXIII. โ De decollatione Joannis. 1574
- CAP. LXXIV. โ De quinque panibus, et duobus piscibus. 1575
- CAP. LXXV. โ Quod Dominus ambulavit super mare. 1576
- CAP. LXXVI. โ De verbis Domini, pro quibus quidam abierunt retro. 1576
- CAP. LXXVII. โ De traditionibus Pharisaeorum contra mandata Domini. 1577
- CAP. LXXVIII. โ Quod cibus non transit in virtutem naturae. 1577
- CAP. LXXIX. โ De muliere Chananaea. 1578
- CAP. LXXX. โ De surdo et muto. 1578
- CAP. LXXXI. โ De probatica piscina. 1578
- CAP. LXXXII. โ De zelo Judaeorum quod Christus Filium Dei se dixit. 1579
- CAP. LXXXIII. โ De refectione quatuor millium, et septem panibus. 1580
- CAP. LXXXIV. โ De quodam caeco 1580
- CAP. LXXXV. โ De confessione fidei, quam fecit Petrus pro omnibus. 1580
- CAP. LXXXVI โ De transfiguratione Domini. 1581
- CAP. LXXXVII. โ De lunatico. 1583
- CAP. LXXXVIII. โ De verbis Domini, quibus innuit triduum mortis suae. 1583
- CAP. LXXXIX. โ De tributo invento in ore piscis. 1583
- CAP. XC. โ Quod apostoli quaesierunt quis eorum esset major. 1583
- CAP. XCI. โ De parabola ovis, et drachmae, et filii prodigi. 1584
- CAP. XCII. โ De dimittendo fratri septuagies septies. 1584
- CAP. XCIII. โ Quod ob solam fornicationem uxor potest dimitti. 1585
- CAP. XCIV. โ De Galilaeis, quos occidit Pilatus. 1585
- CAP. XCV โ De muliere incurvata. 1586
- CAP. XCVI. โ De Scenopegia 1586
- CAP. XCVII. โ Quod missi ut tenerent Jesum admirabantur verba ejus. 1586
- CAP. XCVIII. โ De adultera. 1586
- [Col. 1887] CAP. XCIX. โ De parabola divitis volentis ampliare horrea sua, et de quibusdam verbis Domini 1587
- CAP. C. โ De caeco nato. 1587
- CAP CI. โ De signis perfectionis, et de impossibilitate intrandi divitem in regnum coelorum 1588
- CAP. CII. โ Quod relinquentes pro Christo omnia judicabunt 1589
- CAP. CIII. โ De divite et Lazaro. 1589
- CAP. CIV. โ De villico iniquitatis. 1590
- CAP. CV. โ De denario diurno. 1590
- CAP CVI โ De hydropico, et exhortatione ad humilitatem et misericordiam 1591
- CAP. CVII. โ Quod in Encaeniis voluerunt Judaei lapidare Jesum. 1592
- CAP. CVIII. โ De resurrectione Lazari. 1593
- CAP. CIX. โ Quod pontifices et Judaei conspiraverunt in Jesum. 1594
- CAP CX. โ De ultimo adventu Domini in Jerusalem. 1594
- CAP. CXI. โ De decem leprosis. 1594
- CAP CXII. โ De Samaritanis negantibus hospitium Domino. 1595
- CAP. CXIII. โ De petitione filiorum Zebedaei. 1595
- CAP. CXIV. โ De Zachaeo et caeco prius illuminato. 1596
- CAP. CXV. โ De duobus caecis Jerichontinis. 1597
- CAP. CXVI. โ De alabastro unguenti 1597
- CAP. CXVII. โ De maledictione ficus, et sessione super asellum. 1598
- CAP. CXVIII. โ Quod gloriose susceptus Dominus flevit super civitatem. 1599
- CAP. CXIX โ De secunda ejectione ementium et vendentium de templo. 1601
- CAP. CXX. โ De excitatione templi in triduo. 1601
- CAP. CXXI. โ De duobus minutis viduae. 1602
- CAP. CXXII. โ De Pharisaeo et publicano. 1603
- CAP. CXXIII. โ Quod Dominus pernoctavit in Bethania. 1603
- CAP CXXIV. โ De voce Patris ad Jesum, quam quidam putaverunt tonitruum. 1603
- CAP. CXXV. โ De filio, qui se negavit iturum in vineam et ivit. 1604
- CAP. CXXVI. โ De cultoribus vineae sanguinariis 1604
- CAP. CXXVII. โ De lapide angulari. 1605
- CAP. CXXVIII. โ De invitatis ad nuptias, et non habente vestem nuptialem. 1605
- CAP. CXXIX. โ De Herodianis, et tributo reddendo 1605
- CAP. CXXX. โ De septemvira muliere. 1605
- CAP. CXXXI. โ De mandato primo, et secundo in lege, et sauciato a latronibus. 1606
- CAP. CXXXII. โ De confutatione Pharisaeorum per auctoritatem David. 1606
- CAP. CXXXIII. โ De doctoribus Pharisaicis audiendis, non imitandis. 1607
- CAP. CXXXIV. โ Quibus debetur vae aeternum 1607
- CAP. CXXXV. โ De Zacharia filio Barachiae. 1608
- CAP. CXXXVI. โ De comminatione eversionis Jerusalem. 1609
- CAP. CXXXVII. โ De signis eversionis, et adventus sui. 1609
- CAP. CXXXVIII โ Proprium signum eversionis. 1610
- CAP. CXXXIX โ De impedimento fugae 1610
- CAP CXL. โ Propria signa adventus Judicis. 1610
- CAP. CXLI. โ De signis quindecim dierum ante judicium. 1611
- CAP. CXLII. โ Quod solus Pater novit diem judicii, et de uno assumpto, et altero relicto. 1611
- CAP. CXLIII. โ De vigilia janitoris, et decem virginibus. 1612
- CAP. CXLIV. โ De commendatione talentorum, et decem mnis. 1612
- CAP. CXLV. โ De ventilatione areae. 1613
- CAP. CXLVI โ Opiniones de igne aeterno. 1613
- CAP. CXLVII. โ De Pascha et diversis acceptionibus hujus nominis. 1614
- CAP. CXLVIII. โ Qua die et quomodo Judas vendidit Dominum. 1614
- CAP CXLIX. โ De coena Domini. 1615
- CAP. CL. โ Quod surgens a coena lavit pedes discipulorum. 1616
- CAP. CLI. โ De notatione proditoris, et egressu ejus. 1617
- CAP. CLII. โ De Eucharistia data discipulis, et non Judae. 1618
- CAP. CLIII. โ De praedictione negationis Petri. 1619
- CAP. CLIV. โ De sermone Domini post coenam. 1619
- CAP. CLV. โ De trina oratione Domini in villa Gethsemani. [Col. 1888] 1621
- CAP. CLVI. โ De ligatione Domini, et sanatione auriculae servi. 1622
- CAP. CLVII. โ De fuga adolescentis. 1623
- CAP. CLVIII. โ De prima negatione Petri. 1623
- CAP. CLIX โ De secunda et tertia. 1623
- CAP. CLX. โ De sententia mortis lata in Jesum 1624
- CAP. CLXI. โ De prima illusione. 1624
- CAP. CLXII. โ De suspendio Judae. 1624
- CAP. CLXIII. โ De verbis Pilati ad Jesum, et Judaeos. 1626
- CAP. CLXIV. โ Quod Herodes illusit Domino. 1626
- CAP. CLXV. โ De secunda illusione. 1627
- CAP. CLXVI. โ Quod Pilatus hora quasi sexta sedit pro tribunali. 1627
- CAP. CLXVII. โ Quod Pilatus, quasi nolens, tradidit Jesum flagellatum, ut crucifigeretur. 1628
- CAP. CLXVIII. โ De illusione militum. 1628
- CAP. CLXIX. โ Tertia illusio. 1629
- CAP. CLXX. โ De Simone Cyrenaeo. 1629
- CAP. CLXXI. โ De divisione vestium, et tunica sortita. 1630
- CAP. CLXXII. โ De titulo triumphali. 1630
- CAP. CLXXIII. โ De diversis meritis latronum. 1631
- CAP. CLXXIV. โ Quod virgo Virgini commissa est. 1631
- CAP. CLXXV. โ De tenebris factis a sexta usque ad horam nonam. 1631
- CAP. CLXXVI. โ De clamore Domini ad Patrem. 1632
- CAP. CLXXVII. โ De morte Domini post gustatum acetum. 1632
- CAP. CLXXVIII. โ De signis in morte Domini. 1633
- CAP. CLXXIX. โ Quod fractis cruribus latronum Christus lanceatus est. 1633
- CAP. CLXXX. โ De sepultura Domini. 1634
- CAP. CLXXXI. โ De sepulcro Domini. 1634
- CAP. CLXXXII. โ De custodibus sepulcri. 1634
- CAP. CLXXXIII. โ De adventu mulierum ad sepulcrum. 1635
- CAP. CLXXXIV. โ De alio ordine dierum. 1635
- CAP. CLXXXV. โ Opiniones de hora resurrectionis. 1636
- CAP. CLXXXVI. โ Quod angeli locuti sunt mulieribus. 1638
- CAP CLXXXVII. โ De cursu Joannis et Petri. 1638
- CAP. CLXXXVIII. โ Quod Dominus apparuit Magdalenae. 1638
- CAP. CLXXXIX. โ De mandato custodum. 1639
- CAP. CXC. โ Quod Dominus apparuit mulieribus in via. 1639
- CAP. CXCI. โ De duobus euntibus in Emmaus 1639
- CAP CXCII. โ Quod Dominus apparuit aliis, absente Thoma. 1640
- CAP. CXCIII โ Quod postquam comedit cum eis insufflans dedit Spiritum sanctum. 1640
- CAP. CXCIV. โ Quod apparuit Thomae. 1641
- CAP. CXCV. โ De apparitione ad mare Tyberiadis. 1642
- CAP. CXCVI. โ Opiniones de morte Joannis Evangelistae 1642
- CAP. CXCVII. โ De apparitione Domini in Galilaea, ubi mandatum est discipulis, ut docerent gentes, et baptizarent. 1643
- CAP. CXCVIII. โ De ascensione Domini. 1644
- CAP. I. โ Quoties apparuit Dominus discipulis infra 40 dies. 1645
- CAP. II. โ Quod apostoli fuerunt baptizati 1645
- CAP. III. โ Quid respondit Dominus indiscrete quaerentibus. 1646
- CAP. IV. โ De ortu et processu praedicationis. 1647
- CAP. V. โ Quid fecerint abeunte Domino. 1647
- CAP. VI. โ Quibus ex causis angeli apparuerunt. 1648
- CAP. VII. โ In quo imitamur apostolos. 1648
- CAP. VIII. โ Ubi, et cum quibus se collegerunt. 1649
- CAP. IX. โ De sermone Petri. 1649
- CAP. X. โ De electione Matthiae. 1650
- CAP. XI. โ De electione Spiritus sancti. 1651
- CAP. XII. โ De miraculo linguarum. 1655
- CAP. XIII. โ Quod Petrus convicit mentientes auctoritate prophetarum. 1653
- CAP. XIV. โ De prodigiis in coelo sursum impletis. 1653
- CAP. XV. โ Exponit verba de Christo. 1654
- CAP. XVI. โ De impleta prophetia Joel. 1654
- CAP. XVII. โ De paralytico curato a Petro. 1655
- CAP. XVIII. โ Quod sibi nil ascribebant, sed omnia [Col. 1889] Deo. 1656
- CAP. XIX. โ De invidia Sadducaeorum in apostolos. 1656
- CAP. XX. โ Quod constanter responderunt ad interrogata in concilio. 1657
- CAP. XXI. โ De mutua charitate inter apostolos. 1658
- CAP. XXII. โ De morte Ananiae et Saphirae. 1659
- CAP. XXIII. โ De signis quae fiebant ab apostolis. 1659
- CAP. XXIV. โ De incarceratione apostolorum. 1660
- CAP. XXV. โ Quomodo per angelum de carcere sunt educti. 1660
- CAP. XXVI. โ Quomodo obstupuerunt illis eductis. 1660
- CAP. XXVII. โ De responsione eorum. 1661
- CAP. XXVIII. โ De consilio Gamalielis. 1661
- CAP. XXIX. โ Aliud exemplum de eodem. 1662
- CAP. XXX. โ De causa murmuris inter Christianos. 1662
- CAP. XXXI. โ De commendatione B. Stephani. 1663
- CAP. XXXII โ De sermone ejusdem. 1664
- CAP. XXXIII. โ De prosecutione narrationis. 1664
- CAP. XXXIV. โ Quomodo computentur 430 anni. 1665
- CAP. XXXV. โ Opinio Bedae de eodem. 1665
- CAP. XXXVI. โ Redit Stephanus ad ordinem historiae. 1666
- CAP. XXXVII. โ Commendat tabernaculum, ne videatur damnare locum sanctum. 1667
- CAP. XXXVIII. โ Quod lapidaverunt Stephanum 1667
- CAP. XXXIX. โ De prima persecutione Saulis. 1668
- CAP. XL. โ De petitione Simonis magi. 1669
- CAP. XLI. โ De eunucho baptizato a Philippo. 1670
- CAP. XLII. โ De excaecatione Sauli. 1671
- CAP. XLIII. โ Quomodo ex mandato Domini Ananias visitavit Paulum. 1672
- CAP. XLIV. โ De invidia Judaeorum in Paulum. 1672
- CAP. XLV. โ De curatione Oeneae. 1673
- CAP. XLVI. โ De conversione Cornelii. 1674
- CAP. XLVII. โ De visione Petri. 1675
- CAP. XLVIII. โ Quod Petrus venit ad Cornelium vocatus. 1677
- CAP. XLIX. โ Quod baptizavit Cornelium, et eos, qui cum eo erant. 1678
- CAP. L. โ Quomodo redargutus est Petrus a Christianis. 1678
- CAP. LI. โ De continuatione historiae. 1679
- CAP. LII. โ De collecta pauperibus facta. 1679
- CAP. LIII. โ De morte Jacobi Majoris. 1680
- CAP. LIV. โ Quis fuerit substitutus procurator mortuo Pilato. 1680
- CAP. LV. โ De proposito Herodis Agrippae. 1681
- CAP LVI. โ De causa invidiae Tiberii, et Herodis Agrippae. 1681
- CAP. LVII. โ In quo Herodes offendit Tiberium. 1682
- CAP. LVIII. โ Quomodo liberatus est Herodes in morte Tiberii. 1683
- CAP LIX. โ Quod Gaius mandavit statuam suam erigi in templo. 1684
- CAP. LX โ De morte Gaii imperatoris. 1685
- CAP. LXI. โ De eodem. 1686
- CAP. LXII. โ Quomodo, occiso Jacobo, voluit apprehendere Petrum 1686
- CAP. LXIII. โ Quomodo liberatus est Petrus de manu Herodis. 1687
- CAP. LXIV. โ De morte Herodis. 1688
- CAP. LXV. โ De Agrippa. 1689
- CAP. LXVI. โ Reditus historiae ad ordinem suum. 1689
- CAP. LXVII. โ Quod Paulus, et Barnabas converterunt Sergium proconsulem. 1690
- CAP. LXVIII. โ De discessu Joannis ab eis. 1690
- CAP. LXIX. โ De praedicatione Pauli et Barnabae in synagoga. 1691
- CAP. LXX. โ Adhuc de eodem. 1691
- CAP. LXXI. โ Quare transierunt ad gentes. 1692
- CAP. LXXII. โ De recepta praedicatione a gentibus. 1692
- CAP. LXXIII. โ De persecutione quam passi sunt. 1694
- CAP. LXXIV. โ De quaestione circumcisionis determinata. 1694
- CAP. LXXV. โ De sermone Jacobi fratris Domini. 1695
- CAP. LXXVI. โ De epistola missa conversis ex gentibus. 1695
- CAP. LXXVII.Quomodo consolati sunt conversos ex gentibus. 1695
- CAP. LXXVIII. โ Determinat quando beatus Petrus sedit Antiochiae, et quando Romae. 1696
- [Col. 1890] CAP. LXXIX. โ De causa dissensionis inter Paulum et Barnabam. 1696
- CAP. XXXL. โ Quod prohibiti sunt apostoli ne irent quo volebant. 1698
- CAP. LXXXI. โ De visione quae apparuit Paulo nocte. 1698
- CAP. LXXXII. โ Quod recepti sunt a muliere purpuraria. 1699
- CAP. LXXXIII. โ De spiritu pythonico a puella ejecto. 1699
- CAP. LXXXIV. โ De terraemotu unde aperta sunt ostia carceris. 1700
- CAP. LXXXV. โ Quomodo a magistratibus sunt dimissi. 1701
- CAP. LXXXVI. โ Quod invidia Judaeorum Jason accusatus est. 1701
- CAP. LXXXVII. โ Quid Paulus Athenis fecerit. 1701
- CAP. LXXXVIII. โ De ara ignoti Dei. 1702
- CAP. LXXXIX. โ Quod philosophi Athenienses dixerunt Deum naturae pati. 1702
- CAP. XC. โ De Dionysio Areopagita. 1703
- CAP. XCI. โ Quod Judaei concitaverunt Gallionem in Paulum. 1704
- CAP. XCII. โ Quod Paulus disputabat Ephesi contra Judaeos. 1704
- CAP. XCIII. โ Quomodo baptisati sunt, qui baptisma Joannis acceperant. 1705
- CAP. XCIV. โ De potestate nominis Jesu. 1705
- CAP. XCV. โ De tumultu excitato per Demetrium. 1706
- CAP. XCVI. โ De mortuo resuscitato a Paulo. 1706
- CAP. XCVII. โ De hoc quod Agabus de Paulo praedixit. 1707
- CAP. XCVIII โ De hoc quod obtulit de consilio, secundum legem. 1708
- CAP. XCIX. โ Quod ligatus est Paulus a praeside ad clamorem Judaeorum. 1709
- CAP. C. โ De Aegyptio, qui populum seduxerat. 1709
- CAP. CI. โ Quod cognitus a populo permissus est loqui praesidi. 1710
- CAP. CII. โ Quod Paulus civem Romanum se fecit. 1710
- CAP. CIII. โ De schismate orto inter Judaeos ex industria Pauli. 1711
- CAP. CIV. โ Quod Dominus confortavit Paulum. 1711
- CAP. CV. โ Quomodo conjuratum est in mortem Pauli. 1712
- CAP. CVI. โ Quod ante praesidem contra Tertullum oratorem contendit. 1712
- CAP. CVII. โ Quod Felix voluit pecuniam extorquere a Paulo. 1713
- CAP. CVIII. โ De seditione inter Judaeos et gentiles. 1713
- CAP. CIX. โ De appellatione Pauli. 1714
- CAP. CX. โ De hoc quod Agrippa rogabat Festum. 1714
- CAP. CXI. โ Quomodo peroravit Paulus coram Festo et Agrippa. 1714
- CAP. CXII. โ Quod Paulus missus est Romam. 1715
- CAP. CXIII. โ Quod incidenter narrat de sacerdotibus Judaeorum. 1715
- CAP CXIV. โ De tempestate in mari, quam praedixerat Paulus. 1716
- CAP. CXV. โ Quod constitutos in periculo Paulus confortavit. 1717
- CAP. CXVI. โ De constantia Pauli. 1718
- CAP. CXVII. โ Prosecutio historiae. 1718
- CAP. CXVIII. โ De verbo Pauli ad centurionem. 1719
- CAP. CXIX. โ Quod sanavit principis patrem, et alios. 1719
- CAP CXX. โ Quod receptus est a fratribus Christianis. 1720
- CAP. CXXI. โ Quo tempore libere praedicavit. 1720
- CAP CXXII. โ Quo Neronis imperii anno passus fuerit. 1721
- CAP. CXXIII. โ In quibus locis puniti fuerint Petrus et Paulus. 1722
- SERMO PRIMUS. โ In adventu Domini. 1721
- SERMO II. โ In adventu Domini. 1725
- SERMO III. โ In festo S. Nicolai. 1728
- SERMO IV โ In adventu Domini, et de B. Lucia. 1732
- SERMO V. โ De eodem adventu Domini. 1735
- SERMO VI. โ In nativitate Domini. 1738
- SERMO VII. โ In apparitione Domini, vel Epiphania. 1741
- SERMO VIII. โ De sancto Vincentio. 1741
- [Col. 1891] SERMO IX โ In Hypapante Domini, vel in Purificatione B. Virginis. 1744
- SERMO X. โ In capite jejunii vel in die Cinerum. 1749
- SERMO XI. โ In Quadragesima. 1752
- SERMO XII. โ Dominica I in Quadragesima. 1754
- SERMO XIII. โ In Dominica Quadragesimae. 1757
- SERMO XIV. โ In hebdomada media, vel Dominica Laetare. 1761
- SERMO XV. โ In die Palmarum. 1764
- SERMO XVI. โ In hebdomada poenosa 1764
- SERMO XVII. โ In coena Domini. 1768
- SERMO XVIII. โ In coena Domini. 1769
- SERMO XIX. โ In Annuntiatione B. Virginis. 1772
- SERMO XX. โ In Litania majore. 1775
- SERMO XXI. โ In Ascensione Domini. 1778
- SERMO XXII. โ De sancta Trinitate. 1778
- SERMO XXIII. โ De sancta Maria Magdalena. 1778
- SERMO XXIV. โ In festo S. Jacobi apostoli, S. Christophori martyris, et S. Germani confessoris. 1778
- SERMO XXV. โ In festo eorumdem. 1782
- SERMO XXVI. โ In festo S. Petri ad vincula. 1782
- SERMO XXVII. โ In festo ejusdem S. Petri. 1782
- SERMO XXVIII. โ In Assumptione B. Virginis Mariae. 1784
- SERMO XXIX. โ In festo Assumptionis B. Mariae Virginis. 1784
- SERMO XXX. โ In festo S. Augustini. 1788
- [Col. 1892] SERMO XXXI. โ In eodem festo S. Augustini 1792
- SERMO XXXII โ In eodem festo S. Augustini. 1796
- SERMO XXXIII. โ In festo Omnium Sanctorum. 1800
- SERMO XXXIV. โ In eodem festo. 1806
- SERMO XXXV. โ In eodem festo. 1806
- SERMO XXXVI. โ In Dedicatione ecclesiae. 1806
- SERMO XXXVII. 1809
- SERMO XXXVIII 1811
- SERMO XXXIX. 1813
- SERMO XL. 1817
- SERMO XLI. 1817
- SERMO XLII. 1821
- SERMO XLIII. 1824
- SERMO XLIV. 1825
- SERMO XLV. โ Ad sacerdotes. 1829
- SERMO XLVI. 1832
- SERMO XLVII. 1836
- SERMO XLVIII. โ Ad praelatos. 1838
- SERMO XLIX. โ Ad monachos. 1839
- SERMO L. โ Ad monachos. 1841
- SERMO LI. โ De virginibus, ad moniales. 1844
SERMONES.
LIBER DE ORDINE, HABITU ET PROFESSIONE CANONICORUM ORDINIS PRAEMONSTRATENSIS.
DE TRIPARTITO TABERNACULO.
PARS SECUNDA. โ De tabernaculo Christi quod est in fide.
PARS TERTIA. โ De tabernaculo animi, quod est in interna cogitatione.
DE TRIPLICI GENERE CONTEMPLATIONIS.
PARS PRIMA. โ Consideratur Deus in seipso incomprehensibilis.
PARS SECUNDA. โ Consideratur quam Deus sit terribilis in reprobis.
PARS TERTIA. โ Consideratur quam amabilis et suavis sit Dominus in electis.
SOLILOQUIA DE INSTRUCTIONE ANIMAE.
LIBER PRIMUS.
LIBER SECUNDUS.
GODEFRIDUS VITERBIENSIS.
PANTHEON SIVE MEMORIA SAECULORUM.
PANTHEON.
PARS XVI. Imperium transfertur ad Graecos.
PARS XVII. Imperium transfertur ad Francos.
PARS XVIII. โ De Anglis et Saxonibus.
PARS XX.
PETRUS COMESTOR.
HISTORIA SCHOLASTICA.
HISTORIA LIBRI GENESIS.
HISTORIA LIBRI EXODI.
HISTORIA LIBRI LEVITICI.
HISTORIA LIBRI NUMERORUM.
HISTORIA LIBRI DEUTERONOMII
HISTORIA LIBRI JOSUE.
HISTORIA LIBRI JUDICUM.
HISTORIA LIBRI RUTH.
HISTORIA LIBRI I REGUM.
HISTORIA LIBRI II REGUM.
HISTORIA LIBRI III REGUM.
HISTORIA LIBRI IV REGUM.
HISTORIA LIBRI TOBIAE.
HISTORIA LIBRI EZECHIELIS.
HISTORIA LIBRI DANIELIS.
HISTORIA LIBRI JUDITH.
HISTORIA LIBRI ESTHER.
HISTORIA LIBRI I MACHABAEORUM.
HISTORIA LIBRI II MACHABAEORUM.
HISTORIA EVANGELICA.
HISTORIA LIBRI ACTUUM APOSTOLORUM.
SERMONES PETRI COMESTORIS.
SERMONES HABITI IN SYNODIS.
HERBERTUS TURRITANUS. (Vide Patr. t. CLXXXV.)
GUIGO II CARTHUSIAE MAJORIS PRIOR GENERALIS. (Vide Patr. t. CLIII.)
FINIS TOMI CENTESIMI NONAGESIMI OCTAVI.