196

[Col. XIIIA] Richard naquit en Ecosse. Les biographes ne disent pas en quelle année, ni de quels parents, ni quelle fut sa première éducation. Comme Hugues, son maître, il quitta de bonne heure sa patrie. Il vint à Paris, attiré peut-être par la réputation des professeurs qui enseignaient dans cette capitale; peut-être conduit par le seul désir de se consacrer à Dieu dans une communauté aussi célèbre par sa science et par sa piété, que celle des chanoines de Saint-Victor. II prit dans cette maison l'habit de chanoine et fit profession entre les mains de Gilduin. Il n'était pas rare de voir, à cette époque, des jeunes gens d'outre-mer, chercher en France, ou la science dans ses écoles publiques, ou un asile paisible dans les nombreux monastères qui florissaient de toutes [Col. XIIIB] parts. Nous y rencontrons presque en même temps, Achard, philosophe distingué et profond théologien, qui fut abbé de Saint-Victor, et plus tard évêque d'Avranches; Adam du Petit-Pont, disciple d'Abeilard, qui enseigna lui-même avec éclat la grammaire, la rhétorique et la philosophie; Jean de Salisbury, Robert de Melun, et tant d'autres qu'il est inutile de mentionner ici.

Nous connaissons peu de détails sur la vie de [Col. XIVA] Richard à Saint-Victor. Les annales de cette abbaye, écrites par Simon Gourdan, vantent sa piété et son zèle pour le maintien de la discipline. Il fut d'abord sous-prieur; c'est en cette qualité qu'il souscrivit, en 1157, une convention entre l'abbaye de Saint-Victor et Fréderic, seigneur de Palaiseau. Il devint ensuite prieur, et il se conduisit avec une rare prudence dans les circonstances les plus délicates.

L'abbé Ervise, anglais de naissance, n'était ni un moine édifiant ni un administrateur habile. La communauté de Saint-Victor avait fleuri jusqu'à lui sous la sage direction de Gilduin, d'Achard et de Gautier. Ervise dissipa ses biens et faillit ruiner sa discipline. Alexandre III fut témoin de ses désordres, et il l'en reprit vivement dans le voyage qu'il fit à [Col. XIVB] Paris. Ervise s'inquiéta peu de ces avertissements et continua ses scandales; c'est ce que nous apprenons d'une lettre du même pontife, où il appelle l'abbé de Saint-Victor un autre César, qui disposait de tout selon ses caprices, qui méprisait les statuts de son ordre, et qui, loin de profiter des remontrances pontificales que lui avait attirées sa négligence, se montrait de plus en plus incorrigible. Les choses en vinrent à ce point, que le souverain [Col. XV] pontife, touché de l'état déplorable de cette maison auparavant si florissante, nomma trois commissaires: Guillaume, archevêque de Sens; Etienne, évêque de Meaux, et Nicolas, abbé du Val-Secret, pour visiter et réformer l'abbaye de Saint-Victor, avec pouvoir de déposer l'abbé, s'il était nécessaire, et d'exiler les chanoines vicieux. Le pape voulut toutefois que les commissaires agissent de concert avec l'évêque de Paris, supérieur immédiat de cette maison.

Il écrivit en même temps au roi Louis VII, pour l'exhorter à contribuer, de son autorité, au rétablissement du bon ordre dans le monastère. Ces deux lettres se trouvent rapportées, sous l'an 1169, dans les annales manuscrites de Saint-Victor. On ne sait par quels artifices l'abbé élude, pour cette fois, la [Col. XVB] punition qu'il méritait; mais il est sûr qu'il ne profita pas de l'indulgence qu'on eut pour lui dans cette occasion. Aussi Alexandre III fut-il obligé d'écrire de nouveau, quelque temps après, au roi et à l'archevêque de Sens, pour les exhorter à ne plus différer la réforme qu'il leur avait confiée. Il fit aussi savoir par lettres, à l'abbé et aux chanoines réguliers de cette abbaye, que l'archevêque de Sens, l'évêque de Meaux et l'abbé du Val-Secret, devaient visiter leur monastère, et il leur enjoignit de les recevoir honorablement et de se soumettre à leurs ordonnances. Les trois commissaires se transportèrent à Saint-Victor et reconnurent le mal qui leur avait été signalé. Ils résolurent la destitution de l'abbé. Mais avant d'en venir à l'exécution de ce dessein, [Col. XVC] ils le communiquèrent aux cardinaux Théodin et Albert, que d'autres nomment Alexis, légats du saint siége, qui se trouvaient alors à Paris. Vers les fêtes de Pâques de l'an 1172, selon l'auteur des annales de Saint-Victor, on obtint d'Ervise une abdication qui fut appelée volontaire. L'abbé démissionnaire se retira dans le prieuré de Saint-Paul des Aulnois, dépendant de Saint-Victor et situé près de Chevreuse, où il continua à vivre dans la dissipation et la bonne chère, et d'où il troubla plus d'une fois encore la paisible retraite des chanoines de Saint-Victor.

Il n'est pas téméraire de croire que Richard ne fut pas étranger à cette réforme et qu'il eut plus [Col. XVD] que tout autre à souffrir des caprices et des emportements de son abbé. Mais Dieu lui ménagea quelques consolations au milieu des peines et des persécutions que lui attirait son zèle. Ce fut pendant ces épreuves qu'il reçut à Saint-Victor, avec Ervisius, Alexandre III, ce pontife si attentif à récompenser le mérite et si zélé pour le maintien de la discipline. Peu de temps après, un hôte aussi célèbre par sa fermeté apostolique que par ses souffrances, dut réjouir son coeur et raffermir son courage: c'était Thomas de Cantorbéry. Ce prélat visita les chanoines de Saint-Victor, où plusieurs Anglais étaient venus chercher un asile; il fut introduit au chapitre, où il prononça sur ces paroles du psaume LXXV, in pace factus est locus ejus, un discours dont un fragment a été longtemps conservé [Col. XVIA] dans le monastère. Pourquoi ne croirions-nous pas avec Baronius, Manrique et l'éditeur des Oeuvres de Richard, que le prieur eut avec saint Bernard des relations qui ne lui furent point inutiles dans les circonstances délicates où il se trouvait? Nous savons quel intérêt l'abbé de Clairvaux portait aux chanoines de Saint Victor et quelle vénération les chanoines avaient pour sa personne. Ils honoraient comme une relique précieuse une coupe que le saint abbé avait laissée à Saint-Victor, dans une visite qu'il leur avait rendue. Ils durent à sa protection quelques avantages temporels, et ce fut sur sa demande qu'ils reçurent avec affection Pierre Lombard, et qu'ils lui procurèrent les secours dont il avait besoin. Enfin nous avons vu que le saint abbé de Clairvaux avait eu des [Col. XVIB] relations particulières avec Hugues de Saint-Victor.

Le calme succéda à la tempête dans l'abbaye de Saint-Victor, et Richard put couler en paix les dernières années de sa vie. Guarin ou Guaerin, successeur d'Ervisius, était un homme pieux et savant. Alexandre III, qui connaissait son mérite, écrivit aux chanoines pour les féliciter d'un si bon choix. Les commencements de son administration ne furent pas sans amertume, le passage d'Ervisius à Saint-Victor devait y laisser des traces. Toutefois le bon gouvernement du nouvel abbé et le concours qu'il trouva dans le prieur, rétablirent l'ordre et rendirent à l'abbaye son éclat primitif.

Richard put donc continuer d'édifier en paix ses frères par sa piété et de les éclairer par ses leçons [Col. XVIC] et par ses ouvrages. Sa réputation était si grande que des religieux étrangers lui demandèrent avidement des copies de ses écrits. Guillaume, prieur d'Ourcamp, de l'ordre de Cîteaux, lui écrit pour lui annoncer qu'il lui en renvoie quelques-uns et pour lui en demander un autre; c'était celui qui traite du songe de Nabuchodonosor. Garin, prieur de Saint-Alban, désire avoir une liste complète de ses productions. Jean, sous-prieur de Clairvaux, le supplie de lui composer une prière au Saint-Esprit.

«Ecrivez-la, lui dit-il, selon la science et le jugement dont le Saint-Esprit vous a doué; qu'elle ne soit ni trop courte ni trop longue, afin que je puisse l'apprendre par coeur et l'adresser au Saint-Esprit, [Col. XVID] au moins une fois par nuit ou par jour.»

On a publié dans cette édition plusieurs autres lettres écrites à Richard. Quoique fort courtes et peu importantes en elles-mêmes, elles concourent à montrer que Richard jouissait de l'estime de ses contemporains.

En 1172, il fut fait entre les chanoines de Saint-Cosme de Luzarche et ceux de Saint-Victor, une transaction que signa le prieur Richard. Richard vivait donc encore cette année. Mais le premier mois de l'année 1174, c'était Gautier qui remplissait à Saint-Victor les fonctions de prieur. On en peut conclure qu'il mourut en 1173; sans doute le 10 mars, jour auquel se trouve placé son anniversaire dans le nécrologe de l'abbaye.

[Col. XVIIA] Ce nécrologe loue Richard comme un digne prieur qui, par ses bons exemples, par la sainteté de ses moeurs, par la beauté de ses écrits, a laissé les plus [Col. XVIIIA] honorables souvenirs. Il fut enterré dans le cloître auprès de la porte de l'Aumône ⁜ (2) .

[Col. XVIIA] Différentes éditions des oeuvres de Richard.

On connaît sept éditions du Recueil des oeuvres de Richard.

• La 1 ^{r e} fut publiée à Venise en 1506, in 8 ^o . Elle est fort incomplète;
• La 2 ^o in-f ^o , parut à Paris en 1518;
• La 3 ^o in-f ^o , à Lyon, 1534;
• La 4 ^o in-f ^o , à Paris, 1550;
• La 5 ^o in-f ^o , à Venise, 1592;
• La 6 ^o in-4 ^o , à Cologne, 1621.

La dernière parut à Rouen chez Jean Berthelin, en 1650, in-f ^o . Elle a été jusqu'ici à peu près la seule en usage, quoiqu'elle soit peu correcte et dépourvue de tout genre d'éclaircissements. Mais les précédentes, [Col. XVIIB] qui n'en sont pas plus riches, sont plus fautives. Cette édition de 1650 s'annonce comme revue et corrigée par les chanoines réguliers de Saint-Victor de Paris. On ne la doit pourtant qu'aux soins d'un de ces religieux, Jean de Toulouse, qui a placé à la tête du premier vol. une vie de l'auteur, tirée, dit-il, des manuscrits et des chartes de l'abbaye.

L'édition publiée par M. l'abbé Migne est plus correcte et plus complète. Elle contient des lettres que ne renferment point les précédentes. Mais surtout les écrits de Richard seront disposés dans un ordre plus régulier.

On les a divisés en trois classes. Les écrits exégétiques, où Richard explique quelques passages de la sainte Ecriture; les ouvrages théologiques; et les [Col. XVIIC] Mélanges, qui comprennent des lettres et quelques écrits détachés. C'est, à peu de chose près, l'ordre indiqué par les Bénédictins dans l'Histoire littéraire de France.

Nous allons rapidement rendre compte de ces ouvrages, afin d'en faciliter la lecture.

Audiant adolescentuli sermonem de adolescente, evigilent ad vocem Prophetae: Benjamin adolescentulus, in mentis excessu. Quis sit Benjamin iste, multi noverunt, alii per scientiam, alii per experientiam. Qui per doctrinam noverunt audiant patienter; qui per experientiam didicerunt, audiant libenter. Qui enim eum experientiae magisterio semel nosse potuit (fidenter loquor), sermo de eo, quamvis prolixus, illum satiare non poterit. Sed quis de eo digne loqui sufficiat? Est enim speciosus forma prae omnibus filiis Jacob, et qualem Rachel generare decuit. Nam Lia quidem, quamvis [Col. 0001B] plures, pulchriores tamen liberos habere non potuit. Duas namque, ut legitis, uxores Jacob habuisse cognoscitur. Una Lia, altera Rachel dicebatur: Lia fecundior; Rachel, formosior. Lia fecunda, sed lippa; Rachel fere sterilis, sed forma singularis. Sed jam, quae sint istae duae uxores Jacob, videamus, ut qui sint earum filii facilius intelligamus. Rachel, doctrina veritatis, Lia disciplina virtutis. Rachel, studium sapientiae, Lia desiderium justitiae. Sed scimus Jacob septem annis pro Rachel servisse, et tamen videbantur ei dies pauci, prae amoris magnitudine. Quid miraris? Secundum magnitudinem pulchritudinis erat magnitudo dilectionis. Certe si in laudem sapientiae aliquid tentare [Col. 0001C] voluero, minus erit quantumcunque dixero. Quid enim sapientia ardentius diligitur, dulcius possidetur? Ejus decor omnem superat pulchritudinem, ejus dulcor omnem excedit suavitatem. Est enim, ut ait quidam, speciosior sole, et super omnem stellarum dispositionem: Luci comparata, invenitur prior (Sap. VII) . Illi enim succedit nox, [Col. 0002A] sapientiam autem non vincit malitia: Attingit ergo a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Hanc amavi, inquit, et exquisivi a juventute mea, et quaesivi sponsam mihi eam assumere, et amator factus sum formae illius (Sap. VIII) . Quid ergo mirum, si Jacob in hujusmodi sponsae amore flagrabat, si talis ignis, si tantae dilectionis flammas temperare non poterat? O quantum amabat, o qualiter in ejus amore flagrabat, qui dixit: Super salutem et omnem pulchritudinem dilexi sapientiam! (Sap. VII.) Nihil enim hac, ut diximus, sapientia, ardentius diligitur, nil dulcius possidetur. Hinc est enim quod sapientes omnes esse volunt, pauci tamen admodum sapientes esse possunt.

Nunquid de justitia similiter dicimus. Nunquid aeque justi omnes esse volumus, sed justi forte esse non possumus. Imo omnes utique justi esse potuissent, si esse justi perfecte voluissent. Justitiam enim perfecte diligere, est jam justum esse. Sapientiam et multum amare potes, et ipsa carere potes. Omnino, et absque dubio, quanto amplius justitiam dilexeris, tanto justior eris. Sed videamus nunc quae sint instituta verae justitiae, et inveniemus cur homines tantum detestantur connubia Liae. Quaerendum namque est, cur fere omnes conjugia Liae tantopere abhorreant, qui in amplexus Rachel tantum suspirant? Perfecta justitia jubet inimicos [Col. 0002C] diligere, parentes; propria quaeque relinquere, illata mala patienter ferre, oblatam gloriam ubique declinare. Sed ab hujus mundi amatoribus, quid stultius, quid laboriosius esse reputatur. Hinc est quod ab eis Lia, et lippa creditur, et laboriosa vocatur. Lia namque laboriosa interpretatur. Magnus namque labor, sed non minor error videtur eis esse, [Col. 0003A] in tribulatione gaudere, prospera mundi quasi pestem fugere. Sed quia copiam mundi ad necessitatem non respuit, et ad voluptatem non admittit, Liam lippam, non caecam vocant, quam in rerum judicio errare putant. Si igitur per Liam desiderium justitiae, per Rachel vero studium sapientiae intelligitur, patet ratio quare vel Lia ab omnibus fere contemnitur, vel Rachel tantum diligitur.

Sed libet adhuc de his duabus uxoribus Jacob diligentius inquirere, et quidquid inde animus suggerit manifestius aperire. Omni spiritui rationali [Col. 0003B] gemina quaedam vis data est ab illo Patre luminum, a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum. Una est ratio, altera est affectio: ratio, qua discernamus, affectio, qua diligamus; ratio, ad veritatem, affectio, ad virtutem. Hae sunt sorores illae duae a Domino desponsatae: Oolla et Ooliba, Hierusalem et Samaria. Hae sunt spiritus rationalis geminae uxores, ex quibus oritur generosa proles, et regni coelestis haeredes. Ex ratione oriuntur consilia recta; ex affectione, desideria sancta. Ex illa, spirituales sensus; ex ista, ordinati affectus. Ex ista denique, omnis virtus; ex illa vero, veritas omnis. Sciendum itaque est quod affectio tunc veraciter incipit Lia esse, quando satagit seipsam ad normam justitiae componere. Et ratio Rachel esse [Col. 0003C] indubitanter asseritur, quando illius summae et verae sapientiae luce illustratur. Sed quis ignorat quam sit illud laboriosum, quam sit istud jucundum? Utique non sine labore magno animi affectio ab illicitis ad licita restringitur; et recte talis uxor Lia (hoc est laboriosa ) vocatur. Quid vero dulcius, quidve jucundius potest esse quam oculum mentis ad summae sapientiae contemplationem erigere? Ad hanc itaque contemplandam cum ratio dilatatur, merito Rachelis nomine honoratur. Rachel videns principium vel ovis interpretatur. Ut ergo tali nomine digna sit, impleat quod scriptum invenit: Sentite de Domino in bonitate, et in simplicitate cordis quaerite illum (Sap. I) . Utique qui de Domino sentit [Col. 0003D] in bonitate, jam illum, qui est principium omnium, fidei oculo cernit. Sed et ovis veraciter est, si in simplicitate quaerit. Videsne quemadmodum non quaelibet, sed summa sapientia simpliciter quaesita facit esse Rachel. Jam, ut arbitror, non miraris quod Rachel tantum diligitur, cum ejus etiam pedissequa (sapientia mundi loquor, quae in dominae suae comparatione, stultitia reputatur), tanto, ut cernimus, amore a mundi philosophis requiratur.

Quemadmodum autem Lia supponitur, dum Rachel speratur, facile recognoscunt qui hoc quam saepe contingat non tam audiendo quam experiendo [Col. 0004A] didicerunt. Saepe contingit ut animus antiquae conversationis sordibus minus mundatus, et ad coelestium contemplationem nondum idoneus, dum se in cubiculo Rachel collocat; dum se in ejus amplexus totum parat; dum illam jam sese tenere putat, subito et inopinate inter amplexus Liae se esse deprehendat. Quid enim Scripturam sacram, nisi Rachel cubiculum dicimus, in qua sapientiam divinam sub decenti allegoriarum velamine latitare non dubitamus? In tali cubiculo, Rachel toties quaeritur, quoties in lectione sacra spiritualis intelligentia indagatur. Sed quandiu adhuc ad sublimia penetranda minime sufficimus, diu cupitam, diligenter quaesitam Rachel nondum invenimus. Incipimus ergo gemere, suspirare, nostram caecitatem [Col. 0004B] non solum plangere, sed et erubescere. Dolentibus ergo nobis et quaerentibus unde hanc caecitatem meruimus, occurrunt mala quae fecimus. Quinimo ipsa divina lectio nobis nolentibus, et aliud quiddam in ea molientibus, foeditatem nostram frequenter ingerit, et corda nostra in ejus consideratione compungit. Quoties ergo in divina lectione, pro contemplatione, compunctionem reperimus, in cubiculo Rachel, non ipsam, sed Liam, nos invenisse non dubitemus. Nam sicut Rachelis est meditari, contemplari, discernere, intelligere; sic profecto pertinet ad Liam flere, gemere, dolere, suspirare. Nam Lia, ut dictum est, affectio est divina inspiratione inflammata; Rachel est ratio divina revelatione illuminata. Lia, affectio ad normam justitiae seipsam [Col. 0004C] componens; Rachel, ratio se in coelestis sapientiae contemplationem attollens. Sed de his hactenus. Nunc de earum ancillis videamus.

Accepit ergo utraque illarum ancillam suam. Affectio, sensualitatem; ratio, imaginationem. Obsequitur sensualitas affectioni; imaginatio famulatur rationi. Intantum unaquaeque ancillarum dominae suae necessaria esse cognoscitur, ut sine illis totus mundus nil eis posse conferre videretur. Nam sine imaginatione, ratio nihil sciret; sine sensualitate, affectio nil saperet. Utquid enim Lia circa labentium [Col. 0004D] rerum amorem tam vehementer afficitur, nisi quia in eis, per ancillae suae (hoc est sensualitatis) obsequium, multiformiter delectatur. Item, cum scriptum sit: Quia invisibilia Dei, a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur (Rom I) , inde manifeste colligitur quia ad invisibilium cognitionem nunquam ratio assurgeret, nisi ei ancilla sua, imaginatio videlicet, rerum visibilium formam repraesentaret. Per rerum enim visibilium speciem surgit ad rerum invisibilium cognitionem, quoties ex his ad illam quamdam trahit similitudinem. Sed constat quia sine imaginatione corporalia nesciret, sine quorum cognitione ad coelestium contemplationem non ascenderet. Visibilia enim solus intuetur sensus carnis, invisibilia vero solus oculus [Col. 0005A] videt cordis. Est ergo sensus carnis totus extrinsecus, sensus vero cordis totus intrinsecus. Ratio foras exire non potest, sensus corporeus ad illam intrare non valet. Non enim decebat filiam delicatam, et teneram, et singulariter formosam foris per plateas discurrere, sed nec servum conveniebat dominae suae penetralia secretoria irreverenter irrumpere. Discurrit ergo imaginatio (utpote ancilla) inter dominam et servum, inter rationem et sensum; et quidquid extrinsecus haurit per sensum carnis, intus repraesentat ad obsequium rationis. Semper ergo imaginatio rationi assistit, nec ad momentum quidem ab ejus famulatu se subtrahit. Nam sensu etiam deficiente, ipsa ministrare non desinit. Nam in tenebris positus, nihil video, sed quaelibet illic [Col. 0005B] imaginari possum, si volo. Sic semper et in omnibus imaginatio praesto est, et ejus obsequio ubique ratio uti potest. Sed et sensualitas nihilominus satagit et sollicita est circa frequens ministerium, et ipsa utique semper et ubique ad dominae suae Liae parata obsequium. Haec est, quae illi solet carnalium delectationem cibos condire, et apponere, et ad earum usum ante horam invitare, et ultra mensuram provocare. Quae enim alia est quam sensualitas, quae animi affectionem carnalium voluptatum desiderio inflammat, et earum delectatione inebriat. Haec est quae laboriosam illam dominam suam egredientem praecedit, et huc illucque circumducit. Nam quia Lia lippa est et parum videt, illius manuductionem sequi eam non pudet. Hinc est quod Lia [Col. 0005C] (animi videlicet affectio) nunc contemnenda diligit, nunc diligenda contemnit; quia, dum ejus oculus in rerum judicio caligat, carnis appetitum sequi non erubescit. Haec sunt duarum uxorum Jacob ancillae duae, quas Scriptura nominat Zelpham et Balam, Balam Rachelis, et Zelpham Liae.

Vidimus de earum obsequio, sed nec de earum vitio silendum puto. Est enim Bala, garrula; Zelpha, tumulenta. Bala namque loquacitatem nec ipsa ejus domina Rachel compescere potest; sed et Zelphae quidem sitim dominae suae copia tanta omnino exstinguere non potest. Vinum, quod Zelpha [Col. 0005D] sitit, gaudium est voluptatis. De quo quanto plus bibit, tanto amplius sitit: nam ad satiandum sensualitatis appetitum, totus mundus non sufficit. Quia ergo quantumcunque bibat, semper ad bibendum inhiat, recte Zelpha, hoc est os inhians, vocatur, sitis cujus nunquam exstinguitur. Imaginatio autem cum tanta importunitate in auribus cordis perstrepit, quatenus ejus clamorem, ut diximus, ipsa Rachel vix vel omnino cohibere non possit. Hinc est quod saepe dum psallimus vel oramus, phantasias cogitationum vel quaslibet imagines rerum ab oculis cordis amovere volumus, nec valemus. Quoniam ergo hujusmodi perstrepentium cogitationum quotidie etiam inviti patimur, qualis vel quanta sit Balae garrulitas quotidiano experimento docemur. [Col. 0006A] Quaeque etenim visa, vel audita, quandoque quae ipsi gessimus vel diximus, ad memoriam revocat, et quae ipsa jam enarrando explicaverit, eadem iterum atque iterum replicare non cessat. Et saepe, cum nulla voluntas cordis ei audiendi assensum praebeat, ipsa nihilominus (quamvis nullo quasi audiente) narrationem suam explicat. Sic utique decrepiti senes, vel inveteratae anus, solent quaelibet absque omni auditore referre, et quasi aliquibus praesentibus cum eis sermonem conferre. Unde non immerito Bala (hoc est inveterata ) dicitur, quae inveteratorum morem imitatur. Sed de garrulitate Balae, et temulentia Zelphae quis nesciat, nisi forte qui seipsum ignorat?

Nunc de earum filiis, et prius de filiis Liae dicendum videtur: nam et ipsa prior peperisse legitur. Filii Jacob ex Lia, ut diximus, nihil aliud sunt quam ordinati affectus. Qui quidem si inordinati sunt, ejus utique filii dici non possunt. Septenaria itaque Liae proles, septem sunt virtutes. Siquidem nihil aliud est virtus quam animi affectus ordinatus et moderatus. Ordinatus quidem, quando illud est ad quod esse debet; moderatus, quando tantus est quantus esse debet. Principales ergo affectus septem sunt qui ab una animi affectione alternatim surgunt. Spes videlicet et timor, gaudium et dolor, odium, amor et pudor. Isti omnes possunt esse ordinati, [Col. 0006C] modo inordinati; sed, cum fuerint ordinati, tunc tantum inter Jacob filios deputandi. Si non esset timor inordinatus, sermo divinus minime dixisset: Illic trepidaverunt timore, ubi non erat timor (Psal. XIII) . Item, si non esset timor ordinatus, scriptum non esset: Timor Domini sanctus permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII) . Item, si non esset amor modo ordinatus, modo inordinatus, Scriptura sacra nec hunc praeciperet, nec illum prohiberet: Diliges, inquit, Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua, et ex tota virtute tua, et proximum tuum sicut teipsum (Deut. VI) . Et alibi: Nolite diligere mundum, nec ea quae in mundo sunt (Joan. II) . Similiter debemus et de aliis affectibus intelligere, aliquando [Col. 0006D] ordinatos, et idcirco bonos; aliquando inordinatos, et idcirco malos esse. De bonis autem, quos et Jacob filios esse diximus, nunc quo ordine generentur videamus.

Scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX) . Haec ergo est prima virtutum proles, sine qua caeteras habere non potes. Qui talem filium habere desiderat, mala quae fecit, non solum frequenter, sed et diligenter attendat; hinc magnitudinem sui sceleris, illinc potentiam judicantis. Ex tali consideratione timor nascitur, scilicet filius ille qui jure Ruben, hoc est filius visionis vocatur. Quodammodo etenim caecus est, et minime videt, [Col. 0007A] qui peccare non timet, qui futura mala non praevidet, qui non erubescit pravitatem suam, qui non expavescit potestatem divinam. Sed, si incipiat ista videre, incipiet pariter et timere, et quanto perfectius cognoverit, tanto vehementius timebit. Vides, ut arbitror, quam juste Ruben vocetur, qui ex tali visione generatur. Recte, eo nato, mater ejus exclamat: Vidit Deus humilitatem meam (Gen. XXIX) , eo quod tunc veraciter incipiat videre, et videri; Deum cognoscere, et a Deo cognosci; videre Deum per intuitum formidinis, videri a Deo per respectum pietatis.

[Col. 0007B] Primo filio nato, et paulatim crescente, secundus nascitur, quia magnum timorem necesse est ut dolor sequatur. Quanto enim vehementius quis metuit poenam quam meruit, tanto acerbius plangit culpam quam fecit. Sed sciendum quia, quacunque hora peccator conversus fuerit et ingemuerit, salvus erit, secundum illud: Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies (Psal. L) . Quid tibi videtur? Nonne merito talis filius Simeon, id est exauditio, vocatur. Qui enim vere poenitet, qui veraciter dolet, absque dubio et absque mora indulgentiam accipiet. Oratio quae ex corde contrito et humiliato profertur, citius exauditur: humiliato per timorem, contrito per dolorem. Per Ruben humiliatur, per Simeonem conteritur, et in fletu compungitur: [Col. 0007C] sed Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) .

Sed quae, quaeso, consolatio potest esse poenitentibus vere, et lugentibus amare, nisi una spes veniae? Hic est ille tertius filiorum Jacob, qui idcirco Levi, hoc est additus, vel additio vocatur, quia duobus illis prioribus prius datis hic superadditur. Non datum, sed additum sermo divinus hunc filium nominat, ne ante timorem et condignum poenitentiae dolorem quis de spe veniae praesumat. Qui enim post perpetrata scelera sine satisfactione sibi impunitate blanditur, non tam spe [Col. 0007D] erigitur, quam praesumptione eliditur. Ex tali itaque nomine voluit nos Scriptura divina certos efficere, hunc nos videlicet filium, nec ante duos illos priores posse habere, nec post illos praecedentes hunc tertium posse deesse. Vere enim et absque dubio quanto quis frequentius, quantoque vehementius de suo reatu interno dolore afficitur, tanto certior, tanto securior per indulgentiae veniam efficitur: Secundum multitudinem, inquit, dolorum meorum in corde meo consolationes laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) . Hinc namque est quod Spiritus sanctus Paracletus, hoc est Consolator dicitur, quia animam poenitentiae lacrymis afflictam tam frequenter quam libenter consolatur. Illam namque frequenter visitat, illam libenter confortat, et ad [Col. 0008A] veniae fiduciam plene reformat, quam sua scelera flendo damnare, et damnando flere considerat.

Incipit extunc quaedam familiaritas inter Deum et animam fieri, et amicitia confoederari, eo quod haec se sentiat ab illo saepius visitari, et ex ejus adventu non tantum jam consolari, imo aliquoties quodam ineffabili gaudio repleri. Hanc amicitiae confoederationem (nisi fallor) Lia praesenserat, quando jam nato Levi cum magna exsultatione proclamabat: Nunc copulabitur mihi vir meus (Gen. XXIX) . Verus animae sponsus Deus est, quem tunc veraciter nobis copulamus, quando ei per verum amorem inhaeremus. Imo vero tunc sibi nos ille connectit, [Col. 0008B] quando nos quibusdam interius commerciis ad suum amorem accendit, et arctius astringit. Quod est enim cor tam durum et tam ferreum, quod divina pietas sua praesentia non emolliat, et sua dulcedine non alliciat? Unde fit ut quem prius consueverat multum formidare, incipiat postmodum ardenter amare. Vides jam, ut arbitror, quod quemadmodum post crescentem quotidie timorem, necessario subortus est dolor, sic utique post spem natam, et per quotidiana incrementa proficientem nascitur amor. Hic itaque est ille filiorum Jacob, qui quarto loco nascitur, et Judas, id est confitens, in Scriptura nominatur. Cujus nominis, si rationem quaerimus, citius inveniemus. Scimus namque quia quisque quod approbat, hoc amat, et quo plus [Col. 0008C] amat, tanto amplius approbat. Et quid est approbare, nisi laudare? Illa, illa utique est vera laudatio, illa est pura confessio, quae ex casta dilectione surgit, quae ex laudis admiratione procedit. Vultis nosse apertius quae sit vox exsultationis et confessionis quae novit Judas solus, vel caeteris omnibus excellentius?

Attende nunc animum aliquem nimium amantem; et nimio amore ferventem. Attende quid sentiat, quid secum loquatur de eo quem multum amat, quem valde miratur. Quid ergo dicit? Quid secum tacitus loquitur? O, inquit, quam bonus, quam [Col. 0008D] benignus, o quam suavis, quam dulcis, o quam amandus, quantum amplectendus, quam totus admirabilis, quam totus desiderabilis! O beatum quem amat! o felicem, quem suo amore dignum judicat! Me felicem, si eo frui liceat; me beatum, si eum possidere contingat! Haec, nisi fallor, est illa vox exsultationis et confessionis qui semper ex ore Judae resonat in auribus divinae pietatis. Quid tu dicis, Lia? Quid tu proclamas pro Juda? Quid tu reddis Domino? Quid retribuis pro tali puero? Nunc, inquit, confitebor Domino: Confitebor, inquit, Domino nimis in ore meo (Psal. CVIII) . Vere utique et absque dubio non solum frequenter, sed etiam indesinenter Domino confiteris, si tamen perfecte diligis: Benedicam, inquit, Dominum in omni [Col. 0009A] tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) . Semper quidem laudas, si semper amas et semper desideras. Nam non amares, si non approbares. Quid est enim, ut dictum est, approbare, nisi laudare? Et ipsa laudatio, ipsa est confessio. Nec putes quod sufficiat Judae confiteri tantum corde, nisi etiam confiteatur et ore. Cupit enim Judas et aliis commendare, et ad ejus amorem accendere, quem omnium amore dignum judicat, et ab omnibus amari desiderat. Haec omnia dicta sunt de confessione laudis. Sed quid dicemus de confessione criminis. An forte Judas istam ignorat, quamvis illam tam excellenter agnoscat? Ego non sic existimo, quia et hanc et illam ad honorem Dei multum pertinere cognosco. Et scio quia qui veraciter diligit, [Col. 0009B] libenter facit quidquid honori Dei militare cognoverit? Multum commendat bonitatem Dei non solum largitas sua, sed etiam iniquitas nostra, Si enim magnum est nil promerentibus gratis impendere multa, quale quantumve erit tribuere bona promerentibus mala? O qualis pietas, quam nulla nostra superare potest impietas! Alia sunt quae misericorditer ignoscit, alia quae affluenter tribuit. Ignoscit mala nostra, largitur bona sua. Semper praesto ad ignoscendum, semper paratus ad largiendum. Hic pius, illic largus; utrobique benignus, ubique bonus. Confiteamur ergo illi mala nostra; confiteamur illi bona nostra. Confiteamur a nobis esse mala nostra; ut pie ignoscat, confiteamur ab ipso esse bona nostra, ut conservet, et [Col. 0009C] augeat. Haec Judas incessanter actitat, ne ingratus appareat, vel de indulta venia, vel de concessa gratia. Recte ergo, ut arbitror, hic filius Judas, id est confitens, vocatur, quia verus amor semper confitetur. Denique, cum scriptum sit: Quia Deus veritas est (I Joan. V) , Deum non amare convincitur quisquis veritatem confiteri erubescit: Justus, inquit Scriptura, in initio accusator est sui (Prov. XVIII) . Habet ergo quid agat, qui se credit, vel cupit esse amatorem Dei, nisi forte putet aliud esse amare Deum, quam amare justitiam Dei. Ecce jam habemus de quatuor filiis Liae. Primus est timor poenae, secundus dolor poenitentiae, tertius spes veniae, quartus amor justitiae, et posthaec desinit parere. Sufficere [Col. 0009D] enim sibi posse existimat, cum se vera bona veraciter amare considerat.

Sed quid putas in corde Rachel agitur, quibus putas desideriorum aestibus agitatur, cum videat Liam sororem suam matrem filiorum laetantem, se autem sterilem permanentem? Audiamus quid dicat, et intelligamus quid doleat. Quid ergo dicit Jacob viro suo: Da mihi, inquit, liberos, alioquin moriar (Gen. XXIX) . Absque dubio studium sapientiae si non proficit, citius deficit. Sed quaeramus diligenter quidnam esse possit, quod, nato Juda, Rachel ad amorem prolis solito amplius inardescit. Diximus [Col. 0010A] superius quia sicut ad Liam, id est animi affectionem, pertinet diligere; sic Rachelis, id est rationis, est cognoscere. Ex illa namque oritur quilibet affectus ordinatus, ex ista sensus seu intellectus purus. Sed quid aliud per Judam intelligimus, nisi amorem ordinatum, amorem coelestium, amorem Dei, amorem summi boni. Nato itaque Juda, id est, bonorum invisibilium desiderio exsurgente atque fervente, incipit Rachel amore prolis aestuare, quia incipit velle cognoscere. Ubi amor, ibi oculus. Libenter aspicimus quem multum diligimus. Nulli dubium quia qui potuit invisibilia diligere, quin velit statim cognoscere, et per intelligentiam videre, et quanto plus crescit Judas (affectus videlicet diligendi), tanto amplius in Rachel fervet desiderium [Col. 0010B] pariendi, hoc est studium cognoscendi.

Sed quis nesciat quam sit difficile, imo quam pene impossibile mentem carnalem, et adhuc in studiis spiritualibus rudem, ad invisibilium intelligentiam assurgere, et in illis contemplationis oculum figere? Nulla quippe novit adhuc, nisi corporalia; nil aliud adhuc cogitanti occurrit, nisi quae cogitare consuevit sola visibilia. Quaerit invisibilia videre, et nil occurrit nisi formae rerum visibilium; desiderat intueri incorporea, et nil somniat nisi imagines rerum corporalium. Quid igitur faciat, [Col. 0010C] quid agat? Nonne melius est qualicunque modo illa cogitare, quam oblivioni vel negligentiae tradere? Imo, si bene amat mens, ea non facile obliviscitur, multo tamen difficilius ad eorum contemplationem sublevatur. Facit tamen quod potest, intuetur ea quomodo potest. Cogitat per imaginationem, quia necdum videre valet per intelligentiae puritatem. Haec, ut arbitror, est causa cur Rachel prius liberos habeat de ancilla, quam generet de seipsa; quia dulce est ei saltem imaginando eorum memoriam retinere, quorum intelligentiam nondum valet ratiocinando apprehendere. Sicut enim Rachel rationem, sic per ejus ancillam intelligimus imaginationem. Suadet ergo ratio commodius esse qualicunque modo vera bona cogitare, et imaginaria quadam [Col. 0010D] saltem pulchritudine ad eorum desiderium animum accendere, quam in falsis et deceptoriis bonis cogitationem figere: et haec est ratio cur Rachel voluerit ancillam suam viro suo tradere. Hanc esse primam viam omni ingredienti ad invisibilium contemplationem nemo ignorat, nisi forte, quem ad hanc scientiam necdum experientia informat.

Sed nec hoc praetereundum, quomodo Scripturae divinae huic speculationi alludant et humanae infirmitati condescendant. Res enim invisibiles, per rerum visibilium formas describunt, et earum memoriam per quarumdam concupiscibilium specierum [Col. 0011A] pulchritudinem mentibus nostris imprimunt. Hinc est quod nunc terram lacte et melle manantem promittunt; nunc flores, nunc odores nominant, nunc per cantus hominum, nunc per concentus avium coelestium gaudiorum harmoniam designant. Legite Apocalypsim Joannis et invenietis coelestis Hierusalem ornatum per aurum, et argentum, per margaritas vel alias quaslibet gemmas pretiosas multipliciter descriptum. Et scimus quidem quia horum omnium nihil ibi est, ubi tamen nihil omnino deesse potest. Talium namque nihil ibi est per speciem, ubi tamen totum est per similitudinem. In his omnibus habet Bala unde dominae suae utiliter deserviat, quandoquidem ei horum omnium memoriam, ubi et quando voluerit pro voto repraesentat. [Col. 0011B] Haec enim statim cum voluerimus imaginari possumus. Nunquam imaginatio rationi utilior esse poterit, quam cum ei in tali obsequio deservit.

Sed, ut de Balae filiis quae dicenda sunt prosequamur, sciendum est quod imaginatio alia bestialis, alia rationalis. Bestialis autem inter filios Jacob annumerari non debet, nec tamen aliquando Rachel adoptivum sibi filium facere volet. Bestialis itaque imaginatio est, quando per ea quae paulo ante vidimus, vel fecimus, sine ulla utilitate, absque omni deliberatione huc illucque vaga mente discurrimus. [Col. 0011C] Haec utique bestialis est: nam et hoc bestia facere potest. Rationalis autem est illa, quando ex his quae per sensum corporeum novimus, aliquid imaginabiliter fingimus. Verbi gratia: Aurum vidimus, domum vidimus, auream autem domum nunquam vidimus. Auream tamen domum imaginari possumus si volumus. Hoc utique bestia facere non potest, soli rationabili creaturae possibile. Hujusmodi imaginatione saepe utimur, cum quae sint futurae vitae bona, vel mala diligentius rimamur. Nusquam hic sola bona, nusquam hic sola mala, sed permista simul et bona et mala. Et, quamvis in utroque genere sint multa, nunquam tamen inveniuntur sola. Ibi inveniri possunt et bona sine admistione malorum, et mala nihilominus sine admistione bonorum. [Col. 0011D] Item hic sicut nec sola, sic nec summa invenimus. Ibi, et summa et impermista bona, et mala esse non dubitamus. Quoties igitur ex multis bonis, vel malis quae in hac vita sensus corporeus experitur, quale, vel quantum esse possit illud futurae vitae summum bonum sive malum colligitur, et ex horum imaginatione, quaedam futurorum imago figuratur, talis utique imaginatio rationalis esse facile convincitur, et ad Balam, et ad Rachel pertinere videtur. Ad Balam pertinet, in quantum imaginatio est; ad Rachel autem, in quantum rationalis est. Talis itaque proles, et imaginationis est per nativitatem, et rationis per adoptionem. Hujusmodi enim prolem una generat, sed altera educit. Ex Bala namque nascitur, sed per Rachel moderatur.

Neminem conturbet quod et matrem et prolem imaginationem appellem. Sed hoc volo esse inter matrem et filium, quod est inter instrumentum et actum, vel hoc est inter matrem et prolem ejus, quod est inter genus et speciem. Nam genus adjuncta sibi differentia ex se speciem generat, quemadmodum copula viri feminam ad prolem fecundat. Et saepe instrumentum et ejus actionem uno nomine appellamus: nam illud quod videmus, et illud quo videmus, visum vocamus. Sic cum ratio, vel voluntas, vel intellectus nominatur, aliquando instrumentum, aliquando ejus actio intelligitur. Et scimus quidem [Col. 0012B] quia instrumentum quam ejus actio semper prius est, et sine ipsa esse potest. Habet ergo ab instrumento actio esse, non instrumentum ab actione. Unde nec inconveniens est, per instrumentum matrem, per actionem autem filium ejus intelligere. Imaginatio ergo, quando instrumentum significat, est vis illa animae qua cum voluerit quodlibet imaginari valet. Hoc instrumento cum ad aliquid imaginandum mens utitur, actio procul dubio quaedam efficitur, quae similiter imaginatio nominatur. Haec volui breviter commemorare, sed in his immorari diutius non est necesse. Sed nunc ad prosecutionis ordinem revertamur.

Diximus quia sola rationalis imaginatio ad Rachel pertinere videatur, et quae rationalis non est, ejus adoptione prorsus indigna judicatur. Sed rationalis imaginatio alia est per rationem disposita, alia intelligentiae permista. Illa utimur, quando secundum visibilium rerum cognitam speciem visibile aliud aliquid mente disponimus, nec tamen ex eo invisibile aliquid cogitamus. Ista vero tunc utimur, quando per visibilium rerum speciem ad invisibilium cognitionem ascendere nitimur. In illa est imaginatio non sine ratione, in ista intelligentia non absque imaginatione. Isti sunt duo filii Balae, quorum primogenitus Dan dicitur, posterior Nephtalim nominatur. Ad Dan itaque specialiter pertinet consideratio [Col. 0012D] futurorum malorum: ad Nephtalim autem speculatio futurorum bonorum. Dan nihil novit nisi corporalia, sed ea tamen rimatur quae longe sunt a sensu corporeo remota. Nephtalim per rerum visibilium formam surgit ad rerum invisibilium intelligentiam. Infernalia tormenta longe a sensu corporeo remota non dubitamus, quia ubi vel qualia sint videre non possumus, sed tamen haec quoties volumus, per ministerium Dan prae oculis cordis habemus. Nemo fidelium cum infernum, flammam gehennae, tenebras exteriores in Scripturis sanctis legit, haec figuraliter dicta credit, sed ista veraciter et corporaliter alicubi esse non diffidit. Unde fit nimirum ut, quamvis quispiam haec ante oculos cordis per imaginationem ponat, non statim eorum [Col. 0013A] significationem per spiritalem intelligentiam quaerat, quia haec non tam figuraliter quam historialiter dicta, non dubitat. Recte ergo considerationem ad Dan specialiter pertinere jam diximus, ubi sola imaginatione opus habemus, quamvis eam in tali negotio non sine rationis dispositione tractamus. Sed cum terram lacte et melle manantem, coelestis Hierusalem muros ex lapidibus pretiosis, portas ex margaritis, plateas ex auro legerit, quis sani sensus homo haec juxta litteram accipere velit? Unde statim ad spiritualem intelligentiam recurrit, et quid ibi mysticum contineatur, inquirit. Videsne quomodo haec talis futurorum descriptio ad Nephtalim tantum pertinere videatur, ubi sine intelligentia, sola imaginatio sufficere non posse minime ignoratur. [Col. 0013B] Recte ergo dictum est quod ad Dan specialiter pertineat consideratio futurorum malorum, ad Nephtalim autem maxime speculatio futurorum bonorum. Multa tamen, et quae de tormentis malorum scripta sunt, mystice accipienda sunt, et multa similiter de futurae vitae bonis (quamvis corporalia describantur) simpliciter intelligenda.

Illud autem sciendum est, imo nec hoc ignorari potest, quia illa consideratio meditanti facilius occurrit, quae in sola imaginatione consistit. Nam illa, quae cum sola intelligentia permiscetur, quanto subtilior, tanto difficilius invenitur. Unde est quod [Col. 0013C] Dan prior, Nephtalim vero posterior nascitur. Hoc autem in hac gemina consideratione valde notabile, quod Dan scilicet per praesentium rerum imaginationem veram repraesentat rerum futurarum imaginationem fictam. Nephtalim vero saepe per descriptae rei imaginationem fictam surgit ad intelligentiam veram. Neque enim licet de futuris et invisibilibus bonis per spiritualem intelligentiam aliquid falsum fingere, quamvis absque culpa sit, tormenta malorum multo aliter quam sunt per imaginationem cernere. Quis enim ea omnino prout sunt in hac vita contemplari sufficiat? Sed quisque ea pro arbitrio mentis non qualia sunt, sed qualia fingere novit, figurando describit. Unde fortassis hic talis filius Dan, id est judicium, vocatur, quia in tali repraesentatione [Col. 0013D] non experientiae documentum, sed suae discretionis sequitur arbitrium. Nam, quoniam Dan futurarum rerum repraesentationem in cujusque mente ex proprio judicio format, recte quis, ut arbitror, artificem talium Dan in judicium vocat.

Est tamen hujus nominis alia ratio, quae forte quanto subtilior, tanto etiam invenitur et utilior: sancti etenim viri quoties se sentiunt turpibus cogitationibus pulsari, et ad illicitam delectationem incitari, toties solent in ipso etiam tentationis aditu futura tormenta ante mentis oculos ponere, et ex tali consideratione, quidquid mens illicitum suggerit, [Col. 0014A] ante turpem delectationem exstinguere. Hoc igitur modo in se statim, per considerationem poenae ulciscuntur, et damnant blandimenta culpae. Quia ergo per officium Dan illecebrosae cogitationes deprehendimus, arguimus, damnamus, castigamus, recte eum Dan, id est judicium, vocamus. Sed, quid hoc de turpibus tantum cogitatibus loquimur, quandoquidem vanas et inutiles perfecti viri non leviter abominantur, propter illud quod scriptum invenitur: Vae qui cogitatis inutile! (Mich. I.) Et illud: Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu (Sap. I) . Quid ergo, quaeso, fiet de his quae sentimus non sine quodam illicito affectu, quando Spiritus sanctus aufert se ab his etiam quae sunt sine intellectu? Saepe fit [Col. 0014B] ut in oratione constituti, quasdam cogitationum phantasias cum importunitate se magna ingerentes corde toleremus. Sed nunquid eas sine nostra reprehensione negligere debemus? Nonne magis eas oportet acriter arguere, et, ut dictum est, per repraesentationem poenae reprimere irritationem culpae et cogitationibus castigare? Unde scriptum est: Dan judicabit populum suum sicut alia tribus in Israel (Gen. XLIX) . Ad filios quippe Zelphae pertinet disciplina operum, ad filios Liae dispositio voluntatum: ad filios Rachel sententia assertionum, ad filios vero Balae moderatio cogitationum. Quaelibet ergo cogitatio quasi in sua tribu judicatur, quando omne erratum per suum simile corrigitur, quando voluntas voluntate emendatur, quando opus opere castigatur, [Col. 0014C] assertio assertione corrigitur. Quoties ergo falsum aliquid sentimus, quoties injustum aliquid volumus, quoties inordinatum aliquid agimus, statim nos reprehensibiles esse minime ignoramus. Sed nunquid aeque omnes reprehensione dignos se esse judicant, quando aliquid inutile vel inordinatum cogitant? Multorum est se ipsos reprehendere de perverso opere vel prava voluntate; pauci sunt qui seipsos dijudicent de inordinata cogitatione. Sed, quia perfecti viri hoc faciunt, et facere eos oportet qui perfecti esse volunt, idcirco Jacob praedicit vel praecipit, dicens: Dan judicabit populum suum sicut alia tribus in Israel.

Si enim Dan populum suum districte custodiat, si judicium suum diligenter exerceat, fiet ut in caeteris tribubus raro inveniatur quod jure damnari debeat. Mens enim quae statim in ipsa suggestione praecidit illecebrosam cogitationem, non facile rapitur in pravam delectationem, sicut et culpa quae cohibetur ante pravum consensum, nunquam transit in actum. Debet ergo Dan prae caeteris omnibus vigil et districtus in judicio esse, ut detur aliis tribubus ex majori parte absque lite et disceptatione vivere. Semper inveniet Dan in sua tribu quod examinare debeat, quod juste reprehendat, quamvis in aliis possit fieri ut aliquando aliqua earum sine culpa valeat inveniri. Aliarum namque culpa est in voluntate, hujus [Col. 0015A] autem exordinatio saepe est in necessitate. Nunquam enim malum approbo, nunquam malo consentio, nunquam malum perficio, nisi ipse voluero; malum autem per cogitationem occurrere potest etiam invito. Sed ad Dan pertinet exsurgens malum statim, cum per cogitationem pulsat in judicium adducere, diligenter discutere, deprehensum damnare, et deceptoriam cogitationem ex alia consideratione percutere, et tentantia mala ex tormentorum recordatione exstinguere. Vides jam, ut arbitror, quam recte hic filius Dan, id est judicium, vocetur, de quo solo dubitatur utrumnam populum suum judicare habeat, cum solus, si fieri posset, ne caeteri habeant quid judicent, non solum assidue sed et districte judicare debeat.

Sed, sicut ad officium Dan spectat per repraesentationem poenae reprimere exsurgentia vitia; sic ad Nephtalim pertinet per considerationem praemiorum inflammare desideria bona. Mirabiliter enim animum nostrum Nephtalim ad eorum desiderium accendit, quoties aeternorum bonorum imaginem ante mentis oculos adducit, quod tamen duobus modis facere consuevit. Utitur namque aliquando translatione, aliquando autem comparatione. Comparatione, quando ex praesentium bonorum multitudine vel magnitudine colligit illa futurae vitae gaudia, quot vel quanta esse possint. Verbi gratia: Inspecta saepe solis claritate (corporeo videlicet lumine) considerat [Col. 0015C] quanta futura erit lux illa spiritualis, si tanta tamque mirabilis est lux ista corporalis. Quanta namque putas erit lux illa quae erit nobis communis cum angelis, si tanta est ista quam habemus communem cum bestiis! Qualis erit lux futura beatorum, si talis est praesens lux ista miserorum! Item multiplicitatem bonorum invisibilium conjicit ex multitudine bonorum visibilium. Quot ergo putamus ea esse? Sed quis ea possit dinumerare? Quot sunt oblectamenta oculorum, quot oblectamenta aurium caeterorumque sensuum? Quot sunt colores, quot odores, quot sapores? Si ergo tot sunt deliciae corporum, quot erunt deliciae spirituum? Si tanta possidemus in tempore, quanta sunt quae exspectamus [Col. 0015D] in aeternitate? In hunc igitur modum utitur comparatione: utitur nihilominus, ut dictum est, translatione, quando rerum visibilium descriptionem transfert ad rerum invisibilium significationem. Verbi gratia: Audit in Scripturis nominari lucem, sicut de Deo scriptum est: Quia habitat lucem inaccessibilem (I Tim. VI) . Quaerit ergo quae sit lux ista incorporea quam inhabitat invisibilis et incorporea Dei natura, et invenit quia lux ista est ipsa Dei sapientia, quia ipsa est lux vera. Sicut enim lux ista exterior illuminat oculos corporum, ita illa absque dubio illuminare consuevit oculos cordium. Ecce quomodo Nephtalim per rerum visibilium qualitatem surgit ad rerum invisibilium cognitionem. Patet ergo quam recte secundum utramque interpretationem [Col. 0016A] Nephtalim dicatur. Nephtalim namque comparatio vel conversio interpretatur. Solet namque cognitam quamlibet rerum visibilium naturam convertere ad spiritalem intelligentiam. Quia ergo pene quidquid scriptum reperit, ad spiritualem intelligentiam convertit, recte conversionis nomen accepit. Et item quia assidue, ut dictum est, comparatione utitur, recte nihilominus Nephtalim, id est comparatio, nominatur.

Sciendum autem quia illud contemplationis genus, quod in pura intelligentia versatur, hujusmodi speculatione, quae per Nephtalim designatur, quanto [Col. 0016B] subtilius, tanto nimirum excellentius esse cognoscitur. Habet tamen hujusmodi speculatio aliquid singulare valdeque notabile. Est enim prae caeteris rudibus quidem adhuc mentibus, minusque exercitatis, et ad intelligendum facilior, et ad audiendum jucundior. Siquidem haec meditanti facilius occurrit et audientem dulcius afficit. Est plane et promptior in meditatione, et affabilior in sermone. Unde et per Jacob de Nephtalim dicitur: Nephtalim cervus emissus, dans eloquia pulchritudinis (Gen. XLIX) . Cervus namque dicitur, propter currendi facilitatem; emissus, propter currendi aviditatem. Cervus animal velox nimis multum currere potest, et multum currere cupit, qui emissus est. Recte ergo, nisi fallor, Nephtalim, cervus emissus dicitur, quia per [Col. 0016C] contemplationis gratiam multa percurrere valet, et propter contemplationis dulcedinem, multum ei currere placet. In tanta enim velocitate Nephtalim iste contemplantis animum (in hujusmodi tamen negotio aliquantulum exercitatum) nunc ad summa erigit, nunc ad ima deponit, nunc per innumera rapit, ut ipse animus, qui haec patitur, semetipsum saepe miretur felici magisterio edoctus quam convenienter Nephtalim noster cervus emissus dicatur. Notandum sane quam recte, non avi volanti, sed cervo currenti comparatur: nam avis quidem volando longe a terra suspenditur, cervus autem ad dandos saltus, terrae innititur, sed nec in ipsis suis saltibus, longius a terra separatur. Sic nimirum, [Col. 0016D] sic Nephtalim, dum per rerum visibilium formam, rerum invisibilium naturam quaerit, quosdam saltus dare, non autem ad plenum volatum convalescere consuevit, quia in eo quod se ad summa erigit, rerum corporearum secum umbram trahens ima omnino non deserit.

Ecce quomodo sit cervus emissus. Sed quomodo dans eloquia pulchritudinis, fortassis hoc per exempla evidentius ostendemus, persuadebimus plenius. Vultis audire eloquia pulchritudinis, eloquia suavitatis, plena decore, plena dulcedine, qualia Nephtalim formare consuevit, vel qualia eum formare convenit: Osculetur me, inquit, osculo oris sui (Cant. I) . [Col. 0017A] Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo (Cant. II) . Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua, et odor vestimentorum tuorum sicut odor thuris (Cant. IV) . Quid, quaeso, dulcius hujusmodi eloquiis, quid jucundius invenitur? Quid talibus eloquiis libentius, quid avidius auditur? Ista verba carnale aliquid sonare videntur, et tamen spiritualia sunt quae per ipsa describuntur. Sic novit Nephtalim carnalia cum spiritualibus permiscere, et per corporalia incorporea describere, ut utraque hominis natura in ejus dictis inveniat unde se mirabiliter reficiat qui ex corporea et incorporea natura constat. Hinc est fortasse quod homini tam suaviter sapiunt, quod quodammodo, ut dictum est, utramque ejus naturam reficiunt. Illud autem in ejus dictis [Col. 0017B] est valde mirabile dignumque admiratione quod tunc fere semper delectabilius blanditur, quando juxta litterae sensum nihil sonare videntur quale est illud: Capilli tui sicut greges caprarum quae ascenderunt de monte Galaad. Dentes tui sicut greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro (Cant. IV) . Nasus tuus sicut turris Libani quae respicit contra Damascum, caput tuum sicut Carmelus (Cant. VII) . Haec et hujusmodi alia cum audiuntur, vel leguntur, jucunda valde esse videntur, et tamen in his omnibus, si solum litterae sensum sequimur, nil in eis invenimus quod digne miremur. Sed forte in hujusmodi dictis hoc est quod tam libenter amplectimur, quod ex jucunda quadam, ut ita dicam, litterae fatuitate ad spiritualem intelligentiam confugere coarctamur. Si ergo pensamus, [Col. 0017C] iste noster Nephtalim quam sit expeditus in meditatione, quam sit jucundus in sermone, citius advertere licet quam recte de eo Scriptura pronuntiet: Nephtalim cervus emissus dans eloquia pulchritudinis.

Sed haec interim filiis Balae dicta sufficere volumus; restat nunc de filiis Zelphae aliquid loquamur. Videns itaque Lia sororem suam Rachel de adoptiva jam prole gaudere, provocatur et ipsa ancillam suam viro suo tradere, ut possit et ipsa cum sorore sua de filiorum adoptione exsultare. Si igitur, ut superius [Col. 0017D] dictum est, per Zelpham sensualitatem debemus accipere, quam aliam, quaeso, virtutis prolem potest ipsa gignere, nisi ut discat et in rebus prosperis temperanter vivere, et in adversis patientiam habere? Isti sunt Gad, et Aser, duo filii Zelphae, rigor videlicet abstinentiae et vigor patientiae. Gad itaque nascitur prior, Aser autem gignitur posterior, quia prius est ut temperantes simus ad bona propria; postea etiam ut fortes simus ad toleranda mala aliena. Haec est gemina virtutum proles, quam Zelpha quidem parit in dolore, verumtamen ad magnam beatitudinem dominae suae. Per abstinentiam siquidem vel patientiam caro quidem affligitur, sed ad magnam inde pacem et tranquillitatem animus componitur. Hinc est quod, nato Gad, Lia exclamat, dicens: Feliciter; [Col. 0018A] et iterum Aser nascendo pronuntiat, dicens: Hoc pro beatitudine mea (Gen. XXX) . Mea, inquit, non sua. Unde enim sensualitas per carnem exterius atteritur, inde cordis affectio ad puritatis integritatem reparatur.

Quanta enim putas pax cordis est, vel tranquillitas, nulla hujus mundi oblectamenta concupiscere, nulla ejus adversa formidare? Quorum unum per Gad adipiscitur, alterum per Aser obtinetur. Quid enim de hujus mundi oblectamentis concupiscat, qui oblata delectamenta amore abstinentiae recusat? Vel quid de hujus mundi adversis timeat, [Col. 0018B] qui virtute patientiae roboratus de illatis etiam malis triumphat? Sicut de apostolis scriptum est: Ibant apostoli gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V) ; et sicut per Paulum praecipitur: In tribulatione gaudentes (Rom. XII) . Quid igitur illius gaudium imminuat, qui etiam de illata contumelia vel qualibet pressura exsultat? Ad beatitudinem ergo animi spectat, quidquid pro Dei amore caro durum tolerat. Unde enim corpus atteritur, conscientia exhilaratur. Et quo exterius videtur infelicior, eo interius constat esse beatior. Duo enim sunt ex quibus constat gaudium beatitudinis, carere eo, scilicet quod nolis, et habere quod velis. Felicem siquidem dicimus qui nil patitur quod nolit, et illum [Col. 0018C] beatum judicamus cui suppetunt quae cupit. Qui igitur pro coelestium desiderio saeculi voluptatem odit, profecto per abstinentiam hostem suum ubique declinare poterit. Recte ergo rigor abstinentiae Gad, id est felicitas dicitur, qui ubique calcat saeculi blandimenta quae detestatur. Item qui pro amore Dei afflictionem corporis diligit, ubi, quaeso, non inveniat aliquid unde affligi possit? Si ergo jure beatus creditur, qui ubique invenit quod amat, juste vigor patientiae. Aser, hoc est beatus, nominatur, cui undique obviat quod desiderat. Ecce duo amatores, unus Dei, alter saeculi. Iste propter Deum diligit temporalem afflictionem, ille desiderat temporalem bonorum plenitudinem. Ille quidem ubique [Col. 0018D] invenire potest quod propter Deum diligit, iste nusquam apprehendere potest bonorum plenitudinem quam sitit. Quis horum beatior? Item ecce alii duo, quorum unus odit mundi hujus adversitatem, alter autem detestatur mundanam voluptatem. Sed ubi, quaeso, vel ille hostem suum declinare poterit, vel iste inimicum suum calcare non possit? Quis horum, quaeso, felicior? Beatus, inquit Scriptura, qui post aurum non abiit, nec speravit in pecuniae thesauris (Eccli. XXXI) . Et item: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I) . Isti sunt Gad et Aser, quorum prior calcat mundanam gloriam, alter propter Deum libenter patitur mundi pressuram. Valde itaque notandum et profunde retinendum quod Scriptura [Col. 0019A] sacra abstinentiae laborem non calamitatem, sed felicitatem appellare voluit, et patientiae rigorem non miserum, sed beatum appellare decrevit. Hoc autem breviter hic commemorare volumus, quod per Gad non solam illam quae in cibo et potu est abstinentiam intelligere debemus; imo per Gad et Aser intelligimus omnis superfluae delectationis, aut cujuslibet corporalis afflictionis abstinentiam vel patientiam, in omnibus quae per quinque sensus carnem delectant aut cruciant.

Sed quando, quaeso, Lia ancillam suam viro suo traderet, vel tales filios adoptaret, nisi sororis suae exemplo [Col. 0019B] provocata fuisset? Prius enim semper est ut ancilla Rachel redigatur sub viri potestate quam ancilla Liae. Si enim imaginationis evagatio quae fit per inutiles cogitationes prius non reprimitur, absque dubio sensualitatis appetitus immoderatus minime temperatur. Qui igitur vult corporalium voluptatum desideria temperare, prius assuescat carnales delicias nunquam, vel saltem raro cogitare. Profecto namque quanto talia rarius cogitaveris, tanto rarius, tanto tepidius nimirum ea desiderabis. Haec, nisi fallor, est causa cur sub virili dominio prior incurvetur Bala quam Zelpha. Patet nihilominus quod de Gad et Aser abstinentia, videlicet et patientia, nunquam adoptivos filios faceret, nisi sororis [Col. 0019C] suae Rachel adoptivam sobolem assidue cerneret. Quis enim unquam affectioni cordis posset persuadere mundi hujus prospera contemnere, et ejus adversa formidare, nisi suggerentibus Dan et Nephtalim futurae vitae tormenta, vel praemia aeterna, non solum frequenter, imo pene indesinenter cogeretur aspicere? Nunc autem per assiduam considerationem futurorum malorum facile ei persuadetur contemptus praesentium bonorum. Et iterum per jugem contemplationem aeternae felicitatis inflammatur ad voluntariam tolerantiam pressurae temporalis. Hoc est, ut arbitror, cur Dan et Nephtalim prius nascantur, et cur Gad et Aser posterius generentur.

Natis itaque Gad et Aser, jam tempus instat quo Ruben mandragoras inveniat, si tamen eum foras exire non pigeat. Sed cur eum velle exire dubitemus, quem jam ad exeundum, vel introeundum idoneum esse cognoscimus? Credendum est enim eum post tot natos matris suae, post tot liberos Balae vel Zelphae, jam adultum, et posse et velle ad patris sui imperium exire et intrare. Sed, si per Ruben, ut superius dictum est, timorem Dei accipimus, quid per ejus introitum vel exitum accipere debemus? Quid est eum vel intus esse, vel foras exire? Ruben intus est, quando in secreto cordis in conspectu Dei de nostra conscientia trepidamus. Ruben tunc foras exit, quando propter Deum hominibus [Col. 0020A] etiam nos ad omnem obedientiam inclinamus. Timere itaque Deum propter seipsum, homines autem propter Deum est Ruben nunc intus morari, nunc foris inveniri. Exit ergo Ruben tempore messis triticeae, quando ex imperio obedientiae exercet se in operibus justitiae. Sed, quando putas Ruben ad perfectam obedientiam convalescere, nisi eum Gad et Aser (id est amor abstinentiae et patientiae) ad contemptum voluptatis, vel ad tolerantiam tribulationis animasset? Duo enim sunt quae solent imperfectionem obedientiae praepedire, id est ne cogamur vel amata deserere, vel aspera tolerare. Sed, si semel animus amore abstinentiae vel patientiae perfecte incaluerit, protinus Ruben ad omnem obedientiam absque ulla contradictione se subdit. Qui [Col. 0020B] enim tam adversa perpeti quam in prosperis non delectari apud semetipsum statuit, quae difficultas ejus obedientiam ulterius minuere poterit? Si enim dura et aspera quaeque pro Dei amore etiam per memetipsum appeto, cur non magis haec ex adjuncta obedientia ad majoris meriti gloriam tolero? Recte ergo post natum Gad et Aser Ruben exire dicitur, quia timor Domini ex voluntaria abstinentia et patientia ad omnem obedientiam roboratur.

Sed quantus qualisque bonae opinionis odor de seipso circumquaque spargitur, qui nulla modestia, [Col. 0020C] nulla inopia a studio obedientiae praepeditur? Hae sunt mandragorae quas Ruben invenit, quas ab ipso mater ejus Lia accepit. Quid enim per mandragoras quae odorem suum solent late spargere, nisi bonae opinionis famam debemus accipere? Quas quidem tunc Lia accipit, quando oblata laus affectum tangit, quando in laudis suae praeconiis animus afficitur, et in aura popularis favoris perversae delectatur. Harum partem Rachel petit, Lia concedit, ut virum accipiat, quae prolis desideria flagrat. Mentem etenim quae, suadente ratione, appetitum vanae laudis non temperat, profecto Spiritus sanctus ad virtutis prolem minime fecundat. Unus itaque Spiritus est qui utramque sororem prolis fecunditate ditat, quia idem Spiritus et rationem ad veritatis cognitionem [Col. 0020D] illuminat, et affectionem ad virtutis amorem inflammat. Suadet ergo affectioni ratio humani favoris appetitum sub uno moderamine temperare, si ad multiplicandam virtutum prolem cupit de divini Spiritus copula gaudere. Mandragorarum itaque possessio sub Rachel potestate redigitur, quando laudis appetitus sub rationis dominio moderatur.

Notandum sanc quam temperate Rachel non mandragoras, sed mandragorarum partem petat: nam nec hoc rationem latet valde esse difficile ut animus quamvis renitens ex oblata laude non hilareseat. Debet itaque amor humanae laudis prius temperari; postmodum, si posset fieri, debet etiam penitus abscindi. Unde est quod Rachel partem mandragorarum petiisse legitur; Lia vero postmodum ad Jacob [Col. 0021A] loquens, non de sola parte gloriatur. Ad me, inquit, intrabis: mercede enim conduxi te pro mandragoris filii mei (Gen. XXX) . Pro mandragoris, inquit, non pro parte mandragorarum filii mei. Absente adhuc viro, vix Lia partem concedit, sed in ejus adventu ejus desiderio uberius accensa, nihil sibi ex eis ulterius reservari voluit. Sic nimirum mens hominis dum spirituali dulcedine tangitur, quidquid prius de humana laude concupierat libenter obliviscitur. In hunc modum mandragorae utiliter de possessione Liae, rediguntur sub Rachel potestate. Novit enim Rachel quam Lia mandragoris melius uti: nam quidquid affectio cordis usurpat ad laudem sui, rectius sane ratio retorquet ad gloriam Dei. Sed quid hoc dicimus esse quod prae caeteris [Col. 0021B] filiis Liae, Ruben bonae opinionis mandragoras potuit invenire.

Sed scimus quia virtutum opera quae caeteras virtutes nutriunt, pene semper humilitatem exstinguunt. Solent enim quae per Gad et Aser fiunt hominibus miranda, abstinentiae videlicet et patientiae opera, operantem non timidum, sed tumidum reddere; non tam humilem, quam contumacem efficere. Quid igitur amplius mirandum? quid magis omnium laude praedicandum, quam cum unde in aliis saepe exstinguitur, divini timoris reverentia non minuitur, sed augetur? Quia ergo solemus singulari laude [Col. 0021C] efferre, quem videmus etiam post virtutum opera non solum de Dei, sed de hominum parva offensa non parum trepidare, recte Ruben mandragoras post natos Gad et Aser invenisse dicitur; quia quemlibet ex operibus praeclaris ad tumorem non ad timorem profecisse miramur.

Notandum sane quod hae, de quibus locuti sumus mandragorae, nec post natos tot Liae, nec post geminos liberos Balae, sed post nativitatem filiorum Zelphae statim leguntur inventae. Ad filios namque Liae voluntates, ad filios Balae cogitationes, ad filios Zelphae pertinent actiones. Voluntates itaque seu cogitationes, quamvis rectas, quantumlibet utiles, quomodo miramur, vel quando laudabimus quas [Col. 0021D] minime videmus? Et quamvis vera laus sit de recta voluntate, eam tamen non laudamus nisi appareat in opere. Per opus enim bonum bona voluntas innotescit, ut jure bonae opinionis laudem, quasi quasdam late fragrantes mandragoras invenire possit. Quasi ergo post partum Zelphae, proles Liae mandragoras invenire creditur, quando voluntas bona, per bonum opus manifesta, miris laudum praeconiis undique honoratur.

Hoc autem de duarum istarum filiis ancillarum non negligenter praetereundum, sed jugi memoria retinendum, quod ex eorum jugi vigilantia vigilique [Col. 0022A] custodia, conscientiae nostrae civitas mire custoditur, multumque progreditur. Primogenitus namque Balae eam componit intrinsecus; primogenitus vero Zelphae munit eam extrinsecus. Per Dan reprimuntur mala intus exsurgentia; per Gad repelluntur mala exterius insurgentia. Omnes namque scimus, quia omnis tentatio surgit, aut exterius, aut interius: interius, per cogitatum; exterius, per sensum. Modo enim intus per cogitationem pulsat; modo de exterioribus per sensus irrumpere parat. Solet nimirum inimicus nunc ab intus ministrare consilia erroris, nunc a foris admovere incitamenta voluptatis. Sed, quia ad Dan pertinet disciplina cogitationum, ad Gad autem spectat disciplina sensuum, debet utique Dan evigilare ad discretionis judicium, Gad [Col. 0022B] dimicare fortiter per abstinentiae exercitium. Unius est sedare civilem discordiam; alterius est repellere hostilem pugnam. Hic vigilat contra civium proditionem; ille contra hostium incursionem. Iste contra perfidiam, ille contra violentiam. Dan namque negligente, mens facile decipitur; Gad segnius agente, subito ad turpem delectationem rapitur. Sed quid interest utrum civitas cordis nostri per vim an per fraudem pereat, utrum discordia civilis an manus hostilis eam subvertat?

Hoc autem nosse oportet, quia disciplina corporis, [Col. 0022C] sine disciplina cordis, absque dubio inutilis est; disciplina vero cogitationum, sine disciplina sensuum, omnino observari non potest. Unde satis constat quia sine adjutorio Gad, qui contra exteriora vigilare debet, Dan, in componenda civium pace, intus inaniter laborat. Quid enim juvat, judicante Dan populum suum, assidue causam discordiae amputare, nisi studeat Gad per portas sensuum irritamenta vitiorum (quemdam videlicet quasi hostilem exercitium) non admittere? Quamvis enim Dan assidue in throno judicii resideat, quamvis rixas altercantium cogitationum indesinenter componat, frustra utique in componenda civium discordia desudat, nisi eodem studio Gad ad civitatem nostram per sensuum disciplinam muniat, et [Col. 0022D] hostilia vitiorum agmina abstinentiae praelio acriter feriat. Unde etiam scriptum est: Gad, accinctus praeliabitur ante eum (Gen. XLIX) . Tunc enim utiliter Dan contra proditorum perfidiam intrinsecus vigilat, cum Gad extrinsecus occursantes hostes excludit et oppugnat. Prius itaque Gad accingitur, ut fortiter postmodum praelietur. Gad procul dubio tunc se accingit, quando sensuum dissolutionem per disciplinam restringit. Tunc Gad forti praelio dimicat, quando desideria carnalia per carnis mortificationem trucidat. Magna namque hostium strages efficitur, citiusque odiosus ille vitiorum exercitus in fugam convertitur, cum sensus corporis per disciplinam ab evagatione restringitur, et appetitus carnis per abstinentiam a voluptate refrenatur. In hunc itaque modum, ut [Col. 0023A] omnes experiri possumus, Dan civitatem nostram componit intrinsecus, Gad munit extrinsecus.

Assistunt autem et eis fratres sui, non segnes quidem ad auxilia ferenda, Nephtalim intus cum Dan in civium pace componenda, Aser exterius cum Gad in violentia hostium expugnanda. Gad itaque et Aser vigilant contra hostes; Dan et Nephtalim solliciti sunt circa cives. Hinc ergo Dan minatur; illinc Nephtalim blanditur. Dan terret minis, Nephtalim fovet promissis. Ille punit malos, iste remunerat bonos. Unus gehennae terrore corda perterret, alter spe felicitatis aeternae animos demulcet. Quantum ergo putas [Col. 0023B] Nephtalim iste, dans eloquia pulchritudinis, fratrem suum in tali negotio adjuvat, qui animos auditorum dulcedine eloquii sui, pene absque mora, quo vult inclinat? Adjuvat et Aser exterius nihilominus fratrem suum, muniuntque ambo civitatem contra hostium incursum. Hic latus unum protegit, ille alterum defendit. Gad certat in dextro, Aser dimicat in sinistro. Gad insidiatur, mundi hujus prosperitas; Aser vero persequitur, mundana adversitas. Sed Aser hosti suo facile illudit, dum partem tuetur, alta patientiae rupe munitam conspicit, et idcirco de tuto stationis loco hostes suos tam inaniter quam ab imo reluctantes deridet ac despicit. Unde fit ut eum hostes sui sua impugnatione non tam vexent quam ei triumphandi assidue materiam ministrent. [Col. 0023C] Hinc est quod, spretis suis impugnatoribus (mundanis videlicet adversitatibus), in fratris sui persecutores (carnales scilicet delectationes) totus effertur, et eos magna animadversione persequitur. Tantus autem terror impugnatores Gad subito invadit, cum ei se Aser in praelii sui certamine adjungit, ut omnes absque mora ad fugam se convertant, cum nec ad horam quidem, vicissim sibi fratribus auxilium ferentibus, resistere audeant. Veri utique animae hostes carnales sunt delectationes. Sed quis, quaeso, locus pravae delectationi inter tormenta relinquitur, quae iste noster Aser propter Deum non solum patienter ferre, sed etiam ardenter appetere comprobatur? O quam recte Aser, id est beatus, [Col. 0023D] dicitur, secundum illam Domini sententiam: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam! (Matth. V.)

Quis illud Dominicum praeceptum: Dimittite, et dimittetur vobis (Luc. VI) , tam magnifice implere potuit? Quis tam facile, quis tam ex corde sibi illatas injurias ignoscere, valuit, quam qui de corporis sui cruciatibus exsultare magis quam contristari didicit? Utquid enim inimicos non diligat, cur eis libenter non indulgeat, qui hoc ei inferunt quod desiderat? Magis itaque quam suo corpori, suis miseretur persecutoribus, ut sit iterum atque iterum [Col. 0024A] beatus: Beati enim misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) . O virum gloriosum, o terque quaterque beatum! Beatus, propter justitiae esuriem; beatus, propter voluntariam passionem; beatus, propter mansuetudinem; beatus, propter misericordiae compassionem. Sicut enim beati, qui esuriunt et sitiunt justitiam; sicut beati, qui persecutionem patiuntur propter ipsam; sic nihilominus beati mites, beati misericordes. Et hic noster Aser, ut sit veraciter multipliciterque beatus, justitiam ardenter sitiens, propter ipsam libenter patitur, nesciens irasci, facile miseretur. Quamvis enim multum esuriat panem justitiae, dedignatur tamen eum comedere, nisi sit conspersus oleo misericordiae. Ex multa divitiarum etenim affluentia [Col. 0024B] quae sibi superabundant, ex spoliis hostium pro frequenti victoria, multum est delicatus effectus; nec ei jam sapit panis ullus, quantumlibet nitidus, nisi sit oleo conspersus, in tantum ut de eo Scriptura manifeste denuntiet, dicens quia Aser, pinguis panis ejus (Gen. XLIX) . Quis putas sic deliciis affluit ut ipse, ut veraciter possit psallere: In via testimoniorum tuorum delectatus sum, sicut in omnibus divitiis? (Psal. CXVIII) .

Quantum namque putas Aser iste abundat divitiis spiritualium consolationum, quantumve affluit deliciis spiritualium gaudiorum, cujus divitias quaelibet adversitas non tam minuere quam augere solet, [Col. 0024C] cujus delicias quodvis tormentum nec saltem interpolare valet. Nam quanto durius premitur exterius, tanto delectabilius gloriatur interius. Hae sunt illae deliciae, quas tantum sitiunt, quas tam gratanter accipiunt, non dico pauperes et ignobiles, sed etiam ipsi reges vel principes. Mentior, si haec de ipso ipsa Scriptura non loquitur. Aser, inquit, pinguis panis ejus, et praebebit delicias regibus. Quod enim putamus suaviter pascuntur, quam mirabiliter credimus delectantur, non quilibet reges, sed illi utique vere reges, quibus ille Rex regum et Dominus dominantium restituit imperium corporis sui, et quibus distribuit regnum Patris sui; talibus, inquam, regibus, quam putamus dulce sit, quam [Col. 0024D] intime eis sapit, cum videant hominem justitiae amore tormenta non timere, et inter ipsas persecutiones pacem cordis animique tranquillitatem non amittere. Si enim gaudium est in coelo super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) , quanta tunc solemnitas erit super quolibet justo, pro justitia libenter moriente? Vere Aser pinguis panis ejus, et praebebit delicias regibus. O qualis panis, panis ejus! O quales deliciae, deliciae ejus, quae tantum sapiunt regibus, regibus talibus! Certe reges isti jam ad nuptias Agni introierunt, jam ad illud aeternum convivium sederunt, jam illo angelorum pane, deliciisque aeternis vescuntur, jam torrente voluptatis inebriantur, et adhuc hujus Aser delicias insatiabiliter esuriunt, et usque hodie esurientes, et sitientes justitiam, [Col. 0025A] in tanta coelestium gaudiorum abundantia hanc suam famem vel sitim sedare non possunt. Aser, pinguis panis ejus, et praebebit delicias regibus. Quam putas largus esse potest in necessitates pauperum, cui superabundat parare delicias regum? Quantum putas mirantur, quantumve gratulantur in ejus constantia, quos viventes adhuc in valle lacrymarum premit infirmitas sua, si tantum delectantur in ejus operibus illi etiam quos jam absorbuit felicitas illa aeterna? Aser, pinguis panis ejus, et praebebit delicias regibus. Et unde ei tanta divitiarum abundantia, tanta deliciarum copia, nisi, ut dictum est, de hostium spoliis in tam frequenti victoria? Constat namque quia quanto amplius atteruntur hostes justitiae, tanto uberius cumulantur [Col. 0025B] gaudia conscientiae: Gloria et divitiae in domo ejus, ait Psalmista (Psal. CXI) . Et Apostolus de hujusmodi gloria et divitiis, quasi exponendo, loquitur ita: Gloria nostra haec est: testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Haec est domus, vel civitas illa, conscientia videlicet nostra, in qua spiritualium bonorum divitiae abundant, cum eam praedictarum ancillarum filii vigili sollicitudine custodiunt: Dan videlicet et Nephtalim satagentibus in confirmanda pace civium, Gad et Aser viriliter agentibus in expugnatione hostium. Horum namque prudentia cives pacificantur, illorum constantia hostes expugnantur.

[Col. 0025C] Hostibus itaque fugatis, civibusque pacificatis, nil jam obstat, ut arbitror, quin illa nostra civitas experiatur quae sit illa Dei pax quae exsuperat omnem sensum (Philip. IV) ; vel quam sit magna multitudo dulcedinis, quam abscondit Deus diligentibus se (Psal. XXX) . Abscondit, inquit. Quid ergo mirum, eam si quilibet mundi amator nescit, quam Deus diligentibus se abscondit? Qui enim in bonis falsis et deceptoriis spem figunt, quae sint vera bona invenire non possunt; unde est quod dicunt: Quis ostendit nobis bona (Psal. IV) . Est enim manna absconditum, et nisi gustantibus, omnino incognitum. Est namque hujusmodi dulcedo, cordis, non carnis; unde nec eam noscere potest quilibet carnalis: [Col. 0025D] Dedisti, inquit, laetitiam in corde meo (ibid) . Corporales deliciae, sicut et ipsum corpus, corporeo oculo videri possunt; delicias cordis, sicut nec ipsum cor, oculi carnis videre nequeunt. Qua ergo ratione spirituales delicias cognoscat, nisi qui ad cor suum intrare, et intus habitare non dissimulat? Unde et ei dicitur: Intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) . Hoc itaque internum gaudium, spiritualibus solis; illa dulcedo, quae intus sentitur, est ille filius Liae, qui ei quinto loco nascitur. Est enim gaudium, ut superius jam diximus, unus de principalibus affectibus. Hic autem cum ordinatus est, recte inter filios Jacob et Liae annumerari potest. Ordinatum autem et verum gaudium veraciter tunc habemus, quando de veris et internis bonis gaudemus. Ad [Col. 0026A] talis prolis desiderium Apostolus nos animare voluit, cum dixit: Gaudete in Domino semper, iterum dico, gaudete (Philip. IV) . Et Propheta: Laetamini in Domino, et exsultate, justi, et gloriamini, omnes recti corde (Psal. XXXI) . Pro tali prole Lia mandragoras libenter contempsit, ut talem filium habere possit. Mens etenim, quae in laude hominum delectatur, quod sit internum gaudium experiri non meretur. Recte autem post nativitatem Gad et Aser, Lia talem filium genuit; quia, nisi per abstinentiam et patientiam, mens humana ad verum gaudium non pertingit. Oportet ergo non solum falsam delectationem, sed etiam vanam perturbationem excludere eum qui vult de veritate gaudere. Qui enim adhuc in infimis delectatur, interna utique jucunditate [Col. 0026B] indignus est; et qui vano timore perturbatur, spirituali dulcedine non potest perfrui. Falsam laetitiam Veritas damnabat, cum dicebat: Vae vobis qui nunc ridetis (Luc. VI) . Vanam perturbationem exstirpabat, cum auditores suos admonebat, dicens: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. X) . Horum autem unum abstinendo superamus, alterum patiendo calcamus. Itaque per Gad exstirpatur falsa delectatio, per Aser vero vana perturbatio. Isti sunt Gad et Aser, qui excludunt gaudium falsum, et introducunt gaudium verum. Jam, ut aestimo, nulla erit deinceps quaestio, cur hic talis filius Issachar dicatur, si quidem Isachar merces interpretatur. Quid enim aliud tot tantisque laboribus quaerimus? quid, inquam, [Col. 0026C] aliud quam verum gaudium, tam perseveranti longanimitate exspectamus? Hujus mercedis toties quasi quasdam primitias, et velut arrham quamdam accipimus, quoties ad illud Domini nostri gaudium internum intramus, et ex parte aliqua gustamus.

Hanc autem internae dulcedinis degustationem Scriptura sacra nunc gustum, nunc ebrietatem vocat, ut quam sit parva, vel magna ostendat, parva quidem ad comparationem futurae plenitudinis, magna autem in comparatione cujuslibet mundanae jucunditatis. Praesens etenim spiritualium virorum [Col. 0026D] delectatio futurae vitae gaudiis comparata, quantumlibet excrescens invenitur parva, in cujus comparatione tamen omnis exteriorum delectationum suavitas est nulla. O dulcedo miranda, dulcedo tam magna, dulcedo tam parva! Quomodo non magna? quae mundanam omnem excedis. Quomodo non parva? quae de illa plenitudine vix stillam modicam decerpis. Modicum quidem de tanto felicitatis pelago mentibus instillas, mentem tamen quam infundis, plene inebrias. Merito tantillum de tanto, gustus quidem dicitur, merito nihilominus quae mentem a seipsa alienat, ebrietas nominatur. Gustus ergo est, et ebrietas jure dici potest: Gustate, inquit Propheta, et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) . Et Apostolus Petrus: Si [Col. 0027A] tamen gustatis quoniam dulcis est Dominus (I Petr. II) . Et de ebrietate idem Propheta: Visitasti terram, et inebriasti eam (Psal. LXIV) . Audi hominem hac ebrietate madentem, et quid circa se agatur omnino ignorantem: Sive in corpore, inquit, sive extra corpus, nescio, Deus scit (I Cor. XII) . Quomodo putas inebriatus erat, quomodo mundus ei in oblivionem venerat, qui seipsum nesciebat?

Hac utique dulcedine inebriari non merentur, qui adhuc carnalium desideriorum fluctibus agitantur: Visitasti, inquit, terram, et inebriasti eam (Psal. LXIV) . Quid putas est causae, quod solam terram Dominus dicitur inebriasse, cur non etiam et [Col. 0027B] mare? Sed scimus quia mens, quae per varia desideria fluctuat, quam adhuc saecularium curarum procella exagitat, ad illud internum gaudium non admittitur, et illo torrente voluptatis non potatur, quanto minus inebriatur? Scimus quia mare semper fluctuat, terra autem in aeternum stat. Sic et caetera elementa semper in motu sunt, et sola terra stante, stare caetera nesciunt. Quid igitur per terram, nisi fixam cordis stabilitatem debemus accipere? debet igitur fluctuationem cordis restringere, et ad unius veri gaudii desiderium cogitationum affectionumque motus colligere, qui se cupit, vel credit illo verae sobrietatis poculo inebriandum fore. Haec est illa vere beata terra, mentis videlicet stabilitas tranquilla, quando mens in seipsa tota [Col. 0027C] colligitur, et in uno aeternitatis desiderio immobiliter figitur. Haec est illa terra quam Veritas promittebat, cum dicebat: Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) . Haec est illa terra de qua Psalmista promittens admonebat, et admonens promittebat: Inhabita, inquit, terram, et pasceris in divitiis ejus (Psal. XXXVI) . Haec est illa terra quam iste Issachar, asinus fortis, vidit et concupivit, et in ejus concupiscentias mirabiliter exarsit: Issachar, inquit, asinus fortis habitans inter terminos, vidit requiem quod esset bona, et terram quod esset optima, et supposuit humerum suum ad portandum, et factus est tributis serviens (Gen. XLIX) . Oportet ergo nos transire de terra ad terram, de terra [Col. 0027D] aliena ad terram propriam, de exsilio ad patriam, de gente ad gentem, et de regno ad populum alterum, de terra morientium ad terram viventium, si volumus experiendo nosse verum et internum gaudium. Concupiscamus et nos terram illam quam Issachar iste vidit, et concupivit. Si enim non vidisset, non cognovisset; et si non cognovisset, non concupisset.

Pro hac terra asinus factus, et fortis effectus, libenter supposuit humerum suum ad portandum, et factus est tributis serviens. Multum sibi subito viluerat, qui se asinum, animal videlicet pene prae [Col. 0028A] caeteris vilius reputabat. Multum concupivit terram quam vidit, pro qua ad omnem laborem fortis perduravit. Viderat sane quod ad pulchritudinem terrae illius omnes justitiae nostrae erant ut pannus mulieris menstruatae (Isa. LXIV) . Viderat nihilominus quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) . In uno ergo sibi vilis, in altero fortis effectus; de uno humiliatus, de altero roboratus, fortitudinis suae humerum ad omnem laborem libenter inclinavit, et in acquirenda divina gloria non sua, vero Regi dignum tributum persolvit. Vultis autem audire, et alterum simili ratione sibi viluisse, et ad omnem nihilominus laborem convaluisse: Ut jumentum, inquit, factus apud te (Psal. LXXII) . Et alibi: [Col. 0028B] Propter te, inquit, mortificamur tota die (Psal. XLIII) . Ecce quam vilis, ecce quam fortis: vilis ut jumentum, fortis ad se mortificandum. Issachar asinus fortis habitans inter terminos, vidit requiem quod esset bona, et terram quod esset optima. Pene ergo, non plene, hanc morientium terram deseruerat; pene, non plene, illam viventium terram apprehenderat, qui inter terminos habitabat. Quia vilissimis, quia paucissimis hujus vitae bonis contentus erat, hujus terrae miserae extrema tenebat. Quia per frequentes mentis excessus perennis vitae bona praegustabat, illius beatae terrae initia tangebat. Issachar asinus fortis, habitans inter terminos, quia hujus vitae ad bona necessitatem non respuebat, hanc terram penitus non deserebat, quia futurae vitae nonnisi novissima [Col. 0028C] quaedam capere poterat. Illam omnino non apprehendebat, et ideo inter terminos habitabat. Istam tolerabat ad necessitatem, illam concupierat ad jucunditatem, et idcirco inter terminos habitabat. Satagebat penitus istam deserere, nec poterat, ambiebat in illam totus intrare, nec valebat. Fecit ergo quod potuit, inter terminos habitavit. Quotidie ad illam nitebatur, quotidie ad istam relabebatur, et in hunc modum inter terminos morabatur. Issachar asinus fortis, habitans inter terminos, vidit requiem quod esset bona, et terram quod esset optima. Quid ergo mirum quod eam vidit, qui in ejus confinio habitavit? Quid, inquam, mirum quod vidit, quod visam cognovit, quod cognitam concupivit? [Col. 0028D] Et idcirco supposuit humerum suum ad portandum, et factus est tributis serviens. Vidit, inquit, requiem quod esset bona. Requies ergo ibi est, et requies bona. Si enim ibi non esset, ibi eam minime vidisset. Et si bona non esset, propter eam humerum suum ad portandum minime supposuisset: Mansueti autem, ait Propheta, haereditabunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis (Psal. XXXVI) . Ecce qualis terra. Pax ibi est, requies ibi est. Pax plena, requies bona; pax quieta, quies pacifica. Vidit requiem quod esset bona, et terram quod esset optima. In illa labor non est, sed ad illam sine labore perveniri non potest. Propter ipsam laboratur, sed in ipsa non laboratur. Extra hanc terram non invenitur requies vera; nullus penitus labor [Col. 0029A] invenitur in hac terra. Duo sunt, terra et requies. Duo contra duo. Duo bona contra duo mala. Duo sunt magna mala, miseria et concupiscentia, poena scilicet et culpa. Duo magna bona, tranquillitas et stabilitas. Contra miseriam mentis tranquillitas, concupiscentiam cordis stabilitas. Nullam molestiam sentire, est bene requiescere. Nullis concupiscentiae fluctibus agitari, est procul dubio jam in terra morari. In terra tali, requies talis. Mens, quae ad internum gaudium nondum tota colligitur, quae sit vera requies minime experitur. Vae mihi misero, qui usque hodie vivo vagus, et profugus super terram; vagus, sequendo concupiscentiam; profugus, declinando miseriam. Semper deest quod concupiscam, ubique invenio quod fugiam. Concupiscentia me facit vagum, miseria [Col. 0029B] me efficit profugum. Profecto terra mala, terra miseriae, talis terra in qua taliter vivo: terra miseriae et tenebrarum, ubi umbra mortis est et nullus ordo. Est procul dubio terra talis non stabilitas cordis, sed duritia et insensibilitas mentis: sed, Spiritus tuus bonus, Domine, deducet me in terram rectam (Psal. CXLII) . Et qualem denique Issachar vidit, et concupivit, eo quod esset ibi requies bona, et ipsa terra optima. O felicem, qui potuit, vel ad horam, malorum omnium oblivisci, et illa interna pace vel requie (saltem ad modicum) potiri! Felicem nihilominus, cui datum est dispersiones cordis in unum colligere, et in illo verae felicitatis fonte desiderium figere. Illud utique bonum, verumtamen hoc optimum. Juxta quod Issachar vidit requiem [Col. 0029C] quod esset bona, et terram quod esset optima. Quia bonum quidem est longe esse ab omni malo, multo tamen melius, imo optimum inhaesisse summo bono. Novit hoc Issachar, et idcirco a tali terra longius discedere nolebat, sed habitans inter terminos in ejus vicinia manebat, cupiens et ambiens eam raptim quidem et furtim per raros saltem excessus tangere, sed et de illius terrae fructibus frequentius comedere. Est enim, ut nosse potestis, fructus terrae illius sublimis, fructus mirabilis, fructus singularis. Hujus siquidem terrae fructibus mens hominis saepius satiata, et aliquatenus impinguata, mirandum subito contra omnia pericula fortitudinem accipit, in tantum mox ad omnium [Col. 0029D] vitiorum odium convalescit, ut parum jam ei sit nullum in seipso per consensum recipere, nisi studeat ea et in aliis viriliter persequi, et forti animadversione percutere.

Sit ergo mox tam fortis contra omne periculum, quam ferox hostis vitiorum omnium. Hinc est quod post Issachar, Zabulon nascitur, qui habitaculum fortitudinis interpretatur. Quid enim per Zabulon intelligimus, nisi odium vitiorum. Odium bonum, odium ordinatum, odium vitiorum. Hunc procul dubio in nobis affectum Propheta ordinare cupiebat cum dixit: Irascimini, et nolite peccare (Psal. IV) . [Col. 0030A] Quid est enim irascendo non peccare, et non peccando irasci, nisi homines utiliter non ad oculum amando, eorum vitiis indignari? Hunc habere se filium idem Propheta significabat, cum alias dixit: Perfecto odio oderam illos (Psal. CXXXVIII) . Et alibi: Omnem viam iniquam odio habui (Psal. CXVIII) . Hic est egregius ille miles Dei, qui bella Domini praeliari non cessat, et quem usitato vocabulo Scriptura sacra zelum Domini vel zelum rectitudinis appellat: Zelus domus tuae, Domine, comedit me, et opprobria exprobrantium tibi ceciderunt super me (Psal. LXVIII) . Et iterum: Tabescere me fecit zelus meus, quia obliti sunt verba tua inimici mei (Psal. CXVIII) . Et Elias: Zelo, inquit, zelatus sum propter Dominum (III Reg. XIX) . Et Phinees bellavit zelum Domini, et accepit sacerdotium [Col. 0030B] aeternum (Num. XXV) . Sed unde istis putas fortitudo tanta, tam mira constantia? Elias solus contra centum quinquaginta prophetas Baal insurrexit, Phinees solus contra castra Madianitarum irrumpens, adulterantes gladio transverberavit. Ecce quantum roboris accipiunt, ecce quam fortes fiunt, qui de illius praedictae terrae fructibus comedunt, qui se interna suavitate reficiunt. Recte ergo post Issachar, qui merces interpretatur, Zabulon, id est habitaculum fortitudinis nascitur, quia post degustatam aeternae retributionis dulcedinem, animus contra tentationum argumenta mirabiliter roboratur, sua subito pericula parvipendens, Domini injurias fortiter ulciscitur. Hinc est quod Moyses, ille mitissimus omnium qui morabantur in terra, post quadraginta [Col. 0030C] dierum jejunium, spiritualium deliciarum refectus satietate mirifica, in tantum subito zelum contra fabricatores vel cultores idoli exarsit, ut statim adjunctis sibi qui Domini erant, per medium castrorum, de porta ad portam percutiendo transiret, et hominum praevaricatorum tria millia in mortem prosterneret (Exod. XXXII) . Sic sic post Issachar Zabulon gignitur, quia per internae dulcedinis degustationem odium vitiorum generatur, et verae formidinis robur acquiritur. Iste est Zabulon, qui irascendo iram Dei placare consuevit, qui pie saeviendo dum hominum vitia percutit, eis quasi non parcendo melius parcit. Absque dubio nihil sic placet Deo, nihil sic placat Deum, quomodo zelus animarum.

O quam multi multas caeterarum virtutum proles ex Dei gratia mente conceperunt, et de se genuerunt, qui hunc filium habere non potuerunt! Quam multos hodie videmus spiritu pauperes, spe gaudentes, charitate ferventes, multum abstinentes, admodum patientes, ad zelum tamen animarum nimis tepidos, multumque torpentes! Alii, quasi ob custodiam humilitatis, delinquentes increpare non praesumunt; alii, ne charitatem fraternam perturbare videantur, peccantes arguere metuunt. Sic et alii aliis, et aliis adhuc modis, quod zelare pro Domino [Col. 0031A] nolunt, virtutis hoc esse fingunt, vel virtutum esse credunt. Econtra multi, quod absque dubio agunt in spiritu furoris, agere se arbitrantur zelo rectitudinis, et quae veraciter exsequuntur odio hominum, exercere se putant vel simulant odio vitiorum. Sed, quaeso, interrogent qui hujusmodi sunt qui Zabulon jam genuisse se credunt, seipsos; quaeso, interrogent utrum in veritate diligant (quos quasi instigante Zabulon) tam acerbe castigant? Forte adhuc quae sint illae spirituales deliciae per experientiam scire minime potuerunt, ad quas eos quos arguunt vel flagellant, suis invitare flagellis, vel etiam increpationibus videri volunt. Illi enim pietate, potius quam crudelitate delinquentes, persequi credendi sunt, qui interna illa gaudia, ad quae eos tot [Col. 0031B] doloribus invitant, per experientiam noverunt. Judam et Issachar, prius quam Zabulon, Liam peperisse legimus; et per Judam charitatem, per Issachar spiritualium gaudiorum experientiam significari jam diximus. Prius Judam et Issachar nasci necesse est, quoniam mens quae charitatis et internae suavitatis adhuc expers est, rectitudinis normam in suo zelo minime servare potest. Charitas enim docet quomodo tractare oporteat quos Zabulon castigat. Spiritualium notitia docet quae sit illa suavitas ad quam invitantur, vel etiam compelluntur, quibus exterius jucunditas (carnalis videlicet voluptas) interdicitur, pro qua saepe Zabulon urgente, durius arguuntur. Judas itaque docere debet modum, Issachar autem [Col. 0031C] causam correptionis, ut, moderante Juda, fiat in spiritu lenitatis, et Issachar suggerente, fiat nihilominus causa utilitatis. Utilitatem eorum Zabulon quaerat, non suam, ut quod delinquentes ferit ad utilitatem sit, non ad vindictam.

Debet autem Zabulon non solum delinquentes corripere, sed eos etiam tempore tribulationis contra persequentes defendere, alioquin verus zelus non est, nec Zabulon veraciter dici potest, si paratior est ad feriendum quam ad protegendum. Non enim frustra iste sextus idemque novissimus filiorum Liae habitaculum fortitudinis dicitur: nam Zabulon, ut superius jam dictum est, habitaculum fortitudinis [Col. 0031D] interpretatur. Vide ergo quomodo domus inhabitantes quosque superius protegit, et ab omni parte cingit, et tamen nisi fortis et firmiter munita sit, habitaculum fortitudinis non erit. Sic nimirum sic perfectus zelus, ut Zabulon jure possit dici, imo veraciter esse, debet infirmiores contra aereas potestates doctrina et oratione protegere, et contra mundana pericula undique munire, et in utroque non solum infatigabilis, sed etiam insuperabilis perseverare. Vigilare ergo oportet hinc contra insidias diaboli, illinc contra pressuras mundi. Procul dubio quisquis es in utroque fortis, habitaculum es fortitudinis, et digne Zabulon dici mereris. Debet esse Zabulon promptior, imo semper paratior ad mala ferenda quam ad mala inferenda. Et [Col. 0032A] quia habet necesse pro culpa quandoque subjectis irasci, amplius utique dolet, cum cogitur eos pro culpa percutere, quam cum cogitur pro eorum defensione punire. Libenter ergo se occurrentibus periculis objicit, et contra saevientium tempestatum procellas se sponte opponit. Alioquin, frustra in littore maris habitat, frustra in statione navium habitationem parat, si contra marina mundanae pressurae discrimina trepidat, nisi tempestatibus diu fatigatos, et tandem littoribus ejectos blande excipiat, et benigne foveat.

Zabulon, inquit, in littore maris habitabit, et in [Col. 0032B] statione navium, pertingens usque ad Sidonem (Gen. XLIX) . Quae ergo causa est, putas, cur habitet in littore, nisi ut muniat extrema terrae, et utpote habitaculum fortitudinis protegat infirmiora membra Ecclesiae? Illorum ergo se periculis opponit, quos assiduis persecutionum procellis fatigari conspicit. Ut enim naufragantibus semper paratus sit ad ferendum auxilium, manet, ut de eo scriptum est, in statione navium. Diuturnis namque tentationibus oppressos, et quasi quaedam naufragia passos, et pene jam fractos scit blanda consolatione fovere, et ad statum securitatis erigere et ad quemdam quasi tranquillitatis portum revocare. In hunc itaque modum Zabulon in littore maris habitabit in statione [Col. 0032C] navium, pertingens usque ad Sidonem. Extendens ergo se latius per littora maris, et huc illucque discurrens, dum undique vigilat circa suorum protectionem, dum ubique se parat contra hostium incursionem, pertingit etiam usque ad Sidonem. Sidon venatio interpretatur, per quam recte satis deceptionum fraudulentia intelligitur. Satagit ergo Zabulon iste non solum imbecilles quosque erigere contra furorem persequentium, sed quoslibet etiam simplices eripere de laqueo venantium. Ad Sidonem ergo usque pertingit, quoties versuti hostis insidias detegit, quoties fratrum falsorum fraudulenta consilia deprehendit: Qualium sermo, teste Apostolo, ut cancer serpit (II Tim. II) . Hic est enim ille laqueus venatorum, et quasi quoddam rete spirituum malignorum [Col. 0032D] animas simplices venantium, lingua videlicet adulantium, lingua detrahentium, seminantium inter fratres discordias, concitantium iras, rixas. Pertingit ergo Zabulon usque ad Sidonem, quoties praevenit insidiatorem dolosam machinationem, sive malignorum spirituum, sive perfidorum hominum. Scimus enim fieri hujusmodi venationem animarum, aliquando per occultam suggestionem daemonum, aliquando per apertam persuasionem hominum. Verumtamen novit utramque Zabulon caute deprehendere, et in cautis detegere. Figit ergo fortitudinis suae habitaculum e regione maris, in confinio Sidonis, ut hinc vigilet contra saevitiam persequentium, illinc contra fraudulentiam insidiantium, et impleatur quod de eo scriptum legitur: Zabulon in littore [Col. 0033A] maris habitabit, in statione navium, pertingens usque ad Sidonem.

Cogitet qui potest qualis sit hic filius, quanta sit ejus virtus, cujus officio quisque non solum seipsum contra vitia munit, sed etiam alios a peccati laqueis eripere contendit, et quorum non potest malitiam in melius mutare, nititur saltem resistendo reprimere. Nescio si potest homo aliquid a Deo in hac vita majus accipere; ignoro an possit hac gratia interim majorem aliquam Deus homini conferre quam ut ejus ministerio perversi homines in melius mutentur, ut de filiis diaboli filii Dei efficiantur. An [Col. 0033B] forte cuiquam magis videbitur esse mortuos suscitare? Ergone majus erit suscitare carnem iterum morituram, quam animam in aeternum victuram? Ergone majus erit carnem revocare ad gaudia mundi, quam animae restituere gaudia coeli? Ergone majus erit restituere carni bona transeuntia iterum peritura, quam animae reddere bona aeterna in aeternum mansura? O qualis dos, quanta dignitas talem gratiam a Deo accipere! Non debuit Dei sponsa a sponso suo dotem aliam accipere, non decuit coelestem sponsum sponsae suae dotem aliam donare, quam ut per adoptionis gratiam possit multos Deo filios gignere, et de filiis irae filiisque gehennae, regni coelestis haeredes ascribere. Merito ergo Zabulon nato exclamat mater ejus Lia: Ditavit me Deus dote [Col. 0033C] bona (Gen. XXX) . Videsne quale, quantumve sit zelum justitiae veraciter possidere, et vitiorum ex corde gerere, in veritate exercere? Qui talem filium genuit, cum Propheta fiducialiter psallit: Omnem viam iniquam odio habui (Psal. CXVIII) .

Sed nunquid post has sex virtutum soboles, saltem dabitur cuivis sine peccato vivere, ut saltem post vitiorum odium, possit sine vitio esse? Quis hoc praesumat? Quis hoc in hac vita vel sperare audeat cum apostolus dicat: Si dixerimus quia peccatum non habemus nosipsos seducimus, et veritas in nobis non est? (I Joan. I.) Quis est, ut de caeteris [Col. 0033D] taceam, qui ipsa saltem peccata ignorantiae possit in hac vita plene deserere, perfecte devitare? Nunquid vel ipsi qui aliorum culpas corripiunt se ab omni peccati contagio penitus exuunt? Imo eos saepe per quos Deus aliorum errata corrigere disponit, ex magnae pietatis dispensatione graviter cadere permittit, ut ex propria culpa discant quam misericordes in aliorum correptione esse debeant. Sed quantum putas erubescunt, cum quali se humilitate deliciunt, cum se in id unde alios corripiunt, vel forte in aliquid gravius lapsos conspiciunt, qui aliis in statu rectitudinis formam praebere debuerunt? Quis putas digne pensare sufficiat quanta confusio corda eorum transfigat, cum in sua vita videant quod jure valeat ab ipsis etiam reprehendi, quos pro culpa eorum [Col. 0034A] reminiscuntur a se saepe et acerbius corripi et durius castigari? Hinc est quod post Zabulon nascitur Dina, quia nimirum saepe nimium zelum, interveniente culpa, sequitur verecundia. Nihil enim aliud, intelligimus per Dinam nisi verecundiam, sed ordinatam; solum peccatum erubescere, est bonam, est ordinatam verecundiam habere. Sed qui Zabulon nondum gignere meruit, frustra Dinam se posse gignere credit.

Disce prius peccatum odisse, et tunc illud incipies veraciter erubescere. Si veraciter odis, erubescis citius illud. Ille pudor verus esse cognosciutr, quem vitiorum odium praecedit et comitatur. Alioquin, [Col. 0034B] si in peccato deprehenderis et deprehensus pudore confunderis, non te credo erubescere culpam, sed infamiam. Non enim verecundia talis descendit tam ab ipso peccato quam de famae detrimento. Non est ergo unde glorieris quasi Dinam genueris. Habent utique etiam homines perversi verecundiam, sed utinam bonam, utinam ordinatam! Nam utique si bonam haberent, perversi forsitan non essent. Peccatum etenim si perfecte erubescerent, non tam facile committerent. Qualis putas pudor est erubescere paupertatem, erubescere humilitatem? Illud non pudet eos erubescere ad quod docendum non puduit coelestem magistrum de coelo descendere: Discite a me, inquit, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI) . At isti econtra magis abominantes quam [Col. 0034C] sectantes humilitatem, multo amplius erubescunt habere sordidam vestem quam sordidam mentem. Quam multi hodie sunt, quos magis puderet in oratione fecisse barbarismum contra regulam Prisciani, quam protulisse mendacium in suo sermone contra regulam Christi. Sed quid haec de istis loquimur qui saepe sua etiam crimina jactant, quandoquidem illi etiam qui spirituales videntur, hunc pudorem haud facile superant? Saepe dum in praedicationis officio proximorum utilitati deserviunt, dum forte contra superbiam disputant, contingit eos saepe superbire, unde constat eos contra superbiam subtiliter disserere. Et si forte inter loquendum (quod fieri solet) brevem accentum producerent, magis eos [Col. 0034D] fortassis puderet de vitio orationis, quam de vitio elationis. Crede mihi non est credendum hanc esse illam verecundiam quam intelligere debemus per Dinam.

Vultis adhuc melius nosse quam sit rarum humanam verecundiam perfecte calcasse, et hanc veram et ordinatam habere quodque est Dinam genuisse? Ecce de carnalibus omitto, cum spiritualibus tantum interim sit mihi sermo. Ecce quisquis es qui te credis jam Dinam genuisse, si cogeris coram multitudine nudo corpore transire, nunquid posses non erubescere? Cogita ergo si tantum confunderis quando immunda cogitatione in mente sordidaris. [Col. 0035A] Cur te jactes amplius Dinam genuisse et ordinatam verecundiam habere, si minus erubescis pudenda cordis quam corporis? Si magis vereris vultum hominum quam conspectum angelorum? Siccine magis est erubescendum quod Deus fecit bene, quam quod tu male fecisti? Certe illas etiam corporis partes (quas pudenda vocamus) Deus fecit; pudenda autem cordis nonnisi tu fecisti. Diligenter ergo consideranti, recteque discernenti quam sit rarum, vel quam sit paucorum humanam verecundiam plene vicisse, et solam illam quae ordinata est possidere, non erit, ut arbitror, unde amplius quis admirari debeat talem prolem tam sero Lia concipiat, vel pariat.

Sed ne de nominis ratione tacite praeteriisse videamur, Dina judicium istud interpretatur. Hoc itaque est illud judicium quo quisque a propria conscientia convenitur, convincitur, condemnatur, et digna confusionis poena multatur. Si enim sibi conscius non esset, non esset utique unde erubescere deberet. Et confusio quidem si nulla poena esset, non esset unde eam quisquam tam detestari, vel tantum devitare debuisset. Miro itaque modo mens cujusque de propria conscientia convicta, et condigna confusione dejecta, uno eodemque tempore ipsa contra seipsam dictat sententiam, ipsa de seipsa sumit vindictam. Hoc itaque est illud judicium [Col. 0035C] in quo unus idemque est ille qui judicat, et ille qui judicatur; idem ipse qui condemnat, et idem ipse qui condemnatur; unus idem qui punitur et ipse qui punit. Non ergo sine causa fuit quod hoc tale judicium Scriptura sacra non sine demonstratione nominare voluit. Istud enim demonstrationem semper significat, et quid aliud haec adjectio quam animum audientis in admirationem excitat? Verum judicium mirabile dignumque admiratione, digneque pronuntiandum cum demonstratione, in quo quidem judicio quanto quisque seipsum ardentius diligit, tanto in seipsum acrius saevit; et quo parci sibi vehementius cupit, tanto minus ipse sibi parcit; quia quo amplius suam confusionem formidat, eo acerbius sua quemque confusio vexat. Sed hoc fortassis [Col. 0035D] cuiquam mirandum videtur si haec inter alias virtutes digne annumeratur, cur per femineum, et non potius per virilem sexum exprimitur? Sed scimus omnes quia in feminis quam in viris, quamvis sit forma pulchritudinis major, est tamen ad opera virtutum constantia fortitudinis minor. Quis nesciat verecundia quantumlibet honesta cordis robur quantum emolliat, et quam saepe fortia opera praepediat, dum animus hominis ultra modum confundi devitat? Est itaque Dina non vir sed femina, non filius sed filia.

Et forte non sine causa fuit quod, post natum Zabulon, Deus Liae non filium, sed filiam donare [Col. 0036A] decrevit, quae fratris audaciam blande mitigaret, et furentis animos blanditiis deliniret. Habet enim, ut ex praedictis apparet, Zabulon impetus vastos, et ingentes gerit animos. Sed sciunt, ut omnes novimus, feminae quam viri tumentes animos blandius alloqui, et iratis dulcius blandiri. Valde ergo opportunum videtur quod post Zabulon Dina nascitur, ut ex sororis lenitate fratris ferocitas temperetur. Multum enim per omnem modum zelantis animi impetum temperat, cum in seipso invenit quis unde erubescat. Haec utique est ratio, ni fallor, cur post Zabulon Dina nascitur, ut ejus modestia fratris sui impetus moderetur. Sed quia Dina nil utile, nil magnificum molitur, tribum in populo Israel facere non meretur. Imo etiam saepe, ut dictum est, dum plus [Col. 0036B] justo confundi metuit, ad fortia et virilia non solum non convalescit, sed ea etiam praepedire consuevit. Sed quamvis pavida sit (utpote femina) ad opera fortitudinis invenitur, tamen provida et circumspecta ad custodiam honestatis; et quamvis nesciat placere per fortitudinem, novit tamen placere per formae pulchritudinem. Est enim Dina admirandae pulchritudinis et formae singularis, et quae intuentium oculos in sui admirationem facile trahat, et admirantium animos cito sua dilectione alliciat. Quis enim ignorat quomodo modestia verecundiae homines omnibus et commendabiles reddat, et amabiles efficiat? Unde namque est quod verecundos homines fere semper caeteris charius amplectimur, [Col. 0036C] nisi quod, in eis dum verecundiae modestiam modestiaeque gratiam miramur, Dinae quodammodo pulchritudine allicimur, et pulchritudinis suae magnitudine in ejus amorem captivamur? O quam singularis hujus Dinae pulchritudo! quam celebris hujus dilectio, cujus pulchritudinem pene nemo non miratur, cujus dilectione pene nemo non delectatur! Hujus rei Sichem filius ille Emor testis sit, qui ei tam ardenti amore inhaesit, ut mallet omnes mares suos absque mora circumcidere quam illam non habere.

[Col. 0036D] O quam multi usque hodie sunt qui, quod pro Deo facere voluerunt, saepe pro amore Dinae efficere non differunt, et pudendorum superflua, quae pro Deo amputare debuerant, orta confusionis occasione, pro evitando verecundiae detrimento amputare non tardant, et malunt in amputandis vitae suae superfluis circumcisionis molestiam subire, quam impudentes videri, et sine verecundia esse! Sed quis est Sichem, vel quis pater ejus? Vel quid sibi volunt hujusmodi nomina Sichem, quod interpretatur humerus vel labor, et Emor quod sonat asinus? Sed si eorum facto consulimus, qui sint citius invenimus. Qui enim sunt qui solent non tam pro Deo quam pro Dina, non tam pro conscientia quam pro verecundia pudenda sua circumcidere: qui, inquam, alii [Col. 0037A] erunt, quam amor propriae excellentiae et amor vanae gloriae. Talis filius de tali patre, de amore propriae excellentiae amor vanae gloriae. Attende nunc ergo hunc Emor, quam sit stultus; et invenies quam recte nuncupetur asinus. Videamus ergo unde extollitur, unde glorietur. Si de eo quod non habet, sed habere se credit, hac, quaeso, stultitia quid stultius excogitari potest? Si autem habet, audiat quid ei Apostolus dicat: Quid habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? (I Cor. IV.) Et quidem accepisse non accipientis, sed veraciter est gloria dantis. Quid enim habet homo proprium nisi peccatum? Et quale erit gloriari de malo proprio, sive de bono alieno? Talis itaque gloriator, quam vere est stultus, tam recte [Col. 0037B] appellatur et asinus. Sed et quod Sichem humerus vel labor dicitur, ad idem pertinere videtur. Humeris enim onera portamus, et hoc agendo utique laboramus. Supponit itaque Sichem humerum suum ad portandum, et libenter desudat, sed ad solum nomen sibi faciendum. Recolamus modo quod de Issachar legimus: Issachar, inquit, asinus fortis vidit requiem quod esset bona, et terram quod esset optima, et supposuit humerum suum ad portandum (Gen. XLIX) . Ibi Issachar asinum se reputat, et humerum suum ad portandum inclinat. Hic Emor asinus dicitur, et Sichem laboriosum humerum habere demonstratur. Videtis quia quidquid agitur pro laetitia vera, totum exercetur pro laetitia vana. Issachar laborat pro requie quam vidit. Sichem pro [Col. 0037C] laudis vanitate quam concupiscit. Recte tamen non laboriosus, sed labor appellatur, quia per suum laborem ad veram requiem non perducitur. Quod autem recte labor dicatur, testatur labor hypocritarum, qui tantum laborant pro adipiscendo vano favore hominum.

Hic itaque est ille Sichem qui egredienti Dinae occurrit, oppressamque corrumpit. Integritatem ergo quam intus fortassis conservare potuit, egressa amittit. Nam quoniam verecundiae venustas ab omnibus fere commendatur, laudatur, amatur, Dinam [Col. 0037D] egredientem et intima sua deserentem, et quae eam humiliare consueverat infirmitatis suae memoriam cito obliviscentem, subito hominum laudes excipiunt, et eam, dum favoribus demulcent, corrumpunt. Dum enim in oblata laude delectatur, quid aliud quam per Sichem (amorem videlicet vanae gloriae) corrumpitur? Verumtamen tunc Dina corruptionis suae damna violentia quadam potius quam voluntate patitur, cum blandienti pravae delectationi quantum potest reluctatur. Toties enim Sichem quasi nolentem opprimit, quoties mentem corruptionis suae confusionem erubescentem, et idcirco fortiter reluctantem, etiam invitam usque ad turpem delectationem trahit. Sed quid putas causae accidit quae eam sua intima deserere, et ad exteriora [Col. 0038A] vagari compulit, nisi quod saepe dum infirma nostra nimis erubescimus, unde forte alii easdem infirmitates in se sentiant, mirari incipimus, et videtur nobis quoddam solatii genus invenisse, si deprehendamus nos in nostra saltem dejectione vel socios habere? Inde fit ut incipiamus aliorum studia curiosius quaerere, nunc vultum, nunc gestum, totiusque corporis habitum frequenter circumspicere, eorum occulta ex aliorum relatu libenter addiscere. Dum igitur Dina in aliis animarum statum ex signis exterioribus deprehendere nititur, quid aliud quam sua deserens ad videndas mulieres foras egreditur, forisque vagatur? Dum ergo Dina mulierum formas curiose circumspicit, alias multum, alias minus pulchras nimirum invenit. [Col. 0038B] Et dum secum tacita saepe comparat, quam multas pulchritudinis suae magnitudine longe antecedat, quid mirum si appetitus eam vanae gloriae vehementius pulsat? Cujus impetum dum resistendo repellere non sufficit, quid aliud quam viribus Sichem victa succumbit?

Notandum sane quod uno eodemque tempore et Dina corrumpitur, et ejus in suis pecoribus pascendis fratres occupantur. Mens etenim quae charitate caeterisque virtutibus pollet, sicut de suis malis dolere, sic et de proximorum bonis gaudere solet. [Col. 0038C] Dum igitur proximorum vitam lustrando eorum bona considerat, suaque cum illorum bonis comparat, sicut non potest suis saepe favoribus non favere, sic et de aliorum eam bonis congratulari erit necesse. Mens utique pia dum aliorum profectum, aliorum defectum, horum infirmitatem, illorum perfectionem diligentius intuetur, variis nimirum, nunc his, nunc illis vicissim affectibus tangitur. Incipit ergo pro aliis timere, pro aliis dolere, de his bona, de illis meliora sperare. Videt in aliis quae diligat pro quibus et gaudeat invenit, et in quibusdam quae juste abhorreat, pro quibus et juste dolere debeat. In hunc itaque modum dum affectus boni simplicibus cogitationibus alludunt, quae ex inspecta et sibi [Col. 0038D] complacita proximorum disciplina hinc inde occurrunt, quid aliud fratres Dinae, filii Liae, quam pecora sua pascunt? Videsne quomodo uno eodemque tempore aliud verus amor proximi, atque aliud operatur vanus amor sui? Verus amor proximi pascendis pecoribus fratrum pascua praestat, vanus amor sui corruptionis Dinae occasionem administrat. Quod autem res patrem non latet, etiam priusquam ad fratres sermo perveniret, quid aliud nobis insinuat, nisi quod corruptelae notitia animum prius per cogitationem quam per affectum pulsat? Sed cum res diutius in corde versatur, saepius per cogitationem replicatur, quandoque usque ad intima cordis penetrat, cordisque affectum transverberat. Cum igitur rei sollicitudine animus afficitur, variisque [Col. 0039A] affectibus vicissim tangitur, jam usque ad filios Liae, fratres autem Dinae sermo pervenisse non dubitatur.

Sed quomodo putas insaniunt, cum sororis suae corruptionem jam ignorare, vel saltem dissimulare ulterius non possunt? Quid enim de eis ait Scriptura, nisi quod irati sunt vade; et iterum quod essent soevientes ob stuprum sororis suae? (Gen. XXXIV.) Docet utique nos haec fratrum ira, vel potius insania, quantum sibi debeat quisque irasci, qualiter indignari, quomodo seipsum arguere, quam acriter [Col. 0039B] increpare, cum se agnoscit conscientiam suam inani gloriatione foedasse. Debet ergo, quicunque est, ad sanandum mentis tumorem infirmitates suas ante oculos ponere, et culpas suas, sine quibus nemo hanc vitam transigit, ad memoriam revocare, quam inhonesta saepe in opere, quam indigna in ore, quam immunda versetur in cogitatione diligenter attendere, ut inde manifeste colligat quam multa in suis moribus invenire queat quae jure debeant amputari, si vere vult, et non impudenter gloriari. Cum igitur hujusmodi conditionis retractatio mente revolvitur, quid aliud quam cum filio Emor circumcisionis pactum statuitur. Nam quid est aliud dicere: Morum tuorum pudenda abscinde, quam masculorum [Col. 0039C] tuorum praeputia circumcide? Et quid est dicere: Alioquin non poteris non impudenter gloriari, quam alioquin non poteris Dinae copulari? Si enim Sichem gloriatio, si digna verecundia, quid aliud erit gloriatio impudens, gloriatio sine verecundia, quam Sichem sine Dina? Recte autem inveteratae consuetudines quae difficile superantur, per masculinum sexum designantur. Isti sunt mares quos fratres Dinae circumcidi voluerunt; teste tamen Scriptura hanc circumcisionis conditionem Sichem in dolo proposuerunt. Ecce, ut facile advertere possimus, nullo modo marito tali sororem suam dare disponebant, et quamvis propositae conditionis conventionem explere potuisset, nullatenus tamen eum tali matrimonio dignum judicabant. Et quidem etiam si [Col. 0039D] possemus omnia inhonesta nostra de nostra penitus vita amputare, et ab omnibus omnino mundari, nihilominus tamen deberemus non de nostris meritis, sed tantum in Domino gloriari. Et idcirco fortassis fratres Dinae dura ei proponebant, ut eum de sororis suae copula omnino desperarent. Sed paratior est Sichem quaelibet, vel quamlibet aspera tolerare quam adamatae Dinae divortia sustinere. Et fit quidem saepe quod et superius praelocuti sumus, ut ea quae ab animo extorquere non potuimus, quando pro Deo illa facere disponebamus, eadem nobis ipsa sit facile perficere, cum pro eis timeamus incurrere detrimenta verecundiae.

Quid ad ista dicemus? An forte melius erit tacite gemere quam aliquid respondere, qui ista negare non possumus? Illud sane dixerim quod digne fratribus merito displicuit, merito eos placare non potuit circumcisio, quae non tam pro Deo quam pro Dina, non tam pro institutione divina quam pro verecundia humana fuit facta. Malum tamen in eis fuit justae severitatis modum excedere, et in ulciscenda injuria aequitatis mensuram minime servasse. Merito ergo Jacob inconsultam eorum audaciam redarguit, severitatemque tam indiscretam juste reprehendit. O quanto satius erat viros quamvis [Col. 0040B] non tam pro Deo, quam pro Dina circumcisos ad verum Dei cultum paulatim perducere, quam inopinata et repentina morte percutere! Hinc itaque colligat, hinc diligenter attendat quomodo quisque debeat circumcisis suis parcere, quos tamen se meminit non propter Deum circumcidisse. Qui sunt istiusmodi circumcisi, nisi mores non bona intentione correcti? Nec tamen in talibus debemus morum honesta destruere, sed intentionem mutare. Errant ergo, utique errant qui abjiciunt opera bona, quamvis forte inchoata sint intentione mala. Erratuum ergo suorum ultores hujusmodi quid aliud faciunt, quam super circumcisos cum Simeon et Levi irruentes violenter occidunt?

Opere pretium est illud etiam diligenter attendere quonam modo tam pauci tantam potuerunt stragem efficere. Sed nimirum adjuvit eos electa opportunitas temporis, quando ipsos circumcisos, et ab ipsis occidendos oppresserat acerbitas doloris. Ad hoc electus est circumcisionis dies ille tertius, in quo teste Scriptura, dolor solet esse gravissimus. Sed qui sunt isti dies, vel cur tantum dicuntur esse tres? Si per noctem ignorantia, recte per diem intelligitur notitia. Primus itaque dies est cognitio eorum quae sunt extra nos, secundus dies, cognitio eorum quae sunt intra nos; dies tertius, [Col. 0040D] cognitio eorum quae sunt supra nos. Extra nos corporalia, intra nos spiritualia, supra nos divina. Eorum itaque qui se circumcidunt, verumtamen non propter Deum hoc faciunt, prima consideratio esse debet, vel potius esse solet, cum diligenter attendunt quid asperitatis extrinsecus pertulerunt. Secunda consideratio esse debet quid intus acquisierunt per tot cruciatus corporis, imo quantum intus veraciter perdiderunt per naevum sinistrae intentionis. Tertia consideratio erit quid retributionis de Deo exspectare debeant, quem simulatae servitutis obsequio non tam placasse quam exasperasse non dubitant. Primo itaque die considerationis primae recurrit ad memoriam amputata licentia amatae consuetudinis, et absque dubio dolor efficitur, [Col. 0041A] dolor utique gravis; quia non relinquitur sine dolore quod possidebatur cum amore. Secundo die considerationis secundae invenit se animus per detrimenta corporis pervenisse ad damna mentis, et fit utique dolor quanto justior, tanto fortassis et gravior. Tertio die considerationis tertiae deprehendit se gravia pertulisse de sententia propria, sed graviora exspectare debere de sententia divina. Hic est ille dies tertius in quo, testante Scriptura, dolor solet esse gravissimus. Quantus enim putas dolor mentem transverberat cum diligenter considerat malum quod pertulit, malum quod commisit, malum quod promeruit, malum quod pertulit exterius in cruciatu corporis, malum quod contraxit intrinsecus in reatu criminis, malum quod promeruit [Col. 0041B] divinitus in conspectu Creatoris. Profecto non solum graviter, sed etiam gravissime doluit quisquis inutiliter circumcisorum ad hanc diem pervenire potuit.

Debet tamen mens sui criminis conscia et de sua infirmitate confusa, et patienter dolere, et de sua correctione non desperare. Oportet eam sane et dolere de corruptione et sperare nihilominus de correctione, ut per moderatum dolorem afflicta, et per spei fiduciam erecta, et satisfaciat de praeterito, et provideat de futuro. Superius autem jam diximus quomodo dolorem et spem per Simeonem, et Levi [Col. 0041C] intelligere debemus. Isti sunt duo illi Dinae fratres Simeon et Levi injuriarum suarum ultores saevi, sed utinam quam fortes, tam forent et discreti! Ad Simeon pertinet satisfacere de eo quod malefactum est, ad Levi pertinet animum erigere ad id quod in posterum providendum est. Si ergo doles de corruptione, desperes autem de correctione, est tibi Simeon, sed solus. Si negligis de satisfactione praeteriti, speres tamen de cautela futuri, est ibi Levi, sed solus. Ad tantum ergo negotium necesse est ut uterque conveniat, et uterque alteri opem ferat.

Sed considerandum est iterum quod saepe in eo quod fortiter agunt, modum justi libraminis excedunt, quod facile convincimus ex hoc eorum opere quod inter manus habemus. Arreptis enim gladiis, confoederatos sibi societatis pacto violenter occidunt, et pro unius pudicitia violata, tot virorum tam subitam stragem fecerunt. Gladius Simeonis exprobratio, gladius Levi est exactio. Solet enim Simeon corruptae menti exprobrare vehementer malum quod fecit, Levi vero solet vehementer exigere bonum quod fieri oportuit. Quid igitur aliud est eos his gladiis pugnare, quam exprobrationis et exactionis stimulis mentem flagellare? His stimulis quorumdam mens vehementer accensa, saepe inconsolabiliter plangit [Col. 0042A] ea etiam quae nullo modo potest evitare. His stimulis exagitata ea etiam saepe inchoare praesumit, quae nullatenus valet consummare. Hinc illa quorumdam immoderata tristitia; hinc illa etiam indiscreta abstinentia, quae non solum vires corporis, verum etiam evacuant virtutem mentis. Quosdam etenim, saeviente Simeone, vidimus tam irrationabili tristitia absorberi, ut nullius possent aliquatenus consolatione relevari. Alios cognovimus per immoderatam abstinentiam tam graviter corruisse, ut nulla postmodum deliciarum copia, nulla coquorum diligentia posset eis satisfacere. Ecce bellatores isti (Simeon loquor et Levi) quomodo pugnant, qualiter se vindicant. Quid est enim aliud eos, arreptis gladiis, Dinae amatores interficere, quam exprobratione inevitabilium [Col. 0042B] vel exactione impossibilium eo usque non solum vires corporis, verum etiam vigorem mentis attenuare, ut pro humana saltem verecundia non possit se mens a suis excessibus temperare? Unde eis recte per Jacob dicitur: Simeon, et Levi fratres vasa iniquitatis bellantia, in consilium eorum non veniat anima mea, et in coetu eorum non sit gloria mea (Gen. XLIX) . O quales bellatores, qui dum fortiter egisse videri volunt, pacis suae socios tam crudeliter quam violenter occidunt! Vasa iniquitatis bellantia, sed in consilium eorum non veniat anima mea. O viros inconsultos, qui dum hic praesumunt quod efficere non possunt, illud etiam amittunt quod efficere potuerunt! In consilium ergo eorum non veniat anima mea, et in coetu eorum non sit [Col. 0042C] gloria mea. Non est bona gloriatio ambulare in magnis, et in mirabilibus super se, quo possit quasi de sua gloriari virtute. Non est, inquam, hujusmodi bona gloriatio. In coetu ergo eorum non sit gloria mea: Quia, inquit, in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum (ibid.) .

Quid per virum nisi vigor mentis? quid per murum nisi disciplina intelligitur corporis? Vir itaque ille amator Dinae tunc veraciter occiditur, quando per afflictionem nimiam vigore mentis exhausto, usque ad apertam impudentiam animus effrenatur. Tunc [Col. 0042D] amator Dinae absque dubio gladio perit, quando per afflictionis nimietatem vigor mentis eo usque deficit, ut a suis, ut dictum est, excessibus pro humana saltem verecundia se temperare non possit. Tunc murus destruitur, quando per immoderatam abstinentiam rigor prioris disciplinae penitus dissipatur. Sed hoc est in hujusmodi bellatoribus prae omnibus admirabile, imo supra omnia detestabile, quod nullius unquam quamlibet prudentis viri consilio acquiescunt, imo nec propriae saltem experientiae cedunt, nec tunc quidem cum jam incipiunt et corpore deficere, et corde tabescere. Quorum pertinacia maledictionis jaculo percutitur, cum ad illos per Jacob dicitur: Maledictus furor eorum, quia pertinax, et indignatio corum, quia dura (Gen. XLIX) . Mirabilis [Col. 0043A] pertinacia, sed non minor insania, ab impetu cursus sui, a devio erroris sui, nonnisi solo impossibilitatis freno posse retineri. Ecce quomodo praeliari norunt vasa iniquitatis bellantia, ecce quanta faciunt, ecce quanta fiunt pro Dina. Pro Dina masculi circumciduntur, pro Dina circumcisi perimuntur. Totum hoc fit pro Dina, totum pro humana verecundia.

Sed miraris forte cum humanam verecundiam superius reprobaverimus, cur eam modo ad Dinam pertinere doceamus, cum per Dinam solam ordinatam verecundiam intelligere debeamus. Sed aliud est [Col. 0043B] homines erubescere propter Deum, et aliud eosdem erubescere propter seipsos: Sic luceat lux vestra, dicit Scriptura, ut videant opera vestra bona, et glorificetur Pater vester qui in coelis est (Matth. V) . Bonum est ergo erubescere infamiam, non tam ad nostram quam ad gloriam divinam. Et hoc est forte Dinam exire, hominum infamiam propter Deum erubescere. Nam tunc procul dubio Dina intus invenitur, quando de occultis etiam suis coram Deo conscientia nostra confunditur. Homines itaque propter Deum erubescere, est bonam verecundiam habere, et qualem non dubitamus ad Dinam pertinere. Verecundia itaque talis et ordinata est, et juxta aliquid recte humana dici potest. Revera tamen hujusmodi bona [Col. 0043C] est, si non sit nimia. Certe si Dina adhuc parvula esset, vel intra thalami sui secreta seipsam cohiberet, corruptionis maculam non incurrisset, et tantorum malorum causa non exstitisset.

Haec est Dina quae post Issachar et Zabulon nascitur, quia post degustatum internae dulcedinis gaudium, et post verum vitiorum odium, quanto verius tanto vehementius quisque de sua infirmitate confunditur. Per Issachar etenim intelligimus gaudium conscientiae, per Zabulon odium malitiae, per Dinam venustatem verecundiae: et sunt quidem hi novissimi [Col. 0043D] tres liberorum Liae. Quos si cum quatuor superioribus annumeramus, septem esse absque dubio invenimus. Principales enim affectus septem esse longe superius jam diximus: quos cum in nobis ordinamus in numerum virtutum redigimus. Primo itaque ordinatur timor, deinde dolor, post hos spes et amor. Post hos quatuor ordinantur laetitia et ira; novissime autem omnium verecundia. Itaque nihil aliud est Jacob hujusmodi liberos ex Lia genuisse, quam animum affectionis suae motus ordinando dignam virtutum sobolem de seipso procreasse. Per Ruben igitur primogenitum Jacob intelligimus ordinatum timorem, per Simeonem ordinatum dolorem, per Levi et Judam ordinatam spem et ordinatum amorem. Per Issachar autem intelligitur ordinata laetitia, per [Col. 0044A] Zabulon ordinata ira, per Dinam ordinata verecundia.

Sciendum autem quod affectus isti tunc veraciter creduntur boni, quando sunt non solum ordinati, sed etiam moderati. Saepe namque cum discretionis moderamen excedunt, virtutis nomen amittunt. Sed hoc fortassis melius per exemplum ostendemus, si de ipso fratrum primogenito exempla sumamus. Certe si timor immoderatus periculosus non esset, Jacob ad Ruben loquens minime dixisset: Effusus es sicut aqua; non crescas, quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus (Gen. XLIX) . Si per [Col. 0044B] Ruben debemus ordinatum timorem intelligere, cur, quaeso, jubet eum Jacob non crescere, nisi quia malum est in quolibet ordinato timore modum aequitatis excedere?

Duobus autem modis hic filius aequitatis mensuram saepe supergreditur, aut quia circa unum aliquid minus extenditur, aut quia ad innumera, vel etiam inutilia passim dilatatur. Quis neget Judam post proditionis scelus jure timere debuisse? Sed illud in eo quis non videat supra omnia exsecrabile fuisse, quod, dum in suo timore modum servare noluit vel nescivit, semetipsum desperando malum [Col. 0044C] quod corrigere potuit, detestabiliori exitu quam exordio cumulavit? Sed illa timoris nimietas quae se passim ad multiplicia rerum effundit facilius decipit: perfectis etenim viris quandoque subrepit. Quis namque praelatorum quamlibet perfectus dum subjectis suis vitae necessaria providet, ita sollicitudinis suae curas temperet, ut pro adversis rerum casibus nunquam plus justo formidet? Pertinet autem ad Ruben tunc tantum timor hujusmodi, cum surgit quidem, et non ex amore mundi, sed de dilectione proximi. Sed quis enumerare sufficiat omnes ancipites incommodorum casus hinc indeque surgentium, pro quibus eum trepidare cogit et si non sua, suorum saltem infirmitas subjectorum? Et [Col. 0044D] quis non videat quam sit difficile, imo quam pene impossibile justae formidinis metas nunquam excedere? Inde fit saepe ut quanto quis prudentior, tanto inveniatur et sollicitior; et quanto quisque novit perspicacius circumstantium periculorum casus ancipites prospicere, tanto cogitur timidae sollicitudinis suae habenas multiplicius relaxare. De quo et illud convenienter intelligitur quod a Ruben per Jacob dicitur: Effusus es sicut aqua, non crescas (Gen. XLIX) . Solet enim per aquam quandoque carnis prudentia, sicut per vinum intelligi saepe specialis intelligentia. Haec aqua cuique tunc in vinum vertitur, quando aspirante Deo, per exterioris scientiae scalam ad invisibilium intelligentiam sublevatur, quando invisibilia Dei a creatura mundi per ea quae [Col. 0045A] facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) . Hujusmodi cuique aqua eo amplius abundat, quo ejus animus in exteriorum scientia copiosius se dilatat. Haec utique aqua quanto uberius excrescit, dum omnia caute circumspicit, tanto procul dubio formidolosae sollicitudinis silvam densiorem gignit, et latius expandit, unde recte hic dicitur: Effusus es sicut aqua, non crescas. Cavendum itaque summopere est, cum mundanae scientiae aqua abundat, ne multiplicis sollicitudinis timor ultra mensuram excrescat.

Certe cum Ruben adhuc parvulus esset, et annos [Col. 0045B] pueriles ageret, patris sui cubile incestare non praesumpsit, vel quia non potuit, vel quia minime ausus fuit. Adultus tamen in tantam, ut de ipso legitur, prorupit audaciam ut patris sui corrumperet concubinam, Balam videlicet Rachelis ancillam. Sed si per Balam imaginatio intelligitur, quomodo putamus hujusmodi ancilla corrumpitur? Sed quae est Balae corruptio, nisi cogitationis, vel imaginationis inordinata et impudens evagatio? In tantum enim quandoque timor superfluus imaginationem, non dicam, corrumpit, sed prostituit ut in tempore quidem orationis a suis se fornicationibus temperare vix, aut omnino non possit. Cum enim prae nimia sollicitudine inter orandum etiam saepe mundanorum negotiorum phantasias mens per imaginationem recipit, [Col. 0045C] quid aliud Bala quam ad fornicationes Ruben sinum suum expandit? Cogita nunc ergo quam sit ineptum, ut eo tempore quo debes pro aeternis malis removendis Domino supplicare, incipias temporalia tantum pericula prae oculis habere, et illa sola corde revolvere, illorum propter quae veneras oblivisci, illa quorum oblivisci debueras sola reminisci. Hinc est quod mens saepe, quae prius solebat per imaginationem sola sibi futurorum bona vel mala omni hora anteponere, postmodum per superfluum timorem subacta non possit vel ad modicum curarum saecularium incursus a cordis secretario excludere. Quia igitur saepe imaginatio per superfluum timorem ad tam imprudentem cogitationum evagationem [Col. 0045D] deducitur, recte ad Ruben pater suus de corruptione Balae ei improperando loquitur. Effusus es sicut aqua, non crescas, quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus.

Sed ut de hoc affectu aliquid loquamur apertius, majorem prae caeteris sive ad bonum, sive ad malum efficaciam habere videtur. Siquidem ab illo frequenter a suo mens rectitudinis statu dejicitur, sed quolibet modo dejecta sine illo nunquam reparatur. Quis enim de quovis peccato quamlibet parvo sine timore liberatur? Sine timore mala nostra nunquam deserimus; sine timore bona operari, nec saltem [Col. 0046A] inchoamus. Nonne de eo hoc illa verba Jacob manifeste loquuntur, si recte intelligantur ubi dicitur: Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, principium doloris mei, primus in donis, major imperio (Gen. XLIX) . Ubi et illud sequitur, de quo aliqua jam diximus: Effusus es sicut aqua, non crescas. Quomodo autem iste Ruben sit primogenitus, vel quomodo sit principium doloris ex superius jam dictis satis, ut arbitror, manifestum est; quomodo autem sit ejus fortitudo, et caetera quae de eo dicuntur, facile ostendi potest: Tu, inquit, fortitudo mea. Quis enim in illo unquam praelio victor exstitit, ubi spiritus adversus carnem, caro adversus spiritum concupiscit? Quis, inquam, tam numerosum concupiscentiarum suarum exercitum debellavit, si [Col. 0046B] sine timore pugnavit? Recte ergo primogenitus, quia a timore Domini omne bonum inchoatur, recte fortitudo dicitur, quia per timorem Domini cor contra concupiscentias suas roboratur, recte principium doloris sui, quia timorem Domini utilis dolor comitatur. Ut enim animi dolor cuique suus sit, et sibi utilis existat, necesse est ut eum timor Domini praecedat.

Primus, inquit, in donis, major imperio. Inter omnia Dei dona quae ad salutem hominis spectare videntur primum et principale donum bona voluntas esse cognoscitur, per quam in nobis divinae [Col. 0046C] similitudinis imago reparatur. Quidquid homo agat, bonum esse non potest, nisi ex bona voluntate procedat. Quidquid ex bona voluntate fit, malum esse non poterit. Sine bona voluntate omnino salvari non potes, cum bona voluntate omnino perire non potes. O donum mirabile! o donum singulare! Hoc est illud primum, vel principale donum quod primogenito Ruben tribuitur, quia absque dubio per timorem Domini voluntas mala in bonam commutatur. Cur itaque primus in donis non sit qui primum et principale donum accipit? Primum quia a bona voluntate bonum omne inchoatur; principale, quia bona voluntate hominibus utilius nihil datur. Primus in donis, major imperio. Quis hunc Ruben [Col. 0046D] prae caeteris imperio majorem esse neget, qui caeteris omnibus fratribus suis persaepe etiam imperare solet? Ante ejus conspectum Levi cedit, quia superveniente timore spes cadit, ad ejus imperium saepe Judas secedit. Zabulon accedit quia, cogente timore, saepe charitas refrigescit, odium exsurgit. Ad nutum ipsius Issachar egreditur, et Simeon ingreditur, quia subintrante timore, saepe et gaudium excluditur, et dolor admittitur. Vidimus quomodo Ruben quandoque fratribus suis etiam imperare consuevit, videamus quomodo imperium suum prae caeteris latius extendit. Certe alia sunt quae amamus, alia sunt quae odio habemus, sed pro utrisque timere solemus, dum saepe ista amittere, illa formidamus incurrere. Dividunt itaque Judas, et Zabulon inter [Col. 0047A] se regnum, sed Ruben se extendit ad totum, quia verus amor ad sola bona, verum odium ad sola mala, timor se effundit ad hoc, et ad illa. Zabulon in partis suae partem fratrem suum admittit Simeonem. Pro adversis siquidem dolemus, sed non pro omnibus, quia non omnia sustinemus. Levi quam Judas imperio est minor, multo tamen quam Issachar imperio est major. Plura enim sunt quae debemus diligere, quam quae audeamus sperare. Sed constat nihilominus copiosiorem esse materiam sperandi quam gaudendi, quia habita de quibus gaudemus pauca sunt ad ea quae habenda speramus. Judas itaque et Zabulon imperii sui magnitudine caeteros fratres vincunt, verumtamen ad mensuram Ruben extendere se minime possunt. Omnes itaque Ruben [Col. 0047B] antecedit, qui caeteros primus longe post se relinquit. Omnia enim quae constat homines amare, sperare, odisse, pro quibus dolere, vel gaudere solent, multiplicis timoris causas ex se gignere valent. Saepe etenim circa unam rem quam diligimus, plures timendi causas invenimus. Quot modis siquidem perdi potest, tot timoris occasiones dare potest. Multum itaque regnum suum Ruben iste dilatat, sed vires ei administrat, non solum multiplicitas occultorum, sed etiam mutabilitas apparentium. De quo enim securus esse possum, qui nil habeo quod perdere non possum? Quando hic ad scientiae certitudinem pertingo, qui innumerabiliter plura nescio quam scio? Quia igitur timor caeteris affectibus latius [Col. 0047C] diffunditur, recte Ruben fratrum comparatione imperio major esse perhibetur. Et ne crescat a patre suo prohibetur, sed eo videlicet tempore quo sicut aqua diffusus erat, quando jam patris cubile ascenderat, stratumque ejus jam maculaverat: Ruben, inquit, primogenitus meus, tu fortitudo mea, principium doloris mei, primus in donis, major imperio, effusus es sicut aqua, non cresces, quia ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus. Ecce Ruben quantum malum praesumpsit, quia ultra modum excrevit. Cito magnum periculum incurritur, si timor noster per discretionem non moderatur.

[Col. 0047D] Sic et de aliis affectibus credere debemus, periculosos quidem esse, nisi eos intra aequitatis metas coerceamus. Certe quam malum sit dolorem et spem modum excedere ex praedicto Simeonis et Levi facto facile possumus advertere: de quibus per Jacob dicitur: Maledictus furor eorum quia pertinax, et indignatio eorum quia dura (Gen. XLIX) . Caute ergo circa omnes debet custodiri, ut non solum sint ordinati, sed etiam moderati. Timor enim nimius saepe cadit in desperationem, dolor nimius in amaritudinem, spes immoderata in praesumptionem, amor superfluus in adulationem, laetitia supervacua in dissolutionem, ira intemperata in furorem. In hunc itaque modum virtutes in vitia vertuntur, si per discretionem minime moderentur. Videsne quemadmodum [Col. 0048A] caeterae omnes virtutem discretionis requirant, ne virtutis nomen amittant.

Hic est ille Joseph qui quidem sero nascitur, sed a patre plus caeteris amatur. Quis enim nesciat vera bona animi sine discretione nec posse acquiri, nec posse conservari? Merito ergo illa virtus singulariter diligitur sine qua nulla conquiritur, nulla consummatur, nulla conservatur. Sed vix sero talem filium accipere meremur, quia ad discretionis perfectionem non sine magno usu, nonnisi per magna experimenta erudimur. Prius non oportet in singulis virtutibus exerceri, et quid in unaquaque possimus [Col. 0048B] experiri, quam possimus de omnibus plenam scientiam percipere, et de singulis sufficienter judicare. Multa quidem de discretione legendo, multa discimus audiendo, multa ex insito nobis rationis judicio: verumtamen nunquam de hac ad plenum erudimur sine experientiae magisterio. Post omnes sequi oportet qui de omnibus judicare debet. Primum ergo est ut satagamus singulis virtutibus studium frequens impendere, quod dum facimus, necesse est nos saepius cadere: oportet ergo nos saepe resurgere, et per frequentem lapsum addiscere qua vigilantia, qua cautela oporteat virtutum bona aquierere vel custodire. Sic sic dum longo usu virtutum disciplina addiscitur, quandoque mens diu exercitata [Col. 0048C] ad plenam morum discretionem perducitur, et quasi de nato Joseph jure laetatur. Ante hujus nativitatem ejus fratres dum adhuc omnia sine discretione agunt, quanto ultra vires suas multa praesumunt, tanto saepe deterius, atque deformius ruunt. Unde est, sicut jam diximus, quod post eos Dina nascitur, quia frequenter deformem lapsum pudoris confusio comitatur. Sed post natam Dinam et quasi per confusionis ignominiam fratres sui inveniunt, et per experimentum addiscunt, nihil melius esse quam consilio regi: Quia melior est vir prudens viro forti (Prov. XVI) . Vir enim prudens loquitur victorias, et qui cum consilio cuncta agit, in aeternum non poenitebit (Prov. XXI) . Cum igitur consilii necessaria utilitas per experimentum cognoscitur, et [Col. 0048D] per studium attentius quaeritur et invenitur, Joseph quodammodo nascitur, per quem virtus discretionis intelligitur. Patet autem ratio cur ancillarum nulla, cur nec ipsa quidem Lia, sed Rachel sola potuerit talem filium gignere, siquidem non est sensualitatis, non imaginationis, non denique ipsius affectionis, sed solius est rationis discernere sicut et intelligere. Si igitur per Rachel rationem intelligimus, cur nonnisi de Rachel Joseph nasci possit citius invenimus, quia quod de sola ratione discretio oriatur minime dubitamus. Talis proles de tali matre. Joseph de Rachele, discretio de ratione.

Hic est ille Joseph qui solus inter fratres tunica [Col. 0049A] talari vestitur, quia sola illa actio ad consummationis talum debitique finis terminum perducitur, quae per discretionis prudentiam moderatur. Hic est ille Joseph qui a patre plus cunctis fratribus amatur, quia cunctarum virtutum virtus custos caeteris jure praefertur. Hic est ille Joseph sommiator somniorumque interpretator; quia vera discretio in ipso tentationis articulo, inter ipsa suggestionum phantasmata ex eorum qualitate futura pericula deprehendit, et aliis quibuslibet ad cogitationum suarum confessionem imminentium malorum insidias detegit, et de futuris periculis cautos reddit. Hic est Joseph quem aemulantur sui, venerantur alieni, quem vendunt Hebraei, emunt Aegyptii, quia citius consilio acquiescunt, faciliusque alienae prudentiae cedunt [Col. 0049B] erroris sui tenebras cognoscentes, quam de justitia sua, vel prudentia praesumentes. Hic est ille Joseph sponsus virginis, amator, non violator castitatis, quia discretio custos non corruptor esse solet internae puritatis. Hic est ille puer, et nuntius qui beato Job in omni persecutione sua solus remanere potuit, qui ei perpetrata damna statim renuntiare studuit, quia nisi per discretionem, virtutum damna animus nec cognoscit, nec corrigit. Nescit puer ille cum pereuntibus perire; nescit discretio per rerum detrimenta, per tentationum augmenta deficere, sed proficere. Quanto enim acrioribus tentationibus urgemur, quanto crebrioribus periculis exercemur, tanto perfectius ad discretionem erudimur, et saepe aliarum virtutum damna, discretionis sunt lucra. [Col. 0049C] Novit itaque Joseph non solum cum crescentibus crescere, non solum cum proficientibus proficere, verum etiam ex fratrum defectu ad profectum tendere, et ex aliorum detrimentis prudentiae lucra acquirere. Merito talis filius Joseph nuncupatur, Joseph siquidem augmentum interpretatur. Unde recte de ipso per patrem ejus dicitur: Filius accrescens Joseph, filius accrescens, et decorus aspectu (Gen. XLIX) . Recte itaque augmentum nominatur, recte filius accrescens dicitur qui semper augmentatur, cujus incrementum usque in finem non finitur.

[Col. 0049D] Quanta autem hujus virtutis sit excellentia testantur ipsa Joseph somnia, testantur patris ejus verba, ubi legitur: Nunquid ego, et mater tua, et fratres tui adorabimus te super terram? (Gen. XXXVII.) Hunc Joseph et pater, et mater, et fratres adorant, quia aut spontanea voluntate, aut coacti necessitate quandoque discretioni obtemperant. Per discretionem siquidem sol ille mundi intellectualis interior ille oculus cordis intentio videlicet mentis dirigitur, per discretionem de qua oritur subtilitas rationis acuitur, per discretionem illa tota virtutum fraterna germanitas modificatur, et virtutum quaelibet quae ejus consilio non acquiescit, quae se discretioni, non subdit, citius virtutis nomen amittit. Ipse est qui fratrum suorum negligentias non negligit, ipse est [Col. 0050A] qui eorum excessus arguit. Ipso praesente, non licet eis quidquam ultra vires praesumere; ipso praesente, nihil per negligentiam praetermittere. In ejus praesentia non eis licet sive ad dexteram sive ad sinistram declinare, nil segniter, nil praecipitanter agere, nil ante tempus praesumere, nil ultra temporis opportunitatem differre. Hinc illa inter ipsum et fratres discordia gravis, et ita pene implacabilis, de qua Scriptura non tacet, cum manifeste pronuntiet, qui oderant eum fratres sui, nec poterant ei quidquam pacifice loqui. Monita enim Joseph videntur eis valde gravia, dura instituta, consilia importabilia. Quid enim durius, quid difficilius, quam nil faciendum negligere, et in omni suo facto nunquam modum perturbare, nunquam ordine confundere, [Col. 0050B] nunquam mensuram excedere? Crede mihi, nihil a se animus difficilius extorquet, quam ut in omni affectione sua modum servet. Saepe etenim fratres Joseph magnum aliquid molientes dum eis undique acclamatur: Euge, euge, solent non solum ad inutilia, verum etiam ad impossibilia conatus sui manus extendere. Frequenter siquidem animi affectus ex hujusmodi adulantium acclamatione, ad immoderatam praesumptionum audaciam effrenatur, imo etiam multoties mentis intentione depravata usque ad hypocrisis crimen deducitur atque dejicitur. Hoc est illud crimen pessimum et prae caeteris abominandum quia Deo prae omnibus odiosum, de quo Joseph fratres suos apud patrem suum accusat, sicut Scriptura ipsa manifeste declarat, cum dicit: [Col. 0050C] Accusavit Joseph fratres suos apud patrem crimine pessimo (Ibid.) . Vitium quod Deus singulariter detestatur, nullum aliud quam hypocrisis rectius intelligitur. Augustino namque attestante, simulata aequitas non est aequitas, sed duplex iniquitas. Hoc vitium per Joseph detegitur, quando insidians malum per discretionem deprehenditur, et arguitur. Hoc vitium tunc filios corrumpit, hoc vitium tunc pater corrigit, quando affectum tangens durius pulsat, diutius occupat, verumtamen animum usque ad consensum non inclinat.

Pertinet itaque ad Joseph non modo hoc vitium [Col. 0050D] sed quodlibet insidians malum, et latens adhuc provide circumspicere, caute praevidere, callide deprehendere, citius detegere, acerbius arguere. Ad officium Joseph spectat cura, et custodia omnium fratrum suorum, ad ipsum spectat disciplina singulorum, ad ipsum dispositio gerendorum, ad ipsum providentia futurorum. Ad ejus officium pertinet diligenter attendere, frequenter discutere, quantum animus quotidie proficiat, vel quantum forte deficiat, quibus cogitationibus magis incursetur, quibus affectibus frequentius tangatur. Ipse Joseph debet non solum vitia cordis, verum etiam invalitudines corporis perfecte cognoscere, et secundum quod unumquodque exigit, salutis remedia quaerere, quaesita adhibere. Ipsum nosse oportet non solum vitia sua, [Col. 0051A] sed et gratiarum munera et virtutum merita, sed et ipsa diligenter distinguere, et quae sint bona naturae, vel quae dona gratiae subtiliter pensare. Promptum habere debet quibus tentationum machinis malignus eum spiritus impugnet, quantis spiritualium gaudiorum consolationibus abundet, quam frequenter divinus eum spiritus visitet, quomodo ab ipso cum sit unus non tamen uniformiter, eodemque modo semper tangitur, sed nunc spiritu sapientiae, nunc spiritu intellectus, nunc spiritu consilii, vel aliis quibuslibet ejus affectibus repletur. Et ut totum breviter concludam, debet hic noster Joseph totum interioris et exterioris hominis statum et habitum inquantum possibile est, plene cognoscere, nec solum qualis sit, verum etiam qualis esse debeat [Col. 0051B] subtiliter quaerere, diligenter investigare

Per hunc itaque Joseph animus assidue eruditur, et quandoque perducitur ad plenam cognitionem sui, sicut per uterinum fratrem ejus Benjamin, quandoque sublevatur ad contemplationem Dei. Sicut enim per Joseph gratiam discretionis, sic per Benjamin intelligimus gratiam contemplationis. Uterque de eadem matre nascitur quia et Dei cognitio, et sui ex ratione percipitur. Longe post Joseph Benjamin gignitur, quia animus qui in sui cognitione diu exercitatus, pleneque eruditus non est, [Col. 0051C] ad Dei cognitionem non sustollitur? Frustra cordis oculum erigit ad videndum Deum, qui nondum idoneus est ad videndum seipsum. Prius discat homo cognoscere invisibilia sua, quam praesumat posse apprehendere invisibilia divina. Prius est ut cognoscas invisibilia spiritus tui, quam possis esse idoneus ad cognoscendum invisibilia Dei. Alioquin si non potes cognoscere te, qua fronte praesumis apprehendere ea quae sunt supra te?

Praecipuum et principale speculum ad videndum Deum, animus rationalis, absque dubio invenit seipsum. Si enim invisibilia Dei per ea quae facta [Col. 0051D] sunt, intellecta conspiciuntur (Rom. I) , ubi, quaeso, quam in ejus imagine cognitionis vestigia expressius impressa, reperiuntur? Hominem secundum animam ad Dei similitudinem factum et legimus (Gen. I) , et credimus, et idcirco quandiu per fidem, et non per speciem ambulamus (II Cor. V) , quandiu adhuc per speculum et in aenigmate videmus (I Cor. XIII) , ad ejus, ut ita dixerim, imaginariam visionem aptius speculum, quam spiritum rationalem invenire non possumus. Tergat ergo speculum suum, mundet spiritum suum, quisquis sitit videre Deum suum. Hoc itaque speculum non desinit verus Joseph tenere, tergere, indesinenter inspicere. Tenere, ne deorsum, corruens terrae per amorem inhaereat; tergere, ne in inanium cogitationum pulvere sordescat; inspicere, ne ad inania studia [Col. 0052A] intentionis suae oculum reflectat. Exterso autem speculo et diu diligenter inspecto, incipit ei quaedam divini luminis claritas interlucere, et immensus quidam insolitae visionis radius, oculis ejus apparere. Hoc lumen oculos ejus irradiaverat, qui dicebat: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine, dedisti laetitiam in corde meo (Psal. IV) . Ex hujus igitur luminis visione quam admiratur in se, mirum in modum accenditur animus, et animatur ad videndum lumen, quod est supra se. Ex hac, inquam, visione videndi Deum flammam desiderii conspicit et fiduciam sumit. Mens itaque, quae jam visionis hujus desiderio flagrat, si jam sperat, quod desiderat, jam se Benjamin concepisse cognoscat. Sperando enim concipit, desiderando parturit, [Col. 0052B] et quanto amplius crescit desiderium, tanto appropinquat ad partum.

Sed scimus nihilominus (nam et hoc, Scriptura docente, didicimus): Quia spes quae differtur, affligit animum (Prov. XIII) . Nihil enim sic afficit animum, quomodo impatiens desiderium. Quid autem hujus visionis dulcedine expetitur salubrius? quid sentitur suavius? quid animus experitur jucundius? Novit hoc Rachel, nam nec rationem hoc latere potest, quia in hujus suavitatis comparatione omnis dulcedo amare est. Hinc est quod nec studium suum laxare, nec [Col. 0052C] desiderium suum temperare potest. Hinc illa tanta parientis anxietas et doloris immensitas. Unde namque putas tanta doloris magnitudo, nisi ex indesinenti studio, et impatienti desiderio? Crescit quotidie, et ex desiderio labor, et ex labore dolor. Augmentatur assidue, et ex studio desiderium et ex desiderio studium. Scit tamen Rachel hoc negotium supra vires suas esse, nec tamen valet studium suum, vel desiderium temperare. Ad tantam namque gratiam, nunquam pertingit mens per propriam industriam. Dei est hoc donum, non hominis meritum. Sed absque dubio talem, tantamque gratiam accipit nemo, sine ingenti studio et ardenti desiderio. Novit haec Rachel, et idcirco studium multiplicat, et desiderium suum quotidianis incrementis [Col. 0052D] acrius inflammat. In tanta namque quotidiani conatus anxietate, in hujusmodi doloris immensitate, et Benjamin nascitur, et Rachel moritur, quia cum mens hominis supra seipsam rapitur, omnes humanae ratiocinationis, angustias supergreditur. Ad illud enim quod supra se elevata, et in extasi rapta, de divinitatis lumine conspicit, omnis humana ratio succumbit. Quid est enim Rachelis interitus, nisi rationis defectus?

Benjamin itaque nascente, Rachel moritur, quia mens ad contemplationem rapta, quantus sit humanae rationis defectus experitur. Nonne Rachel mortua tunc erat, et omnis humanae rationis sensus in [Col. 0053A] Apostolo defecerat, cum dicebat: Sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit (II Cor XII) . Nemo ergo se existimet ad illius divini luminis claritatem, argumentando posse penetrare; nemo se credat humana illud ratiocinatione posse comprehendere. Si enim aliqua argumentatione adiri potuisset lumen illud divinum, utique inaccessibile non fuisset. Denique Apostolus gloriatur, ad illud se non quidem, isse, sed absque dubio raptum fuisse: Scio, inquit, hominem, sive in corpore, sive extra corpus; nescio, Deus scit, raptum hujusmodi usque ad tertium coelum (ibid.) . Sed quod est coelum hoc tertium quod est inter terram et coelum, hoc est inter corpus et spiritum. Sed alia est dignitas spiritus humani, alia autem spiritus angelici, et longe alia est excellentia [Col. 0053B] spiritus divini. Humani siquidem spiritus dignitatem qui subjacet poenae et culpae longe supergreditur utriusque expers, excellentia scilicet angelicae naturae, sed incomparabiliter, utrosque praecedit spiritus ille qui fecit utrumque. Ad horum igitur coelorum quodlibet cujusvis animus, tunc veraciter exigitur, quando terrenarum cogitationum ima deserens, in eorum contemplatione defigitur. Ad primum itaque coelum pertinet cognitio sui, ad tertium autem pertinet contemplatio Dei. Ad hoc itaque tertium coelum quis putas ascendit, nisi qui et descendit Filius hominis qui est in coelo, itaque et si sint qui ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssos, non tamen ascendunt nisi forte ad primum et secundum, non enim possunt usque ad tertium. Ad hoc utique coelum homines [Col. 0053C] rapi possunt: nam ipsi ascendere omnino non possunt. Possumus tamen illa quae in hac vita haberi potest, Dei cognitionem, tribus gradibus distinguere, et secundum triplicem graduum differentiam per tres coelos dividere. Aliter siquidem Deus videtur per fidem, aliter cognoscitur per rationem, atque aliter cernitur per contemplationem. Prima ergo visio ad primum coelum, secunda ad secundum, tertia pertinet ad tertium. Prima est infra rationem, tertia supra rationem. Ad primum itaque et secundum contemplationis coelum, homines sane ascendere possunt, sed ad illud quod est supra rationem, nisi per mentis excessum supra seipsos rapti nunquam pertingunt. Quod autem per Benjamin [Col. 0053D] illud contemplationis genus, quod supra rationem est, intelligere debeamus, ex matris ejus morte convenienter satis conjicere possumus.

Ad hujusmodi ergo contemplationis celsitudinem quaelibet creaturarum cognitio angusta est, et in imo jacet, terrae morae in coeli respectu, et vix puncti vicem tenet. Ad cognitionem siquidem Creatoris, quantalibet cognitio creaturarum, quid aliud est quam quod terra ad coelum, quod centrum ad totius circuli ambitum? Habet tamen haec terra, habet haec inferior inferiorum scientia, montes et colles, campos et valles. Secundum differentiam creaturarum, erit et differentia scientiarum. Ut [Col. 0054A] enim ab imo incipiamus, magna est distantia inter corpus et corpus. Siquidem sunt corpora coelestia, sunt et corpora terrestria. Major tamen est distantia cujuslibet corporis ad spiritum, quam quorumlibet, et quamlibet dissimilium corporum. Sed et ipsorum spirituum alii sunt irrationales, alii sunt rationales. Oculos ergo quasi in imo defixos habere videntur, qui sola adhuc corporea mirantur. Sed jam quasi ad alta ascendunt, qui se ad spiritualium investigationem convertunt. Animus qui ad scientiae altitudinem nititur ascendere, primum et principale sit ei studium seipsum cognoscere. Magna altitudo scientiae seipsum perfecte cognovisse. Mons magnus et altus, plena cognitio rationalis spiritus. Omnium mundanarum scientiarum cacumina mons iste [Col. 0054B] transcendit, omnem philosophiam, omnem mundi scientiam ab alto despicit. Quid tale Aristoteles, quid tale Plato invenit, quid tanta philosophorum turba, tale invenire potuit? Vere, et absque dubio, si hunc montem ingenii sui acumini ascendere potuissent, si ad seipsos inveniendos, eorum eis studia sufficerent, si seipsos plene cognovissent nunquam idola coluissent, nunquam creaturae collum inclinassent, nunquam contra Creatorem cervicem erexissent. Hic defecerunt scrutantes scrutinio. Hic, inquam, defecerunt, et hunc in montem minime ascendere poterant. Ascendat homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LXIII) . Disce homo cogitare, disce cogitare teipsum, et ascendisti ad cor altum. Quantum quotidie in tui cognitionem proficis, tantum ad altiora super tendis. Qui ad perfectam sui cognitionem [Col. 0054C] pervenit, jam montis verticem apprehendit.

O quam rari sunt, vel quia nolunt, vel quia nequeunt qui hucusque ascendunt. Rarum valde in hunc montem ascendere, sed multo rarius in ejus vertice stare, et ibi moram facere; rarissimum autem ibi habitare et mente requiescere: Quis, inquit, ascendet in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto ejus? (Psal. XXIII) . Prius ascendere est, postea stare. In stando quidem labor, sed in ascendendo major. Multi quidem in ipsa ascensione defecerunt, propter nimium laborem ascendendi, multi [Col. 0054D] ab arduo ejus vertice ocius descenderunt, propter laborem standi. Hoc fortassis eis intolerabile videbatur, quoniam non solum in hunc montem, nisi per magnum laborem non ascenditur, verum etiam sine magna difficultate ibi immorari non datur. Sed forte jam ascendisti, jam ibi stare didicisti, nec hoc sufficiat tibi. Disce ibi habitare et mansionem facere, et qualicunque mentis evagationem abstractus illuc super redire. Absque dubio per multum usum quandoque vertetur tibi in oblectamentum, intantum, ut absque ulla laboris difficultate possis ibi assiduus esse, quinimo poena potius tibi sit alibi, quam ibi moram aliquam facere. Mira jucunditas in hoc monte sine labore morari posse. Petro attestante, qui tanta et tam insolita suavitate allectus, [Col. 0055A] exclamat: Bonum est nos hic esse (Matth. XVII) . O felicem qui potuit in hunc montem ascendere, et mente requiescere! O quam magnum! O quam rarum! Domine quis habitavit in tabernaculo tuo? aut quis requiescet in monte sancto tuo? (Psal. XIV.) Et quidem magnum est ascendere posse et stare; majus tamen est posse inhabitare, posse requiescere. Ascendere et stare, est virtutis; inhabitare et requiescere, est felicitatis. Utrumque utique magnum, utrumque admiratione dignum. Utrumque Propheta miratur, sed illud pro magnitudine difficultatis, istud pro magnitudine jucunditatis. Admiratio difficultatis est illa exclamatio: Quis ascendet in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto ejus? (Psal. XXIII) . Admiratio jucunditatis est illa exclamatio: [Col. 0055B] Domine quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo? (Psal. XIV.) Ascendere et stare, o quanta, qualisque fortitudo, inhabitare, et requiescere, o quanta, qualisque beatitudo! Quis ad id opus idoneus, quis hoc munere dignus? Domine, quis ascendet; Domine, quis stabit in monte sancto tuo? Emitte lucem tuam et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem sanctum tuum, et in tabernacula tua (Psal. XLII) .

Videsne quod nonnisi veritas in hunc montem [Col. 0055C] deducit, et adducit? Ipsa ducit, ipsa est quae perducit. Libenter sequor veritatem non habeo suspectum talem ducem. Novit veritas ducere, nescit veritas seducere. Sed quid est veritas? Quid tu dicis, doctor bone, doctor Christe, quid est veritas? Ego sum, inquit, via, veritas et vita (Joan. XIV) . Sequatur ergo veritatem, qui vult ascendere in montem. Sequere Christum, quicunque cupis ascendere in montem istum. Docente evangelista, didicimus? Quia assumpsit Jesus discipulos suos, Petrum videlicet, Jacobum et Joannem, et duxit eos in montem excelsum seorsum (Matth. XVII) . Ducuntur ergo discipuli Jesu sursum et seorsum, ut possint apprehendere montem istum excelsum. Via ardua, via secreta et multis incognita, [Col. 0055D] quae ducit ad montis hujus fastigia. Illi soli ut arbitror, sine errore currunt, illi soli sine impedimento perveniunt, qui Christum sequuntur, qui a veritate ducuntur. Quisquis ad alta properas, securus eas, si te praecedit veritas: nam sine ipsa frustra laboras. Tam non vult fallere, quam non valet veritas falli. Christum ergo sequere, si non vis errare.

Sed ne te perterreat vel retrahat labor itineris, difficultas ascensionis, audi et attende quis sit fructus perventionis. In hujus montis cacumine Jesus transfiguratur; in ipso Moyses cum Elia videtur, et sine indice uterque cognoscitur, in ipso vox Patris ad [Col. 0056A] Filium auditur. Quid horum non mirabile? quid horum non desiderabile? Vis videre Christum transfiguratum? Ascende in montem istum, disce cognoscere teipsum. Vis videre et absque ullo indice cognoscere Moysen et Eliam, vis absque doctore, sine expositore intelligere legem et prophetiam? Ascende in montem istum, disce cognoscere teipsum. Vis paterni secreti arcanum, ascende in montem istum, disce cognoscere teipsum. De coelo enim descendit, cum dixit: γνωτι σεαυτὸν illud id est Nosce teipsum. Videsne adhuc quantum valeat montis hujus ascensio, quam utilis sit suis ipsius plena cognitio?

[Col. 0056B] Sed quid hoc esse dicimus, quod sine tribus discipulis in hunc montem ascendere noluit, nec plus quam tres secum Christus duceri quaesivit? Sed forte in hoc opere docemur, quod sine triplici studio ad hujus cognitionis celsitudinem non perducitur. Per studium operis, per studium meditationis, per studium orationis paulatim promovemur, et quandoque producimur ad perfectionem cognitionis. Multa enim experimur operando, multa invenimus investigando, multa extorquemus orando. Innumera siquidem, quae nec per experientiam operis, nec per investigationem rationis invenire valemus, per importunitatem orationis, edocere meremur, ex revelatione divinae inspirationis. His tribus comitibus [Col. 0056C] sibi adjunctis, veritas in nobis proficit, et in alta se attollit, et eousque se per quotidiana incrementa exaltat, donec praedicti montis verticem tangat. O quam multos hodie videmus, studiosos in lectione, desidiosos in opere, tepidos in oratione, praesumentes tamen montis hujus cacumina posse apprehendere. Sed quando, quaeso, apprehendent, qui Christum ducem non habent? Neque enim ducit eos Christus, qui ascendere non vult, nisi cum discipulis tribus. Jungat ergo studio lectionis studium operis et orationis, qui Christum quaerit habere ducem itineris, ductorem ascensionis. Absque dubio sine ingenti exercitio, sine frequenti studio, sine ardenti desiderio, ad perfectam scientiae altitudinem, mens non sublevatur, qui Christi vestigia perfecte non [Col. 0056D] sequitur, qui viam veritatis haud recte ingreditur.

Sed nec hoc silendum, quod multi montis hujus jam se credunt apprehendisse suprema, cum constat eos ejus vix tetigisse extrema. Sit tibi certum signum quia montis hujus verticem minime apprehendisti, si Christum clarificatum nondum videre meruisti. Mox ut te dux tuus Christus collocaverit in summo, apparet tibi in habitu alio, et te coram induitur lumine sicut vestimento, et sicut evangelista testatur, fiunt mox vestimenta ejus alba sicut nix, et qualia non potest fullo facere super terram, [Col. 0057A] quia ille divinae sapientiae splendor, qui ab alto speculationis vertice prospicitur, omnino definiri non potest per humani sensus prudentiam. Animadverte ergo quia aliam in valle, et aliam vestem Christus habet in monte. In valle sane habet vestem integram, sed in monte tantum, habet vestem gloriosam. Nescit penitus simplex veritas schismatum scissuras, et idcirco sive in valle, sive in monte non induit Christus nisi vestes integras. Sed multum interest inter vestem integram et vestem gloriosam. Vultis vestium ejus differentiam nosse, et inter vestem, et vestem distinctionem apertam accipere? Si terrena, inquit, dixi vobis, et non creditis, quomodo si dixero vobis coelestia credetis? (Joan. III.) Distingue ergo inter doctrinam et doctrinam, et invenies [Col. 0057B] vestium differentiam. O quantum est inter doctrinam qua docentur terrena, et inter doctrinam qua docentur coelestia, et quidem non sine Christo, quia sine veritate non cognoscuntur, vel ista, vel illa! Quid enim verum scitur, ubi veritas non loquitur? Christus ergo est qui docet utraque, sed terrena in valle, coelestia in monte. Quandiu ergo adhuc in valle moraris, quandiu ad alta non ascendis, non te docet Christus nisi de rebus terrenis et infimis.

Sed si jam te existimas ascendisse ad cor altum, et apprehendisse montem illum excelsum et magnum, si jam te credis Christum videre transfiguratum, [Col. 0057C] quidquid in illo videas, quidquid ab illo audias non ei facile credas, nisi occurrant ei Moyses et Elias. Scimus quia in ore duorum vel trium stat omne testimonium. Suspecta est mihi omnis veritas quam non confirmat Scripturarum auctoritas nec Christum in sua clarificatione recipio, si non assistant ei Moyses et Elias. Et in valle, et in montis ascensione Christum saepe recipio sine teste, nunquam autem in montis vertice, vel in sua clarificatione. Si Christus docet me de rebus exterioribus, vel de intimis meis facile recipio, utpote in his quae comprobare possum proprio experimento, verum ubi ad alta mens ducitur, quoniam de coelestibus quaestio ventilatur, ubi de profundis rebus agitur, in tantae sublimitatis vertice non recipio Christum [Col. 0057D] sine teste, nec rata poterit esse quamlibet verisimilis revelatio sine attestatione Moysis et Eliae, sine Scripturarum auctoritate. Adhibeat igitur sibi Christus duo testimonia in transfiguratione sua, si vult ut non sit mihi suspecta claritatis suae lux illa tam magna, et tam insolita. Ut ergo secundum hujus rei documentum, in ore duorum vel trium suum confirmet testimonium, ad comprobandam revelationis suae veritatem, non solum figurative, sed etiam apertae Scripturae exhibeat auctoritatem. Pulchrum spectaculum, valdeque jucundum, cum in revelatione veritatis, hinc procedit manifesta ratio, et ad confirmationem revelationis illinc occurrit tam aperta, quam figurata locutio. Alioquin ab altitudine diei timebo, verens ne forte seducar [Col. 0058A] a doemonio meridiano. Unde enim tot haereses, unde tot errores, nisi quia spiritus erroris transfigurat se in angelum lucis? Vides certe, quia uterque se transfigurat, Christus videlicet, et diabolus, sed Christus lucis suae veritatem confirmat in duobus testibus. Apparent itaque Moyses et Elias cum Domino in hoc monte; apparent autem in majestate, non in obscuritate litterae, sed in claritate spiritualis intelligentiae.

Ecce quam magna sunt, quae in hoc monte geruntur, sed adhuc his majora sunt ea quae sequuntur. Hoc enim totum discipuli stantes aspiciunt, [Col. 0058B] nondum in faciem cadunt. Nondum paterna vox auditur, nondum auditor prosternitur. Nondum Rachel moritur, nondum Benjamin nascitur. Mox enim ut paterna vox intonuit, discipulos prostravit. Ad tonitruum itaque divinae vocis auditor cadit, quia ad id quod divinitus inspiratur, humani sensus capacitas succumbit, et nisi humanae ratiocinationis angustias deserat, ad capiendum divinae inspirationis arcanum intelligentiae sinum non dilatat. Ibi itaque auditor cadit, ubi humana ratio deficit. Ibi Rachel moritur, ut Benjamin oriatur. Idem itaque, nisi fallor, per mortem Rachel, et casum discipulorum figuratur, nisi quod trium in tribus discipulis, sensus videlicet, memoriae et rationis defectus ostenditur. Ibi enim sensus corporeus, ibi exteriorum [Col. 0058C] memoria, ibi ratio humana intercipitur, ubi mens supra semetipsam rapta in superna elevatur. Attendamus quam comprehensibile sit quod paterna vox insonuit, et intelligemus quam recte auditor succumbit: Hic est, inquit, Filius meus dilectus in quo mihi complacui (Matth. XI) . Aliud est dicere complacui, et aliud est dicere complacuit: et tamen hoc unus, illud alter evangelista posuit. Consequens est autem ut, si ibi veraciter dictum est complacui, sensus qui ab alio evangelista ponitur, possit veraciter intelligi, sed non potest converti. Vere et absque contradictione, in ipso mihi complacuit, in quo ipse mihi complacui, sed non statim in quocunque mihi complacuit, in illo ipse mihi complacui. Si igitur complacui ibi dictum non esset, nullo modo [Col. 0058D] evangelista hoc dicere auderet: Hic est, inquit, Filius meus in quo mihi complacui. Certe si Filius aliud quam Pater esset, posset Patri in Filio complacere, sed ipse sibi Pater in Filio complacere non posset. Quid est dicere complacui, nisi quomodo placui mihi, in meipso, ita placui mihi in Filio. An forte in eo quod dicit, mihi complacui, in hoc suo beneplacito socium se habere ostendit? Quia quomodo Pater complacet in Filio, sic in Filio complacet et Spiritui sancto. Vel forte idcirco dicitur complacui, ut inde detur intelligi, quia quomodo Pater sibi complacet in Filio, sic sibi nimirum complacet in Spiritu sancto. Quid horum rectius dicitur? An potius totum hoc, quam unum horum aliquod singulariter intelligitur? Haec adhuc verba [Col. 0059A] aliter atque aliter distingui possent, si ad ministerii profunditatem intimandam, minus ista sufficerent. Certum est autem, quia quidquid horum eligitur, unitatem substantiae in diversis personis astruit, si recte intelligatur. Nam illud quod dicitur, hic est Filius meus, personarum diversitatem ostendit: unus enim atque idem sibi ipsi, et Pater et Filius esse non posset. Sed quid sensus hoc capiat, quomodo unus ad alium sit, alius in persona, idem in essentia? Si exemplum quaeris, nusquam creaturarum invenis, quod tibi satisfacere valeat, si rationem consulas, omnis humana ratio reclamat. Intantum enim est ista assertio, supra omnem humanam aestimationem et praeter omnem humanam rationem, ut nunquam ei ratio acquiesceret, nisi ad hujus rei [Col. 0059B] certitudinem fides eam sublevaret. Merito ergo in hujus mysterii revelatione auditor cadit, sensus deficit, humana ratio succumbit.

Merito talis revelatio non est facta nisi in monte neque enim mysterii hujus, tam profunda sublimitas, et tam sublimis profunditas debuit manifestari in valle. Qui enim conversatione vel cogitatione adhuc in imo sunt, hujus muneris dignatione indignos se ostendunt. Ascendat ergo homo ad cor altum ascendat in montem istum, si vult illa capere, si vult illa cognoscere, quae sunt supra sensum humanum. Ascendat per semetipsum supra semetipsum. [Col. 0059C] Per cognitionem sui, ad cognitionem Dei. Discat prius homo in Dei imagine, discat in ejus similitudine quid debeat de Deo cogitare. Montis ascensio, ut dictum est, pertinet ad cognitionem sui, ea quae supra montem geruntur, provehunt ad cognitionem Dei. Illud ad Joseph, ista ad Benjamin pertinere dubium non est. Ante Benjamin Joseph nasci necesse est. Mens quae se ad sui considerationem non sublevat, quomodo ad ea quae supra ipsam sunt, penna contemplationis evolat? In hunc montem Dominus descendit, Moyses ascendit. In hoc monte, de tabernaculi constructione, Dominus docuit, Moyses didicit. Quid per tabernaculum foederis, nisi status intelligitur perfectionis? Qui igitur montem [Col. 0059D] ascendit, qui diligenter attendit, qui diutius quaerit, qui tandem invenit qualis sit, restat ut ex divina revelatione cognoscat qualis esse debeat, quale mentis aedificium Deo praeparare, quibus obsequiis Deum placare oporteat. Mens igitur, quae adhuc per varia desideria spargitur, quae variis cogitationibus huc illucque distrahitur, quando putas hanc gratiam accipere merebitur? Quae nondum potest seipsam in unum colligere, quae necdum novit, ad semetipsam intrare, quando poterit, ad ea quae supra seipsam sunt contemplatione ascendere?

Discat ergo dispersiones Israelis congregare, [Col. 0060A] studeat evagationes mentis restringere, assuescat in intimis suis immorari, exteriora omnia oblivisci, qui ad coelestium contemplationem anhelat, qui in divinorum notitiam suspirat. Faciat ecclesiam non solum desideriorum, verum etiam cognitionum, ut discat verum bonum, solum amare, et ipsum solum indesinenter cogitare: In ecclesiis, inquit, benedicite Deo (Psal. LXVII) . In hac namque gemina ecclesia, cogitationum videlicet et desideriorum, in hac gemina unanimitate studiorum et voluntatum, Benjamin in excelsum rapitur, et mens divinitus afflata in superna elevatur: Ibi, inquit, Benjamin adolescentulus in mentis excessu (ibid.) . Ubi putas nisi in ecclesiis? In ecclesiis, benedicite Deo, Domino de fontibus Israel. Ibi Benjamin adolescentulus [Col. 0060B] in mentis excessu. Prius tamen est cuique ut faciat de cogitationibus, vel desideriis suis Synagogam, quam Ecclesiam. Nostis satis quod Synagoga congregatio, Ecclesia interpretatur convocatio. Aliud est sine voluntate seu contra voluntatem, aliqua in unum cogere, atque aliud per seipsa ad nutum jubentis, sponte occurrere. Insensibilia, et bruta congregari possunt, convocari autem non possunt. Sed et ipsorum quoque rationalium concursus, spontaneo nutu fit, ut jure convocatio dici possit. Vides ergo quantum sit inter convocationem et congregationem, et inter Ecclesiam et Synagogam. Si igitur praesenseris desideria tua circa exteriores delectationes affici, et cogitationes tuas, in eis jugiter occupari, cum magna sollicitudine compelle intrare, [Col. 0060C] ut possis saltem ex eis interim Synagogam facere. Quoties enim evagationes mentis, in unum colligimus, et omnes cordis motus in uno aeternitatis desiderio figimus, quid aliud quam de illa interna familia Synagogam facimus? Sed cum jam illa desideriorum nostrorum, cogitationumque frequentia, illius internae dulcedinis degustatione allecta, ad nutum rationis, sponte occurrere, et in intimis fixa stare didicerit, Ecclesiae utique nomine, ulterius digna censeri poterit. Discamus ergo sola interiora bona amare, discamus sola illa frequentius cogitare, et quales Benjamin diligere scimus, procul dubio ecclesias efficimus.

In hujusmodi siquidem ecclesiis Benjamin, libenter immoratur, mirabiliter delectatur, et cum seipsum prae gaudio jam capere non possit, supra seipsum ducitur, et per excessum mentis in summa elevatur. Nisi enim in interiorum contemplatione, Benjamin noster delectabiliter requiesceret, de eo procul dubio per Moysen scriptum non esset: Benjamin, ait, amantissimus Domini habitabit in eo confidenter, tota die quasi in thalamo commorabitur, et inter humeros illius requiescet (Deut. XXXIII) . Quid putas causae est quod iste Benjamin tota die in thalamo moram facit, quod ibi jugiter requiescit, intantum ut nec ad horam saltem exire velit? Illud [Col. 0061A] autem scimus quod in thalamis soleant sponsus et sponsa simul morari, amoris obsequiis, in alterutrum occupari, mutuis amplexibus, et charitate alterna confoveri. Mirandae ergo pulchritudinis, et formae singularis, ni fallor, praerogativa pollet, quaecunque sit illa Benjamin nostri dilecta, et cujus contubernium nunquam fastidire valet, et a cujus amplexibus, nec ad horam abesse volet. Sed si jam vocem hujus Benjamin, esse noscimus, quantae pulchritudinis sit ejus dilecta minime dubitamus: Dixi sapientiae, soror mea es, et prudentiam vocavi amicam meam (Prov. VII) . Vultis audire quod non possit fastidire hujus dilectae suae pulchritudinem, quam sororem et amicam vocat, propter castam et ardentissimam dilectionem? Intrans in domum meam, [Col. 0061B] inquit, conquiescam cum illa. Non enim habet amaritudinem conversatio illius, nec taedium convictus ipsius, sed laetitiam, et gaudium, et in amicitia ipsius delectatio bona (Sap. VIII) . Dicat quisque quid sentiat, ego aliam causam non invenio, quae illum intrinsecus ita ligatum teneat, ut nec ad modicum quidem exire valeat. Unum autem scio, quia quisquis hujusmodi amicae desiderio flagrat, quanto eam familiarius novit, tanto amplius amat, et quo frequentius ejus fruitur amplexibus, eo vehementius ejus desiderio aestuat. Ejus siquidem frequens conturbernium, solet sane desiderium, non minuere, sed augere, et amoris incendium acrius inflammare. Mirum ergo non est, cur iste Benjamin, tota die quasi in thalamo commoratur, qui talis [Col. 0061C] sponsae dulcedine fruitur, et inter humeros illius requiescens, ejus amore jugiter delectatur. Quam putas frequentes mentis excessus patitur, quam saepe in extasim raptus, supra seipsum ducitur, dum pulchritudinis ejus magnitudine attonitus, in ejus admiratione suspenditur, et impletur absque dubio quod de eo legitur: Benjamin adolescentulus in mentis excessu.

Notandum sane quomodo sibi occurrant testimonia Scripturarum. Quod enim propheta per Rachelis interitum, quod evangelista designat per casum discipulorum, Psalmista exprimit in Benjamin, per mentis excessum.

Possumus tamen per mortem Rachel, et per excessum Benjamin, diversa contemplationum genera, non inconvenienter intelligere. Constat siquidem duo contemplationum genera, supra rationem esse, et utrumque ad Benjamin pertinere. Et primum quidem est supra rationem, sed non praeter rationem; secundum autem et supra rationem et praeter rationem. Illa sane supra rationem, sed praeter rationem non sunt; quae quamvis ratio patitur esse, nulla tamen ratione investigari vel convinci possunt. Illa autem dicimus, et supra rationem, et praeter rationem esse quibus videtur omnis ratio humana contraire. Qualia sunt ea, quae de Trinitatis unitate credimus, et multa quae de corpore [Col. 0062A] Christi indubitata fidei auctoritate tenemus. Quod enim in una, et simplici natura triplex persona sit, vel quod unum idemque corpus eodem in tempore, in diversis locis esse possit, nulla humana ratio patitur, et hujusmodi assertionibus omnis absque dubio ratiocinatio reclamare videtur. Haec sunt itaque duo genera illa contemplationum, quorum unum ad mortem Rachel, alterum pertinet ad Benjamin excessum. In primo Benjamin interficit matrem, ubi omnem supergreditur rationem; in secundo autem etiam seipsum excedit, ubi in eo, quod ex divina revelatione cognoscitur, humanae intelligentiae modum transcendit. Hoc autem non solum in Benjamin, sed et in omnibus fratribus oportet attendere, imo et in innumeris Scripturarum locis, diligenter [Col. 0062B] observare, quomodo soleat Scriptura divina, circa eamdem rem, nunc significationem extendere, modo restringere, vel etiam mutare. Solet autem hos alternantium significationum modos, modis multis determinare, et modo per locum, modo per actum, vel aliis quibusque circumstantiis, sensum suum aperire. Per locum determinatur sicut est illud, ubi Benjamin in Aegyptum descendisse legitur. Per actum, sicut ibi, ubi Joseph et Benjamin, in mutuos amplexus ruunt, et alterna oscula jungunt.

Quid est Benjamin in Aegyptum descendere, nisi ab aeternorum contemplatione, ad temporalia contemplanda, [Col. 0062C] intuitum mentis revocare, et ab aeternitatis luce, quasi de vertice coeli, usque ad mutabilitatis tenebras, intelligentiae radios deponere, et in tanta alternantium rerum confusione, divinorum judiciorum rationem perpendere, et ex magna parte penetrare? Et quid est quod Joseph et Benjamin conveniunt, et oscula jungunt, nisi quod meditatio et contemplatio saepe invicem sibi cum rationis attestatione occurrunt? Nam quantum ad generalem considerationem pertinet, sicut per Benjamin gratia contemplationis, sic per Joseph intelligi valet gratia meditationis. Proprie tamen et expressius per Benjamin designatur intelligentia pura, per Joseph vero prudentia vera. Per Benjamin, scilicet illud genus contemplationis, quod est de invisibilibus; [Col. 0062D] per Joseph, illud genus meditationis quod est in moribus. Comprehensio siquidem rerum invisibilium pertinet ad intelligentiam puram, circumspectio vero morum pertinet ad prudentiam veram. Intelligentiam puram dicimus, quae est sine admistione imaginationis; prudentiam autem veram, ad differentiam ejus quae dicitur prudentia carnis. Prudentia vera est de acquirendis, multiplicandis, conservandis veris bonis; prudentia autem carnis est, de bonis transitoriis, secundum quam filii hujus saeculi dicuntur prudentiores filiis lucis (Luc. XVI) . Toties ergo Joseph super collum Benjamin ruit, quoties meditatie in contemplationem desinit. Tunc Benjamin fratrem suum super se ruentem excipit, [Col. 0063A] quando ex studio meditationis, animus in contemplationem surgit. Tunc Benjamin et Joseph oscula jungunt, quando divina revelatio et humana ratiocinatio in una veritatis attestatione consentiunt. Videsne quomodo divina Scriptura circa unam eamdemque rem significationis modum alternat, [Col. 0064A] ubique tamen aliquid adjungit unde sensum suum ex toto latere non sinat. In morte Rachel contemplatio supra rationem ascendit, in introitu Benjamin in Aegyptum, contemplatio usque ad imaginationem descendit, in deosculatione Benjamin et Joseph, divinae revelatione humana ratio applaudit.

[Col. 0191C] Per tabernaculum foederis intellige statum perfectionis. Ubi perfectio animi, ibi et inhabitatio Dei. Quanto ad perfectionem appropinquatur, tanto mens arctius Deo foederatur. Ipsum autem tabernaculum debet habere circumadjacens atrium. Per [Col. 0191D] atrium intellige disciplinam corporis, per tabernaculum disciplinam mentis. Ubi exterior disciplina deest, interior pro certo observari non potest. Disciplina vero corporis inutilis certe sine disciplina mentis. Atrium sub divo et aperto jacet et disciplina corporis omnibus patet. Quae in tabernaculo erant forinsecus non patebant. Et nemo novit quod interioris hominis est, nisi spiritus hominis qui in ipso est. Habitus interioris hominis dividitur in rationalem et intellectualem. Rationalis habitus intelligitur per tabernaculum exterius, intellectualis vero habitus per tabernaculum interius. Sensum rationalem dicimus, quo nostra discernimus; intellectualem hoc loco dicimus, quo ad divinorum [Col. 0192C] speculationem sublevamur. Exit homo de tabernaculo in atrium per operis exercitium. Intrat homo tabernaculum primum, cum redit ad seipsum. Intrat in secundum, cum transcendit seipsum. Transcendendo [Col. 0192D] sane seipsum elevatur in Deum. In primo moratur homo per considerationem sui, in secundo vero per contemplationem Dei. Ecce de atrio, ecce de tabernaculo primo, vel secundo. Dicta autem atria habebant quinque sanctificia. Atrium habebat solum unum, sicut et secundum tabernaculum. Reliqua horum duorum habebat tabernaculum primum. In atrio tabernaculi erat altare holocausti. In tabernaculo priori candelabrum, mensa, altare incensi. In tabernaculo interiori arca testamenti. Altare exterius, afflictio corporis; altare interius, contritio mentis. Candelabrum, gratia discretionis, mensa, doctrina sacrae lectionis. Per arcam foederis intellige gratiam contemplationis. In altari exteriori animalium carnes concremabantur, et per afflictionem [Col. 0193A] corporis carnalia desideria annullantur. In altari inferiori fumus aromatum Domino adolebatur, et per cordis contritionem coelestium desideriorum flagrantia inflammatur. Candelabrum est gestatorium luminis, et discretio est lucerna interioris hominis. In mensa cibi apponuntur unde esurientes reficiantur. Sacra autem lectio est pro certo animarum refectio. Arca est auri argentique reconditorium, et contemplationis gratia apprehendit coelestis sapientiae thesaurum. Pertinet itaque ad altare exterius bona operatio. Ad candelabrum studiosa meditatio. Ad mensam vero sacra lectio. Ad altare interius devota oratio. Ad arcam divinorum operum contemplatio. Haec sunt quinque exercitia in quibus agitur atque completur justificatio nostra. [Col. 0193B] Merito arca sanctificationis dicitur, in qua justificationis nostrae consummatio figuratur. Habes quae sit quintipartita occupatio in quibus exercetur religio omnis. Exercitium boni operis pertinet ad disciplinam hominis exterioris. Constat de reliquis pertinere ad disciplinam hominis interioris. Altare holocausti formam gerit corporalis exercitii. Merito ergo stat in atrio et videtur in aperto. Caetera sunt in tabernaculo, et latitant in secreto. Per arcam foederis gratia contemplationis intelligitur, quae quasi quoddam dilectionis pignus suis amatoribus a Domino confertur. Contemplatio autem est libera mentis perspicacia in sapientiae spectacula cum admiratione suspensa. Sex vero sunt contemplationum [Col. 0193C] genera singula singulari proprietate distincta. Duo versantur circa creaturas visibiles, duo circa creaturas invisibiles, duo vero ultima versantur circa divina. Quibus datur ad sola duo proficere, videntur accepisse pennas ut aquilae. Quibus contingit quatuor dari, de ejusmoni putes dici quatuor pennae uni, et quatuor pennae alteri. Qui ad omnia contemplationum genera profecerunt quasi sex alas acceperunt. Putes ergo de his dici, sex alae uni, et sex alae alteri. Quatuor autem prima versantur circa creata visibilia, vel invisibilia, duo reliqua circa divina. Prima quatuor figurantur in arca, caetera duo in forma angelica. Attende quam recte prima figurantur in humana fabrica, ultima duo in angelica figura. Ad primum contemplationis genus videtur [Col. 0193D] pertinere, res visibiles in considerationem et admirationem adducere. Secundi generis est latentes rerum causas in lucem producere, et in earum admirationem animum suspendere. In illo rerum visibilium multitudinem, magnitudinem, utilitatem cum exsultatione miramur, in isto rerum visibilium rationem cum admiratione rimamur. Primum designatur in lignorum compositione. Secundum in lignorum deauratione. Quid est enim in rebus visibilibus rationis assignatio, nisi quaedam quasi lignorum deauratio? Attende quantum sit inter lignum et aurum, hoc est inter ea quae subjacent rationi. Rerum visibilium speciem speculamur imaginando, rerum visibilium causas rimamur ratiocinando. De lignis setim autem facienda est arca, quae sunt valde [Col. 0194A] imputribilia, pertinent ad ligna imputribilia de rebus corporeis quaedam sententia vera.

Primum vero contemplationis genus tribus distinguitur gradibus: primus est in rebus, secundus in operibus, tertius in moribus. Consideratio illa quae est in rebus, pertinet ad arcae longitudinem. Consideratio quae est de operibus, ad arcae latitudinem. Consideratio quae est de moribus, ad arcae altitudinem. Naturaliter autem est longitudo latitudine prior. Altitudo vero naturaliter est utraque posterior. Sic sane res ipsae naturaliter sunt priores quam quaelibet earum operationes. Si vero res et earum operationes deessent, mores locum non haberent. Constat ergo primam considerationem pertinere ad arcae longitudinem, secundam ad ejus [Col. 0194B] latitudinem, tertiam vero ad ipsius altitudinem. Tripartitur autem consideratio illa quae est de rerum speculatione, et pertinere dicta est ad longitudinem arcae. Constat namque in consideranda rerum materia, rerum forma, rerum natura. In consideratione materiae et formae scientia nostra plenum cubitum valet, et solet habere. In consideratione autem naturae nullatenus valet se ad plenum cubitum extendere. Ibi scientia nostra habet quasi integrum cubitum, ubi certificatur ad plenum. Rerum materiam et formam facile deprehendimus, et utrobique certitudinis cubitum tenemus. Cognitio autem naturae nemini patet nisi ex parte. Non ergo potest pro hac parte nisi semis cubitum habere. Patet de arcae nostrae longitudine quam merito [Col. 0194C] dicatur duos cubitos et semissem tenere. Bipartitur autem consideratio illa quae est in operationibus, quam et ad arcae latitudinem pertinere jam diximus. Alia siquidem est operatio industriae, et alia operatio naturae. Industriae est opus quod in picturis, caelaturis, scripturis, et similibus videmus; operationes vero naturae sunt quod herbae et arbores crescunt, quod flores, folia, fructus producunt. In operatione industriae valet et solet scientia humana plenum comprehensionis cubitum habere, alioqui quomodo inveniret quod comprehendere non valeret? Latentium itaque causarum manifestus patet effectus, sed latentes effectuum causas ad plenum comprehendere nullo modo sufficimus. Patet ergo [Col. 0194D] cur latitudo arcae dicatur cubitum, et semissem habere. Bipartitur vero et illa consideratio quae est in moribus quam ad arcae altitudinem spectare jam diximus. Una versatur circa institutiones humanas, altera autem circa institutiones divinas. Pro certo ubi humana institutio divinae subservit, ex utraque et animus et arcae nostrae fabrica in altum assurgit. Humanas institutiones quas homo potuit invenire, pro certo potest et comprehendere. In divinis autem sacramentis aliud est forma exterior quae foris patet, et aliud vis illa intrinseca quae interius latet. In divinis itaque institutionibus ad plenum scientiae cubitum omnium non assurgimus. Altitudo itaque arcae nostrae constat in cubito et semisse. Debemus autem arcam nostram deaurare, et in quantum datur [Col. 0195A] rerum imaginabilium rationi insistere. Deaurare vero eam debemus non tantum extrinsecus, sed etiam intrinsecus.

Aliud est physicas rerum causas perspicere, et aliud justitiae rationem in rerum dispositione perpendere. Illud pertinet ad deaurationem extrinsecam, istud ad deaurationem intrinsecam. Fieri autem debet nostra deauratio ex auro purissimo. In sententiae tuae assertione nihil sit falsum vel frivolum, et habes aurum purissimum. Facta deauratione, facienda est corona arcae. Per coronam, ut diximus, tertium contemplationis genus intelligimus, sicut et per propitiatorium intelligi datur et quartum. In illo agitur de invisibilibus bonis, in isto de invisibilibus substantiis: pertinet itaque ad coronam arcae [Col. 0195B] quaerere quae sit corona justitiae, quaerere quae sint illa bona quae sunt sanctis reposita.

Notandum quod arcae corona ipsius erat lignis affixa. Sic sane ex similitudine rerum visibilium assurgitur ad speculationem rerum invisibilium. In quarto genere contemplationis quaeritur de summis creaturis. In omni autem creatura nihil dignius invisibili et rationali substantia. Recte hoc genus contemplationis per propitiatorium intelligitur quod arcae superponebatur. Sed antequam plenius exsequamur quae de propitiatorio dicuntur, quae de circulis dicenda sunt hoc loco interserenda videntur. Arcam siquidem speculationis nostrae oportet quatuor aureos circulos habere, duos in utroque latere. [Col. 0195C] Per arcam, ut diximus, gratiam contemplationis intelligimus. Omnino quae quoquo modo fieri novimus in contemplationem adducere possumus, dum volumus. Eorum quae solent accidere alia fiunt bene, alia male. Illa Dei operatione, ista Dei permissione: pertinent ad unum latus arcae quae fiunt Dei operatione, ad alterum vero aeque quae fiunt Dei permissione. Ecce de arcae lateribus, nunc de circulis aureis videamus. Inter omnia metalla nihil auro lucidius, nihil auro pretiosius, et Dei sapientia clarescit prae omnibus. Dei autem sapientia pro certo est simplex et una. Diversis tamen vocabulis distinguitur, ut a nobis facilius capiatur. Nunc praescientia, nunc scientia dicitur; nunc praedestinatio, nunc dispositio nominatur. Hi, ni fallor, sunt circuli [Col. 0195D] quos oportet in arcae lateribus poni. Circulus in seipsum reflectitur, unde et in ipso nec initium, nec finis invenitur. In omni autem aeternae sapientiae ordinatione concordat initium cum fine. In hac ergo quadripartita sapientiae distinctione convenienter satis dictos aureos circulos possumus intelligere. In his circulis scientiae nostrae arca ad veritatem dirigitur, et ad ulteriora, et altiora promovetur. Ex his circulis duo ordinentur in latere uno, reliqui in reliquo. Ibi sane quique quasi sedem habent, et velut vicinius haerent ubi mirabiliores, vel jucundiores apparent. Dictum est ad unum latus pertinere quae fiunt Dei permissione. Circuli scientiae et praescientiae huic lateri vicinius inhaerent, ubi pro certo mirabiliores apparent. Non adeo mirum quod ab [Col. 0196A] aeterno praevidit quae aliquando facturus fuit. Sed illud quale est quod ab aeterno praevidit quod alienae voluntati exposuit? Quod omni hora intuetur quid in latebrosis cordibus agitur? Ad alterum vero latus pertinere jam dicta sunt quae Dei operatione fiunt. Hoc latus circuli praedestinationis et dispositionis tenent, ubi pro certo jucundiores apparent. Quid cordi bono jucundius sapiat, quam quod omnis divina dispositio praedestinatorum saluti militat? Illud adhuc ad inquirendum restat, quis circulus quo angulo poni debeat. Dictum est ad unum arcae latus pertinere quae fiunt Dei permissione, pertinent ad aliud aeque quae fiunt Dei operatione. Ad istud quae sunt aequitatis, ad illud quae sunt iniquitatis. Tam ista autem, quam illa variantur per prospera et adversa. [Col. 0196B] Ubi iniquitas et adversitas occurrunt, quasi angulum faciunt. In hoc angulo a Deo reprobi flagellantur, nec tamen corriguntur. Sed quid, quaeso, eis paternitatis verbera adhibet, si eos incorrigibiles praevidet? Praescientiae itaque circulus huic angulo praesidet ubi mirabilior apparet. Ubi iniquitas et prosperitas concurrunt, alterum angulum efficiunt. In hoc angulo reprobi dona Dei percipiunt, et semper ingrati fiunt. Sed hoc sane Dei scientiam non potest latere, nec tamen eos desinit ad gratitudinis bonum prosperis provocare. Huic angulo scientiae circulus arctius inhaeret, ubi se tam mirabilem exhibet. In aequitatis et prosperitatis occasione tertium angulum intellige. Hic sane salvandi transitoriis [Col. 0196C] prosperantur, ut ad aeternorum desiderium inflammentur. Quid, quaeso, hac speculatione benignius, quidve jucundius? Quale, quaeso, est quod temporalibus etiam bonis fovet, et provehit quos ad aeterna praedestinavit? Hic itaque praedestinationis circulus sedem tenet ubi prae caeteris jucundior apparet. Quartum angulum tenet circulus divinae dispositionis, ubi est quaedam occursio aequitatis et adversitatis. Hic boni bona operantur et adversis urgentur. Hinc tamen, disponente Deo, hoc in eis agitur, ut ad amorem Dei acrius inflammentur. Et quale, quaeso, est quod inde in ejus amorem acrius inflammatur unde exstingui debere videbatur. Recte ergo divinae dispositionis circulus eo loci sedem tenet quo magnificentior apparet.

[Col. 0196D] Est autem contemplationis tertiae per visibilia ad invisibilium speculationem ascendere. Hic est opus sane divinae sapientiae circulis incumbere si nolumus errare. Si intelligentiae arca his circulis suspenditur quaquaversum sine erroris devio circumfertur. Dicti circuli debent insertos vectes habere quos nec licet inde extrahere, in scientiae et praescientiae circulis sit multitudo admirationis, in duobus reliquis sit magnitudo exsultationis. In scientia et praescientia divina semper invenies multa admiratione digna, in praedestinatione et Dei dispensatione semper invenit cor justum quod sit magna exsultatione dignum. In illis semper sit admiratio tua, in istis exsultatio tua. Nusquam alibi reperies quod dignius mireris, nusquam alibi quo rectius [Col. 0197A] delecteris. In neutra sit aliquid frivolum, in neutra aliquid falsum. Deauretur vectis uterque, ut veritatis nitore clarescant circumquaque. In his vectibus intelligentiae arca modo in anteriora profertur, modo in altiora levatur. Quo enim cor hominis familiarius Dei sapentiam mirando delectatur, eo ad plura et majora capienda dilatatur. Per propitiatorium, ut diximus, quartum genus contemplationis intelligimus, hac primo genus pura intelligentia utitur, et circa summas et intellectibiles creaturas versatur, propitiatorium fit de auro purissimo et locatur in summo. In his notamus intelligentiae puritatem et supereminentiae dignitatem. Hic enim utendum est instrumento rationis sine officio imaginationis. Propitiatorium in summo locatur, et dignitas [Col. 0197B] rationalis creaturae caeteris antefertur.

Notandum quod hoc opus propitiatorium dicitur, quoniam per multam cognitionem et considerationem sui, rationali creaturae Dominus propitius redditur. Videamus nunc quid dicitur de ejus longitudine vel latitudine. Nec minus dignum consideratione cur tacetur de ejus altitudine. Scimus quod longitudo naturaliter prior est altitudine, similiter et utraque prior est altitudine. Intelligimus ergo per longitudinem quae sunt ad rationalis creaturae inchoationem. Intelligimus per latitudinem quae sunt ad ejus promotionem. Ea vero quae sunt ad ejus consummationem intelligimus per altitudinem.

Creationis suae bona sunt ei ad inchoationem, [Col. 0197C] justificationis bona ad promotionem, glorificationis bona ad consummationem. In his se mens contemplativa diligenter exerceat ut propitiatorium suum congruam mensuram accipiat. Tria multum miranda accepit ex creatione rationalis creatura: essentiae subtilitatem, boni ac mali discretionem, arbitrii libertatem. Notissimum est homini quid sit libertas arbitrii. Quotidie ista in cordibus nostris legimus, et in utroque certitudinis cubitum tenemus. Sed substantiam ipsius animae quis, quaeso, quo sensu potest videre? Nec video tuam, nec tu meam. Sed neuter prout est potest hic videre vel suam. Pro hac parte, quandiu vivimus, scientiam nostram ad plenum cubitum non extendimus. Recte ergo longitudo propitiatorii dicitur esse duorum cubitorum et dimidii. [Col. 0197D] Rationalis creaturae justificationem pertinere jam diximus ad propitiatorii latitudinem. Perficitur autem justificatio nostra ex inspiratione divina, et deliberatione propria. Quid vero deliberatio sit unusquisque per experientiam novit. Divina vero inspiratio qualiter in nobis fiat quis, quaeso, comprehendat. Spiritus enim ubi vult spirat, et nescis unde veniat, vel quo vadat. In uno ergo comprehensionis cubitum habemus, in altero habere non possumus. Vide itaque quam recte propitiatorii latitudo dicitur cubitum, et dimidium tenere. Ecce de propitiatorii longitudine, ecce de ejus latitudine. Pertinent autem ad ejus altitudinem ea quae sunt ad nostram glorificationem. Sed quis quo sensu comprehendat in quibus nostra constat: Quod oculus, [Col. 0198A] inquit, non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) . Hinc facile perpenditur cur propitiatorii altitudo, mensura non praescribitur; duo ultima contemplationum genera versantur, ut dictum est, circa divina. Ad unum spectant quae sunt supra rationem, nec tamen praeter rationem. Supra rationem sunt, quae capacitatis ejus modum excedunt; consentanea tamen sunt rationi, quamvis ab ipsa non possint comprehendi. In quibus ultimum genus versatur, rationi omnino contraria videntur, et talia, quibus nunquam ratio acquiesceret, nisi fides eam in hoc ipsum dirigeret. Haec novissima contemplationum genera exprimuntur angelica forma. Pro certo oportet nos angelicam formam induere, si volumus ad aeternorum et divinorum [Col. 0198B] contemplationem volare. Haec autem angelica forma jubetur esse ductilis et aurea: ut igitur sit aurea, contemplatoris mens mundetur ab omni phantasia. Ductile ferendo producitur, et cherubin nostri ductiles esse jubentur. Hinc ergo manifeste colligimus quod ad ejusmodi gratiam melius compunctione, quam investigatione proficimus. Excellentia harum speculationum commendatur in eo quod cherubin nominatur. In hac enim gemina speculatione promovemur ad plenitudinem scientiae. Ultra has autem aliquid ad augmentum scientiae non est quaerere vel invenire. Dictum est superius quod per visibilia ad invisibilium contemplationem ascendimus. Sic sane per cognitionem invisibilis [Col. 0198C] creaturae sublevamur ad speculationem creatricis naturae. Hinc est quod cherubin jubentur vultum in propitiatorium vertere; hinc est quod jubetur unus ex una, alter ex altera parte stare. In illa speculatione quae per propitiatorium intelligitur multa divinorum similitudo, multa dissimilitudo invenitur. Est enim spiritualis creatura ad imaginem et similitudinem Dei facta. Unus ergo ex cherubin ante jam dictis teneat latus similitudinis, alter vero ex eis teneat latus dissimilitudinis. Et speculatio rationi magis consentanea stet ex parte una, et quae rationi minus est consentanea stet ex parte altera. Debent autem cherubin alas expandere et propitiatorium tegere. Quid extensio alarum nisi quaedam praeparatio ad volandum? Ipsa mentis [Col. 0198D] praeparatio in aeternorum volatum vertitur et in umbraculum; in umbraculum, inquam, diei ab aestu, et in absconsione et protectione a turbine et a pluvia. Debent vero cherubin vultum in propitiatorium vertere, et ex inspecta Dei imagine certius edoceri ad sublimiora scientiae. Debent etiam dicti cherubin se mutuo respicere, et alterutrae assertionis consonantiam per omnia conservare. Uterque caveat ut in eo quod affirmat alteri non contradicat, Sic ab uno fiat assertio unitatis, ne in eo evacuetur confessio trinitatis. Sic in altero fiat trinitatis confessio, ne evacuetur in eo unitatis assertio. Audiat praelatus quisque quam sit utile tres ultimas speculationes comparasse. Inde, inquit, loquar ad te.

[Col. 0199A] His comparandis intendat qui ad divinas revelationes anhelat. Merito propitiatorium oraculum dicitur, nam inde divina responsa dabantur. Supra propitiatorium Dominus loquitur, quando spiritui inspirat quod notionis ejus modum supergreditur. Quasi de medio cherubin auditur, quod cuique pari modo concordare videtur. Alis cherubin propitiatorium, propitiatorio arca operitur, quoniam ex superioris scientiae praerogativa, inferiorum scientia obnubilatur. Juxta Dominicum praeceptum testimonium in arca est reponendum. Quod enim faciendum edocemur in summis, firmiter retinendum in intimis, conversamur in viis. Principalia Dei praecepta testimonium dicta sunt, quoniam conscientiae cujusque testimonium reddunt. Secundum observantiae modum [Col. 0199B] reddunt cuique testimonium quantum diligat Deum suum. Haec de gratia contemplandi summa brevitate perstrinxi: nam alias de eadem materia latius disserui.

Per mensam propositionis intelligimus doctrinam sacrae eruditionis: in mensa cibus ponitur ut ad refectionem sumatur. Refectio alia corporalis, alia spiritualis. Illa est corporum, ista spirituum; illam procurat saecularis scientia, istam Scriptura divina: in Scriptura sane divina refectio animarum proponitur, unde et merito mensa propositionis nominatur. Alius autem fuit status humanae vitae sub spe redemptionis futurae, et alium oportuit esse sub fide Redemptionis jam factae. De uno agitur in Veteri Testamento, de altero in Testamento Novo. Scriptura [Col. 0199C] igitur sacra sufficienter agit de utroque, unde et dicitur duos cubitos longitudinis tenere. Pro certo utrumque Testamentum soli intendit procurationi animarum. Procurationem corporum tacuit, et saeculari scientiae reliquit. In ea ergo agitur de una, non de gemina procuratione, unde et dicitur cubitum unum latitudinis habere. Quantum autem ad modum nostrae reparationis sufficienter agit de statu vitae praesentis. Pauca autem de futuris docet: nam ejus altitudo cubitum et semis tenet. Plenum cubitum quantum ad praesentem statum; semis, quantum ad futurum. Mensa propositionis fabricatur ex ligno, superducitur auro, labio circumdatur, gemina corona decoratur. Per opus ligneum intelligimus [Col. 0199D] sensum historicum; per labium tropologicum, per geminam coronam allegoricum et anagogicum. De lignis setim fabricata est mensa, quae dicuntur valde imputribilia. Pertinet autem ad ligna imputribilia sacra historia ab omni falsitate et fatuitate aliena. Mensae deauratio ipsius litterae subtilis et sapiens expositio. Pulchra deauratio sagarum divinorum judiciorum commendatio.

Notandum sane quod primum opus est ligneum, sed deauratum. Caetera vero tria non deaurata, sed aurea. Quod est inter lignum et aurum, hoc est inter historicum et mysticum sensum. In Scriptura sacra primum locum tenet historia. Mystica vero intelligentia pro certo est tripertita. Tropologica tenet locum unum, allegorica medium, anagogica [Col. 0200A] summum. Cur summum non teneat quae de summis et coelestibus actitat? Allegoria maxime circa fidei nostrae sacramenta versatur, et qualia creduntur magis quam intelliguntur. Tropologia de his agit quae quisque facile capit et unde et in imo resedit. Per labium ergo aureum intelligo mysticum et moralem intellectum. Magnum aliquid innuitur quod haec operis figura labium dicitur. Scimus quod omnis noster sermo formatur ex labio. Forte ergo datur intelligi quod communis etiam locutio debet tropologia informari. Labio corona in terrasilis superponitur, quia allegoria circa subtiliora et sublimia versatur. Opus interrasile solet artificiosas quasdam quasi celaturas habere, et quis digne miretur quod miro modo allegoria historiae intexitur? [Col. 0200B] Ea enim ibi allegorice inserta sunt quae vix possunt credi, comprehendi non possunt. Corona interrasilis habet superficiem suam hic planam, hic concavam, illic perforatam. Planam, in his quae sunt secundum rationem; concavam, in his quae sunt praeter rationem; perforatam, in his quae videntur contra rationem. Alia est enim conditio tropologiae, et longe alia conditio allegoriae. Quid est enim tropologia nisi moralis scientia, et quid allegoria nisi mystica mysteriorum doctrina? Morum honesta cordi humano naturaliter sunt inscripta. Mysteriorum vero profunda pro certo nemo nisi temere praesumit de sensu proprio. Unde et altitudo coronae quatuor tantummodo digitos dicitur tenere. Quid, quaeso, sunt evangelistae sancti nisi digiti dexterae Excelsi? [Col. 0200C] Ad horum mensuram allegorica doctrina se format, cum eorum dictis per omnia concordat.

Notandum quod ipsi labio corona fieri praecipitur, quoniam ex sacramentorum virtute morum disciplina utilis et observabilis redditur. Per coronam, ut dictum est, aureolam intelligimus doctrinam anagogicam. Haec doctrina de summis agit, unde et ejus figura immensa locum summum obtinuit. Quid enim dicimus anagogen nisi mysticam et sursum ductivam supercoelestium intelligentiam? In praedictis duobus quaeritur doctrina morum et mysteriorum. Ad anagogen spectat sperandorum praevidentia praemiorum. Quod corona dicitur aureola idem valet ac si diceretur modica et aurea. Est autem [Col. 0200D] modicum quid, quidquid vis humana capit de eo quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit.

Notandum quod sola Scriptura sacra allegorico et anagogico sensu mystice utitur sola inter omnes hac gemina supereminentia coronatur. Sanctis doctoribus summopere studendum est ut semper sint parati omni poscenti reddere rationem de ea fide et spe quae in nobis est. In promptu habeant probare vera, improbare falsa, suadere justa, dissuadere injusta. Qui haec novit, quales oportuit circulos doctrinali mensae inseruit. O quales circuli probatio veri, improbatio falsi, persuasio justi, dissuasio injusti. Nonne ratiocinatio in idem redit et circulum facit, cum quod in initio proposuit in fine concludit? [Col. 0201A] Quod dictum est de uno ex his circulis facile intelligitur quid sentiendum sit de aliis. Videamus modo qui sunt illi anguli in quibus debent ejusmodi circuli poni. Ubi quis ambigit de eo quod sacra Scriptura proponit, quodammodo quasi angulum incurrit. Ambiguitas et haesitatio angulum facit, ubi quid eligendum sit non facile occurrit. Saepe dubitatur de vero utrum sit verum, similiter et de falso utrum sit falsum. Saepe haesitatur de faciendo justo, saepe de faciendo vel non faciendo injusto. Quem autem circulum quo angulo debeamus ponere perfacile est videre, nec eget nostra assignatione. Consequens est modo quaerere quid sentiendum de pedibus mensae. Pedibus totum corpus nititur et ad statum erigitur. Quanto autem divinis mandatis firmius innitimur, [Col. 0201B] tanto perfectius ad statum rectitudinis erigimus. Secundum numerum pedum attende quadripartitum mandatum. Pes primus praeceptio, secundus prohibitio, tertius commonitio, quartus concessio. Praeceptio in his quorum perpetratio est ad meritum, declinatio ad reatum. Prohibitio in his quorum perpetratio est ad reatum, declinatio ad meritum. Commonitio in his quorum perpetratio sic est ad meritum ut declinatio non sit ad reatum. Concessio [Col. 0202A] in his quorum declinatio sic est ad meritum, ut perpetratio non sit ad reatum. In praeceptis maxime opus est approbatione, in prohibitis improbatione, in commonitione opus est persuasione, in concessis dissuasione. Cur autem sit diligenter inquirenti facile elucescet. In duobus constat officium veri praedicatoris, in eruditione veritatis et adhortatione virtutis. In hac gemina efficientia doctrinalis mensa circumfertur, et suis quibusdam quasi vectibus de uno corde in aliud traducitur. Unus itaque vectis dicatur sagacitas eruditionis, alter sagacitas exhortationis. Ejusmodi vectes debent ex apertis litterae testimoniis, et velut de lignis setim fieri, et mysticorum intellectum sententiis deaurari. Omnis sacra eruditio debet niti ad probationem veri et [Col. 0202B] improbationem falsi. Omnis exhortatio sacra ad perfusionem boni et dissuasionem mali. Hinc est facillimum perpendere qui circuli qualem vectem debent habere

Notandum quod ad vectes pertinet Scripturarum attestatio, ad circulos humana ratiocinatio. Et quoniam mysteriorum profunda humanam rationem excedunt, recte circuli sub corona sedem accipiunt.

[Col. 0223A] Descriptio templi Salomonis secundum librum Regum ex magna parte satis est aperta; in quibusdam autem locis multum perplexa et nimis obscura. Compellor autem quorumdam instantia, quibus libenter deservio, ubi in his explanatione opus est, dicere quod sentio. Tempus igitur aedificationis in primis exprimitur cum dicitur: Factum est quadringentesimo et octogesimo anno egressionis filiorum Israel de terra Aegypti, in anno quarto mense Zio, ipse est mensis secundus, regis Salomonis super Israel, aedificare coepit domum Domino (III Reg. VI) . Ad id quod dicit in anno quarto in construendo advertendum est: Regis Salomonis super Israel. Nam quod dicitur mense Zio ipse est mensis secundus, interpositio est. Hoc ipsum in Paralipomenon planius exprimitur, [Col. 0223B] ubi legitur: Coepit autem aedificare mense secundo anno quarto regni sui (II Paral. III) . Mensura templi determinatur, in eo quod sequitur. Domus autem quam aedificabat rex Salomon Domino, habebat sexaginta cubitos in longitudine et viginti cubitos in latitudine et triginta cubitos altitudine. Quod dicitur triginta cubitos altitudinis habere, vel debemus de prima mansione sub primo coenaculo intelligere. Nam tota altitudo domus pro certo centum viginti cubitos habebat, sicut liber Paralipomenon in haec verba declarat: Porro altitudo centum viginti cubitorum erat. Et quod coenacula habuerit idem liber in sequentibus ostendit: Coenacula quoque texit auro.

Notandum autem quod de mensura ista longitudinis [Col. 0223C] et latitudinis templi quam modo describit, intra parietes sumpta, sicut ex his quae de cherubin in sequentibus dicuntur manifesta ratio convincit. Mensuram porticus describit, cum adjungit: Et porticus erat ante templum viginti cubitorum longitudinis, juxta mensuram latitudinis templi, et habebat decem cubitos latitudinis ante faciem templi. Sequitur: Fecitque in templo fenestras obliquas. Hoc est interius latiores, et exterius strictiores. Erant autem tria deambulacra forinsecus parietibus adjacentia: unum in uno contra templi inferiora, secundum priori superpositum contra coenaculum primum, tertium secundo superpositum contra coenaculum secundum. Tabulata autem quae ista deambulacra [Col. 0223D] tegebant, subsequenter auctor describit, cum in haec verba subjungit: Et aedificavit super parietem templi tabulata per gyrum in parietibus domus per circuitum templi et oraculi. Has templo adjacentes coaedificationes lateraliter adjacebant; imo illi quasi pro lateribus erant: Et fecit, inquit, latera. Tabulatum quod subter erat quinque cubitos habebat latitudinis. Et medium tabulatum sex cubitorum latitudinis. Et [Col. 0224A] tertium tabulatum septem habens cubitos latitudinis Ecce de mensura. Additur adhuc et de modo: Trabes autem posuit in domo per circuitum forinsecus ut non haererent muris templi. Quod dicit ut non haererent muris templi de tabulatis, non de trabibus debet intelligi. Trabes namque contra pavimentum primi coenaculi muris appositae erant, quarum extremitates ex alia parte columnae excipiebant. Super has trabes stratum ligneum erat, quod primum deambulacrum quinque cubitorum latitudinis tegebat; ipsum tamen ligneum stratum seu tabulatum non usquequaque ad murum pertingebat. Juxta quod dixi de primo potest intelligi quid sentiendum sit de secundo et tertio, nisi quod singulorum mensura ab invicem differebat, secundum quod liber determinat. [Col. 0224B] Tabulatum quod supremum septem cubitorum latitudinis deambulacrum tegebat, tecto ipsius templi respondebat. Quoniam ergo paries templi trabes cum superpositis tabulatis portabat, idcirco dicit quod super parietem templi tabulata aedificavit.

Notandum autem quam convenienter unaquaeque mansio templi circa se deambulatoria habebat, ubi etiam tempore pluviae deambulandi, vel potius orandi gratia convenire poterant qui templum intrare non audebant. Quomodo autem, vel unde ab imo in medium, vel a medio latere in supremum ascenderetur, paucis interpositis satis aperte determinatur.

Sequitur: Domus autem cum aedificaretur, lapidibus dedolatis atque perfectis aedificata est. Quando aliquid satis pro modo consuetudinis dolatum subtilius [Col. 0224C] adhuc supra consuetudinem dolatur, quasi de eo quod dolatum est, dedolatum efficitur. Vel dedolatum, quasi de omni parte dolatum. Nam omnes lapides illius templi per omnes sex superficies erant dolati. Attende quam ordinate in sua descriptione procedit: nam ab exterioribus incipiens, post descriptionem laterum, de templi muro agit qui postea primo occurrit. Sed mirandum valde quod dicit, cum postea subjungit: Et malleus, et securis, et omne ferramentum, non sunt audita in domo cum aedificaretur. Et quidem de lapideo opere, hoc satis possumus intelligere. Nam omnes lapides simul, et omnia ligna erant alias dolata et cum summa diligentia perpolita. Sed sunt qui putant sine ejusmodi [Col. 0224D] instrumentis talem fabricam nullo modo posse erigi et ex tam multiplici materia in unum conjungi. Nam, ut de caeteris taceatur, quomodo sine alicujus generis malleo, aureo, argenteo, vel ligneo, vel alio aliquo clavi illi fortiter affigerentur, de quibus Scriptura in sequentibus loquitur. An forte cujusmodi mallei excipiuntur, determinatur in eo quod dicitur: Et omne ferramentum non sunt audita in [Col. 0225A] domo cum aedificaretur? Sed ut dicam quod sentio, non est mirum si in Salomonis operibus invenimus quod rectius mirari quam perscrutari possimus.

Sequitur: Ostium lateris medii in pariete erat domus dexterae: et per cocleam ascendebant in medium coenaculum, et a medio in tertium. Ecce hic habemus quod superius jam duximus. Nam in his verbis describitur quomodo, vel qua de infimo latere in medium latus ascenderetur et intraretur. Ostium, inquit, lateris medii, quod latus sex cubitorum erat, et inter infimum et supremum medium locum tenebat; in pariete erat dexterae ipsius domus. Quod dicit dexterae, legatur substantive; quantum ad id quod addit domus, transitive. Ecce qua et ubi intrabatur, sed quomodo illuc ascendebatur: Et per [Col. 0225B] cocleam ascendebant in medium coenaculum. Nota quam artificiose unum aperte dicit et alterum tacite innuit. Ostium medii lateris determinavit, et de ostio medii coenaculi tacuit. E converso autem de via ascensionis in medium coenaculum loquitur; de via ascensionis in medium latus tacite praeterisse videtur. Sed utrobique quod tacet de uno, dat idem intelligi ex eo quod dicit de altero. Una via ascensionis ad utrumque serviebat, et ad tringinta ascensionis cubitum introitus ad utrumque patebat. Haec via in pariete, id est in ipso muro in dextera quidem, hoc est australi parte erat, quae in girum gradatim ducta ad superiora ferebat: unde eam Scriptura cocleam, qualem etiam usus vitem vocat. Juxta id autem quod dictum enim de via et ostio [Col. 0225C] medii lateris, intelligere possumus quid de tertio sentire debeamus. Quod autem dicitur coenaculum medium, et tertium, non sic est intelligendum quasi ibi fuerit triplex coenaculum, sed quod illud de quo prius agit sit medium trium mansionum, et quod id de quo secundo loco agitur, locum teneat supremum, et tertium. In duobus coenaculis erat triplex tabulatum, utriusque videlicet pavimentum, et totius domus tectum, quae quidam putant in hoc loco dici triplex coenaculum. Sed si sic auctor sensisset, non utique dixisset: Et per cocleam ascendebant in medium coenaculum et a medio in tertium. Quin potius diceret: Et per cocleam ascendebant in primum coenaculum et a primo in medium, et a medio in [Col. 0225D] tertium. Sed nec recte dicitur ascendi in tabulatum, sed ad tabulatum.

Sequitur: Et aedificavit domum, et consummavit eam. Quamvis, inquit, esset fabrica grandis, et modus fabricandi mirabilis, ubi non est auditus malleus et securis; nihilominus tamen aedificavit et consummavit. Ab exterioribus incipiens, postquam egit de lateralibus extremis, adnectit statim et de extremitatibus supremis: Texit quoque domum laquearibus cedrinis. Quod de supremis laquearibus hoc dictum sit, ostenditur in eo quod dictum est: Texit. Additur adhuc de his quae erant in superiorum extremis: Et aedificavit tabulatum super omnem domum quinque cubitis altitudinis. Tectum domus, juxta morem Palaestinorum, creditur [Col. 0226A] fuisse planum. Quantum videtur ad hoc, haec tabulata quinque cubitorum altitudinis in supremorum extremitatibus per circuitum fabricata erant, ut a fortuito casu defenderent eos qui in superioribus deambularent. De tecto autem ipsius domus intelligitur, quod statim adjungitur: Et operuit domum lignis cedrinis. Descriptis templi exterioribus antequam de interioribus agat, ipsum opus ex divino responso mirabiliter commendat atque magnificat. In quo quidem lectores suos multum per omnem modum attentos et benevolos reddit, ne cui forte otiosum videatur quod singula quaeque tam diligenter describit.

Adjungit ergo auctor, et dicit: Et factus est sermo Domini ad Salomonem dicens: Domus haec quam [Col. 0226B] aedificas si ambulaveris in praeceptis meis, et judicia mea feceris, et custodieris omnia mandata mea gradiens per ea, firmabo sermonem meum tibi quem locutus sum ad David patrem tuum, et habitabo in medio filiorum Israel, et non derelinquam populum meum Israel. Haec omnia per se satis patent, et nostra expositione non indigent. Addo tamen et illud quod forte Salomon hoc Divinitatis responsum inter operandum accepit, et bono incoepto divina benevolentia benigno favore occurrit: et quo ordine sunt impleta, eodem et scripta.

Sequitur: Igitur aedificavit Salomon domum et consummavit eam. Hoc superius jam dixerat: sed ecce idem repetit, postquam ex divino responso ostendit cujus dignitatis et auctoritatis domus merito [Col. 0226C] fuerit, quam Dominus se velle inhabitare praedixit, ac si apertius dixisset: Opus quod tantae dignitatis fuit aedificavit et consummavit. Forte ista templi commendatio, et ad hoc poterit valere, ut legentium quilibet non me audeat arguere, ex eo quod viderit me obscuriora quaeque cum tanta diligentia discutere et explanare. Superius descripsit templi exteriora, nunc incipit describere ejus interiora: Et aedificavit parietes domus intrinsecus tabulatis cedrinis. Unus idemque paries marmoreus erat extrinsecus, et tabulis coopertus intrinsecus; nec in parte tantum, sed totus. Hoc est quod aperte determinatur, in eo quod subjungitur: A pavimento domus usque ad summitatem parietum, et usque ad [Col. 0226D] laquearia operuit lignis intrinsecus. Operuit itaque lignis parietes per omnia usque ad summa laquearia. Et texit pavimentum domus tabulis abiegnis. Ecce differentiam pavimenti atque parietis: illud tegitur tabulis abiegnis, iste cedrinis. Post ista describit tabulatum quod dividebat exterius templum a Sanctis sanctorum: Aedificavitque viginti cubitorum ad posteriorem partem templi tabulata cedrina a pavimento usque ad superiora et fecit interiorem domum oraculi in sanctum sanctorum.

Notandum quod ista tabulata dicuntur erecta a pavimento usque ad superiora, non autem usque ad laquearia. Nam usque ad laquearia plusquam viginti cubiti altitudinis erant: infima siquidem mansio templi, ut superius dictum est, triginta cubitos altitudinis [Col. 0227A] tenebat: Et fecit, inquit, interiorem domum oraculi in Sanctum sanctorum. Proprie dicitur oraculum, divinum responsum homini a Deo per semetipsum, seu per angelum, seu per hominem factum: unde et dicimus oracula prophetarum. Oraculum etiam dicitur propitiatorium, vel locus ille templi ubi responsa dabantur, et unde audiebantur, juxta quod in Exodo legitur: Duos quoque cherubin aureos, et productiles facies ex utraque parte oraculi (Exod. XXV) . De hoc sane loco Moysi a Domino dicitur: Inde praecipiam, et loquar ad te: Super propitiatorio scilicet, ac medio duorum Cherubin (ibid.) . Aliquando per oraculum tota domus illa interior intelligitur, in qua locus ille continebatur. Hoc autem loco nomen oraculi secundum primam [Col. 0227B] acceptionem debet intelligi. Nam eo quod maxime dedicata fuerat in id genus officii, recte dicitur domus oraculi.

Sequitur, in quo utriusque domus longitudo determinatur: Porro quadraginta cubitorum erat ipsum templum pro foribus oraculi. Si templum exterius quadraginta cubitos habuit, ergo interiori domui viginti cubitorum longitudo remansit: nam templum sexaginta cubitos longitudinis tenuit. Hic oraculi nomine, domum interiorem oportet intelligere. Quod pro foribus dicitur, idem est ac si ante fores dicatur. Sententiam quam superius posuerat repetit, ut addat: Et cedro omnis domus intrinsecus vestiebatur, habens tornaturas, et juncturas suas fabrefactas, et coelaturas eminentes. Omnia cedrinis tabulis vestiebantur: [Col. 0227C] nec omnino lapis apparere poterat in pariete. De his quae hic proponuntur, dicam quod mihi videtur. Quod in sequentibus legitur de laminis aureis, idem intelligo de tabulis istis: quod istae sicut illae erant aequilaterae, opere quadro ad regulam factae, in quibus secundum librum erant tornaturae in modum circuli torno circumductae, et intra circulos coelata cherubin et palmae. Haec autem tabulata erant in hunc modum conjuncta. Inter postes muro intrinsecus adhaerentes, et ab invicem aequa mensura distantes, trabeculae quaedam hinc inde postibus affixae, a pavimento usque ad laquearia ordinatae erant, quae descriptas tabulas a superiori et inferiori parte excipiebant: nam earum incastraturis ipsae tabulae insertae et clavis affixae erant. Hae ergo [Col. 0227D] trabeculae junctae vocantur; quoniam tabulata parietum ex ipsis in unam compagem jungebantur. Juxta eamdem formam et similibus lignis quibus tabulae erant compactae a superiori et inferiori parte, intellige etiam junctas in utroque latere. In istis autem juncturis artificiosa quaedam concatenatio, nodosaque plectarum perplexio coelata erat, sicut liber Paralipomenon, si bene recolo, in his verbis commemorat: Sculpsitque in ea (hoc est in domo) palmas: et quasi catenulas se invicem complectentes (II Paral. III) .

Sequitur: Oraculum autem in medio domus in interiori parte fecerat, ut poneretur ibi arca foederis Domini. Per oraculum hoc loco locum illum in quo [Col. 0228A] arca inter cherubin media stabat intelligere debemus: nam domus interior non fuit in medio exterioris domus, nec esse potuit in medio sui ipsius. In eo autem quod dicit in medio domus, per domum hoc loco totum templum oportet intelligere, et in eo quod addit, in interiori parte, per interiorem partem, interiorem domum debemus accipere. Subsequenter autem oraculum, pro tota domo interiori ponitur, in eo quod statim adjungitur: Porro oraculum habebat viginti cubitos longitudinis et viginti cubitos latitudinis, et viginti cubitos altitudinis: et operuit illud, atque vestivit auro purissimo. Quod viginti cubitos altitudinis dixit, de illo pariete intelligi voluit, qui specialiter pro oraculo factus fuit: de quo et superius mentionem fecit. [Col. 0228B] Forte aliquis aestimabit, quod primum coenaculum eo loci demissius fuerit. Sed in medium ducimus quod in Paralipomenon legimus citius fortassis elucescet quod quaerimus. Nam postquam de interiori domo, et duobus cherubin egit, statim adjungit: Fecit quoque velum ex hyacintho, purpura, coccino et bisso; et intexuit ei cherubin. Quis dubitet intelligendum esse de hoc velo quod legitur in Evangelio: Et scissum est velum templi a summo usque deorsum? (Marc. V.) In hoc autem omnes doctores, et Scripturarum expositores consentiunt, quoniam ad hoc scissum est velum, ut paterent ea quae erant intra Sancta sanctorum. Ubi ergo, obsecro, hoc velum pendebat, quod sancta et Sancta sanctorum ab invicem dividebat. Si dicimus quia ante [Col. 0228C] parietem appensum fuerit, quid ejus scissio profuit si ipso scisso paries integer remansit? Tenenda itaque est absque ambiguo quod dictum velum contra illos decem cubitos in superioribus pendebat, qui parietem viginti cubitorum altitudinis excedebat, et in ea parte sanctum a Sanctis sanctorum dividebat. Ut autem melius intelligatur quod de situ arce, seu duorum cherubin dicere volumus, veniat in medium quod de his in Paralipomenon in hunc modum legimus: Et intulerunt sacerdotes arcam foederis Domini in locum suum, id est, ad oraculum templi, in Sancta sanctorum subter alas cherubin, ita ut cherubin expanderent alas suas super locum in quo posita erat arca, et ipsam arcam tegerent cum vestibus [Col. 0228D] suis. Vectium autem quibus portabatur arca, quia paululum longiores erant, capita patebant ante oraculum. Si vero quis paululum fuisset extrinsecus, eos videre non poterat.

Notandum itaque quid de arcae vectibus hoc in loco legis, qui secundum lectionem Exodi semper erant in arcae circulis, et nunquam extrahebantur ab eis. Dicitur itaque de his vectibus qui arcae circulis inserti erant, quod eorum capita extra oraculum propius existentibus parebant: nam a paululum remotis videri non poterant. Ex his itaque datur intelligi quod vectes, qui arcam portabant, ex una parte super summitatem parietis viginti cubitorum altitudinis jacebant; ita ut eorum capita extrinsecus apparerent: quae quidem capita dictum [Col. 0229A] velum in id loci descendens ab exteriore parte velabat. Qui igitur juxta parietem stabant, inter summitatem parietis et extremitatem veli apparentia videre poterant; remotiores vero propter interpositionem veli videre non poterant. In hanc sententiam concurrere videtur quod de eisdem vectibus in hoc eodem libro in sequentibus legitur: Cumque eminerent vectes, et apparerent summitates eorum foris sanctuarium ante oraculum, non apparebant ultra extrinsecus. Et hoc item loco habemus, quod summitates vectium ex eminenti loco apparebant foris sanctuarium et ante oraculum. Nota quod dicitur cum additur: Non apparebant ultra extrinsecus. Prius ostenditur quod extrinsecus apparebant; postea dicitur quod ultra extrinsecus [Col. 0229B] non apparebant. Novus et inusitatus dicendi modus, ultra extrinsecus. Locus qui ante oraculum parieti adhaerebat extrinsecus quidem erat: cujus operatione quaelibet remotior ultra extrinsecus dici poterat. Quantum ergo summitates vectium de solum adjacenti loco videri poterant, dicitur quod ultra extrinsecus non apparebant. Ex his facile est perpendere, quod oportuit esse, quod vectes exciperet ab interiori parte. Sed quantum quomodo id fieri potuit facile perpenditur, legentium conjecturae relinquitur. In eo quod dicitur, quod altare de cedro vestivit, notatur quod prima ejus factura de lapide fuerit. Ea vero quae de duobus cherubin sequuntur, tam sunt aperta, ut non egeant expositione aliqua: Et in ingressu oraculi fecit ostiola de lignis olivarum, [Col. 0229C] postesque angulorum quinque, et duo ostia de lignis olivarum. Contra usum nostrae consuetudinis tam in ingressu oraculi quam in ingressu templi duo ostia erant: et utrobique unum ab interiori, alterum ab exteriori parte altrinsecus pendebat, et utrumque ex duobus ostiolis, hoc est ex duabus valvis conjunctum erat. Non enim valvarum more unum ostiolum pendebat ex parte una, et aliud ex parte altera; sed duo ostiola aurea quadam concatenatione in unum ostium ita erant conjuncta, ut invicem complicata medietatem introitus tenerent, explicata vero totum ostium clauderent.

Notandum quod postes ita dolantur quandoque, ut habeant angulos quatuor, aliquando ut habeant [Col. 0229D] angulos quinque, aliquando autem habent senos, vel septenos, seu etiam octonos. Factura igitur operis exprimitur, in eo quod dicitur: Postesque angulorum quinque. Est autem intelligendum hos postes ante oraculi introitum erectos tantum a pariete distare quantum ostium plicatum se poterat extendere, tantum vero inter unum et alterum spatii interesse quantum ostium explicatum poterat claudere. Interstitium vero quod inter postes et parietes erat, tam a superiori parte quam ab utroque latere tabulatum texebat. Unum ex ostiis pendebat de poste ex parte ista; alterum autem de pariete, sed ex parte alia. Bene autem prius dicitur, quod fecerit ostiola, postea quod fecerit ostia, quantum ex quatuor ostiolis duo ostia sunt facta. [Col. 0230A] Superfluum vero videtur quod expressio materiae reperitur. Ecce habemus de ingressu oraculi: videamus nunc quid dicatur de introitu templi: Fecitque in introitu templi postes de lignis olivarum quadrangulos, et duo ostia de lignis abiegnis altrinsecus. In superioribus habuimus postes quinqueangulos, hic habemus postes quadrangulos. Ibi describuntur ostia de lignis olivarum, hic vero de lignis abiegnis; quod vero dicit altrinsecus, intelligendum est tam de istis, quam de illis. Nam utrobique duo ostia erant, et utrobique unum ex parte australi, et alterum eorum ex parte aquilonari pendebat, ita ut unum eorum affigeretur ex parte interiori; alterum vero ex parte exteriori. Tam illis quam istis convenit quod de istis adjungit: Et [Col. 0230B] utrumque ostium duplex erat, et se invicem tenens aperiebatur. Utrobique utrumque ostium duplex erat; quoniam utrumque ex duobus ostiolis, hoc est, duabus valvis, sicut de interioribus jam docui, compositum fuerat. Valvae autem non hinc inde pendentes, sed se invicem tenentes aperiebantur, et in aperiendo vel claudendo modo invicem plicabantur, modo explicabantur.

Nota quod in introitu portae hinc inde solent in ipso muro fieri quaedam ejecturae, ad quas ostium utrobique reverberatur cum introitus clauditur. Sed quantum in hoc templo omnia intrinsecus operiebantur ligno, in loco hujusmodi ejecturarum erant duo postes ex parte interiori et duo alii ex parte exteriori. Unusquisque autem, ut dicitur, quadrangulus [Col. 0230C] erat, prout ratio operis in eo loci, seu etiam ratio mysterii exigebat. His quae hoc loco de ostiis legimus, simile est quod in descriptione templi apud Ezechielem invenimus: Et duo ostia, inquit, erant in templo, et in sanctuario; et in duobus ostiis ex utraque parte bina erant ostiola, quae in se invicem plicabantur. Bina enim ostiola erant ex utraque parte ostiorum. Quod in sequentibus dicit de muro interiori atrii, intelligendum est et de muro templi: sed de eo dicitur, de quo minus videretur: Et aedificavit, inquit, atrium interius tribus ordinibus lapidum politorum, et uno ordine lignorum cedri. In praecipuis aedificiis temporis nostri superficiales tantum lapides tam interiores quam exteriores solent poliri: [Col. 0230D] sed media inter hos minoribus lapidibus et minime politis solent repleri. Sed in operibus Salomonis tam illi qui medium tenebant, quam illi qui interius exteriusque apparebant, perpoliti erant, ita ut essent ibi tres ordines lapidum politorum quo quidem superficialium, tertius interjacentium; quartus vero ordo erat de ligno, quoniam omnia intus vestiebantur cedro. Expletis quae de templi aedificatione dicturus, erat, repetit quae in descriptionis exordio praemiserat. Repetit namque, et dicit quo tempore aedificatio fuerit inchoata, ut addat quo tempore fuerit consummata, et inferat quanto tempore fuerit perfecta: Anno quarto fundata est domus Domini: in mense zio, et in anno undecimo mense bul, ipse est octavus, perfecta est domus in omni opere suo, et in [Col. 0231A] universis utensilibus. Aedificavitque eam annis septem. Expleta descriptione templi, addit de domo quam Salomon fecit sibi, adjungens et de domo saltus Libani. De domo regia latius agit; de domo saltus Libani solummodo mentionem facit: Domum autem suam aedificavit Salomon, decem et tribus annis et ad perfectum usque perduxit. Ecce de tempore, et facta de domo saltus Libani interpositione: adjungit de regiae domus modo et magnitudine. Nam quod ad ea quae de domo regia praemiserat, adjunxit: aedificavit quoque domum saltus Libani, interpositio fuit: non enim de domo saltus Libani intelligi debet, quod de domus mensura adnectit, cum dicit: Centum cubitorum longitudinis, et quinquaginta cubitorum latitudinis, et triginta cubitorum altitudinis, [Col. 0231B] et quatuor deambulacra inter columnas cedrinas. In domo autem saltus Libani arma reponebantur, sicut in sequentibus legitur: Fecit quoque rex Salomon ducenta scuta de auro, et trecentas peltas ex auro probato. Posuitque ea rex in domo saltus Libani (III Reg. X) . Unde et idem locus armamentarium dicebatur. Hinc est quod de dictis armis in Paralipomenon scribitur: Posuitque ea rex in armamentario, quod erat consitum nemore (II Paralip. IX) .

Nota quod locus ille nemore consitus dicitur, unde et pro nonnulla similitudine saltus Libani vocabatur. Ecce de armamentario: nunc consideremus ea quae dicuntur de regia domo. Patet de mensura, videamus quae dicuntur de ipsius factura. Sicut ex sequentibus colligitur: triplex ordo columnarum ibi [Col. 0231C] erat, quorum unusquisque quindecim columnas habebat. Unus ordo totam domum a fronte in frontem in duas medietates dividebat. Alius autem ordo in gemina distinguebat medietatem unam; tertius vero in totidem medietatem aliam. In hunc igitur modum erant ibi quatuor deambulacra triplici columnarum ordine distincta. Unde adhuc addit: Ligna quippe cedrina exciderat in columnas: et tabulatis cedrinis vestivit totam cameram. Dicendo cameram, satis compendiose exprimit facturam operis a superiori parte. Ex eo namque notatur quod inter columnas ipsas laquearia non erant plana, sed arcuata. Nam cameron idem sonat Graece quod curvum, vel convexum Latine. Tota itaque superincumbens [Col. 0231D] devexitas cedrinis tabulis vestiebatur, quae quadraginta et quinque columnis sustentabatur. Unus autem ordo habebat columnas decem et quinque contra se invicem positas. Ex hoc loco habemus quod superius de ordinibus columnarum et deambulacris jam diximus. Attende quam argute factura porticus exprimitur, in eo quod porticus columnarum nominatur, ex eo videlicet quod ab exteriori parte muro carens columnis distinguebatur. Quod post majorem porticum, de caeteris duabus subsequenter adjungitur, sic intelligendum videtur, quod una earum erat in fronte majoris porticus ex parte una, et alia simili modo ex parte altera, in qua erat tribunal, hoc est sedes judiciaria. De domo filiae Pharaonis breviter mentionem facit, ubi et de praemissis [Col. 0232A] aedificiis tam reginae quam regis generalem sententiam subjungit, cum dicit: Omnia lapidibus pretiosis, qui ad normam quamdam atque mensuram tam intrinsecus quam extrinsecus serrati erant, a fundamento usque summitatem parietum (III Reg. VII) . Lapides aedificiis tam intrinsecus, quam extrinsecus serrati dicuntur, quando superficiales lapides tam ex parte interiori quam ex parte exteriori ita ordinantur ut juncturae superpositorum non concurrant cum juncturis suppositorum.

Sed nota quod dicitur: Ad normam quamdam atque mensuram. Serrantur autem ad unam mensuram, quando junctura superiorum semper, occurrerit contra medium inferiorum. Sed qui prius dixerat quod serrati erant tam intrinsecus, quam extrinsecus [Col. 0232B] quid est quod adhuc adjungit, et intrinsecus usque ad atrium majus. Sed quod prius dicitur intrinsecus, intelligendum est pro superficie interiori, quod secundo repetitur intrinsecus, intelligendum est pro intimo ipsius muri: nam lapides qui latebant intrinsecus serrati erant cum lapidibus qui hinc inde apparebant extrinsecus: Fundamenta autem de lapidibus pretiosis, de lapidibus magnis, decem, sive octo cubitorum: et desuper lapides pretiosi aequalis mensurae secti erant. Sicut in fundamento, licet in superioribus, non potuerit omnes usquequaque esse ejusdem mensurae, alioquin scriptor invenitur sibi ipsi contrarius esse. Sed qui erant ejusdem facturae et formae, erant et ejusdem mensurae: et qui habebant positionem consimilem, etiam habebant mensuram [Col. 0232C] aequalem.

Sequitur: Similiterque cedro. Similiter, inquit, erat de cedro: nam ad modum lapidum de cedro, etiam fiebat conformis operatio. In eo quod superius dixerat: atque ad Urium, scilicet majus, non satis intelligitur utrum ipsum atrium a praemissa generali sententia excludatur, aut includatur; sed determinatur in eo quod hic adjungitur: Et atrium majus rotundum trium ordinum de lapidibus sectis, ut unius ordinis de dolata cedro. Idem dixerat longe superius de interiori atrio domus Domini: quod hic dicitur de his aedificiis, sed hoc loco repetitur pro similitudine operis. Inde est quod sequitur: Nec non et in atrio domus Domini. Non in quolibet: Sed interiori, [Col. 0232D] et porticu domus Domini. Ea quae de columnis aereis dicuntur videntur multum obscura; et nisi subtiliter discernantur, ex ipsa nominum aequivocatione valde confusa. Dicitur itaque de his columnis: Et fixit duas columnas aeris, decem et octavo cubitorum altitudinis; et linea duodecim cubitorum ambiebat columnam utramque. Ecce hic, decimo octavo cubitos altitudinis dicuntur habere columnae, in Paralipomenon autem leguntur hahere cubitos trigesimo quinto (II Paral. III) . Sed quod hoc loco de columnae altitudine dicitur, de solo stylo intelligitur quod inter basim et capitellum erigitur. Columnae autem nomen quandoque strictius, quandoque vero largius accipitur. Secundum id autem quod largius accipitur, quatuor membra habere videtur. Primo basim, [Col. 0233A] secundo stylum quod super basim in altum erigitur, tertio epistylium quod supra stylum ponitur, quarto capitellum quod super epistylium in summis locatur. Columnae itaque nomine quandoque totum hoc intelligimus; quandoque solum stylum, sicut et hoc loco uti jam diximus. Nomen etiam capitelli, modis solet pluribus accipi. Nam modo ponitur pro epistylio, modo pro eo quod superponitur ipsi epistylio, modo pro utroque pariter accepto. Sed epistylium dici non solet nisi quod stylo inhaeret, unde et nomen accepit. Nam epistylium idem sonat quod super. Inde epistylium, quod ponatur supra stylum. In hac autem descriptione, cum legitur caput columnae, oportet diversis in locis diverso modo accipere. Nam modo ponitur pro capitello, modo pro [Col. 0233B] epistylio modo pro ipsius styli supremo. Hujusmodi aequivocationes solent sensum legentium confundere, eorum videlicet qui nesciunt, vel negligunt ea quae legunt subtili examinatione discutere. Quoniam quae de capitellis dicuntur, valde perplexa videntur, dicam prius quid mihi videtur inter secundum quod potui de hoc libro, vel libro Paralipomenon, colligere, et sic revertar ad expositionem litterae. Epistylium in imo quatuor cubitos latitudinis, tres autem cubitos altitudinis habebat, et in modum lilii fabricatum erat. Flos lilii a rotunditate inchoatur, et paulatim ad superiora dilatatur; in summis autem tot latera quot folia habere videtur. Ecce de ejus mensura, ejusdemque factura.

Secundum capitellum quinque cubitorum altitudinis [Col. 0233C] esse describitur, et tot laterum quot epistylium esse videtur, ut ex eo ipso epistylio melius congrueret, et ipsa congruentia compositionem ornaret. Ab eadem autem quantitate, in quam desinit primum, solet inchoari capitellum secundum et per omne latus oblique ascendendo saepe usque ad ejus medium dilatari, superior autem ejus medietas solet sursum directe et perpendiculariter erigi. Ex aliis itaque perpendimus quid de his sentire debeamus. In hujus autem secundi capitelli medio ubi operis factura variabatur, quaedam ejectura in modum circuli insculpta erat, quae totum capitellum, usquequaque cingebat, qualis in epistylio fieri solet in ea parte qua stylo adhaeret. Unum autem hujusmodi circulum, ut dictum est habebat in medio, et [Col. 0233D] juxta eamdem similitudinem alium habebat in imo ubi adhaerebat ipsi epistylio. Sed quoniam hos circulos Scriptura vocat funiculos, intelligimus quod ita essent coelati, ut velut in modum triplicis funiculi viderentur esse contorti. Erat etiam contra superiorem ejusdem capitelli medietatem quaedam operis factura in modum retis ex aere concatenata: quae eam undique ambiebat, et ab ejus summitate usque contra primum funiculum dependebat; ubi et centum malogranata appensa, et circa eumdem funiculum per gyrum ordinata erant. Erant autem et huic retiaculo alia centum interposita, et in medio ipsius per gyrum ordinata, ita ut eorum ambitus totum retiaculum in septena versuum [Col. 0234A] distingueret, et velut in aequa divideret. Nihil aliud hoc loco dicimus unum retiaculi versiculum, nisi unum ordinem connexionum vel concatenationum unius ordinis foramina distinguentium. Quale retiaculum in capitello ordinavimus contra medietatem superiorem, tale cum tot malogranatis taliter ordinatis intellige et ipsum habere contra medietatem inferiorem. Ecce super istis jam dixi secundum quod potui de ipsa Scriptura colligere; sed nunc redeamus ad expositionem litterae: Duo quoque capitella fecit: quae ponerentur super capita columnarum fusilia ex aere. Nota quod descriptionem suam ab illo capitello, incipit, quod in hoc opere supremum locum tenuit: Quinque cubitorum altitudinis capitellum unum, et quinque cubitorum altitudinis [Col. 0234B] capitellum alterum. Ecce de mensura.

Sequitur: Et quasi in modum retis, et catenarum invicem miro opere contextarum. Haec capitella quae catenulas habebant, epistyliis secundum Paralipomenon, superposita erant. Legitur namque ibi: Fecit columnas duas, et epistylia, et capita, et quasi quaedam retiacula quae capita regerent super epistylia (II Paral. III) . Ecce de retiaculis dicit, quod tegerent capita quae erant super epistylia. Et nota quod quae ibi capita, hinc dicuntur capitella. Hic autem auctor capita pro epistyliis posuit, cum dicit: Duo quoque capitella fecit, quae ponerentur super capita, id est super epistylia columnarum. Non autem intelligendum est de his capitellis, quod ea sculpserit in modum retis. Paralipomenon autem [Col. 0234C] liber scribit dictas catenulas capitellis superpositas, non insculptas: Et fecit, inquit, quasi catenulas in oraculo, et superposuit eas capitibus columnarum. Paulo post vero dicitur in descriptione ista, quod haec capitella fuerint contra retiacula. Sed quod ibi catenulae, vel retiacula dicuntur superposita, hic expressius, et magis proprie notantur contraposita. Additur adhuc de his capitellis, vel retiaculis: Utrumque capitelium columnarum fusile erat. Septena versuum retiacula in capitello uno, et septena retiacula in capitello altero. Ecce secundum quod superius jam diximus ex his verbis manifeste colligitur, quod retiacula in utroque capitello septenis versibus distinguebantur. Planius forsitan esset, si septenorum versuum, non septena versuum [Col. 0234D] retiacula dixisset. Sed nota quod solum unum ordinem concatenationum capitello circumductum dici velit retiaculum, sicuti quantulamcunque panni abscissuram dicimus pannum. Sed non multum curandum quid, quibus verbis dicatur, dummodo sensus auctoris veraciter intelligatur

Sequitur: Et perfecit columnas, et duos ordines per circuitum retiaculorum singulorum, ut tegerent capitella quae erant super summitatem malogranatorum. Sicut superius jam diximus in utroque capitello erant retiacula duo, et bis septem versus in utroque retiaculo, ita ut unus ordo septem versuum esset supra centum malogranata interposita; alius autem ordo, septem similiter versuum esset supra [Col. 0235A] centum malogranata, iu uno appensa. Bene ergo dicitur: Perfecte duos ordines per circuitum retiaculorum singulorum. Quoniam unumquodque habebat duos ordines septenorum versuum. Erant autem ista retiacula septenorum versuum ita ordinata, ut tegerent capitella: nam ante ipsa capitella pendebant, et ea per circuitum ambiebant. Quod autem adjungitur: Quae erant super summitatem malogranatorum, referendum est non tam ad capitella quam ad retiacula. Quae, inquit, retiacula singula erant super summitatem malogranatorum, quoniam utriusque retiaculi superior medietas erat super summitatem malogranatorum interpositorum, inferior autem medietas erat super summitatem mologranatorum appensorum.

[Col. 0235B] Sequitur: Eodem modo fecit capitello secundo. Quomodo, inquit, fecit capitello quod operatus est primo, eo modo fecit et capitello quod operatus est secundo. Respectu enim operationis, sive descriptionis, vult illud dici primum; istud secundum. Ecce de capitellis, nunc addit de epistyliis: Capitella autem quae erant super capita columnarum, quasi opere lilii fabricata erant in porticu, quatuor cubitorum (III Reg. VI) . Compendiose satis eorum tam facturam, quam mensuram describit. Capitella autem, inquit, id est, epistylia quae erant super capita columnarum, id est, super summitatem utriusque styli, quasi opere lilii fabricata erant, ecce de factura; in porticu, ecce de loco; quatuor cubitorum, ecce de mensura. Nota quod epistylia [Col. 0235C] vocat hic capitella. Item notandum, quod superius per capita columnarum voluit intelligi epistylia; hic autem per capita columnarum vult intelligi stylorum suprema. In fine autem hujus libri hoc capitellum, vel potius epistylium tres cubitos altitudinis habere describitur, unde et illud quod hoc loco de ejus mensura legitur, de ejus latitudine recte intelligitur. Erat itaque quatuor cubitorum latitudinis circa inferiora, hoc est, paulo largior quam columna, in modum vero lilii dilatabatur erga superiora.

Sequitur: Et rursum alia capitella in summitate columnarum desuper, juxta mensuram columnae contra retiacula. In hoc quod modo dicit, redit ad capitella quae prius descripsit. Quod enim dicit, et rursum [Col. 0235D] alia, intelligendum est esse alia, non a quatuor praedictis, sed duobus novissime descriptis. Sed, ne modo fiat dubitatio aliqua, determinatur ex eo quod dicitur, contra retiacula. Nam quod dicitur in summitate columnarum desuper, si quis de tertio pari capitellorum intelligere voluerit, profecto ordinatio eorum contra dicta retiacula non erit. Quod vero dicit capita facta juxta mensuram columnae, non sic oportet intelligere, quasi utrorumque grossitudo esset ejusdem mensurae. Ista assignatio non est aequalitatis, sed proportionalitatis. Quod enim capitellorum mensuram, juxta mensuram columnae assignat, idem est ac si dicat: Talis erat mensura capitellorum, qualem exigebat magnitudo columnarum. De capitellis igitur et retiaculis breviter [Col. 0236A] repetit, ut de malogranatis competentius adjungat, de quibus hucusque nil dixerat: Malogranatorum autem ducenti ordines erant in circuitu capitelli secundi (III Reg. VII) . Si ordinem positionis attendas, primo supra stillim [stylum?] ponebatur epistylium, secundo loco illud capitellum quod habebat in duobus retiaculis ducentos ordines malogranatorum. Juxta hanc considerationem epistylium recte dicitur capitellum primum; illud vero de quo modo loquitur, secundum: Malogranatorum, inquit, ducenti ordines erant in circuitu capitelli secundi. Ubi nulla pluralitas est, ordo esse non potest. Ubicunque itaque est ordo, non possunt esse minus quam duo. Ubi ergo ducenti ordines malogranatorum fuerunt, non minus quam quadringenta esse potuerunt. Longe inferius de his [Col. 0236B] malogranatis iterum legimus: Duo versus malogranatorum in retiaculis singulis. Hic dicuntur esse in circuitu capitelli sed modus determinatur ibi; quoniam in retiaculis erat, quae capitellum ambiebant. Sed non video quomodo in retiaculis esse potuissent, nisi interposita vel appensa fuissent. Sed ex Paralipomenon habemus quod centum fuissent interposita: unde et constat quod reliqua fuissent appensa: Fecit, inquit, malogranata centum quae catenulis interposuit (II Paralip. III) . Si ergo centum malogranata uni retiaculo interposita ita fuerunt circa capitellum ordinata, ut quodlibet unum haberet e regione subter se aliud appensum, profecto unum retiaculum continuit ordines centum. Unum autem capitellum habebat ut diximus, retiacula duo: et [Col. 0236C] juxta dictum modum erant centum ordines in uno, et centum in alio, et impletur quod dicitur. Malogranatorum autem ducenti ordines erant in circuitu capitelli secundi. Quod autem paucis interpositis subjungit, et super capita columnarum opus in modum lilii posuit, repetitio est sententiae quam superius in his verbis praemisit: Capitella autem quae erant super capita columnarum, quasi opere lilii fabricata erant.

Et notandum quidem quam sit auctori familiare eamdem sententiam repetere. Post ista vas quoddam describit, quod et mare vocat, in quo sacerdotes manus et pedes lavabant, quando in templo ministraturi erant: Fecit quoque mare fusile, decem [Col. 0236D] cubitorum a labio usque ad labium, rotundum in circuitu: quinque cubitorum altitudo ejus. Haec omnia satis sunt aperta. Sed quod statim adnectitur, omnino impossibile videtur. Et resticula triginta cubitorum cingebat illud per circuitum. Si enim vas aliquod rotundum habeat decem cubitos de uno latere in latus oppositum, impossibile est ut illud cingat resticula triginta cubitorum. Sed haec quaestio melius in sequentibus solvitur, sicut suo loco dicetur. Circa superiora ut dicitur, resticula triginta cubitorum ipsum cingebat; inferius autem ubi resticula decem cubitorum ambiri poterat, delectabiles quasdam et jocosas caelaturas habebat, hoc est quod statim adjungit cum dicit: Et sculptura subter labium circuibat illud decem cubitis ambiens mare. Duo ordines [Col. 0237A] sculpturarum striatarum erant fusiles. Quae dicuntur satis patent, et expositione non indigent: Grossitudo autem luteris trium unciarum erat. Per grossitudinem spissitudinem debemus intelligere; per luterem, hic idem quod mare.

Sequitur: Labium ejus quasi labium calicis, et folium repandi lilii. Ex hac descriptione intelligitur quod ejus labium ad exteriora reflectebatur: unde et illa mensura subter labium sumpta intelligitur quae superius in his verbis describitur: Et resticula, tringinta cubitorum cingebat illud per circuitum. Nam et illa mensura, decem cubitorum, non est sumpta subter labium: sed ubi ibi legitur a labio usque ad labium: Duo millia batos capiebat, et tria millia metretas. De his mensuris melius videtur supersederi [Col. 0237B] quam aliquid dicere; quoniam sub eisdem nominibus apud diversos diversae intelliguntur mensurae. In sequentibus quaedam vasa describuntur, in quibus holocausta lavabantur quae liber iste luteres vocat, Paralipomenon conchas nominat. De his conchis ibi in hunc modum legimus: Fecit quoque conchas decem et posuit quinque a dextris, et quinque a sinistris, ut lavarent in eis omnia quae in holocausto oblaturi erant (II Paral. IV) . In hoc libro prius luterum bases quam luteres describit, cum dicit: Et fecit bases decem aereas quatuor cubitorum longitudinis bases singulas, et quatuor cubitorum latitudinis, et trium cubitorum altitudinis. Quoniam obscurum est quod de basium mensura dicitur, dico prius quod mihi inde videtur; postea littera explanabitur. [Col. 0237C] Sed, ut melius intelligatur quid inde sentimus, singula quasi membratim tractemus. Primo itaque ponantur duae tabulae aereae ex majore sui parte perforatae quatuor cubitorum, tam in longitudine quam in latitudine. Una habeat foramen quadratum aequilaterum, altera rotundum, ita ut quadrati latus non excedat diametrum alterius. Tabula vero cum foramine quadro jaceat in imo. Supra hanc autem circa ejus foramen erigantur quatuor tabulae, tam primae tabulae quam sibi invicem per quatuor angulos foraminis firmiter conjunctae: et teneant tres cubitos in altitudine. Per quatuor autem angulos jacentis tabulae juxta erectarum juncturam erigantur columnae aereae habentes tres cubitos in altitudine. [Col. 0237D] Tabula autem cum rotundo foramine tam tabulis erectis, quam columnis debet ita superjacere, ut omnia jungat superius, sicut prima tabula omnia in unum conjungit inferius. Super foramen autem supremae tabulae, quaedam quasi hemisphaerii concavitas debet collocari: formam habens per omnia quasi pelvis inversae. Summitas namque hujus hemisphaerii in planam quamdam rotunditatem deficiebat, quae cubitum et dimidium quaquaversum tenebat, cui luter insidebat. Circa vero basium superiora, per quatuor partes sustentacula quaedam, quae Scriptura humerulos vocat, exibant: quae ventres luteris ab omni parte excipiebant et sustinebant. Quod de rotis et earum axi dicitur satis apertum videtur, sed nunc ad litterae expositionem [Col. 0238A] revertamur. Dicitur itaque de his basibus: Et ipsum opus basium interrasile erat. Hoc dicitur pro ea parte in qua erant caelaturae. Unum est genus caelaturae in quo cujuslibet corporis lineamenta superficietenus circumscribuntur; aliud in quo tota corporis imago membratim formatur, et campus qui caelaturis interjacet cavatur, et in parte vel funditus abraditur. Itaque ad distinctionem alterius generis caelaturae, dictum est opus basium interrasile.

Sequitur: Et sculpturae inter juncturas, et inter coronulas et plectas, et leones, et boves, et cherubin; et in juncturis similiter desuper. Quatuor latera tabulae in imo suppositae juncturas vocat: quorum unumquodque duas hinc inde columnas, et adhaerentem [Col. 0238B] tabulam erectam in unum conjungebant; juncturae autem desuper, latera supremae tabulae dicuntur: quibus a superioribus similiter in unum jungebantur, quibus singulis sculpturae inesse describuntur. In basibus autem columnare per latera, in tabulis illis quae per quadrum stabant erectae, coronulae erant insculptae, similiter et plectae velut vimina quaedam, invicem artificiose perplexae. Inter has itaque plectas ubi in se invicem in modum circuli replicabantur similiter et inter coronulas et plectas insculpti perhibentur et leones, et boves, et cherubin: Et subter leones et boves quasi lora ex aere dependentia, et quatuor rotae per bases singulas, et axes aerei. Omnia ista satis aperta. Et quod adjungitur de humerulis patet ex ante jam dictis: Et per quatuor [Col. 0238C] partes quasi humeruli subter luterem fusiles contra se invicem respectantes. Plana sunt ista, sed quae de luteris factura adjunguntur, subobscura videntur: Os quoque luteris intrinsecus erat in capitis summitate, et quod foris apparebat, unius cubiti erat totum rotundum, pariterque habebat unum cubitum et dimidium. Cogita facturam ipsius luteris quasi formam rotundam pixidis operculum non habentis. Caput ejus, superiora ipsius; summitas capitis ambitus foraminis. Summitas autem capitis, id est, margo ipsius foraminis, adhaerentem sibi teretem quamdam concavitatem in modum fistulae factam cingebat atque conglutinabat: quam liberos luteris vocat, quia per ipsum sibi infusa transigebat. Hujus autem proceritas semis cubitum [Col. 0238D] tenebat, dimidius vero cubitus in ventrem descendebat, unus autem cubitus exterius apparebat. Dicitur itaque quia os luteris in capitis ejus summitate intrinsecus erat quoniam ejusmodi, quam diximus fistulam, marginis supremum intra se concludebat. His de luteris factura interpositis ad basium descriptionem redit, cum adjungit: In angulis autem columnarum variae coelaturae erant; et media inter columna quadrata, non rotunda. Erant itaque caelaturae non solum in coronulis basium, sed etiam in angulis earum qui jacebant extra circulum. Intercolumna vocat tabulas superius dictas, inter quatuor columnas per quadrum erectas. Si autem subjecta tabula rotundum foramen [Col. 0239A] haberet, et circa ipsum rotunda concavitas in altum ascenderet, profecto intercolumna non fuissent quadrata sed rotunda.

Sequitur: Quatuor quoque rotae quae per quatuor angulos basis erant, cohaerebant subter basim. Nam axes quibus superpositae bases incumbebant, ab uno basium latere transeuntes, et utrinque excedentes, et rotis injecti, rotas ad invicem copulabant. Ea quae de basibus, vel luteribus in sequentibus adjunguntur, ex ante jam dictis perspicua videntur. In fine descriptionis columnarum superius descriptarum iterum mentionem facit, ubi et aliquid interserit quod prius non dixit: Et perfecit omne opus regis Salomonis in templo Domini: columnas duas et funiculos capitellorum super capita columnarum [Col. 0239B] duos, et retiacula duo, ut operirent duos funiculos qui erant super capita columnarum. Usque modo de funiculis capitellorum nullam mentionem fecit, nunc duos super capita columnarum esse definit. Funiculos capitellorum eos vocat, quoniam capitellis inerant. Sed quod dicitur fecisse super capita columnarum funiculos duos, potest in dubium venire, an fecerit in singulis singulos, an potius in singulis duos. Sed hoc ipsum determinatur ex eo quod de retiaculis adjungitur: Et retiacula duo, ut operirent duos funiculos qui erant super capita columnarum. Habemus ex superius positis atque expositis, quod duo retiacula erant in singulis capitellis. Quod ergo dicit duo retiacula, referendum [Col. 0239C] est ad singula capitella. Singulorum capitellorum vero retiacula, duos funiculos operire non possent, si duo in singulis non fuissent. Quid adhuc fecerit, adjungit cum dicit: Et malogranata quadringenta in duobus retiaculis. Sciendum pro certo quod hoc loco legendum sit, quadringenta non quadraginta, secundum quod habent codices multi vitio scriptorum depravati. Quod facile convincitur ex eo quod superius legitur ubi dicitur: Malogranatorum autem ducenti ordines erant in circuitu capitelli secundi. Cui ista attestatio non sufficit, per Hebraeos, Hebraicam veritatem consulat, et quod dicimus verum esse inveniet. Adhuc autem additur de his malogranatis, quomodo ordinata erant in retiaculis singulis: Duo versus malogranatorum in retiaculis [Col. 0239D] singulis, ad operiendos funiculos capitellorum, qui erant super capita columnarum. Concinit huic lectioni quod in Paralipomenon legitur, ubi de malogranatis, vel retiaculis scribitur: Malogranata quoque quadringenta; et retiacula duo, ita ut bini ordines malogranatorum singulis retiaculis jungerentur, quae protegerent epistylia et capita columnarum.

Nota quod unus dicit versus, alius ordines vocat. Secundum quod superius legimus, et exposuimus, ducenti ordines malogranatorum erant in retiaculis duobus, centum videlicet in retiaculo uno, et centum in alio. Centum itaque ordines erant in singulis secundum lectionem illam; duo in singulis secundum lectionem istam. Absque dubio centum [Col. 0240A] erant secundum considerationem unam; et duo secundum considerationem aliam. Si secundum unam dimensionem attendas, invenies ibi duos centenarios; si secundum aliam cogites, invenies ibi centum binarios. Quod superius dixerat de retiaculis, idem repetit de malogranatis. De utrisque namque dicit quod funiculos operirent: unde intelligitur usquequo retiacula descenderent, quae malogranata de suis extremitatibus dependentia contra funiculos haberent. Ex superioribus, ut jam ostendimus, datur intelligi quod in uno capitello fuerunt duo retiacula, et duo tantum funiculi. Potuit ergo unus ordo malogranatorum unius retiaculi operire unum funiculum, et unus similiter ordo alterius retiaculi operire alterum. Quid est ergo quod dicitur quod [Col. 0240B] in retiaculis singulis erant duo versus vel ordines malogranatorum ad operiendos funiculos capitellorum? Sed in hoc notatur quod decor operis, vel ratio significationis non sinebat ut primus ordo haberet contra se funiculum: et idcirco in singulis retiaculis est additus ordo secundus ut posset anteponi eo loci, quo ratio poscebat poni funiculum. Primus itaque ordo malogranatorum in singulis retiaculis septena, ut superius diximus, versuum retiacula distinguebat; secundus autem antepositus funiculis illos intuentium aspectibus obnubilabat. Haec de rebus obscurioribus prout potui digessi. Si quis me non tam falsitatis, quam prolixitatis arguat, sciat me malle videri sciolis prolixior quam simplicioribus [Col. 0240C] obscurior. Sed quod dictum est a me forsitan nimis prolixe, quilibet peritior habet in potestate ad compendium revocare.

Notandum quod de mensura basium nihil dicitur: sed de eo quod in hoc libro, vel in Paralipomenon legitur, quam sit facile deprehenditur. Secundum hunc enim librum stylus ipse decem et octo cubitos habebat; duo autem capitella octo cubitos tenebant. Secundum Paralipomenon vero tota columna habebat cubitos triginta quinque, unde et constat ipsius basim novem cubitos habere. In principio descriptionis hujus legitur quod templum triginta cubitos altitudinis habebat. Si ergo altitudo porticus, altitudini templi respondebat, quomodo columnas triginta quinque cubitorum altitudinis [Col. 0240D] capere poterat? Ex mutua igitur dictorum collatione manifeste colligitur, quod in porticum gradibus ascendebatur, et quod eo loci quo columnae stabant, terra quidem porticus ipsius pavimento quinque cubitis demissior erat. Nunc ea quae de dictis retiaculis, vel malogranatis in fine Jeremiae leguntur, in medium ducantur, ne forte alicui his quae superius dicta sunt dissonare videantur: Et retiacula, inquit, et malogranata centum retiaculis circumdabantur. Et retiacula, et malogranata nonaginta et sex dependentia. Et omnia malogranata centum retiaculis circumdabantur (Jer. LII) . Sicut superius dictum est, in uno retiaculo erant centum malogranata in medio ipsius interposita, et centum in uno dependentia. Ex qua autem factum sit occasione, ut non [Col. 0241A] fuerint ibi plus quam nonaginta sex dependentia tempore Jeremiae, fateor me nescire. Secundum quod hic intelligi dedit, unum retiaculum ex centum retiaculis compositum fuit, unum ordinem concatenationum circumtexentium unum ordinem foraminum, vult intelligi unum retiaculum. Si a summo deorsum numeres, quatuordecim foramina in uno ordine invenies. Si numeres per circuitum, invenies in ordine uno foramina centum. Erant ergo ibi quatuordecim retiacula secundum considerationem unam: et centum secundum considerationem aliam. Septem [Col. 0242A] versuum retiacula erant usque ad malogranata in medio interposita. Unde et dicit: Et retiacula, et malogranata centum retiaculis circumdabantur. Et erant alia septem versuum retiacula usque ad malogranata in imis dependentia. Unde et adjungit: Et retiacula, et malogranata nonaginta sex dependentia. Utrum autem in inferiora malogranata in extremis foraminibus, an sub ipsis dependerent, dubitari potuit; sed determinatur in eo quod generalem sententiam subjungit, cum dicit: Et omnia malogranata centum retiaculis circumdabantur.

[Col. 0241B] In his, quae in libro Regum de diuturnitate vevaria successione regnantium dicuntur, multa, ut dicis, contrarietas inesse videtur: unde et numerorum computatio vitio scriptorum corrupta putatur. Unde et antequam de his juxta petitionem tuam aliquid scriberem, per Judaeos Judaeorum scripta consului, et tam eorum scripta quam nostra in unam sententiam concurrere didici. Constat itaque apud me quod in his nulla contrarietas sit quamvis et ipsis hucusque veritas ipsa latuerit. Absit ut credam quod in divinis Scripturis veritas uspiam adeo oberraverit, ut omnino recuperari non possit! In primis itaque sciendum quod, cum legitur rex aliquis tot vel tot annos regnasse, non sic semper oportet intelligere, quasi [Col. 0241C] ultimum regni sui annum quisque ita compleverit, ut ad ejus completionem nulla diminutio superfuerit. Sed si ille annus qui inter successorem et praedecessorem dividebatur neutri illorum ascriberetur, de collectionis summa pars magna veritati detraheretur. Satis itaque congrue et compendiose ad devitandas minutias annum duobus communem Scriptura illi attribuit, qui majorem illius anni partem obtinuit. Item, si diligenter attendimus, inveniemus pro certo frequens fuisse illis temporibus, quod in nostris saepe actitari videmus. Videmus saepe quod reges filios suos, dum adhuc vivunt, coronant, ut subditorum contradictionem et rebellionem praeveniant. Hoc apud reges Israel frequens erat, timentes ne per aliquam rebellionem regnum eorum [Col. 0241D] ad domum David rediret. Ex hoc quidem in Sciptura, quamvis ubique aperte non dicatur, invenitur tamen in ea unde suis in locis facile convincatur.

Et notandum quod tempora congregantium quandoque attribuuntur soli patri, quandoque filio soli, quandoque tam filio quam patri. Sunt enim qui quamvis filios suos jam coronaverint, nullo modo dum vivunt regiam potestatem eos exercere velint. Merito ergo ejusmodi tempus regnandi attribuitur [Col. 0242B] soli patri. Sunt qui post filiorum coronationem modo propter corporis, modo propter mentis infirmitatem otio vacant, luxui deserviunt, et negotia regni per omnia filiis committunt. Nonne haec tempora regnandi rectius ascribuntur filio quam patri? Sed quando regni negotia communiter tractabant, et contra rebelles modo simul, modo separatim regnum defensabant (sicut et Romani imperatores suis temporibus fecisse leguntur), nonne haec regnandi tempora utrisque merito ascribuntur? Ecce Hieroboam rex Israel dicitur regnasse viginti duos annos, et filius ejus Nadab annos duos. Si vero duo isti dicantur viginti sex annos regnando implevisse, quod de duorum regnorum collatione dicitur nullo modo poterit stare. Nam si Asa, rex Juda, regnavit [Col. 0242C] regis Hieroboam anno vigesimo, quomodo potuit Nadab, ut legitur regnare regni Asa anno secundo, et Baasa tertio? Sed si intelligamus Asa regnum inchoasse, in vicesimi anni fine, ita ut annus qui est Hieroboam vigesimus primus, sit regi Asa primus, et qui est Hieroboam vigesimus secundus, et regi Asa secundus, idem sit Nadab regnandi initium, et annus primus, ita ut annum unum regnet cum patre, majorem vero partem anni sequentis sine patre; si, inquam, sic velis accipere, videbis in omnibus nil contrarietatis inesse.

Item dicitur quod Baasa qui Nadab occidit, tertio anno regni Asa regnare incipiens, viginti quatuor annis regnavit. Intelligitur igitur quod Baasa usque ad vigesimum septimum annum regis Asa duraverit, [Col. 0242D] quamvis eum nonnisi ex majori parte compleverit. Quomodo ergo dicitur Hela filius Baasa vigesimo sexto anno regni regis Asa regnare coepisse, et duobus annis regnasse, nisi quia vigesimum sextum regis Asa, et primam vigesimi septimi anni partem cum patre, et posteriorem ejusdem anni partem regnavit sine patre. Nam in fine ipsius anni vigesimi septimi Zamri eum occidit, et pro ipso septem diebus regnavit. Legitur autem quod cum [Col. 0243A] exercitus audisset rebellasse Zamri et occidisse regem, fecit sibi regem omnis Israel Zamri. Constat ergo quod idem annus fuerit Zamri regnandi primus, qui fuit regi Asa vigesimus octavus. Quid ergo est quod legitur de ipso, quod regnaverit regni Asa anno trigesimo primo? Sed scimus quod rebellante Thebni media pars populi sequebatur unum, et media pars alium. Quod ergo dicitur regnasse anno Asa trigesimo primo intelligitur de eo tempore dictum, quando mortuo jam Thebni coepit regnare in toto. Scriptura autem dicit quod duodecim annis regnavit. Si igitur annus Asa vigesimus octavus fuit Zamri regnandi primus, constat quod annus Asa trigesimus nonus fuit isti in regno duodecimus. Quomodo ergo constat, quod Achab [Col. 0243B] filius ipsius Zamri regnaverit, ut legitur, anno Asa trigesimo octavo, nisi quod absque dubio duobus annis regnavit Achab cum patre suo? Concinit autem huic sententiae, quod Josaphat filius regis Asa quarto anno regni Achab dicitur regnasse. Idem siquidem annus qui fuit Asa quadragesimus primus exstitit Achab in regno quartus. Refert autem Scriptura quod rex Asa mortuus sit regni sui anno quadragesimo primo, et regnaverit Josaphat filius ejus pro eo. Regnavit vero Achab annis viginti duobus, unde et idem annus in regno fuit Josaphat decimus octavus, qui Achab exstitit vigesimus secundus, et ultimus. Sed Ochozias filius Achab regnavit anno, ut legitur, regni Josaphat decimo [Col. 0243C] septimo, et frater Ochoziae Joram anno ejusdem decimo octavo, prior videlicet anno patris sui penultimo, alter autem ejusdem ultimo anno. Quomodo ergo verum fuit quod Ochozias duobus annis, vel pro patre quomodo regnavit, si frater ejus ultimo patris eorum anno regnare coepit? Sed hinc intelligi datur, quod unum annum in regno egit cum patre, alium vero cum fratre. Intelligitur quod idem Ochozias in fine penultimi anni patris sui regnum a patre accepit, et majorem sequentis anni partem, cum patre exegit. Idem autem annus, ut diximus, qui fuit Achab ultimus, fuit regi Judae Josaphat decimus octavus. Perpenditur ergo quod in fine ejusdem decimi octavi anni, post mortem patris Ochozias per lapsum confractus, et, Elia prophetante, [Col. 0243D] de vita desperatus, fratrem in regnum asciverit, et cum eo alium annum languendo exegit. Sed si Joram filius Achab et frater Ochoziae, ut de eo legitur, regnavit anno decimo nono Josaphat regis Judae, quid est quod paulo post dictus est regnasse, secundo anno Joram filii ejusdem Josaphat regis Judae? An forte idem annus erat filio secundus, qui erat patri decimus octavus. Et potuit quidem esse, quod pro aliqua infirmitate seu alia aliqua causa instigante, pater tunc temporis filium coronasset, quamvis exercendi regiam potestatem per aliqua tempora omnino non permisit.

Notandum namque quod, cum Joram filius Achab dicitur regnasse secundo anno alterius Joram, non dicitur regis Joram, nec dicitur anno secundo regni [Col. 0244A] ejus, nihil tale Scriptura dicit, sicut superius per caeteros dicere consuevit, sed de morte Ochoziae mentionem faciens adjecit. Et regnavit Joram frater ejus pro eo anno secundo Joram filii Josaphat regis Judae. Si filius Achab secundo anno filii Josaphat regnavit, quomodo verum est quod e converso dicitur, filius Josaphat quinto anno Joram filii Achab regnaverit, nisi quod datur intelligi quod ab eo tempore patre concedente et ordinante regia potestate pro parte usus sit, et regni negotia simul cum patre tractaverit? Hinc est quod conregnantium tempora ab eodem anno quinto ascribuntur tam filio quam patri: nam retroacta attribuuntur patri soli. Annus autem ille qui fuit filio Achab quintus, fuit Josaphat qui viginti quinque annis regnavit [Col. 0244B] vigesimus tertius. Vis autem ex ipsa Scriptura apertius nosse quod ille annus fuerit tribus communis? Anno quinto, inquit, Joram filii Achab regis Israel, et Josaphat regis Juda, regnavit Joram filius Josaphat regis Juda. Ecce idem annus dicitur esse Josaphat regis, qui ejus filio fuit primus, et filio Achab quintus, non quod fuerit quintus Josaphat regis, sed quod fuerit ei cum caeteris communis. Annis itaque tribus regnaverunt simul pater et filius. In eamdem sententiam videtur concurrere quod filius Josaphat dicitur octo annis regnasse. Nam post mortem patris non potuit regnare tot annis, quinto siquidem anno post mortem Josaphat, Jehu tam Ahaziam filium filii Josaphat, quam Joram [Col. 0244C] filium Achab occidit. In regno autem Judae, iste filius Josaphat invenitur primus patri conregnasse.

Notandum quod idem annus Joram regi Judae fuit octavus, qui fuit Joram regi Israel duodecimus. Quomodo ergo dicitur quod Ahazias filius Joram regis Judae pro patre, et uno anno regnaverit, si idem annus patri et filio, et regi Israel ultimus fuit? Sub eodem namque tempore, sicut jam dictum est, Ahazias et rex Israel ab Jehu interfectus est. Sed potuit filius majori anni parte regnasse cum patre, reliqua sine patre. Et quoniam in regno supervixit patri suo, dicitur regnasse pro eo. Ex his itaque quae dicta sunt manifestum erit, ut credo, quam falsa sit quorumdam opinio (ne dicam assertio) qui mota falsa quaestione solutionis gratia dicunt filium Josaphat viginti annis regnasse. Non enim viginti [Col. 0244D] annis pater regnare potuit, si filius ejus qui regnavit pro eo octavo patris sui anno, vel modico post, ab Jehu occisus fuit. Constat quod Jehu, ut dictum est, Joram filium Achab occiderit, qui duodecim annis regnavit, et postea de eodem Jehu dicitur quod undecimo anno Joram filii Achab, et regis Ahaziae super Judam, in Jezrael venerit, et Jezabel interfecerit. Quid igitur est quod illud quidem quod Jehu prius fecit, dicitur fecisse anno Joram regis Israel duodecimo, et quod posterius fecit, dicitur fecisse anno ejusdem regis undecimo. Sed miranda ratione innuit quod diversis respectibus unus et idem annus fuerit illi undecimus et duodecimus. Nam undecim annis per se solus [Col. 0245A] regnavit, unum vero in regno cum fratre exegit.

Notandum vero quod similem positionem hoc loco invenimus, qualem superius denotavimus. Ibi legitur: Anno quinto Joram filii Achab regis Israel, et Josaphat regis Juda, regnavit Joram filius Josaphat regis Juda. Hic autem dicitur: Anno undecimo Joram filii Achab, et regis Ahaziae super Judam, venit Jehu in Jezrael. Ibi quintus annus Joram filii Achab dicitur esse tam Josaphat quam ipsius, cum tamen fuerit soli Joram in regno quintus. Hic annus undecimus ejusdem Joram dicitur esse tam Ahaziae quam ipsius, cum tamen fuerit soli Joram in regno undecimus. Jehu super Israel decem octo annis regnavit, cujus septimus Joas filius Ahaziae super Judam regnare incoepit, et quadraginta annis regnavit. [Col. 0245B] Idem autem annus fuit Joas vigesimus secundus, qui et Jehu ultimus. Joas vero filius Jehu vigesimo tertio anno Joas regnare incoepit, et decem septem annis regnavit. Idem ergo annus fuit Joas ultimus, qui et Joas regis Judae trigesimus nonus. Quomodo ergo scribitur quod Joas filius Joachas trigesimo septimo Joas regis Judae anno regnavit, nisi quod Joachas filium suum triennio ante mortem suam regem constituit? Mortuo autem Joachas filius ejus Joas anno quadragesimo, et ultimo Joas regis Judae regnavit solus, unde et Amasiae filio ejusdem regis Judae invenitur esse annus regnandi primus, qui filio Joas dicitur esse secundus. In anno, ait Scriptura, secundo Joas filii Joachas regis Israel regnavit Amasias filius Joas regis Judae.

[Col. 0245C] Notandum quod conregnandi tempora soli patri attribuuntur, unde et regiam potestatem ante mortem patris filius minime exercuisse colligitur. Joas rex Israel sexdecim annis dicitur regnasse, cujus anno secundo regnavit Amasias rex Judae. Annus igitur qui fuit Joas decimus sextus, et ultimus, fuit Amasiae decimus quintus. Quomodo ergo Jeroboam filius Joas regis Israel decimo quinto anno Amasiae regnavit, ut Scriptura dicit, nisi quod ultimo patris sui anno patri conregnavit? Idem annus, ut diximus, fuit Joas regi decimus sextus, et ultimus qui et Amasiae regi Judae decimus quintus. Annis igitur quatuordecim post mortem Joas, Amasias regnavit, de quo legitur, quod annis viginti novem regnaverit. [Col. 0245D] Quid est ergo quod Amasias post mortem Joas dicitur viginti quinque annos vixisse, qui tamen post ejusdem mortem non invenitur secundum Scripturam nisi quatuordecim annis regnasse? Sed intelligi datur quod post vigesimum nonum regni sui annum seu propter infirmitatem, seu alia aliqua de causa vacaret sibi, et filio coronato committeret negotia regni. Hinc est quod Azarias qui Zozias filius Amasiae vigesimo septimo anno Jerobam regis Israel regnasse dicitur, sicut in sequentibus legitur: Anno vigesimo, inquit, Jeroboam regis Israel, regnavit Azarias filius Amasiae regis Judae, ut superius jam diximus, idem annus fuit regi Jeroboam in regno primus, qui patri ipsius fuit in regno, et [Col. 0246A] vita ultimus. Inter primum autem et vigesimum septimum annum invenies annos viginti quinque, quibus Amasias regi Joas dicitur supervixisse. Ab eo ergo tempore coepit Azarias filius Amasiae non sola sicut ipsius patris permissione, sed jure haereditario regiam potestatem exercere. Sicut superius dictum est decimo quinto anno Amasiae, regis Judae, coepit Jeroboam super Israel regnare. Idem ergo annus fuit Jeroboam in regno decimus quintus qui Amasiae exstitit vigesimus nonus. Et si Azarias filius Amasiae statim post vigesimum nonum patris annum a patre regnum suscepit, profecto idem annus et Azariae vigesimus sextus, et Jeroboam in regno quadragesimus primus et ultimus fuit. Nam idem Jeroboam quadraginta et uno, et Azarias quinquagesimis [Col. 0246B] duobus annis regnavit. Quid est ergo quod Zacharias filius Jeroboam trigesimo octavo anno Azariae ut legitur regnare incoepit? Nunquid a vigesimo septimo anno Azariae usque ad trigesimum octavum ejus annum regnum Israel sine rege permansit? Potest utique in dubium venire, an propter aetatem, an propter rebellionem vel ob aliam causam non potuerit eatenus in regno patris praevalere. Quod anno trigesimo octavo Azariae regis Judae dicitur Zacharias filius Jeroboam regnasse, sic oportet intelligere quod trigesimo octavo quidem anno regnare coepit, et sex mensibus, non tam ejusdem quam sequentis anni regnavit, et post eum Sellum mense uno qui eum occidit. Post hos Manahen eodem trigesimo nono regnare incipiens, minorem [Col. 0246C] ejusdem anni partem in regno transegit. Nam, si majorem anni illius partem transegisset, Scriptura ei pro more non tantum decem, sed undecim annos ascriberet. Quae de Phaceia, vel Phacee dicuntur, satis aperta videntur. Joathan filius Oziae decimus sextus ( sic ) annos regnasse describitur, et tamen Osee rex Israel vigesimo ejus anno regnare perhibetur: unde intelligi datur eum in regno viginti annis vixisse, sed a decimo sexto anno filium suum regem constituisse, et quod qualicunque de causa in regno adeo meruit exaltari, ut tempora conregnandi potius ascriberentur filio quam patri. Anno secundo Phacee qui viginti annis regnavit, Joathan rex Judae regnare coepit. Idem ergo annus fuit Joathan decimus [Col. 0246D] sextus, qui et Phacee decimus septimus. Anno autem decimo septimo Phacee coepit Achab filius Joathan regnare, sed ut intelligi datur in ejusdem anni fine: nam si toto anni illius tempore vel majore ejusdem anni parte regnasset, non video cur annus ille Achab non ascriberetur, sicut et caeteri qui sequuntur. Idem ergo annus fuit Achab tertius, qui Phacee quem Osee occidit fuit vigesimus. Idem nihilominus fuit Achab quartus, qui patris ejus dicitur esse vigesimus. Regnavit itaque Osee anno Achab quarto. Quid ergo est quod in sequentibus dicitur regnare ejusdem Achab anno duodecimo? An forte sicut Zamri contigit, ab eo tempore quo Phacee interfecto regnum sibi praeripuit usque ad duodecimum [Col. 0247A] regis Achab annum multis rebellantibus praevalere non potuit? Unde contigisse videtur, quod ei subsequentia non autem praecedentia tempora in regno [Col. 0248A] ascriberentur, alioquin decimus octavus ( sic ) annis potius quam novem regnasse diceretur.

[Col. 0247] Summaria declaratio duarum tabularum sequentium ad agnoscendam contradictionem, et concordiam temporum regum conregnantium super Judam et Israel.

[Col. 0247A] In sequentibus duas tabulas adjeci, in quibus continentur ea quae superius digessi. In prima continentur ea quae quaestionem movere, vel contrarietatem inferre videntur. In secunda tabula eadem ipsa disposita sunt eo ordine, ut singula quae quaestionem movebant videantur ex ea posse intelligi sine expositione. In prima tabula, et in primo ipsius ordine habes ordinata a summo usque deorsum nomina regum in Juda regnantium. Et in secundo ordine, [Col. 0247B] quot annis regnaverit unusquisque eorum. In tertio ordine habes reges Israelitici regni. Et in quarto tempora regnandi. In numeris, qui quibusdam regibus subscribuntur, notatur quoto anno regni ipsius, [Col. 0248A] qui superscribitur, regnare coeperunt qui econtra de regione scribuntur. In secunda tabula, in prima ejus fronte ordinatur series temporum ab exordio schismatis usque ad tempora primae captivitatis. In secundo ordine continetur series temporum regum Juda ordine sibi succedentium. In tertio ordine est palam videre, quando contigit filios patribus conregnasse. Quod de regibus Juda eorumque filiis docet ordo secundus et tertius, hoc de regibus Israel docet [Col. 0248B] ordo quartus et quintus. In quibus et illud perpendi potest, quod quaedam conregnandi tempora attribuuntur solis filiis, quaedam solis patribus, quaedam vero tam filiis quam patribus.

Quaeris cum omnia in prima creatione dicantur bona, cur introducendorum in arcam alia dicuntur munda, alia vero immunda, cum ista eo ipso quod immunda sint non videantur esse bona. Sed in rerum consideratione aliud judicium est secundum primam conditionem, aliud juxta humanam consuetudinem, atque aliud juxta divinam legem. Secundum primam conditionem omnia judicantur bona vel munda; juxta humanam consuetudinem alia munda videntur, alia immunda. Ex mundis vero consuetudinariis, quaedam sanctio divina excepit, et immunda decernit. Primum judicium est juxta definitionem rationis, secundum juxta experimentum sensualitatis, tertium juxta decretum divinae sanctionis. [Col. 0255B] Ratio judicat secundum naturam et proprietatem [Col. 0256A] rebus insitam. Sensualitas juxta affectionem propriam, et placoris vel horroris sui differentiam. Sanctio divina juxta similitudinem aliquam ob significationis gratiam. Juxta rationis judicium nihil immundum praeter peccatum. Sensualitas immundum reputat, quod sensus carnis horret vel nauseat. Quando divina sanctio aliquid quod naturaliter mundum est immundum decernit, gratia significationis id facit, et ad aliquid quod veraciter immundum est de moribus hominum delendum intendit. Multa igitur quae secundum consuetudinem vel aliquam institutionem reputantur immunda, juxta proprietatis suae rationem judicantur munda et bona.

[Col. 0256B] Quaeris quomodo ab Apostolo axymi dicantur qui [Col. 0257A] tamen ab eodem vetus fermentum purgare jubentur. Nam quod azyma apud Graecos, hoc idem sonat fermentum apud nos, azyma vero idem quod absque fermento. Si ergo absque fermento non sunt, quomodo azyma dici possunt? Vel si omni fermento carent, quomodo purgare valent quod omnino non habent? Expurgate, inquit, vetus fermentum, ut sitis nova conspersio sicut estis azymi (I Cor. V) . In his Apostoli verbis si bene consideres, non unam tantum, ut mihi videtur, quaestionem reperies, sed plures. Sed dum unam solam proponis, in eo ipso innuis te nullam dubitationem habere in aliis. Libenter itaque conabor solvere dubitationem tuam, dum postmodum et tu solvas dubitationem meam, nec unam tantum, sed geminam, ut talentum creditum [Col. 0257B] cum usura recipiam. Ecce fatemur quod idem ipsi secundum idem ipsum non possunt azymi esse et fermentum habere, possunt tamen idem ipsi secundum aliud et aliud et azymi fore et fermento non carere. Sunt qui de Deo nil nequiter sentiunt, et ab omni ejusmodi nequitiae fermento purgati sunt, sed male vivendo malitiae fermento purgari necdum meruerunt. Secundum regulam bonitatis vera de Deo sentiunt, sed secundum regulam bonitatis recte vivere nolunt. Carent, qui hujusmodi sunt, fermento nequitiae, sed necdum carent fermento malitiae: Sentite, inquit Scriptura, de Domino in bonitate (Sap. I) . Videte Judaeos quam nequiter de Christo sentiunt. Videte gentiles quia vera de Deo sentire nequeunt: nequitiae ergo fermento utrique pleni sunt. Videte [Col. 0257C] quemlibet haereticum juxta aliquid de Deo bene sentit, juxta aliquid de Deo bene sentire jam nequit. A nequitiae ergo fermento ad plenum purgari necdum meruit. Nequitia est cum jam quis nequit sentire quod debuit. Nequitia est cum malitia sic mentem inebriat, et eousque excaecat, ut de Deo vel proximo sentire jam nequeat secundum id quod veritatis regula dictat. Attende nunc Christianos, et videbis quam multos qui per omnia credunt veraciter, sed per omnia non vivunt sinceriter. Azyma veritatis habent, sed azyma sinceritatis non habent. Azymi sunt secundum fidem, sed azymi non sunt secundum operationem. Merito igitur dicitur illis qui ejusmodi sunt: Expurgate vetus fermentum, ut [Col. 0257D] sitis nova conspersio sicut estis azymi, ut qui jam azymi sunt ex fide, cum omni studio expurgent quidquid impuritatis habent in opere. Ecce jam audisti quod ipse quaesisti. Audi et ipse modo quid mihi exponi desidero. Nova certe conspersio nisi prius coquatur, comedi non potest. Sed panis absque fermento comedi potest. Cur ergo ab Apostolo non ad id invitantur quod melius perfectiusque esse probatur? Cur non invitantur ut sint panis absque fermento potius quam nova conspersio? Ecce dubitationem meam, audi et aliam. Quid est panis azymus nisi cibus? Si ergo erant azymi, nunquid et in cibum assumendi? Sed et in azymis jubentur epulari. Nunquid idem ipsi sunt epulandi et sunt epulaturi? Nunquid idem ipsi sunt convivium [Col. 0258A] et convivae, epulantes et epulae? Si ipsi sunt azymi, si in azymis epulaturi, nunquid ipsi a semetipsis devorandi? Has duas quaestiunculas pro fenoris debito, tertiam gratis requiro. Nam juxta abundantiam largitatis tuae debes vel ad unam gratis respondere. Cum semper esse soleat vel debeat prius esse fides vera quam opera sincera, cur prius epulari jubentur in azymis sinceritatis, non in azymis veritatis.

Fateor, jam non valeo exactionis tuae importunitatem aequanimiter tolerare, qui me cogis non solum mihi a te, verum etiam tibi a me propositas quaestiones solvere. Sed si volumus illas ad plenum [Col. 0258B] explicare, totam illam paschalis celebritatis apostolicam lectionem oportebit explanare. Expurgate vetus fermentum ut sitis nova conspersio sicut estis azymi. Ut hunc locum Apostoli possimus plenius intelligere, opus est, uti mihi videtur, multiplici inquisitione. Primo quid sit fermentum, quid fermentum modicum, quid fermentum vetus, quis expurgandi modus, quid sit azyma, quid conspersio nova, vel quae sit panis et conspersionis differentia. Demum autem, quod superius jam dixi, cur ab Apostolo monemur fieri nova conspersio, et non potius panis absque fermento. Quid sit fermentum corporale, vel cujus sit efficaciae novimus, et eo ipso perpendimus quid de spirituali fermento sentire debeamus. Videtur itaque esse fermentum spirituale quod corrumpit [Col. 0258C] integritatem spiritualis et rationalis substantiae. Spirituale igitur fermentum dicimus esse omne peccatum quod eam corrumpit vel secundum sensum vel affectum. Secundum sensum corrumpitur ex falsitate, secundum affectum vero ex impuritate. Quandiu ergo veraciter dicere possumus, si dixerimus quia peccatum non habemus nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est, recte nobis dicitur, et merito dicendum videtur: Expurgate vetus fermentum. Si vero fermentum merito dicitur omne peccatum, consequens est ut in fermento modico intelligatur veniale peccatum, quod et de facili committitur, et de facili remittitur. Dico autem modicum, non quod ipsum sit parvipendendum, [Col. 0258D] sed quod modicum sit comparatione peccatorum criminalium. Sed dicis fortassis: Si modicum fermentum secundum Apostolum potest totam meritorum massam corrumpere, non possumus etiam in modico fermento nisi criminale aliquid intelligere. Et illud quidem, inquis, contra quod Apostolus in superioribus disputavit, quamvis magnum peccatum, modicum tamen fermentum secundum eumdem ipsum fuit, alioquin ad quid consequenter adjungit: An nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit? (I Cor. V.) Sic tibi forte videtur. Quid ergo? Nunquid modicum fermenti contraxit, qui patris sui uxorem habuit? Si modicum fermenti facit corruptionem modicam, et multum fermenti corruptionem magnam, nunquid dicemus quia modicum [Col. 0259A] et non multum corruptus fuit, qui tale flagitium commisit? Ego magis intelligo idcirco dictum ab Apostolo, quod modicum fermentum totam massam corrumpit, ut intelligerent qui audirent quantam corruptionem tale tamque abominabile flagitium ingereret, cum quanto studio et festinatione expurgari oporteret, quandoquidem modicum etiam fermentum totam massam corrumpere solet. Si secundum apostolum Joannem: Omne peccatum iniquitas est (I Joan. III) , quid erit criminale peccatum nisi iniquitas magna? Dicemus ergo quoniam iniquitas magna sit corruptio modica; nam hoc consequens videtur, si modicum fermentum criminale peccatum dicatur. Sed quomodo, inquis, peccatum veniale totam potest, secundum Apostolum, massam corrumpere? [Col. 0259B] Audi quid alia Scriptura dicat, et ex illa perpende quomodo haec intelligi debeat: Qui modica negligit, paulatim defluit (Eccli. XIX) . Et scimus quoniam a modica scintilla ignis exardescit. Videmus saepe, patrefamilias dormiente, quam ex modico ignis exardescit, et sub nocte una vel hora totam possessoris substantiam, quandoque autem ipsum habitatorem cum ejus habitatione consumit. Sic sane concupiscentia in exordio tentationis modica si contemnatur incipit paulatim crescere et mentis vires pedetentim emollire, et virtute exhausta, ad crimen impellere, et juxta hunc modum meritorum nostrorum massam corrumpere. Sic utique sic, si negligatur, a modico fermento non modica saepe massa corrumpitur: nam si minime negligamus quamlibet turpiter [Col. 0259C] lapsi in expurgando cujuscunque criminis fermento fortiter insistamus, ab ejus corruptione bonorum nostrorum massam conservare poterimus. Hinc est quod post specialem admonitionem sumpta occasione ad generalem doctrinam assurgit, cum dicit: Expurgate vetus fermentum.

Putas docet nos insistere in expurgando solo modico vel solo magno fermento, et non potius in magno et modico? Expurgate, inquit, vetus fermentum. Fermentum illud merito dicitur vetus unde animus est infectus, et in infectione corruptus. Recens namque videtur illud fermentum quod adhuc animum pulsat per solum cogitatum. Quod in sola cogitatione est, exterius quasi ad fores pulsat; quod affectum [Col. 0259D] jam tenet, interiora occupat et inquinat. Illud itaque repellendum, istud expurgandum. Modus autem expurgationis multiformiter agitur, arguendo, orando, confitendo. De primo habes in psalmo: Quae dicitis in cordibus vestris, et in cubilibus vestris compungimini (Psal. IV) . De secundo et tertio habes in apostolo Jacobo: Confitemini alterutrum peccata vestra, et orate pro invicem (Jac. V) . De quarto est illud Joannis Baptistae: Facite, inquit, dignos fructus poenitentiae (Luc. III) . In criminalium expurgatione opus est pro certo confessione et satisfactione. Nam compunctio et oratio quandoque solent ad venialium expurgationem sufficere. Criminalia expurgare oportet ad plenum tam secundum reatum, quam secundum actum. Secundum reatum, ut de praeteritis [Col. 0260A] satisfacias, et de reliquo nil tale praesumas. Sed quia venialia nunquam possumus quandiu in hac corruptibili carne vivimus ad purum de vita nostra exstirpare, debemus semper eorum expurgatione insistere, et ad quotidiana puritatis incrementa studia nostra innovare. Ut sitis, inquit, nova conspersio sicut estis azymi. Videtur quidem azyma dici posse tam panis absque fermento, quam nondum fermentata conspersio. Nam idem sonat azyma quod sine fermento. Quid horum itaque debemus intelligere, in eo quod dicit eos azymos esse? Sed si nova jam conspersio fuerant, non oportuit monere ut essent quod erant. In eo ergo quod azymos dicit, quantum videtur, panes absque fermento intelligi voluit. Quid ergo? Nunquid eos hoc monere voluit ut [Col. 0260B] desinerent esse panis absque fermento, et fierent nova conspersio? Quis hoc dicat? Nam nec conspersio solet fieri de pane, quin potius panis de conspersione. Intelligitur ergo quod juxta aliquid azymi erant, et item juxta aliquid azymi non erant: juxta id quod absque fermento non erant, novam eos conspersionem fieri volebat. Multi enim sunt azymi secundum fidem, qui non sunt azymi secundum operationem, et multi videntur esse azymi secundum operationem: qui tamen azymi non sunt secundum intentionem, quemadmodum hypocritae. Et sunt qui habent azyma sinceritatis in intentione, qui tamen ad plenum fermento non carent in affectione. Et idcirco absque dubio quandiu mente quidem consentientes legi Dei aliam legem videmus in membris nostris repugnantem legi mentis nostrae, et captivitatem [Col. 0260C] in legem peccati; quandiu, inquam, hoc in nobis videmus, procul dubio fermenti purgatione opus habemus, merito dicitur nobis: Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio sicut estis azymi. Quod dicit conspersio, non qualiscunque, sed nova, idem valere videtur ac si diceret non fermentata. Nam conspersio injecto etiam fermento non fermentatur sine mora. Postquam ergo fermentata jam fuerit recens esse jam desinit, et novitatem suam amittit. Sicut ergo juxta aliquid jam facti erant quasi panis absque fermento, sic juxta aliquid eos fieri volebat conspersionem absque fermento. Utrobique nolebat eos azyma habere, utrobique sine corruptione esse, et in eo quod jam erant, et in eo [Col. 0260D] quod adhuc esse poterant. Videamus nunc quid sit inter panem et conspersionem. Panis, uti jam dictum est, fit de conspersione, non autem conspersio de pane. Conspersio est materia tenera, et mollis, et diversae formae susceptibilis. Panis est res jam formata, et firma, et ad ignem solidata. Panem itaque azymum efficit affectus in bono firmus atque robustus. Novam conspersionem facit recens animi propositum, sed adhuc rude et minus exercitatum. Conspersio inter manus formatur, postea ad ignem excocta solidatur, sicque panis efficitur. Sic utique sic meritorum nostrorum promotio profectuum innovatio ex deliberatione inchoatur, per discretionem moderatur, in dilectione consummatur.

Quando ergo ad augendam animi puritatem novum [Col. 0261A] aliquid statuimus, et ejusmodi intentioni cum multa deliberatione insistimus, quid aliud quam fermentum expurgando novam conspersionem facimus? Sed quia non omnes omnia possunt, nec omnibus omnia aeque expediunt, cum mensuram nostram, et bonum agendi modum in quolibet proposito operando addiscimus, et per propriam experientiam ad discretionem erudimur, ita ut omnia cum modestia exsequamur, quid aliud quam coquendos panes formamus? Nam tunc panis quasi ad ignem excoquitur quando propositum bonum per usum quidem in oblectamentum vertitur, et per amorem solidatur. Aliud itaque est boni promotio, atque aliud boni confirmatio. Aliud denique boni inchoatio, et aliud ejusdem consummatio. Istud [Col. 0261B] pertinet ad panem, illud ad novam conspersionem. Quia ergo nemo repente fit summus, nec ad omnem boni inchoationem statim in ipso confirmatus, hominibus humanum loquens propter infirmitatem eorum monet Apostolus ut fiant nova conspersio, non panis absque fermento, quamvis absque dubio ad hunc finem tenderet, ut facti nova conspersio de conspersione nova quandoque etiam panes azymi fierent. Nemo siquidem ob aliud conspersionem facit, nisi ut inde panis fiat. Merito ergo monet Apostolus ut id fiant quod interim fieri poterant, et ex eo ipso innuit ad quem finem tendere debeant, id est, ut tandem aliquando ex toto azymi fiant, et veri boni consummationem confirmationemque proficiant. Ecce jam habes cur monentur fieri nova conspersio, [Col. 0261C] non panis absque fermento. Sed illud est mirum, nec minus investigandum, cur hi qui dicuntur azymi invitantur ad esum agni. Comedere namque non est azymi, conspersionis vero non est comedere vel comedi. Dicto itaque quod azymi erant, injuncto quod nova conspersio fiant, quae consequentia, quaeso, est ut consequenter adjungat: Etenim pascha nostrum immolatus est Christus; itaque epulemur (I Cor. V.)

Scimus quidem in lege praeceptum ut quando agnum immolarent, paschaque celebrarent, alium panem quam azymum omnino non comederent. Si ergo dixisset Apostolus eos quidem non azymos esse, sed azyma habere, et ut abundantius adhuc haberent invitaret, consequens satis videretur ut adjungeret: [Col. 0261D] Etenim pascha nostrum immolatus est Christus; itaque epulemur. Quod de illo historialiter intelligimus, de isto spiritualiter intelligere debemus. Nam quidquid de illo dicitur, propter istum dictum videtur. Quod ibi dicitur de fermento corporali, hic intelligitur de fermento spirituali. Qui ergo dicuntur non azyma habere, sed esse, mirum qua ratione invitantur azyma vel agnum comedere. Sed qui vim apostolicae sententiae plenius intelligere voluerit, altius ista eum perscrutari oportebit. Geminum sane pascha oportet nos celebrare, geminum absque dubio transitum facere. Pascha siquidem, ut saepe audivimus, interpretatur transitus. Transeundumque primo de injustitia ad justitiam, secundo [Col. 0262A] de miseria ad gloriam. Bonus transitus transire de iniquitate ad bonitatem, bonus nihilominus transire de miseria ad beatitudinem. Utrumque debemus celebriter agere; de utroque intime gaudere. Sed quantum ad primum in re, quantum ad secundum in spe. Primam itaque celebritatem debemus nos ipsi cum ejus adjutorio facere, secundam de solo ejus munere exspectare. In ista oportet nos agnum in esum sumere, in illa nosmetipsos in ejus edulium idoneos exhibere. In ista ergo oportet nos azyma habere, azyma comedere, in illa nos oportet azyma esse, et in esum Agni cedere. Nec mireris quod audis, quia oportet nos Agno cibari, et Agni cibum fieri, cum similiter legas (si recolis): Quia Christum induimus, qui tamen Christi indumentum [Col. 0262B] sumus (Rom. XIII) . Et de utroque Scripturarum testimonia habemus. Oportet itaque nos interim azymos fieri, et ab omni vetustatis fermento purgari si volumus in futura illa celebritate digni et acceptabiles inveniri. Sed si volumus azymi esse, oportet nos azyma comedere. Sed nunquid, inquis, si panem azymum comedimus, idcirco panis erimus? Novimus certe panem qui comedenti solet incorporari, non autem comedentem incorporare sibi. Novimus panem qui solet carnem nutrire, carnem impinguescere, et robustiorem reddere. Quis est iste panis qui quod carnis est facit a seipso deficere, et comedentem in sui similitudinem transire? Sed, ne super hoc mireris amplius, audi qualem tibi panem, quale tibi azyma ad comedendum proponimus. [Col. 0262C] Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Joan. VI) . Procul dubio si hunc panem comederis non ipse in te, sed tu in illum mutaberis (lib. VII Confessionum D. August., cap. 10) . Si mihi non vis credere, audi illum cui non audeas contradicere: Cibus sum grandium; cresce, et manducabis me. Nec tu me mutabis in te sicut cibum carnis tuae, sed tu mutaberis in me. Sed forte adhuc quaeris evidentius tibi ostendi quonam modo id possit fieri. Si ergo veritate frueris, et tali cibo delectaris, putas quia veritatem esuriendo et fruendo veritatem in falsitatem mutare possis? Si Christum in tuum cibum assumis, melius tibi est ut te faciat de mendace veracem, quam tu illum de verace mendacem. Procul dubio Christus summa veritas est, procul dubio Christus summa puritas [Col. 0262D] est, azyma veritatis facit de mendace veracem, azyma sinceritatis facit de immundo mundicordem. Cum in veritate et sinceritate confirmati fueritis, procul dubio azymi eritis, et digni ut in Agni cibum assumi debeatis. Sed cum ille cedit in cibum tuum et cum te assumit in cibum suum, utrobique non ille in te, sed tu mutaris in illum. In prima mutatione facit te similem sibi in justitia, in secunda facit te similem sibi in gloria. In prima, ut dictum est, facit de mendace veracem, et de immundo mundicordem; in secunda de mortali immortalem, et de corruptibili incorruptibilem, quando configurabit corpus humilitatis nostrae corpori claritatis suae: Oportet enim, teste Apostolo, corruptibile hoc [Col. 0263A] induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem (II Cor. XV) . Si volumus itaque illi in gloria similes fore, oportet nos azymos esse; et si azymi fieri volumus, oportet ut azyma sinceritatis et veritatis comedamus.

Non autem sufficit hujusmodi azyma haberi, et quid sinceritatis sit, vel quid verum constet per intelligentiam capere et memoriter tenere, nisi addamus ut etiam comedamus, et operando quidem velut masticando studeamus in affectum nostrum transfigere, et intima nostra ejusmodi suavitate et satietate replere. Vides certe quia aliud est azyma habere, et aliud est azyma comedere, aliud denique azyma esse. Si igitur azymi esse non possumus nisi designatum azyma comedamus, quid mirum si eos [Col. 0263B] qui jam azymi ex parte erant, et ex parte non erant, et mediante nova conspersione ex toto azymos fieri volebat; quid, inquam, mirum si eos ad azyma comedendum invitabat? Principaliter autem eos invitat ad esum Agni sine cujus gratia perseverare non poterant in eo quod jam erant azymi, vel in eo quod adhuc azyma erant, nec nova conspersio, nec ex ea azymi fieri. Nunc illud, obsecro, attende, quam sit consequens, quamve conveniens, ut qui de seipso fecit tibi cibum tuum, tu illi de te ipso facias cibum suum. Ad mensam divitis sedisti, attende quae tibi apposita sunt, et vide quia te oportet talia praeparare. Vult Apostolus: Nos fieri nova conspersio (I Cor. V) , et de conspersione panis absque fermento, et merito. Etenim pascha nostrum immolatus est [Col. 0263C] Christus. Efficiamur itaque nova conspersio, ut inveniat Christus in nobis unde possint sibi epulae fieri. Etenim pascha nostrum immolatus est Christus, ut inveniamus in illo quod possimus epulari. Ex eo autem quod immolatus est Christus utrumque efficitur, ut id quod monet Apostolus et merito facere debeamus, vel etiam perficere valeamus. Ex agni enim immolatione et comestione (si tamen eum in azymis sinceritatis et veritatis comedamus) gratiam accipimus, ut monita Apostoli implere possimus. Agnum itaque cum azymis comedat, qui nova conspersio, qui purus ab omni fermento esse desiderat, qui se in Christi esum aptum et idoneum parat. Ecce jam accepisti cur illi qui dicuntur azyma, cur illi qui monentur nova conspersio fieri, praecipiuntur [Col. 0263D] Agnum in azymis epulari. Sed restat adhuc illud quaerere quod ultimo loco posuimus. Cum enim Salomon dicat: Palpebrae praecedant gressus tuos (Prov. IV) , et prius sit prospicere quam pergere, agnoscere quam facere: cur azyma veritatis ab Apostolo postponitur in admonendo, si prius esse oportet in comedendo? Sed ut ad hunc quaestionis locum commodius accedamus, prius quae praemittuntur diligenter inspiciamus. Docet itaque Apostolus quomodo Agnum edere liceat, et quomodo eum comedere omnino non liceat. Non licet eum comedere in fermento malitiae et nequitiae. Sed sicut consequenter auditis in azymis sinceritatis et veritatis.

Hinc animadvertere licet quid sit inter pascha [Col. 0264A] Judaeorum et pascha Christianorum. Illic certe interdicitur fermentum corporale, hic vero fermentum spirituale. Ibi indicitur azymus panis, hic autem azyma sinceritatis et veritatis. Et merito quidem, ibi namque immolatur agnus legalis, sed animalis; hic vero agnus spiritualis et supercoelestis. Ibi animal brutum, hic homo Deus Dei Verbum. Utriusque immolatio dat transire de servitute ad libertatem, sed illius de corporali ad corporalem, istius de spirituali ad spiritualem. Illa immolatio dat transire de Aegypto in desertum; ista dat redire de mundo in paradisum. Illa denique dat transire de servitute Pharaonis in regnum terrenum; ista transmittit de servitute diaboli in regnum coelorum. Ex his intelligi datur quam incomparabiliter sit major, quam [Col. 0264B] inaestimabiliter sit dignior solemnitas ista quam illa; nostrum denique quam Judaeorum pascha: Etenim pascha nostrum immolatus est Christus. Itaque, ait, epulemur (I Cor. V) . Audistis quis sit fructus immolationis. Vultis adhuc audire quis sit fructus epulationis? Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI) . Sed, ne de qualicunque vita dictum putetur, audiamus adhuc quid super eodem dicatur: Qui manducat meam carnem, et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam (ibid.) . Ecce quem fructum ex esu ipsius invenit, non omnis quidem, sed qui digne accedit: Alioquin qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (ibid.) . Epulemur itaque, sed non indigne. Hoc est quod [Col. 0264C] Apostolus docere te voluit cum subjungit: Non in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis. Comedere in fermento malitiae et nequitiae, procul dubio est comedere indigne. Ut autem dignus efficiaris, comede in azymis sinceritatis et veritatis. Ecce duo prohibentur, duo praecipiuntur. Ecce habes duo contra duo, azyma sinceritatis contra fermentum malitiae, azyma veritatis contra fermentum nequitiae. Videtur autem omnis in hominibus spiritualis corruptio, vel ex concupiscentia carnis, vel ex ignorantia mentis oriri, et omne genus spiritualis fermenti sub istis duobus comprehendi. Nomine vero malitiae et nequitiae non dicitur Apostolus omne genus fermenti comprehendisse. Non enim omnis concupiscentia pertinet ad [Col. 0264D] malitiam, sicut nec omnis ignorantia deputatur ad nequitiam. Aliud est concupiscentiam sentire, atque aliud concupiscentiae consentire. Infirmitati deputatur quod contra voluntatem concupiscentiam sentimus, malitiae quod concupiscentiae ex deliberatione consentimus. Malitia namque est ex proposito et deliberatione malo cognito prono animo consentire. Quid igitur aliud est malitia quam concupiscentia effrenata? Nam concupiscentia alia frenata, alia effrenata. Illa venialis, ista damnabilis. Utraque tamen inficit, utraque corrumpit, et utraque ex eo ipso ad fermentum se pertinere ostendit. Sic utique ignorantia alia venialis, alia autem damnabilis. Venialis quidem [Col. 0265A] quae ex infirmitate descendit, damnabilis quae ex malitia surgit. Illa mentem obnubilat, nam ista excaecat. Malitia namque solet adeo saepe hominem excaecare, ut eum non sinat modo de proximo, quandoque etiam nec de Deo in simplicitate et bonitate sentire. Malitia itaque gignit et nutrit vitium, quod Apostolus hoc loco nequitiam nominat, eo quod in suo judicio veritatis et bonitatis regulam servare jam nequeat.

Non te moveat si hoc nomen invenias positum sub alia acceptione: nam verborum inopia cogit significationem dictionum modo extendere, modo restringere, vel alio quocunque modo variare. Sed debemus semper in hujusmodi ex circumstantia litterae sensum auctoris perpendere et assignare. Si ergo sensum Apostoli sequi volumus, sic, ni fallor, interpretari [Col. 0265B] debemus, ut quemadmodum ex opposito malitia sinceritati, sic et nequitia respondeat veritati. Nequitiae proprium est semper sinistra suspicari, omnia sinistre interpretari, derogationi et detractioni deservire, divina judicia reprehendere, in fide haesitare et in Dei flagellis murmurare. Sicut ergo sub nomine malitiae non intelligitur qualiscunque concupiscentia, sed effrenata, sic sub nomine nequitiae non intelligitur qualiscunque ignorantia, sed malitiosa. Itaque, si diceretur non in fermento concupiscentiae et ignorantiae, ubi ponitur non in fermento malitiae et nequitiae, videretur Apostolus aliquid perfectius praecepisse, et ei quod subjungit in azymis sinceritatis et veritatis, quasi ex opposito [Col. 0265C] plenius respondere. Sed voluit Apostolus, ut jam diximus, docere quomodo ad esum Agni accedere liceat, vel quomodo accedere non liceat. Veniale autem est cum veniali concupiscentia et veniali ignorantia accedere. Damnabile vero cum damnabili concupiscentia, vel damnabili ignorantia appropinquare. Pertinet autem ad malitiam sola damnabilis concupiscentia, ad nequitiam vero sola damnabilis ignorantia. Merito ergo Apostolus noluit dicere [Col. 0266A] non in fermento concupiscentiae et ignorantiae, sed temperantius aliquid, non in fermento malitiae et nequitiae, ne videretur omnem hominem ab esu Agni arcere. Quis enim fermentum concupiscentiae et ignorantiae in hac vita ad plenum purgare sufficiat, ubi caro concupiscit adversus spiritum quandiu quid oremus quemadmodum oportet nescimus. Attende ergo quam discrete, quam consulte Apostolus illud praecipere noluit quod supra humanam virtutem fuit: solum illud homini injungit quod homini possibile cognovit. Dicit ergo: Non in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis. Quaeramus nunc quae sit ista conversio ordinis, ut prius ponat azyma sinceritatis quam veritatis, cum semper prior sit fides recta quam bona operatio. [Col. 0266B] Impossibile est enim sine fide placere Deo. Sed constat quia fides est certitudo quaedam supra opinionem et infra scientiam constituta. Alia est itaque illa cognitio veritatis quae est per fidem solam, et alia est illa quae est per veritatis intelligentiam. Utraque per prophetam designatur, cum dicitur: Si non credideritis non intelligetis (Isa. VII) . Sed illa quae est in fide sola, solet praecedere semper opera bona. Illa vero quae per intelligentiam est, bona opera sequitur, quia bene operando ad veritatem illuminamur. Hinc est illud Sapientis: Fili, concupisti sapientiam, serva mandata, et praebebit illam tibi Deus (Eccli. VII) . Hoc ipsum in semetipso per experientiam dicit qui dixit: A mandatis [Col. 0266C] tuis intellexi (Psal. CXVIII) . Ad illam itaque veritatis cognitionem quae per intelligentiam est Apostolus nos vocat, cum nos ad epulas sinceritatis et veritatis invitat. Non nobis ergo debet sufficere fidei nostrae sacramenta veraciter et firmiter credere, nisi satagamus in quantum possumus etiam per intelligentiam capere. Ex azymis sinceritatis satiemus affectum nostrum, ex azymis veritatis reficiamus intellectum nostrum.

[Col. 0265D] Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? (Psal. II.) Quid per gentes quae Deum nesciunt, idola colunt, nisi pravas perversasque cogitationes accipimus? et quid in populis inania meditantibus, nisi vanas et ineptas cogitationes intelligimus? De illis dictum est: Perversae enim cogitationes separant a Deo (Sap. I) . De istis autem scriptum est: Spiritus enim sanctus disciplinae effugiet fictum, et aufert se a cogitationibus quae sunt sine intellectu (ibid.) . A cogitationibus, inquit, quae sunt sine intellectu. Quid fiet de his cogitationibus quas admittere [Col. 0266D] non possumus sine turpi et illecebroso affectu, vel de his quas libenter accipimus non sine pravo quodam consensu, si ab his se aufert Spiritus sanctus quae sunt sine intellectu? Quod ergo ille cogitationes perversas aperte nominat, hoc iste gentes figuraliter, quasi homines perversos et a Deo vero aversos appellat. Quod ille cogitationes sine intellectu dicere voluit, hoc iste, ni fallor, populos inania meditantes nominavit. Pejores utique sunt quae non sunt sine nequitia, quam quae vagae discurrunt sine intelligentia. Unde et hos gentes nominat, et illos [Col. 0267A] populos appellat. Nam gentes quidem sua persuasitas damnat, populos vero quamvis fideles sua ignobilitas humiliat. Sic utique, sic omnis cogitatio vana, sive otiosa, vilis; prava autem, atque perversa cogitatio detestabilis. Quales omnino utique Propheta increpat, vel potius qualibus insultat, cum dicat: Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania?

Notandum sane quod fremitus est bestiarum, non hominum; gentes utique fremere, est prava desideria contra rationem exsurgere. Quoties justa Dei judicia reprehendimus; quoties contra ejus flagella murmuramus, toties vocem humanam quasi in fremitum commutamus. Quoties appetitum potius quam rationem sequimur, quasi homines nos esse pigeat bestias imitamur. Increpet ergo primum fremitum [Col. 0267B] iniquitatis; postea redarguat etiam studium vanitatis. Nam in eo quod dicitur: Et populi meditati sunt inania, studium vanitatis reprehenditur. Et forte inania cogitare, veniale; meditari autem, omnino reprehensibile. Aliud est enim quod ex negligentia vel inviti patimur; et aliud quando circa inutile studium sponte occupamur.

Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum. Quaeramus prius qui sint isti reges, vel qui sint illi quos nominat principes. Reges dicit, sed terrae reges asserit; peccatori autem dicitur: Terra es, et in terram ibis (Gen. III) . In hujusmodi terra, daemones quos Apostolus mundi hujus principes et rectores tenebrarum appellat (Ephes. VI) , regnum tenent et dominatum exercent, dum eos ad immunda [Col. 0267C] desideria impellunt, et per mundanas cupiditates distrahunt. Rex autem a regendo dicitur, et per terram cor terrenis desideriis inhians recte intelligitur. Illi ergo daemones in Scriptura sacra reges dicuntur, qui in subvertendis, sibique subjugandis hominibus fraude potius quam virtute nituntur. Est enim in aliis astutia major, in aliis autem audacia vehementior. Hi occultius tentant, illi vehementius instant. Horum tentatio fraudulenta, illorum autem violenta. Hi quasi consulendo decipiunt, illi acrius instando quodammodo opprimunt. Hos itaque per reges, illos intelligamus per principes. Isti etenim quasi regendo, illi vero principando hominibus praesunt, quos vel astutia deceptos, vel [Col. 0267D] instantia dejectos ad iniquitatem pertrahunt. Videamus ergo quid dicat: Astiterunt reges terrae. Invenio in Scripturis sanctis alium dici spiritum fornicationis, alium autem appellari spiritum elationis. Sic et in his aliis vitiis intelligi potest. Obtinet itaque alius regnum in luxuriosis, alius in gulosis, alius praesidet avaris, alius iracundis: hic principatur invidis, ille dominatur elatis. Quid igitur aliud est hujusmodi reges sibi invicem assistere, nisi unumquemque in hominum impugnatione alium adjuvare? Nam dum ab uno quolibet quispiam in aliquod vitium dejicitur, ex eo ipso saepe ad resistendum aliis infirmior invenitur. Fieri enim solet, ut qui per crapulam gravatur, multo citius, multoque facilius per luxuriam inflammetur. Reges itaque sibi assistunt quando [Col. 0268A] vicissim sibi ad nos expugnandos opem ferunt. Principes in unum conveniunt, quia quidquid (quamvis diversum) agant in nostra subversione, tamen pariter consentiunt. Recte ergo etiam hos reges vel principes non sibi invicem tantum, sed etiam gentibus vel populis assistere intelligimus; quia, dum per pravas ineptasque cogitationes vaga mente discurrimus, deceptoriis spiritibus tentandi aditum aperimus. Gentibus itaque frementibus populisque inania meditantibus, reges assistunt, principes conveniunt, quia perversis vanisque cogitationibus (quas gentes vel populi significant) perstrepentibus, maligni spiritus tentandi aditum inveniunt, tentandi licentiam justo Dei judicio, accipiunt. Possumus tamen non solum per reges et principes, sed etiam [Col. 0268B] per gentes et populos daemones intelligere, et eorum differentias in his nominibus subtiliter distinguere.

Cogita igitur nunc quasi numerosam quamdam daemonum multitudinem, imo multiplicem innumerositatem. Ex his alios, aliis sicut natura subtiliores, sic nec dubites, et in praesumptione audaciores, et in deceptione callidiores. Unde fit ut aliis infirmioribus, licet numero amplioribus principentur, et super eos libere dominentur. Est igitur in subjectis inferioribus multitudo copiosior, sed in superioribus tam audacia quam prudentia major. Unde fit ut propter ampliorem audaciam in infirmioribus libere dominatum exerceant, et propter majorem prudentiam stolidorum studia et officia pro suo arbitrio [Col. 0268C] disponant. Hoc nos fortasse Scriptura monere voluit, quando alios reges vel principes nominavit; alios autem per gentes et populos designavit. Si autem inter gentes et populos differentiam quaerimus, facile quidem eos ab invicem distinguere poterimus. Nam gentem a gente consuetudinis vel linguae diversitas distinguit, et saepe gens quaelibet multos habere populos consuevit. In uno ergo morum dissimilitudinem, in altero innuit multiplicem eorum multitudinem. Nam quidam eorum in quibusdam vitiis amplius praevalent, et alii aliis vehementius favent vel student. Quia igitur Propheta morum studiorumque diversitatem et in qualibet distinctione innumeram multitudinem esse perspexit, [Col. 0268D] idcirco fortassis et gentes dixit, et populos subsequenter nominavit. Si ergo discretionem spirituum habemus, si eorum differentias diligenter attendimus, non tantum per reges et principes, sed etiam per gentes et populos daemonum differentias intelligere poterimus. Cogitet ergo qui potest, qualis, quantusque vir iste fuerit; quali discretione quantaque virtute praeditus exstiterit, contra quem gentes et populi desaeviunt, contra quem reges et principes conveniunt. Nos si contra uniuscujuslibet daemonis saevitiam vel astutiam restitisse vel resistere nos posse noverimus, multum nos profecisse putaremus; imo non homines, sed supra homines nos esse crederemus. Iste autem non tantum a gente vel rege se sentit impugnari; imo a gentibus, [Col. 0269A] et populis, et regibus, et principibus se non posse superari, et novit, et scripsit, et posteris legenda reliquit, ut vel sic confundat superbiam nostram qui nihil sumus, et tamen superbire non erubescimus. Si quis autem gentes populosque ad cogitationes, reges vero et principes referre velit ad affectiones, facile credo; quia animi affectiones cogitationibus praesidere non ambigo.

Sic tamen hunc intellectum recipiamus, ut superiorem quidem non destruamus, qui Scripturam sacram multiplicem expositionem recipere non dubitamus. Sive ergo totum ad animi vitia, sive totum referamus ad daemonia, aut si melius partim ad vitiosos mores, partim referimus ad vitiorum incentores, multum quidem est haec, vel illa superare, majus tamen [Col. 0269B] est utrisque posse resistere. Si tamen Propheta utrumque non posset, eis cum tanta fiducia non insultaret, cum dicat: Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum. Sed si sequentia verba diligenter attendimus, unde de tot hostibus victoriam praesumat, citius inveniemus. Ait enim: Astisterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum. Sed contra quem? Adversus Dominum, inquit, et adversus Christum ejus. De illo ergo victoriam praesumat, qui in ipso contra tot hostes indefesse dimicabat. Quid enim aliud quam quaedam Dei turris David anima exstitit, quem sibi Dominus quasi vir pugnator omnipotens nomen ejus, contra [Col. 0269C] tot hostes defendit? Una utique ex his turribus erat pro quibus alibi ipse David proclamat: Fiat pax in virtute tua et abundantia in turribus tuis (Psal. CXXI) . Hanc itaque turrem prae caeteris fortem, et inter fortes singularem primo gentes impugnant, populi obsidione vallant. Sed quia praevalere non possunt, tandem assistunt reges, conveniunt principes. Sed inexpugnabilis manebat quam Dominus sibi jugiter defensabat. Stabat itaque David inter tot hostes de Dei protectione securus, et de tot hostibus per Dei victoriam tandem triumphaturus. Insultare ergo non metuit, quos sibi non posse praevalere perspexit, et dicit: Quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus [Col. 0269D] Dominum et adversus Christum ejus. Adversus Dominum, inquit, et adversus Christum ejus. Alia sunt in nobis dona naturae, et alia sunt dona gratiae. Distinguamus nihilominus Dominum, et Christum ejus. Per Dominum intellige Creatorem, per Christum intellige Salvatorem. Aliunde dicitur Creator, et aliunde Salvator. Creator est pro eo quod fecit quod non erat; Salvator autem inde dicitur, quia restauravit quod perierat. Dona ergo naturae pertinent ad Creatorem, dona vero gratiae specialiter pertinere videntur ad Salvatorem. Dona naturae dico quando secundum naturalem complexionem hos videmus proniores ad misericordiam, illos rigidiores ad justitiam; hos naturaliter prudentiores, [Col. 0270A] illos simpliciores, et caetera hujusmodi, quae naturaliter quisque habet, non ex industria possidet. Gratiae autem dona dicuntur, quando quisque nititur habere per gratiam quod possidere minime potuit per naturam. Illa igitur accipimus a prima conditione ex munere Creatoris; ista tempore congruo accipimus ex beneficio Salvatoris. Quando itaque dona naturae corrumpimus, in Creatorem peccamus, qui ejus opus destruere non timemus. Quando vero quis dona gratiae destruit, contra Salvatorem suum specialiter agit, qui pro reparatione nostra usque ad mortem sudavit. Quia igitur vitiosi mores, sive vitiorum incentores daemones tam dona naturae quam dona gratiae in nobis subvertere nituntur, recte non solum contra Dominum, sed etiam [Col. 0270B] contra Christum ejus, gentes et populi, reges et principes assistere perhibentur. Quia ad Creatoris injuriam in nobis corrumpere festinant opus Creatoris, et ad contumeliam Salvatoris evacuare satagunt opus redemptionis. Recte ergo dicitur: Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus.

Dirumpamus vincula eorum et projiciamus a nobis jugum ipsorum. Per vincula retinemur ne eamus quo ire volumus. Sub jugo cogimur inviti operari quod nolumus. Duo magna mala, impediri a bono, occupari in malo. A bono nos revocant vincula cupiditatis, ad malum nos impellit jugum timoris. Bonum utique est secundum Prophetae consilium hujusmodi [Col. 0270C] vincula dirumpere, bonum nihilominus hujusmodi jugum projicere. Sed forte modum quaeris; quomodo id fieri possit audire concupiscis. Audi, sed negligere noli. Noli diligere mundum, nec ea quae in mundo sunt (I Joan II) , et vincula dirupisti. Noli timere eos qui occidunt corpus, animae vero non habent quid faciant (Matth. X) , et jugum projecisti. Dirumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum: Qui habitat in coelis irridebit eos: et Dominus subsannabit eos. Mirum valde si Dominus ubique est, cur in coelo, et non potius ubique esse dicitur? vel si in coelo tantum est, cur ubique esse credatur? Sed usus noster habet, ut res quaelibet videatur ibi ubi est, ubi vero non est, minime videri potest. Quem vero constat ubique esse, [Col. 0270D] voluit tamen Scriptura in coelo specialiter assignare, et ibi maxime inesse dicitur ubi ab omnibus inhabitatoribus incessanter videtur. Ut qui eum videre desiderat ubi videri potest, illuc per meritum ascendat: et est quidem in terra; nec tamen eum videmus, qui in terra sumus; nec in inferno deest, quamvis ab inferni habitatoribus videri posse non credimus. Eumdem tamen in coelis esse, et in coelis videri non dubitamus. Sciendum tamen est quod aliter videtur per fidem, aliter autem per contemplationem, aliter vero cernitur per speciem. Quod est inter coelum et terram, hoc interest inter fidelem et infidelem, et possumus quemlibet perfectum dicere coelum propter fidem. Huic tamen coelo supereminet aliud coelum, [Col. 0271A] dignitas scilicet spiritualium virorum, cui tamen superfertur tertium sublimitas, videlicet angelorum. In primo itaque videtur per solam utique fidem; in secundo autem videtur etiam per contemplationem; in tertio vero cernitur facie ad faciem.

Per fidem eum videmus, quando illa quae de eo scripta sunt firmiter credimus. Per contemplationem autem eum cernit, qui in eo quod de illo prius credidit, ex inspiratione divina intelligentiae oculos figit. Per speciem vero videtur, quando in propria substantia sicuti est facie ad faciem cernitur. Verumtamen quocunque modo videatur, non tamen videtur nisi in coelo. Nam in primo, ut diximus, per fidem; in secundo coelo per contemplationem; in tertio vero videtur per speciem. Solummodo in [Col. 0271B] hujusmodi coelis habitat per gratiam, cum tamen nusquam desit per potentiae vel essentiae suae praesentiam. Quia ergo singulari quodammodo in sanctis Dominus habitat, recte Scriptura cum in coelis specialiter locum habere designat. Sed si per terram carnem, per coelum animam intelligimus, est adhuc aliud quod in his verbis animadvertere debemus. Sciendum namque quoniam ad illud Divinitatis arcanum nunquam sensus ingreditur carnis, nunquam ad illa intima secreta sensus corporeus admittitur. Sola anima quae ad similitudinem ejus facta est, divinae naturae substantiam videre potest. Sed nec eam aliquis ibi corporaliter videre desiderabit, sicuti nec hic sapientiam suam corporaliter videre quaerit. Quoniam [Col. 0271C] igitur sola anima divinae claritatis capax est, ad quod sensus corporeus nunquam penetrare potest, merito in coelo, hoc est in anima, Deus habitare asseritur, quae ejus in aeternum et praesentia fruitur, et visione laetatur. Quid igitur mirum si Deus animam sibi contra hostes defendit, in qua in aeternum habitare elegit, sicut scriptum est: Haec requies mea, in saeculum saeculi hic habitabo, quoniam elegi eam? (Psal. CXXXI.) Fiducialiter itaque agam, et non timelio si talem habitatorem habuero, si talem protectorem invenero, tunc demum inter hostes securus in eis insultare non trepidabo, dicens: Qui habitat in coelis, irridebit eos; et Dominus subsannabit eos. Qui in coelis habitat, qui animas inhabitare amat, [Col. 0271D] ipse sibi defendat, ipse hostes repellat, convincat, irrideat. Qui habitat in coelo irridebit eos, et Dominus subsannabit eos. Aliud est irridere, aliud est subsannare. Irrisio est quando aliquem ironice laudamus, cum supra quod est, vel aliquid quod omnino non est amplificando ei ascribimus, ascribendo amplificamus. Subsannatio vero est quando in alicujus denotatione vultum nostrum simulata deformitate transfiguramus, et qualis ipse sit, vel potius quales nos esse credat, mentita deformitate depingimus. Et licet subsannatio a nasi deductione specialiter dici videatur, recte tamen quaelibet labiorum, nasi, oculorum, faciei, irrisoria detorsio, subsannatio dicitur. Irridendo igitur alterius pulchritudinem simulamus, subsannando vero nostram [Col. 0272A] quodammodo dissimulamus, vel potius irridendo foeditatem illius dissimulamus, subsannando nostram, quae nulla est, simulamus. Fit vero ex hujusmodi simulatione vel dissimulatione, ut aliena deformitas deformius appareat, et nostra formositas formosior emineat. Quid igitur aliud est Dominum suos inimicos irridere, quam eos ad fortia quaedam, vel etiam magna agenda relaxare, in quibus possint ad tempus sibi vel aliis gloriosi apparere? Et tunc quasdam quasi eorum laudes in eorum auribus loquitur cum eos id agere permittat unde superba mens eorum inaniter glorietur. Quales Propheta percutit cum dicit: Disperdat Dominus universa labia dolosa, et linguam magniloquam. Qui dixerunt labia nostra a nobis sunt, quis noster Dominus est? [Col. 0272B] (Psal. XI.) Irrisio itaque est cum inimicorum suorum fortitudinem simulat. Subsannatio vero est cum suam potentiam, vel justitiam dissimulat. Saepe enim injustos in hac vita prosperari, justos vero affligi permittit, quasi qui malitiae resistere non possit, vel innocentiae compati nolit. Dum igitur perversis mentibus, vel minus potens, vel minus justus apparet, quid nisi vultus sui rectitudinem, ut ita dicam, in eorum consideratione detorquet? Quia enim, qui justus est justus esse non creditur, quasi vultus ipsius speciositas in suo decore ab ipsis non videtur.

Fit namque saepe ut dum impii mala impune faciant, Deum res humanas minime curare credant. Quales illi describuntur, qui dixerunt: Non videbit Dominus, nec intelliget Deus Jacob (Psal. XCIII) . [Col. 0272C] Quorum quidam dixerunt in corde suo: Oblitus est Deus, avertit faciem suam ne videat in finem (Psal. XX) . Perversi itaque irridentur, cum de seipsis tam falsa quam magna praesumunt. Subsannantur autem, cum tam profana quam vana de Domino insana mente concipiunt, suas quasi laudes, sed falsas audiunt in quantum de se magna, sed minime vera credunt. Dominum autem quasi deformem aspiciunt, quandiu de eo indigna sentiunt. Maxime autem malignis spiritibus haec sententia convenire videtur, contra quos specialiter prolata videtur. Suis enim tentationibus David fatigabant, suis eum insidiis subvertere festinabant, sed David de Domini protectione securus fiducialiter [Col. 0272D] psallebat dicens: Qui habitat in coelis irridebit eos et Dominus subsannabit eos. Saepe enim maligni spiritus electis quibusdam ad tempus praevalere permittuntur, unde fit ut illos quos Dominus sibi in aeternum servat, contra Dei dispositionem perdere moliantur. Sed dum saepe post lapsum electi quilibet tanto fortiores, quanto humiliores resurgunt, quid aliud suis impugnationibus maligni spiritus quam bonorum profectibus nolentes serviunt? Vide si potes qualiter irridentur, cognosce quomodo deridentur. Nihil est unde magis doleant, nil est quod amplius ingemiscant, quam bonum nostrum, quam profectum nostrum. Pene plus odiunt bona nostra quam tormenta sua; imo malunt quotidie tormenta sua augere, quam nostra bona, quam [Col. 0273A] merita nostra non minuere; et tamen tot conatibus, tantis discriminibus nil aliud agunt, nisi ut boni quique quotidie meliores fiant. Irridentur itaque, cum se aliquid contra electos posse gloriantur; subsannantur autem, cum contra Dei dispositionem aliquid agere arbitrantur. Saluti quippe electorum militat quidquid contra illam inimica malignitas [Col. 0274A] actitat, et inde ordinationem Dei implere cogitur, unde eam impedire frivole nititur. Recte ergo de his dicitur quia irridebit, et Dominus subsannabit eos. Nemo miretur, nemo indignetur, si ea quae de Christo dicuntur, et intelliguntur juxta litteram, aedificationis gratia derivemus ad ejus membra juxta mysticam intelligentiam.

[Col. 0273A] In pace in idipsum dormiam, et requiescum. Pax illa per quam, et in qua anima obdormit, per quam exteriorum omnium interim memoriam amittit, per [Col. 0273B] quam ipsa sibi in oblivionem venit in qua seipsam supergressa, tota in Deum transit. Pax, inquam, illa quid aliud esse videtur, quam internum illud verum, et plenum gaudium, quaedam, ut sic dicam, supereffluentia spiritualium deliciarum, mira scilicet et ineffabilis quaedam satietas coelestium desideriorum? Pacem sane tunc tantum veram plenam obtinere videtur, quando omne ejus desiderium internae illius dulcedinis superabundantia penitus absorbetur. Quandiu enim animus in ea quae nondum habet ustuanti desiderio anhelat, pacem quomodo habet, quam pacem habet is quem desideriorum suorum vexatio fatigat? Gaudium ergo nostrum nisi plenum sit, desideria nostra ad veram pacem non componit. Et quidem in hac corruptibili vita humanus animus [Col. 0273C] perfectum gaudium habere non potest, quia perfectum gaudium in hac exiguitatis suae angustia capere non potest; plenum tamen gaudium habere potest, quia tantum habere potest, quantum capere potest. Pace itaque sua tunc veraciter mens humana perfruitur, quando in id quod interius de divina dulcedine sentit, tota resolvitur. Haec autem pax ut plena sit, in duobus consistit, in contemplatione videlicet veritatis et satietate internae suavitatis. Ab uno inchoatur, et ex alio perficitur. Primum siquidem est, ut coelestis sponsi amica, et veri amici sponsa, dilecti sui desiderio accensa, et in ejus adventum suspensa; primum, inquam, est ut videat quem diligit anima sua; secundum est ut in amplexus ejus ruat, et oscula [Col. 0273D] jungat; secundum, quod incessanter postulat, osculetur me osculo oris sui, ut ad ejus deosculationem hauriat de dulci dulcedinem, et de suavi exprimat suavitatem. Favus quippe distillans labia ejus, et spiritus ejus super mel dulcis. Ipse siquidem summa pulchritudo, ipse summa dulcedo. Pulchritudo ad visum, dulcedo ad gustum. Quasi exterius adhuc est quod videtur, interius esse incipit quod gustatur: plus est gustare quam videre. Quod enim gustamus nobis incorporamus, et cum eo quasi unum efficimur. Sic procul dubio, cum divini spiritus infusionem accipimus, ipsi quodammodo unimur: Qui adhaeret Domino, inquit Apostolus, unus spiritus est (I Cor. VI) . Haec utique est illa vera ac plena divinae infusionis dulcedo, haec summa et singularis delectatio, [Col. 0274A] quae sola potest cordis desiderio satisfacere, quae praevalet ejus ingluviem satiare. Haec sola desideriorum nostrorum fatigationem compescit, haec [Col. 0274B] sola animum ad veram pacem componit, quia quid amplius requirat non invenit. Quid enim est quod amplius requirat, quae hoc ipsum quod capere non potest?

Videamus ergo nunc quibus gradibus haec pax crescat. Primo est desiderii sui longa exspectatio, exspectationem sequitur circumspectio, circumspectionem contemplatio, contemplationem admiratio, admirationem exsultatio, exsultationem dulcedo. Exspectatio est, ex quo sponsa Christi post diuturnam fatigationem desiderii sui tandem aliquando incipit de ejus quem diligit anima sua adventu per internam aspirationem certificari, dum dicitur ei quotidie: Exspecta, reexspecta; modicum hic, modicum ibi. Qui enim venturus est, veniet, et non [Col. 0274C] tardabit. In hac exspectatione incipit anima huc illucque frequenter circumspicere, et cum summa diligentia attendere qua parte occurrat qui exspectatur ut veniat, utrum ab Oriente, an ab Occidente, an a desertis montibus. Cum ecce subito ab austro veniens, Deus siquidem ab austro veniet, et sanctus de monte Pharan. Exsultat ut gigas ad currendam viam suam. Venit itaque subitus et festinus, saliens in montibus, et transiliens colles. Properatque in occursum sponsae suae, acclamans et dicens: Averte oculos tuos a me, quia ipsi me avolare fecerunt (Cant. VI) . Ecce quomodo exspectationem sequitur circumspectio, circumspectionem vero contemplatio. Contemplatio siquidem est, quando tandem anima videre incipit [Col. 0274D] quae longa exspectatione sustinuit, et frequenti circumspectione quaesivit. Sed absque dubio ex quo incipit anima contemplari, incipit pariter et admirari. Quid enim mirum si miratur speciem speciosi forma prae filiis hominum? Absque dubio quanto limpidius contemplatur, tanto vehementius miratur, et quanto amplius miratur, tanto avidius, tanto attentius contemplatur. Crescit itaque quantitas admirationis ex qualitate contemplationis, et ex vehementia admirandi crescit diligentia contemplandi.

Sed quale, quamve jucundum spectaculum putamus esse, summam pulchritudinem ex quantulacunque parte videre, luminosum illum divinae claritatis vultum limpidius contemplari, et in ejus admiratione assidue suspendi? Hujusmodi itaque mirando, jucundoque [Col. 0275A] spectaculo oritur illa quam praefati sumus magna et vehemens congratulatio. Nam, ut jam dictum est, contemplationem admiratio, admirationem vero sequitur exsultatio. In hac autem exsultatione perfunditur animus mira quadam et ingenti dulcedine, quam nullus sensus potest aestimare, nullus sermo valet explicare. Cum enim coelestis ille sponsus sponsae suae charitatis amplexibus conjungitur, et ad ejus osculum inclinatur, ad ejus attactum subito coelesti quadam dulcedine animus perfunditur, quam quidem sentire potest; sed, uti superius jam dictum est, nulla sermonis latitudine explicare potest. Ille enim divinorum labiorum favus distillans fixis sponsae labiis fortiter expressus, incipit distillare dulcedinem et emanare suavitatem. Influens [Col. 0275B] itaque ille coelestis suavitatis dulcor, incipit quidem primo sponsae interiora replere, postmodum autem usque ad os effluere, tandem vero per labia emanare, in tantum ut a sponso suo statim audire mereatur: Mel et lac sub lingua tua, favus distillans labia tua (Cant. IV) , eo quod ex abundantia cordis os loquatur. Sed, sicut in superioribus, sic et in hac excrescentia suavitatis internae quosdam possumus profectum gradus attendere. Primo enim incipit sentiri illa interna suavitas, et ex illa generatur mira quaedam perfruendi aviditas; aviditatem sequitur saturitas, saturitatem ebrietas, ebrietatem securitas, securitatem tranquillitas. Quod enim gustata suavitas aviditatem exacuet quis ignorat? Quanto enim quid [Col. 0275C] cui dulcius sapit, tanto degustantis animum id ejus appetitum acrius accendit. Sed procul dubio quo avidius comedimus, eo citius ad desideratam saturitatem pertingimus. In hunc itaque modum et suavitatem aviditas, et aviditatem saturitas subsequitur. Scimus autem quia quique postquam ad saturitatem comedendo perveniunt, quaelibet apposita vel oblata fastidiunt. Quid igitur hujusmodi saturitatem quam praefati sumus, quid, inquam, aliud esse dicemus, quam quoddam quarumlibet corporalium deliciarum fastidium, et ex intimo affectu exteriorum omnium rerum quemdam et spontaneum despectum? Aliud est enim blandienti delectationi resistere, et violenter repellendo ei nolle acquiescere, atque aliud spontaneo quodam intimi [Col. 0275D] affectus nutu fastidire, et quaslibet interim carnis blanditias penitus sibi sapere non posse. Ad veram itaque internae satietatis plenitudinem anima pervenit, quando prae illius suavitatis abundantia quam interius sentit, omnium quae exterius apponi possunt quoddam necessarium potius quam voluntarium fastidium incurrit. Hanc autem verae suavitatis satietatem sentire non possunt, qui exterioribus deliciis affluunt. Non enim invenitur hujusmodi suavitas in terra suaviter viventium, nec sapere potest sapor hujusmodi inter tot oblectamenta deliciarum, et tam varia condimenta ciborum. Edent , inquit, pauperes, et saturabuntur (Psal. XXI) ; pauperes, inquit, non divites. Hanc autem saturitatem, uti jam dictum est, ebrietas sequi solet. Scimus autem omnes quoniam [Col. 0276A] qui plene ebrii sunt, irrisiones suas saepe nec quidem avertunt, et circumstantia pericula nec declinare, nec saltem attendere norunt

Cum igitur videamus multos quotidie inter convitia et opprobria hilarescere, inter pericula et rerum damna gaudere, quid qui hujusmodi sunt nisi ebrios debemus judicare? Quid tantam dixerim mentis alienationem, nisi spiritualem quamdam ebrietatem? Prius autem est ut fastidiamus varia, sed vana mundi oblectamenta. Secundo ut despiciamus quaelibet ejus adversa. Primum efficit spiritualis satietas. Secundum autem spiritualis ebrietas. Satietatem ergo ebrietas sequitur, ut ex eorum effectibus comprobatur. Ex hac autem ebrietate animus in tantam constantiam excrescit, tantamque fiduciam [Col. 0276B] de Domini protectione assumit, ut cum Apostolo audiat et dicat: Certus sum quia neque mors, etc., usque quae est in Christo Jesu, etc. (Rom. VIII.) Haec est rata et firma securitas quam sequitur illa quam novissime posuimus vera plena mentis tranquillitas. Quid enim mentis illius tranquillitatem turbare valeat, quem nullus cupiditatis stimulus inquietat, quem nullus timoris aculeus exagitat? Haec autem tranquillitas est pax illa quam diu loquendo quaesivimus, ad quam tot gradibus vix tandem ascendimus. Haec est illa pax in qua anima obdormit; pax, quae mentem ad interiora rapit; pax, quae exteriorum omnium memoriam intercipit, quae ingenii acumen exsuperat, quae rationis lumen reverberat, [Col. 0276C] quae desiderium cordis replet, quae omnem intellectum absorbet. Hanc quietem Joannes dicit silentium, Psalmista vocat somnum (Psal. CXXVI) . Ab Apostolo dicitur pax Dei quae exsuperat omnem sensum (Philip. IV) . O quam recte silentium! O quam vere dicere possumus somnum, si excedit omnem sensum! Quid enim de eo digne dici possit quod omnem sensum excedit? Factum est, inquit, silentium in coelo, quasi hora dimidia (Apoc. VIII) . Quam recte silentium dicatur audivimus, sed quomodo erit et somnus? Cogita quid faciat somnus exterior circa hominem exteriorem, hoc facit somnus hujusmodi circa hominem interiorem. Somnus corporeus exsuperat sensum corporeum, aufert enim officium oculorum, officium aurium, caeterorumque [Col. 0276D] sensuum atque membrorum. Sicut autem per somnum exteriorem sopiuntur omnes sensus corporis, sic per hunc de quo loquimur interioris hominis somnum exsuperantur omnes sensus mentis. Simul enim absorbet cogitationem, imaginationem, rationem, memoriam, intelligentiam, ut constet quod Apostolus scribit, quia exsuperat omnem sensum. Hujusmodi somnum anima inter veri sponsi amplexus capit cum in ejus sinu requiescit. Unde et dicit: Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. VIII) . Hujus quietis in hujusmodi reclinatorio jam spem firmam conceperat, qui cum tanta fiducia psallebat: In pace in idipsum dormiam, et requiescam (Psal. IV) .

[Col. 0277A] Judica me, Domine. Vellem scire qualis ipse sum, sed vix de meipso vera discernere possum. Amor namque privatus quem erga meipsum habeo, aufert mihi verum judicium de meipso. Judica me ergo, Domine, qui veraciter nosti me. Tu mihi dicis de te, quia ego sum veritas; et ego scio, quia omnis homo mendax. Parum itaque mihi de meipso credo, utpote homini mendaci, timens ne, si meipsum judico, mentiatur iniquitas sibi. Tu rectius hoc facis qui verax es. Tu melius hoc potes qui veritas es. Intret ergo veritas in cor meum, verum contra me perhibeat testimonium, verum de me proferat judicium. Judica me ergo, Domine; indica mihi, obsecro, qualis sum, Domine; tu veram de me profers sententiam, ego ipse de meipso exerceo [Col. 0277B] vindictam. Vel si forte in me per poenitentiam deleta est culpa, ostende mihi quid adhuc mihi desit de perfecta justitia. Utiliter enim me coram meipso judicas, si qualis apud te sim mihi manifeste indicas. Judica me ergo, Domine, quoniam in innocentia mea ingressus sum. Tu intus eras, ego foris eram, et idcirco vocem tuam audire non poteram. Extra eram, dum exteriora quaerebam, dum exteriora cogitabam. Sed jam unus ex his factus, qui convertuntur ad cor, festinavi implere illud praeceptum quo dicitur: Redite, praevaricatores, ad cor (Isa. XLVI) . Et ecce, Domine, jam intus sum, vide qui intus es; quoniam in innocentia mea ingressus sum, ut te audire possem, ut tecum loqui possem, idcirco ad te ingressus sum et ecce jam intus tecum [Col. 0277C] sum. Loquere ergo, Domine, quia audit servus tuus. Paratus sum audire quid jam loquatur in me Dominus Deus meus. Qui enim extra sunt, qui adhuc exteriora diligunt, qui sola exteriora cogitant, vocem tuam audire nequeunt. Alii extra sunt per cogitationem et dilectionem, alii autem per solam cogitationem. Similiter quidam intus sunt sola cogitatione, alii vero pariter cogitatione et dilectione. Nam qui vanitatem cogitat et vanitatem amat, extra utique est, non solum per cogitationem, sed etiam per dilectionem. Sed qui exteriora inviti ex dispensationis officio administrant, sed tamen exteriorum curam non tam amant quam tolerant, isti quidem quamvis intus sint per dilectionem, [Col. 0277D] coguntur quidem exire saltem per cogitationem. Quidam sunt qui tam curiose quam studiose veritatem quaerunt, veritatem tamen non diligunt. Et isti quidem quasi intus sunt per studium veritatis, intus tamen ipsi non sunt per amorem virtutis. Sed qui veritatem quaerunt et veritatem diligunt, per cogitationem pariter et amorem intus sunt. Si ergo, Domine, sola interiora cogito, si sola interiora diligo, constat ergo profecto quia amplius exterius non sum, patet quia tecum intus sum. Judica ergo me, Domine, quoniam ego in [Col. 0278A] innocentia mea ingressus sum. Procul dubio si innocens non essem, ad te intrare non praesumerem, in conspectu tuo apparere non auderem. Si innocens non essem, inspirationis tuae vocem audire non possem, vel potius non auderem. Et idcirco observabo me ab iniquitate mea, ut possim audire verba tua, ut non trepidem apparere in conspectu tuo, ut frui merear colloquio tuo. Sciens utique quia non privabis bonis eos qui ambulant in innocentia, fiducialiter ad te ingressus sum in innocentia mea. Scio quia major, scio quia pejor est corruptio mentis quam corporis; imo saepe sanamur intus, dum percutimur exterius, et idcirco ut vere innocens essem, animas laedere vitabam. Alterius animae nocere poteram per pravum exemplum, meam autem necare [Col. 0278B] etiam poteram per solum pravitatis consensum. Sed studui innocens esse ut auderem ad tuum judicium venire; et nunc judica me, Domine, quoniam ego in innocentia mea ingressus sum. Quidquid potui in me judicio proprio malum deprehendere festinavi corrigere, nunc autem tu judica me, Domine. Quantum ad judicium meum jam innocens appareo, sed mihi de me satis credere non audeo, et idcirco, obsecro, judica me, Domine. Innotesce mihi qualis lateam apud te. Interim quoad potui innocentiam servavi, sed meam forsitan, non tuam. Innocentia enim erat secundum arbitrium meum, sed forsitan vera non erat secundum judicium tuum. Et ecce judica me, Domine, quoniam in innocentia mea ingressus sum. Et in Domino sperans non infirmabor. Adam intus [Col. 0278C] erat, et sanus erat; sed tamen sanitatem servare non potuit. Infirmatus intus permanere non potuit, quia in se, non in Domino speravit; ego autem in Domino sperans non infirmabor. Diabolus non solum in intimis, sed etiam in summis bonis conditus stabat, et tamen sanitatis suae firmitatem quam a conditione acceperat, diu servare non poterat, quia in sua fortitudine, non in Domini pietate sperabat. Ego autem in Domino sperans non infirmabor. Uterque intus erat, uterque sanus erat; ambo postea infirmi erant effecti, ambo postmodum foras ejecti; unus e coelo, alter de paradiso. Nam uterque praesumebat de seipso. Ego autem in innocentia mea ingressus sum, et in Domino sperans non infirmabor. Ego foris eram, ego infirmus eram; nunc autem ingressus [Col. 0278D] sum, et in Domino sperans non infirmabor: ipsi sani, ipsi intus; ego foris, ego infirmus. Nunc autem ingrediar in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, in voce exsultationis et confessionis, et introgressus in Domino sperans non infirmabor. Non me latet, Domine, quantus labor sit intus permanere, in interioribus perseverare; credo tamen quod in Domino sperans non infirmabor. Et quidem difficile fuit ab exterioribus ad interiora mentem revocare, durum valde de rebus visibilibus ad [Col. 0279A] invisibilia penetrare. Sed multo forte difficilius erit in illis diutius permanere, sperans tamen in Domino non infirmabor. Filii Israel vix post multa tempora atque pericula terram repromissionis intrare potuerunt, et tamen sine multo labore, sine magna fortitudine, eam sibi postmodum defensare non valuerunt. Vix tandem terram lacte et melle manantem tetigi, sero contemplationis dulcedinem degustare merui, et jam contra me hostium invidiam, inflammari vehementius intueor; certus tamen sum quia in Domino sperans non infirmabor. Qui confidunt in Domino mutabunt fortitudinem, quanto magis non timebunt infirmitatem? In Domino ergo sperans non infirmabor.

Proba me, Domine, et tenta me. Duo sunt, facere [Col. 0279B] bona, et declinare mala. Proba me ergo, Domine, utrum paratus sim ad bona facienda; tenta me utrumnam cautus sim ad mala devitanda. Proba me, Domine, et tenta me. Proba per adversa, tenta per prospera, proba me, Domine, et tenta me. Duo item sunt quae hominem perfectum efficiunt, virtus et sapientia. Utrumque desidero, quia ad perfectionem suspiro. Proba me ergo, Domine, et tenta me. Per probationem proficimus ad virtutem, per tentationem erudimur ad veritatem. Probationibus exercetur virtus nostra, tentationibus instruitur prudentia nostra. Proba me, Domine, et tenta me. Ure renes meos et cor meum. Scis quia concupiscentia aliquando surgit ex vitio carnis, aliquando [Col. 0279C] descendit ex vitio mentis. Ure ergo renes meos et cor meum. Ad exstinguendam pruriginem carnis ure renes meos, ad exstinguenda desideria cordis ure cor meum. Ure renes meos ad consumendum pruritum carnis; ure cor meum ad exsiccandum fluxum mentis. Ure renes meos et cor meum, ure carnem meam et mentem meam. Ure carnem igne tribulationis, ure mentem incendio compunctionis. Caro conteratur, cor compungatur. Caro affligatur labore, cor afficiatur dolore; utrumque concremetur, utrumque purgetur. Ure renes meos et cor meum: Quoniam misericordia tua ante oculos meos est, et complacui in veritate tua. Nil tamen praesumo de fortitudine mea, sed de misericordia tua non [Col. 0279D] confido in sapientia mea, sed in misericordia tua, quoniam misericordia tua ante oculos meos est. Scio quia hostis meus fortior me est, scio quia callidior me est; mihi tamen timendus non est, quoniam misericordia tua ante oculos meos est. Scio quidem quia potentior, quia prudentior. Sed super inimicos meos despexit oculus meus, quantum misericordia tua ante oculos meos est. Proba, tenta, ure renes et cor. In his omnibus nil trepido, nil metuo quantum misericordia tua ante oculos meos est. Scio quantum diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt sancti. Scio nihilominus quia fidelis Dominus, qui non patitur nos tentari ultra quam ferre possumus, sed faciet, cum tentatione simul proventum, ut [Col. 0280A] possimus sustinere. Pugnare ergo non refugio, quia vincere spero, quoniam misericordia tua ante oculos meos est. Ante oculos meos est, quia eam agnosco; ante oculos meos est, quia ad eam respicio. Oculus providentiae, oculus intelligentiae; uterque dirigitur, uterque figitur in te, quoniam misericordia tua ante oculos meos est. Quia illam cogito, quia illam cognosco, misericordia tua ante oculos meos est. Quia in illa spero, quia ad illam suspicio, ante oculos meos est. Quoniam misericordia tua ante oculos meos est et complacui in veritate tua, non in virtute mea, sed in veritate tua; non in sanctitate mea, sed in veritate tua. Non enim confido de meritis meis, sed praesumo de promissis tuis, quoniam complacui in veritate tua. Tu mihi promisisti; [Col. 0280B] tu ab aeterno praedestinasti; mentiri non potes quia veritas es: quae promisisti, implere potes; quae praedestinasti, adimplere debes, quia verax es. Si talis sum qualis ab aeterno praeordinatus sum, tibi placere debeo; imo scio quia placeo, et si nondum talis sum, placeo tamen apud te, quia talis futurus sum, quoniam complacui in veritate tua. In veritate tua placeo tibi, in veritate tua placeo mihi, quoniam complacui in veritate tua, et tibi, et mihi. Placuit, inquam, mihi non in adulatione aliena, non in elatione propria, sed in veritate tua. Non secundum os loquentium iniqua, non secundum cor fingentium falsa, sed complacui in veritate tua. Si mundus sum corpore, si purus mente, tunc scio quia complacui in veritate tua. Si justa sunt opera, [Col. 0280C] si casta desideria, vere complacui in veritate tua. Si placeo interius, si placeo exterius, complaceo in utroque, complaceo undique. Philosophi gentium virtutem colunt, sed vera non credunt: quorum et si opus placet, fides displicet, et idcirco ipsi complacere non possunt qui fidem veram despiciunt. Falsi Christiani fidem habent, sed fidei opera non habent; in uno placent, in altero displicent, et idcirco vel ipsi complacere nequeunt. Ego si utrumque habeo, scio vere quia tibi complaceo. Ad neutrum tamen attingo per meipsum, neutrum ex meipso habere possum. Sed quis me hoc docuit, nisi veritas tua? Et ob hoc complacui in veritate tua. Docuit me veritas tua bona mea esse bona tua, [Col. 0280D] mala mea esse peccata mea, et complacui in veritate tua. Erudivit me veritas tua ascribere mala mea mihi, attribuere bona mea tibi, et idcirco complacui in veritate tua. Didici quia per me surgere non possum; cognovi quia sine te stare non possum: credo et confiteor quia tu es qui operaris in me, et velle, et perficere pro bona voluntate tua, et ob hoc complacui in veritate tua.

Non sedi cum concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introivi, odivi ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo. Tria sunt quae odivit, quartum detestatur anima mea, vanitas, iniquitas, malignitas: tria haec valde odibilia. Impietatem vero quae in Deum est, omnino exsecratur anima mea. Inutilis vanitas, mala iniquitas, pejor malignitas, [Col. 0281A] pessima impietas. Vanitas contemptibilis, iniquitas odibilis, malignitas abominabilis, impietas detestabilis. Curam corporis nimiam habere, carnem in desideriis carnis fovere, cibo vel somno nimis indulgere, ornatum in vestitu quaerere, totum hoc vanitas est, quia totum hoc vanum est. Sua avare retinere, aliena avide quaerere, quae auctor omnium omnibus voluit esse communia in privatam potestatem redigere, quae nobis ab aliis fieri volumus illis nolle impendere, minime quidem aequum est, quia totum hoc contra aequitatem est, quia totum hoc iniquitas est. Odium in corde retinere, ultionem de inimicis quaerere, de inimici ruina gaudere, in alienis bonis ex invidia tabescere, totum hoc malitiosum est, totum hoc malignum est, et idcirco [Col. 0281B] mihi placere non potest, quia totum malignitate plenum est. Murmurare, blasphemare, justa judicia Dei reprehendere, cor contra Deum in superbiam erigere, in Dei donis propriam gloriam affectare, totum hoc impium est, totum hoc pium cor recipere non potest, quia totum hoc impietas est. Et aliter sentire quam pium tam bonum est. Contemnenda itaque vanitas, odienda iniquitas, damnanda malignitas, exsecranda impietas. Vanitatem persuadet nimius amor sui, iniquitatem subinfert inordinatus amor mundi, malignitatem generat odium proximi. Impietatem autem nutrit contemptus Dei: curis siquidem carnis incumbere, vanum; in mundi gloria caeteros velle praeire, iniquum; inimicitias in proximos exercere, malignum; contra Creatorem [Col. 0281C] suum superbe insolescere, impium. Gula et luxuria vanitatem suggerunt, quia vanum est quod quaerunt, vanum est quod diligunt; quia haec in naturae usus superfluos apparatus requirit, illa in luxus, et risus, et jocos ineptum animum dissolvit. Avaritia iniquitatem accendit, dum quae ab auctore uno omnibus communia sunt in singularem proprietatem redigit. Dum enim quod ab aliis sibi fieri optat aliis ipsa improbe negat, contra aequitatem peccat. Iracundia et invidia malitiam generant, malignitatem inflammant. Quia dum haec furit in laesione propria, illa uritur in felicitate aliena. Utraque malitiose agit in eo quod proximi sui haec in malo hilarescit, illa in bono tabescit. Ex tristitia sive superbia impietas [Col. 0281D] succenditur, quae utraque improbo ausu divinae bonitati derogare convincitur. Nam acedia saepe contra Dei flagella murmurat. Superbia vero quidquid de Dei dono accipit, ad propriam gloriam usurpat. Tristitia enim dum a Deo corripitur, non conscientiam propriam, sed Dei justitiam accusare nititur, quodque illi Deus ad ejus correctionem, et quasi quemdam specialium morborum medicinam parat, illa ad ejus contumeliam retorquere non trepidat. Quid, quaeso, tam impium, quid a vera pietate tam alienum? Superbia vero, dum dona suis meritis vel viribus arrogat, quantum in se est, glorificantis gloriam evacuat; et hoc ipsum quam impium sit quis digne describit? Vanitatem itaque vitare volens, non sedi cum consilio vanitatis, et [Col. 0282A] quia iniquitatem declinare studeo, cum iniqua gerentibus non introibo. Malignitatem autem amare non possum, et idcirco odivi ecclesiam malignantium. Fateri autem oportet quod verum est, quia veniunt saepe ad mentem meam cogitationes innumerae, et surgunt affectiones multae, et sollicitant me de cura corporis, et suggerunt multa de usibus necessitatis. Conveniunt ibi quasi ad consulendum, veraciter autem ad decipiendum, et congregantur consiliarii multi et consiliatores vani, imo deceptores veri. Congregantur autem quasi in concilium unum, et quasi ad quaerendum consilium bonum, et dantur in commune consilia multa, sed inutilia et vana; quia concilium vanitatis est, et totum eorum consilium de vanitate est. Suadent sumere [Col. 0282B] vinum propter stomachum, somnum extendere propter cerebrum, carnem fovere ne tabescat, corpus recreare ne deficiat, abstinentiam aliquantum relaxare, quieti parumper indulgere, et in hunc modum agitur de cura corporis, cura superflua! et de vanitate ventilatur quaestio vana, et super hujusmodi inutili negotio consumitur saepe dies integra. Sed experimento multo jam didici non credere consilio vanitatis, et ob hoc maxime, ne apponerem cor ad consilia vana, non sedi cum consilio vanitatis. Quoties enim video hujusmodi convenire consiliarios vanos, non sedeo, nec quiesco, sed mentem excutio; nunc ad operationem, nunc ad orationem confugio, dicens: Averte oculos meos ne videant vanitatem (Psal. CXVIII) . [Col. 0282C] Emitte lucem tuam, et veritatem tuam (Psal. XLII) . Nec prius cesso donec evanescat vanitas, et elucescat veritas. Bonum est ergo, Domine, non sedere cum concilio vanitatis. Bonum nihilominus non introire, sed potius declinare consortia iniquitatis. Sed, si prius non vitetur vanitas, minime declinatur iniquitas. Qui enim servit gulae, serviat necesse est avaritiae. Quia qui amat delicias, optat citius habere pecunias. Sed si ad amorem pecuniae animum meum semel appono, consiliariis iniquis et iniqua gerentibus citius acquiesco, et eorum consilia libenter recipio

Adsunt subito cogitationes pravae, assurgunt affectiones perversae, consulunt accrescere census, [Col. 0282D] quaerere reditus, docent extendere praedia, erigere palatia, monent tributa regum ambire, munuscula pauperum non despicere, copulare agrum ad agrum, conjungere domum ad domum, manus habere ad praedandum porrectas, ad dandum aliquid contractas, omnia accipere, nulla erogare, hospitalitatem non amare, eleemosynas defraudare, monent dilatare fimbrias, magnificare phylacteria, extenuare faciem, extendere orationem, ut videatur ab omnibus, ut audiatur a transeuntibus, sermonem ad populum proferre, in publico lacrymas producere, fallaciter quasi ad animas lucrandas, veraciter autem ad pecunias congregandas. In hunc modum saepe post concilium quaerentium vana agitur odiosa collatio agentium iniqua, et loquentium perversa. [Col. 0283A] Sicque saepe, dum interne quietis secretiora desero, dum exteriora cogitanda de intus exeo, circumstat me subito talium cogitationum copiosa multitudo. Nec declinare licet confabulationes talium tam iniquorum, donec intrem in sanctuarium Dei, et intelligam in novissimis eorum. Propter haec, et hujusmodi non sedi cum concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo. Absit enim a me cum tali conventu intrare atria Domini; absit, inquam, ut cum ipsis ingrediar in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei. Omnino cum hujusmodi iniqua gerentibus non introibo ad altare Dei, ad Deum qui laetificat juventutem meam; verumtamen ipsis prius discussis vel exclusis, fiducialiter introeo nunc in Sancta sanctorum, [Col. 0283B] modo intra primum velum tantum ad orationis secretum, modo etiam intra secundum ad contemplationis arcanum. Excludantur ergo prius hujusmodi phantasiae, ne forte intus admissae confundant orationem, praepediant contemplationem. Solent enim hanc perturbare, illam obnubilare. Intra primum velum petimus a Deo bona coelestia. Sed quomodo illa accipimus, si proximo nostro negamus terrena? Aequum valde si volumus metere spiritualia, non dubitemus seminare nostra carnalia: Date, inquit, et dabitur vobis (Luc. VI) . Si libenter damus, fiducialiter intremus intra primum velum petentes ut detur nobis. Intremus autem intra secundum, et dabitur nobis. Intra primum namque quasi mendicantes ad januam divinae refectionis eleemosynam [Col. 0283C] postulamus; intra secundum autem admissi quasi inter portam divitis recepti, quasdam quasi ciborum reliquias accipientes, parum quiddam de Domini suavitate gustamus, et sunt multi usque hodie qui optant divinae dulcedinis gustum accipere, qui tamen nolunt humanitatem quam debent proximis impendere. Dari sibi cupiunt, ipsi autem dare nolunt; et quid, quaeso, iniquius? Et idcirco cum iniqua gerentibus non introibo, sciens quia, si petenti non do, petens ipse non accipio. Quaecunque ergo cogitatio, vel quaelibet affectio suadeat mihi avide appetere aliena, avare retinere propria, omnino eam non audio, et nisi ea discussa et amota, tabernaculum Domini non introeo, quia iniqua sunt quae suadent, et cum iniqua [Col. 0283D] gerentibus non introibo.

Sed de malignantibus, Domine, quid dicam? Scis, Domine, quia odivi ecclesiam malignantium, et cum eis sedere; quanto minus cum eis ad te intrare non possum? Quos amare nequeo, quid mirum si eorum colloquia declino? Malignantes sunt qui proximo mala quaerunt vel cupiunt. Vere malitiosam omnem voluntatem dixerim, vere malignam judicaverim, quae me ad laesionem proximi excitat, vel ad ejus odium inflammat. Scis autem, Domine, quia saepe lacessitus injuriis ultionem non cogito; saepe provocatus opprobriis, dura non respondeo. Quia odivi ecclesiam malignantium, et illis acquiescere judico malignum. Cum concilio vanitatis non sedi, ecclesiam malignantium odivi. O vanitas, o malignitas! [Col. 0284A] Vanitas suggerit superfluum amorem mundi. Malignitas tollere nititur amorem proximi. Habet tamen vanitas delectationem aliquam, quamvis vanam et ineptam. Malignitas nil novit nisi dolorem et amaritudinem. Quomodo putas, mentem lacerat iracundia, quantum, quaeso, animum torquet invidia? Quid autem utraque malignius, quid utraque acerbius? Est igitur malignitas poena et culpa. Duo haec mala maxima facile mihi persuaserunt ut malignitatem non diligerem, imo illa coegerunt ut malignitatem odissem. Et jam vere odivi ecclesiam malignantium, et eam amplius diligere non possum. Quonam enim modo illud diligo in quo Deum offendo, proximum laedo, meipsum torqueo? Certe si non tangit cura proximi, parcam in hoc vel mihi: malignitas etenim [Col. 0284B] semper torquet possessoris sui animum, quamvis saepe laedere non possit suum erga quem saevit proximum.

Propter hujusmodi odivi ecclesiam malignantium, Sed cum mala sit omnis malignitas, pessima tamen est hujusmodi mali species, quae sub specie sanctitatis suas exercet injurias. Saepe etenim quando saevit in proximum ex vitio iracundiae, vel veneno invidiae, fingit sibi cogitatio quod faciat illud pro zelo justitiae. Laesus namque quilibet a suo proximo, non jam cum facile respicere potest simplici oculo; displicet sibi quidquid ab illo fieri considerat, omni fere hora tacita apud se illum cogitatione accusat. Surgunt causae quotidie innumerae quae illum culpabilem ostendunt, occurrunt rationes multae [Col. 0284C] quae illum reum, illum puniendum esse convincunt. Crescit autem saepe eo usque malum, ut apud Deum esse se credat reum, nisi illum severius corripiat, et de sua illum perversitate redarguet. Loquitur enim apud se hujusmodi maligna cogitatio; usquequo illum talem tolero, consentire ei comprobor si eum non corripio, consentiens autem Deum offendo. Corripiam ergo, ne Deum offendam, nihil pro mea, sed pro Dei injuria ulciscenda totum faciam, imo sic illum sibi restituam. Quid enim? proximum corripere, et eum castigare hoc non est proximo nocere, sed prodesse velle. Sic saepe apud se loquitur cogitatio maligna, excaecavit enim eam malitia sua, et putat odium suum amorem esse, et [Col. 0284D] in injuria sua justitiam exercere. Conveniunt itaque undique hujusmodi malignae cogitationes ad mentem, et putant Ecclesiam facere, non exercitum congregare. Figunt enim se ad obsequium Dei convenire, non autem suum odium exercere velle. Quasi enim exercitum congregat qui se ad sui ultionem parat. Sed ecclesiam quodammodo cogitationum multitudo facit, quae in obsequium Dei convenire se fingit, verumtamen jam facile illudo talem conventum, quoniam audivi ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo.

Fateor, nondum profeci usque ad eorum odium quemadmodum testatus sum de ecclesia malignantium. Facio tamen quod possum: declino eorum consortium, et amodo cum impiis non sedebo [Col. 0285A] Nescio quo pacto nihil sic animum delectat, quomodo ut gloriari queat, cum tamen scriptum: Et gloriam meam alteri non dabo (Isa. XLVIII) . Illud ergo solum prae caeteris sibi mens humana usurpat, quod alteri cuiquam Deus dare nolens sibi soli reservat. Nec sufficiunt homini tot bona naturae, tot dona gratiae, nisi addat etiam rapinam facere, et ut se induat, suum Dominum gloria sua spoliare. Hinc est quod semper est paratus sua peccata excusare, et in Deum suum illa declinare, dicens cum Adam: Mulier quam dedisti mihi decepit me (Gen. III) , putans totum quod peccat de carnis vitio procedere et idcirco in auctorem ejus culpam qui eam talem fecit respicere. Econtra autem dona Dei suis meritis ascribit, et ex eis non illius cujus dona sunt, sed [Col. 0285B] propriam gloriam quaerit, et quid, quaeso, tam impium? Mala sua scilicet Deo velle imputari, dona Dei sibi velle ascribi, quis non videat hoc quam sit impium, et quam sceleratum? Quamobrem amodo cum impiis non sedebo, sed eorum consilia declinabo, et utinam tam odissem omnem impium cogitatum, quam odivi ecclesiam malignantium! Utinam tam non affectarem unquam usurpare mihi gloriam Dei, quam me non delectat malum proximi! Verumtamen et si nondum ab effectu meo eradicare nequiverim amorem vanae laudis, quemadmodum me profecisse credo ad odium malignantium, faciam quod potero, cum impiis non sedebo. Sed illis convenientibus ad mentem, protinus illos expugnaturus exsurgo, et amaritudine qua possum illos a mente [Col. 0285C] exturbo. Sicut ergo non sedi cum concilio vanitatis, sic nihilominus cum impiis non sedebo. Sed [Col. 0286A] quia non sufficit declinare malum, nisi etiam addamus facere bonum: Lavabo inter innocentes manus meas. Non mihi ergo satis est, Domine, quod cum concilio vanitatis non sedi, quod ecclesiam malignantium odivi, quod cum iniqua agentibus non introibo, quod cum impiis non sedebo, quia totum hoc est tantum declinare a malo. Sed ut placeam perfecte in conspectu tuo, studebo deservire tibi in opere bono. Lavabo ergo inter innocentes manus meas. Gemina manus, geminum est opus: opus justitiae, opus misericordiae. Exercebo ergo me in hoc gemino opere, ut habeam quas possim manus ad te per bonam intentionem levare. Et si forte his manibus inter agendum aliqua, ut assolet, macula inhaeserit, et eas vel coenum superbiae, vel pulvis [Col. 0286B] coenodoxiae foedaverit, lavabo utique inter innocentes manus meas, et satagam in quantum potero mundare eas. Quoties enim pro sordibus operum in conspectu tuo defleo, manuum mearum maculas lacrymarum unda lavare contendo. Quidquid enim per culpam foedatur, circo per compunctionis lavacrum diluitur. Qui vult ergo mundas manus habere, studeat eas assiduis fletibus mundare. Sed quia hoc inter bonos melius agitur quorum exemplis instruimur, quorum doctrina erudimur, quorum orationibus adjuvamur. Lavabo et ego non inter quoslibet, sed lavabo inter innocentes manus meas. Scio quia illi innocentes existant, et illi veram innocentiam servant, qui nec propriam animam laedunt per consensum pravae voluntatis, nec alienae nocent per [Col. 0286C] exemplum perversae operationis. Tales ergo socios habere studeo quia opera munda habere desidero.

[Col. 0285C] Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum. Vobis dicitur, novitii: Attendite si cupitis esse filii Dei. Vobis optio datur, in vestra electione relinquitur an transeatis in libertatem filiorum, an maneatis in subjectione mercenariorum, an potius serviatis sub conditione servorum. Quid quisque esse eligat, ejus hostia declarat. In lege praecipitur, vel docetur aliam esse debere hostiam principum, [Col. 0285D] aliam sacerdotum, atque aliam esse oportere hostiam pauperum. Sic, ni fallor, alia hostia convenit filio, et alia atque alia mercenario, vel servo. Sicut diversa est conditio, sic differens debet esse oblatio. Afferte ergo Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum. Si filii estis, libenter facitis; si filii esse cupitis, oportet ut libenter faciatis. Ne appareatis vacui in conspectu Domini, afferte non quodlibet quilibet, sed filios arietum, filii Dei. Si quis tanquam ovis ad occisionem ducitur, et sicut agnus coram tondente se obmutescit, et non aperit os suum, iste profecto inter filios annumerabitur qui offerunt Domino filios arietum. Neque enim qui adhuc servus est, sufficit ad talem hostiam, magnum siquidem ei est si possit offerre turturem sive columbam. [Col. 0286C] Qui enim adhuc servit sub timore, et Deum non tam diligit quam metuit, sibi sufficere videtur dummodo possit plangere et gemere, et pro praeteritis delictis planctu et gemitu quasi columbino quodam cantu satisfacere. Mercenarius autem, quamvis petulantiae et pravae delectationis haedum anteactum in ara Domini mactet, ne mercedem amittat, non facile contingit ut in holocaustum Domini [Col. 0286D] agnum agniculum immaculatum manus ejus inveniat. Nam qui potuit terrenarum opum vellera absque ulla contradictione deponere, sine persequentium odio quamlibet tribulationem libenter sustinere, inter quaelibet tormenta internam pacem et cordis tranquillitatem retinere, profecto qui hujusmodi est in sacrificio Dei agnum obtulit, et ipsa sola oblatione filium se esse ostendit. Beati enim pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Licet ergo, ni fallor, personarum dignitatem ex eorum hostiis perpendere. Servo siquidem sufficit pro terrore gehennae de malis poenitere, mercenario mercedis causa a malis abstinere, filio parum est pro Domino animam in morte ponere. Ad servos itaque pertinet poenitentia, mercenariis convenit abstinentia, [Col. 0287A] filiis congruit patientia. Patientiae itaque et mansuetudinis agnos afferte vobiscum, qui speratis vel suspiratis adoptionem filiorum. Afferte ergo Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum.

Sed cur maluit dicere filios arietum, cum compendiosius dici potuisset agnos, neque enim arietes possunt alios generare filios? Sed forte voluit nos, quoties desideramus perfecta opera, habere ad Dominici gregis duces et principes, prophetas scilicet et apostolos, eorumque similes respicere, et ex eorum factis vel dictis quid facere, quid desiderare debeamus agnoscere. Qualia ex se desideria genuerunt, qualia opera habere studuerunt, talia et nos in nobis gignere et nutrire studeamus, et tunc nos absque dubio Domino filios arietum immolamus. [Col. 0287B] Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum. Afferte, afferte Domino, Domino; utrumque bis ponitur, utrumque repetitur. Si vultis habere geminam stolam, duplicate hic hostiam vestram. Qui hostiam suam hic duplicare dedignatur, duplici contritione conteretur. Pro gemina hostia duplex dabitur stola. Pro stola corporis offerte hostiam bonae actionis, pro stola mentis, date hostiam piae devotionis. Nolite timere eos qui occidunt corpus, animae vero non habent quid faciant; et possunt hi quidem dominari corpori, sed non habent quid faciant spiritui, et idcirco ipsi sunt domini tantum, non domini domini. Illum ergo timete; illi munera offerte, qui postquam abstulit vitam, potest et animam mittere [Col. 0287C] in gehennam. Afferte ergo Domino Domino, Domino corporum, Domino spirituum. Semel Domino, quia dominatur in tempore; secundo Domino, quia principatur in aeternitate. Domino, quia cui vult donat temporalia bona, vel mala; Domino iterum, quia cui placuerit dabit aeterna praemia, vel tormenta. Afferte ergo Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum. Congrua verborum distinctio, filii Dei, afferte Domino. Si Deus bonitatem sonat, Dominus potestatem designat; satis ex hac distinctione innuit, quia quod filii sumus, gratia est, non meritum; quod servitium exhibemus, debitum, non beneficium.

Afferte Domino gloriam et honorem, afferte Domino gloriam nomini ejus. In superiori versu afferte [Col. 0287D] bis ponitur, in secundo item bis positum invenitur. Primo dicitur: Afferte, afferte propter nosmetipsos; secundo afferte, afferte propter proximos: primo afferte filios arietum ad meritum; secundo afferte gloriam et honorem ad exemplum. Afferte Domino gloriam et honorem, afferte Domino gloriam nomini ejus. Proximi alii sunt boni, alii autem sunt mali. Afferte Domino gloriam et honorem propter bonos; afferte Domino gloriam nomini ejus propter malos. Sic luceat lux vestra coram hominibus, et caetera. Si filios arietum offertis, si opera mansuetudinis, si desideria pietatis habetis, facile est ut de tali hostia cor elevetis. Idcirco vobis dicitur: Afferte Domino gloriam et honorem. Ac si aperte dicat: In virtutum vestrarum hostiis non vestram, sed Domini [Col. 0288A] gloriam quaerite. In omnibus quae bene agitis, ejus laudem, non vestram desiderate. At hoc agite, in eo studete, ut Deus glorificetur, ut Deus honoretur. Afferte Domino gloriam et honorem. Laudibus Deus glorificatur, operibus honoratur. Si videntes opera vestra Deum laudant, et eadem operari studeant, obtulistis Domino gloriam et honorem. Si videntes mirantur, si mirantes imitantur, absque dubio obtulistis Domino gloriam et honorem. Propter bonos afferte gloriam et honorem, propter malos vero afferte Domino gloriam nomini ejus. Mali quia bona opera vestra imitari recusant, non inveniant saltem quid in eis jure reprehendant, ne forte contra Domini praeceptum per vos nomen Dei blasphemetur in gentibus. Videant ergo in [Col. 0288B] vobis quae jure laudare possint, etsi bona vestra imitari nolint. Si per vos disciplina Domini laudatur, etiam ab ipsis in quibus per bonam voluntatem ipse non recipitur, obtulistis Domino gloriam nomini ejus. In bonis ergo Domino obtulistis non solum gloriam, sed et honorem; quia et laudando glorificant, et operando honorant. In malis vero saltem gloriam nomini ejus, quia ejus disciplinam laudant, quamvis eam custodire non studeant: Adorate Dominum in atrio sancto ejus. Superius offerre hostiam praecipimur, hic intus adorare jubemur. Prius ne intremus vacui, secundo ne stemus otiosi: ne intretis vacui, afferte Domino gloriam nomini ejus; ne sitis intus otiosi, adorate Dominum [Col. 0288C] in atrio sancto ejus. Quid est adorare, nisi totum corpus nostrum ad pedes prosternere, et summum nostrum ad ejus ima inclinare? Vult ergo Propheta non solum superioribus membris Domini, hoc est praelatis, vos subjici, sed et usque ad novissima ejus membra vos sponte humiliari. Subjecti estote modo omni humanae creaturae propter Deum, et absque dubio adorastis Dominum. Itaque cum hostiis intrate, ingressi adorate. Arripite arctam viam, intrate angustam portam, in habitu religionis, in voto professionis; manete in domo disciplinae, tenete instituta regulae. Si enim intra claustralem disciplinam vos coarctastis, in atrium Domini absque dubio intrastis. Si vero votum professionis facitis, si instituta regulae servatis, hostias [Col. 0288D] Domino admodum gratas obtulistis. Si enim in claustro viventes per omnia humiliter obeditis omnibus, vere adorastis Dominum in atrio sancto ejus.

Sed, inquit aliquis: Ecce unamaliquam congregationem e caeteris eligens, propono promittere stabilitatem corporis mei, sed timeo nimium nimiam levitatem cordis mei. Ecce promitto emendationem morum meorum, sed dura sunt instituta canonicorum. Propono tamen mores emendare, praecipue in castitate, in communione, in obedientia, si non desit gratia. Sed promittens castitatem, quomodo exstinguo libidinem? Timeo nihilominus communionem propter infirmitatem, obedientiam propter superbiam. Bene utique facis desperans de teipso, si [Col. 0289A] tamen non desinas sperare in Domino. Revela ergo Domino viam tuam, et spera in eo, et ipse faciet (scio) et ipse quidem mentis humanae fluctuationes, et cogitationes vagas repellet.

Sed vox Domini super aquas. Si trepidas de infirmitate, sive pusillanimitate tua, cogita quia vox Domini in virtute: vox Domini in magnificentia. Times elationem mentis et fastus tumidos, sed vox Domini confringentis cedros. Si vero metuis incendia libidinis, maxime autem spiritum fornicationis, agnosce quia vox Domini intercidentis flammam ignis. Ista cogita, ista pertracta. Sed nunc redeamus ad singula. Ecce dicis quia mens tua valde levis, multum instabilis, vaga et profuga ubique se variat, undique fluctuat; quia vult et non vult piger, consilia [Col. 0289B] mutat, voluntates alternat, similis fluctui maris qui a vento movetur et circumfertur. Sed qui convertit mare in aridam, facile potest praecipere ut congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida. Quia saepe ad vocem jubentis Domini hujusmodi carnalium desideriorum reversae sunt aquae, euntes et redeuntes quoadusque siccaretur universa superficies terrae. Quoniam vox Domini super aquas, quantumlibet multas, quamtumlibet magnas. Ad voluntatis enim suae nutum congregat eas in locum unum, et coarctat eas intra metas necessitatis, ut appareat arida, et solidetur propositum bonae voluntatis, quia vox Domini super aquas. Sed si parum creditis verbis, credite vel exemplis. Ecce enim quantos vides te ad religionem praecessisse, et [Col. 0289C] ordinis rigorem rigide tenere, prius quidem instabiles et leves, et tibi admodum similes, nunc in proposito stabiles, in bono constantes: prius mente vagos, studio vanos, nunc vero in disciplina rigidos, in religione fundatos. Sed quomodo, quaeso, id fieri potuit, nisi quia Deus majestatis intonuit super aquas multas? Quid est intonuit super aquas multas, nisi perterruit mentes multipliciter vagas et multum fluxas? exsiccavit ergo in eis Dominus aquam nimiam, et convertit mare in aridam. Qui ergo exsiccavit in aliis aquas multas, non potest exsiccare tuas? Nonne et te tornitruo perterrere poterit, qui cum voluit, super illos intonuit? In illis enim Deus majestatis intonuit, terribiliter insonuit, corda perterruit, et voluntatem [Col. 0289D] mutavit. Tanta autem et tam subita mentis mutatio ad divinae vocis tonitru facta est, ut statim deserentes mundum, sequentes Christum non dubitarent cum ipso transfretare stagnum Genesareth, quamvis insurgerent et saevirent contra ipsos mirabiles elationes maris. Erat enim ventus contrarius eis, flatus videlicet diabolicae suggestionis. Sed surgens Jesus imperavit ventis et mari, et facta est tranquillitas magna. Ecce enim quomodo potes videre, non jam nutant, nil jam trepidant, quin potius spiritu ferventes, spe gaudentes, unusquisque eorum exsultavit ut gigas ad currendam viam mandatorum Domini. Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas. Aliquando enim tonat ut Deus aliquando vero intonat ut Dominus: quando minatur [Col. 0290A] mala aeterna, intonat ut Deus; quando irrogat mala temporalia, tonat ut Dominus. Solus Deus donare aeterna bona, vel mala potest. Temporalis etiam Dominus affligere corpora potest. Quando ergo vides quoslibet corpore sanos, corde compunctos, mundum relinquere, habitum religionis assumere, scito quia Dominus majestatis intonuit, Deus majestatis eorum corda perterruit; quando quis corporis morbo, vel rerum damno compulsus deserere cogitur vias suas pravas, agnosce quia Dominus intonuit super aquas multas. Si igitur saepe vidisti alios corde compunctos, alios corpore afflictos lubricam vitam deserere, ad ordinem currere, religiose vivere, ad antiquae vitae luxus non respicere, quid est quod amplius timeas de te qui multos tui similes te [Col. 0290B] vides in via Domini praecessisse? Qui super illos intonuit, qui illos perterruit, et in bono solidavit, fluctuationes mentis tuae stabilire poterit, et reprimere cogitationes nihilominus vagas, sicut in eorum cordibus quando voluit Deus majestatis intonuit super aquas multas.

Ecce, inquis (tandem vix animatus verbis, vel exemplis), facio quod hortaris. Sed, si promitto corporis mei stabilitatem, oportet utique et tenere communionem, sed timeo infirmitatem corporis, formido pusillanimitatem cordis. Sum etenim infirmus et pusillus homo, tener et delicatus, utpote in terra suaviter viventium educatus, qui mollibus vestiuntur et epulantur quotidie splendide. Infirmus omnia fastidit, parvulus nova semper concupiscit. Communionem [Col. 0290C] itaque tenere quomodo potero, qui quod alii habent semper fastidio, quod alii habere nequeunt avide concupisco? Herbarum radices, et quaeque vilissima pro deliciis summis computo, tantummodo caeteri non habeant: quaslibet regum epulas nauseo, si mecum omnes in communem participant, et ut quod sollicitat mentem meam totum tibi plenius exponam, cor quam corpus magis deficit, virtute exili, sensu exiguo animus tabescit. Concedo, quia virtus tua exilis, vel nulla; prudentia parva.

Sed vox Domini in virtute; vox Domini in magnificentia. Recte quidem qui infirmus est desperat de sua fortitudine; speret tamen de Domino, quia vox Domini in virtute. Qui sensu coarctatur, non praesumat [Col. 0290D] de sua prudentia; sensum autem suum a Domino dilatari postulet, quia vox Domini in magnificentia. Postulet autem in fide qui indiget sapientia, ab eo qui dat omnibus affluenter et non improperat. Noli timere, pusille grex! Dominus virtutem populo suo dabit, quia vox Domini in virtute. Qui confidunt in Domino mutabunt fortitudinem; quia vox Domini in virtute. Et si forte jam accepisti fortitudinem, et forte Dominus praecinxit te virtute ad bellum, et induit decori tuo virtutem, sed es adhuc sensu exiguus, et minor ad intellectum judicii et legum, scito quia ad petitionem tuam crescere te faciet Dominus meus sicut arenam maris, et dabit tibi de rore coeli et de pinguedine terrae abundantiam, ut alia capias per intelligentiam, [Col. 0291A] alia erudiaris per experientiam; hinc hauriens de rore contemplationis, illinc instructus ex assiduitate perfectae operationis, et tunc in tanta rerum abundantia crescens, fias magnus, utpote inter deliciarum copias incrassatus, impinguatus, dilatatus. Dilataberis autem ad Orientem et ad Occidentem, Septentrionem et Meridiem, ut plene cognoscas, et perfecte scias quid sit sperandum, quid timendum, quid odiendum, quid amandum, et dabit tibi Dominus latitudinem cordis sicut arenam quae est in littore maris ut tanta sit copia cogitationum bonarum quanta fuit prius multitudo inutilium et vanarum, cum adhuc cor tuum juxta hoc mare magnum mundi hujus per desiderium requiesceret, et amore nimio nimis inhaereret. Dilatato autem [Col. 0291B] corde, cogitationes bonae et sancta desideria cordis super arenam maris multiplicabuntur, et occurrent sponte cogitationes bonae, sicut prius malae sine studio nostro per se oriebantur, et tunc temporis capillus de capite vestro non peribit, quia nec una saltem bona cogitatio coram Deo in oblivionem venit, si tamen sit de capite, et descendat de ratione, vel procedat de recta intentione. Credo autem quia hanc admirabilem commutationem dexterae Excelsi admirantes, ac obstupescentes de te tuique similibus, tunc dicent inter gentes: Magnificavit Dominus facere cum eis. Et vere utique magnificavit Dominus facere nobiscum, facti sumus laetantes, quia vox Domini in virtute, vox Domini in magnificentia. Sed dicis adhuc. In ordine quidem [Col. 0291C] non solum observantur dura, sed et praecipiuntur indigna.

Huc accedit quod sortiuntur praelationem saepe personae viles et penitus contemptibiles, homines stulti et ignobiles, et in terra penitus non apparentes. Sufficeret ad malum ut indigni saltem indigna minime praeciperent, vel qui abjecta imperant, saltem illi abjecti non essent. Nunc autem ad cumulum mali viles vilia cum auctoritate praecipiunt, et praecipiendo non rationem, sed beneplacitum suum attendunt. Quando, putas, ego haec pati potero homo ingenuus, et litteratus, arte strenuus, ingenio clarus? Quando talibus ad talia cor meum inclinabo, vel quando inclinare potero? Gero siquidem [Col. 0291D] cor durum ut lignum, erectum ut cedrum, animum impium superexaltatum et elevatum sicut cedros Libani. Ad haec breviter respondeo, quia: Vox Domini confringentis cedros, et facile reprimit animos elatos, et cito inclinare potest fastus tuos. Fateor quidem quia difficile est valde, imo impossibile camelum per foramen acus transire, cor arrogantia tumidum obedientiae angustum sponte penetrare. Sed quae impossibilia sunt apud homines, apud Deum possibilia, imo facilia sunt. Omnia enim quaecunque voluit fecit in coelo, et in terra, in mari et in omnibus abyssis. Ubi invenit cor intelligentia lucidum ut coelum, ubi reperit mentem firmam ut terram, si vidit cor amarum et instabile ut mare, si aspexit [Col. 0292A] animum tenebrosum ut abyssum, semper et ubique quidem omnia quaecunque voluit fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis, et non solum ad vocis suae tonitruum, sed saepe ad aspectum suum, saepe ad ingressum contrivit montes arrogantiae, incurvavit colles superbiae, et quoties voluit, deposuit potentes de sede. Ad aspectum, inquam, quia aspexit et dissolvit gentes, et contriti sunt montes saeculi. Ad introitum etiam, quoniam ad ingressus Dei mei, Regis mei qui est in sancto, incurvati sunt colles mundi ab itineribus aeternitatis ejus. Ad vocem autem Domini saepe confractae sunt elationum cedri, quia vox Domini confringentis cedros, et confringet Dominus cedros Libani. Aliud est confringere cedros, et aliud est confringere cedros Libani. Neque [Col. 0292B] enim in Libani monte crescunt, vel crescere possunt omnes cedri. Ergo aliae cedri crescunt in Libano, et aliae in quolibet monte alio. Libanus decandidatio interpretatur. Vis scire quae sit ista decandidatio? Sanctorum justificatio ipsa est, eorum dealbatio. Joannis apostoli est ista sententia, non mea: Byssinum, inquit, sunt justificationes sanctorum (Apoc. XIX) . Doce me ergo, Domine, justificationes tuas, et super nivem dealbabor. Hujusmodi colore, vel candore superducta erant vestimenta illa Domini mei Jesu, vestimenta illa candida ut nix (Marc. IX) , qualia non potest facere fullo super terram. Sed potest hoc fullo coelestis, qui a summo coelo egressio ejus. Mentior si ipse idem non promittit, ubi peccatores admonens ait: Si fuerint peccata [Col. 0292C] vestra ut coccinum, velut nix dealbabuntur; et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt (Isa. I) . Utilis admodum hujusmodi fullonis, grata ejus decandidatio, quia bona justificatio. Talis decandidatio cum excreverit in montem, et attolli coeperit super aliorum montium celsitudinem, cum se quis jam singulariter magnum putaverit, et caeteris quibuslibet sanctiorem se esse crediderit, facile de se gignit magnas magnarum elationum cedros, cum se quadam virtutum praerogativa supergredi arbitratur caeteros. Sed potens est Dominus non solum conterere montes saeculi, sed facile etiam cum voluerit, confringet Dominus cedros Libani. Alia est superbia quae surgit de saeculi vanitate, at alia est [Col. 0292D] illa quae nasci videtur quasi de adepta sanctitate. Illam designant cedri, istam autem cedri Libani. Noviter venisti de saeculo; superbis adhuc fortassis pro litteris tuis, vel forte pro pecuniis tuis; jactas te forsitan pro nobilitate generis; attolleris forsitan pro habiti dignitate honoris: tales talium elationes cedri quidem sunt, sed cedri Libani non sunt; quia de vanitatis nigredine, non de sanctitatis decandidatione surgunt. Sed statim in primordiis bonae conversationis tuae, confringet Dominus saecularium pomparum cedros; quia vox Domini confringentis cedros, et si forte postmodum, ut fieri solet, post virtutum opera quasi de perfecta justificatione surgant quaedam magnarum elationum cedri, addet Dominus et illas confringere, quia confringet Dominus [Col. 0293A] cedros Libani, et idcirco pro illis ponit praesens, non futurum; de cedris vero Libani loquens futurum ponit, non praeteritum. Vox, inquit, Domini confringentis cedros et confringet Dominus cedros Libani.

Vis adhuc melius nosse quae sunt cedri Libani, quas confringere sufficit sola vox Domini? Ecce quis forte parum aliquid jejunavit, paulo plus caeteris vigilavit, lacrymam in oratione fudit: incipit statim se sanctum credere, caeteros in sui comparatione despicere, patrum praecedentium institutis suas adinventiones praeferre. Miratur saepe apud se, cur miracula non faciat, indignatur aliis quod in eis praelationem non accipiat, quod in majori reverentia non habeatur, aliorum invidiae, non suae [Col. 0293B] inertiae deputat. Quod pallidam faciem, non quam politam mentem gerat attendit; imo saepe cum sese foedis titillationibus perturbari, et immunda delectatione foedari persenserit, non propter suam negligentiam, sed quasi ad humilitatis custodiam, haec se perpeti fingit. Unde fit ut contra libidinem quasi humilitatis custodem non evigilet, et humilitatem putat, quod se turpiter foedari non timet, et nescit quam sit detestabilis superbia quod in tanta putredine non se peccatorem, sed alterum Paulum reputet, quasi cui datus sit angelus Satanae, stimulus carnis suae ut eum colaphizet, ne eum multitudo virtutum, vel magnitudo revelationum extollat. Fitque miro, imo miserabili modo, ut sic superbiat, ut tamen luxuriare non desinat; sicque luxuriet, [Col. 0293C] ut tamen superbire non desistat. Quis, putas, sufficit conterere cedros hujusmodi, nisi ille ad cujus vocem confringuntur cedri, qui, cum voluerit confringet etiam cedros Libani? Et ut amplius mireris: Comminuet, ut vitulum Libani. Vere haec est mutatio dexterae Excelsi, rigorem cedri conterere ad similitudinem vituli Libani, et quaelibet tumida corda inclinare ad imaginem humilitatis Christi. Quomodo putas, attritus est propter scelera nostra, non propter peccata sua. Vitulus ille singularis veniens a Libano, de monte umbroso et condenso; quia a summo coelo egressio ejus et occursus ejus usque ad summum ejus, ubi splendet candor lucis aeternae: unde egrediens traxit secum splendorem justitiae; [Col. 0293D] quo regrediens, mortalitate deposita, induit nitorem gloriae; quomodo, inquam putas, comminutus est vitulus ille, nisi quomodo scriptum est: Quia cum in forma Dei esset non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, et habitu inventus ut homo (Philip. II) . Qui tradidit semetipsum pro nobis, factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis. Attende, quaeso, magnitudinem humiliationis, immensitatem attritionis. Tormento crucis nihil acerbius, morte crucis nihil ignominiosius. Huc accedit quod patitur sponte sua, adde illud adhuc quod moritur sine culpa propria. Audiat, quaeso, quomodo inclinari debeat qui se ut vitulum Libani comminui desiderat. Asperrima, vilissima, sponte sua, etiam [Col. 0294A] sine culpa sustineat. Nunquam haec tamen aliquis de sua virtute posse praesumat. Speret haec tamen de pietate Domini, cui, suppetit cum voluerit comminuere quaslibet cedros Libani. Quoties ergo videris quoslibet prius de sua correptione furentes, postea in tribulatione gaudentes; prius laetari in explendis suis desideriis, postea gloriari in infirmitatibus suis; prius laudibus suis inflari, postmodum libenter pro nomine Jesu contumeliam pati, scire potes quia comminuit eos Dominus ut vitulum Libani, talem et te exhibere oportet si inflectere cupis rigorem cedri, et humiliari te vis juxta formam humilitatis Christi. Sed ipse te melius docet quam ego. Audi quid dicat, et imitari memento: Quia descendi de coelo, inquit, non ut faciam voluntatem [Col. 0294B] meam, sed voluntatem ejus qui misit me Patris (Joan. VI) . Ipse voluit facere voluntatem suam, et tu satagis implere voluntatem tuam. Pater tuus praelatus tuus; Christus qui venit, quaesivit implere voluntatem Patris sui, et tu studeas facere voluntatem praelati tui. Ecce vix tandem vitulum invenimus quem in holocausto Domini mactare debemus. Nihil itaque flagrat Domino in odorem suavitatis quam si mactetur Domino vitulus propriae voluntatis.

Interest tamen utrum sit de Libano, an de Carmelo? Alii sunt vituli qui pascuntur in vertice Libani, atque alii qui nutriuntur in pascuis Carmeli. Vitulum Carmeli nutriunt, qui voluntatem suam non deserunt in rebus adhuc carnalibus; vitulos Libani pascunt, qui voluntatem suam sequuntur in studiis [Col. 0294C] spiritualibus: iste quaerit lautiores cibos quam caeteri; vitulum suum impinguat de feno Carmeli. Ille abstinere volens, dedignatur comedere quod caeteri, vitulum suum nutrit in pascuis Libani. Iste forte cupit vestem molliorem: ille usurpat sibi forte prae caeteris habitum hispidiorem, uterque pascua quaerit suo vitulo: sed hic de Carmelo, ille de monte Libano. Denique quidquid propter mollitiem mentis, et teneritudinem carnis agitur, ad Carmelum pertinere videtur; quia Carmelus molle, vel tenerum interpretatur. Quidquid autem quasi pro sanctitate supra ordinis institutum, vel contra praelati consilium insolenter praesumitur, inter armenta Libani juste annumeratur. Vae vobis qui confiditis [Col. 0294D] in vitulo Samariae, qui tanto studio servitis voluntati propriae. In Judaeam venistis, ut quid ad Samariam descendistis propriam voluntatem custodientes et excusantes? An nescitis quia Judaei non coutuntur Samaritanis? Prius a saeculo venientes proprias voluntates vestras confidentes damnabatis; nunc ab illo priore fervore deficientes, proprias voluntates quaeritis, custoditis, defenditis. Sic, sic de Judaeis Samaritani facti estis. In Judaea vitulus propriae libertatis Domino mactatur, in Samaria pro Deo adoratur. Si in Judaea es, vitulum in sacrificio Domini interficis; si in Samaria es, vitulo tuo omnibus viribus tuis servis; si carnis curam in desideriis agis, vitulum tuum de feno pascis; quia omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni. In [Col. 0295A] hoc gloriaris si desideria tua perficis. Non est bona gloria tua. Nonne multo melius, nonne multo rectius ut qui gloriatur in Domino glorietur? An nescitis quia haec est gloria nostra testimonium conscientiae nostrae? Sed mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis fenum.

Sed quid fiet, quaeso, de carnibus hujus vituli, quando nec saltem placere potest vitulus Libani, nisi forte diligenter comminuatur, quemadmodum decet victimam holocausti. Sed quonam, inquis, modo illum comminui oportet? Hoc te Moyses quam ego melius docet: prius illum jubet per frusta dividere, postea suppositum flammis in cinerem redigere (Exod. XXIX) . Quomodo, quaeso, illum subtilius unquam comminuimus, quam cum prius per frusta [Col. 0295B] divisum, per ignem postea in tenuem pulverem redigimus? Vitulus noster in Libano pascitur, si voluntatem nostram non nisi in rebus honestis sequimur. Vitulum nostrum mactamus, cum obedientiae amore omnem singularitatem abdicamus, vitulum autem nostrum secare, est de praesumpta libertate mentem increpare. Sed hunc usque ad frusta dividit, qui quaeque singularitatis suae opera diligenter distinguit, et se in singulis de praesumptionis audacia reprehendit. Tunc autem nihil amplius superest, nisi ut igne compunctionis, vel flamma divinae dilectionis eousque concremetur quousque omnis hujus arrogantiae voluntas sopiatur. De hujusmodi holocausto quasi quidam adhuc cogitationum cinis remanet, qui omnino a nostra recordatione perire [Col. 0295C] non debet, quia utiliter satis suas quisque praesumptiones reminiscitur, quando in earum recordatione conscientia humiliata confunditur. Sed ecce dum vitulum nostrum diligenter tractare, et juxta legis praeceptum comminuere volumus, paulo longius digressi sumus.

Restat illud adhuc addiscere in fine sermonis nostri, quae sit differentia inter cedros Libani, et vitulos Libani. Per vitulos Libani accipimus praesumptiones arrogantiae, per cedros intelligimus fastus superbiae. Arrogantia est supra se aliquid praesumere. Superbia est de sua etiam praesumptione intumescere. Toties itaque vitulos in Libano nutrimus, quoties supra virium modum (quamvis bona [Col. 0295D] intentione) praesumimus. Tunc cedri quasi de Libano urgunt, cum de nostris operibus bonis elationum fastus se in altum attollunt. Sub talium cedrorum umbra vituli delectabiliter depascunt, dum pro adipiscendo sanctitatis nomine in tantis laboribus non lassescunt. Et comminuet eos tanquam vitulum Libani, et dilectus, quemadmodum filius unicornium. Ergo non solum Dominus comminuit cedros, tanquam vitulum Libani, sed et iste dilectus quemadmodum filius unicornium. Sed quis est iste dilectus, vel quorum dilectus? Non dicit horum, vel illorum, idcirco fortassis ut intelligamus dilectum omnium, quemadmodum, cum Dominus dicitur, intelligitur ille qui est Rex regum, et Dominus dominantium. Quis ergo est iste singulariter dilectus, [Col. 0296A] et singulorum dilectus. Sed quis alius hoc erit, nisi ille speciosus prae filiis hominum, qui pro incomparabili pulchritudine sua omnibus se admirabilem ostendit, et amabilem facit? Vultis videre quomodo sit omnium dilectus? Audi quid dicat de eo Pater ejus; attende quod pro eo clamet sponsa ejus: vox Patris ad dilectum: Hic est filius meus dilectus in quo mihi bene complacui (Matth. III) ; vox sponsae de dilecto. Adjuro vos, filiae Hierusalem, si inveneritis dilectum meum ut annuntietis ei, quia amore langueo (Cant. V) ; et de angelis scriptum est: In quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I) ; et item de hominibus legitur: veniet desideratus cunctis gentibus (Agg. II) . Ergo dilectus iste dilectus est Patris sui, dilectus sponsae suae, dilectus hominum, [Col. 0296B] dilectus angelorum, dilectus omnium, dilectus singulorum. Patet ergo quia veram dilectionem non habet, qui hujus dilecti dilectione non ardet. Audivimus quorum dilectus, audiamus adhuc quemadmodum, vel quantum dilectus: Et dilectus, inquit, quemadmodum filius unicornium. Sed quid est quemadmodum filius unicornium? An forte hoc genus animalium prae caeteris omnibus diligit fetum suum, ut paratior sit unicornis pro fetu suo perire, quam fetum suum perdere, ut malit pro ipso mortem incurrere, quam ipsum vel vivum amittere? Sed quis hoc de dilectoribus Christi non videat, quomodo eos pro Christi nomine mori delectat? Testis sit tantus ille effusus sanguis martyrum quomodo Christus sit dilectus quemadmodum filius unicornium. Nam ipsi [Col. 0296C] ejus dilectores, ipsi utique sunt unicornes; et ipse eorum dilectus, eorum quidem est filius, et idcirco vero dilectus; quia veraciter filius, et diligitur ab eis quemadmodum filius unicornium, quia diligunt eum quemadmodum decet eos diligere filium suum.

Cur autem eos Scriptura sancta unicornes dicit, ratio manifesta occurrit Homo ante peccatum geminam fora titudinem quasi geminum cornu accepit, quia ad repellendum peccatum et ad removendum in commodum gemina virtute munitus fuit: una fuit integritas corporis, alia fuit integritas mentis. Integritatem carnis accepit contra miseriam, integritatem mentis contra malitiam. Illam contra mortalitatem, istam contra iniquitatem. Congressus cum diabolo quia per negligentiam [Col. 0296D] cecidit, in ipso casu diabolus unum ei cornu excussit, alterum ei inclinavit. Quia enim mortem homo nulla ratione evitare potest, quasi altero cornu penitus nudatus est. Sed quia libero arbitrio penitus privari non potuit, dextrum quodammodo cornu non perdidit; sed tamen inquantum infirmatum, in tantum inclinatum gerit, et idcirco si qui erant post primum lapsum qui peccato resistere volebant, facile eorum adversarius de eis triumphabat. Sed misertus tandem hominum visitavit nos Oriens ex alto. Visitavit ergo, et fecit redemptionem plebis suae; et erexit cornu salutis nobis, in domo David pueri sui. Quia igitur unum tantum cornu deinceps, sed erectum portant, mortis quidem supplicia patienter tolerant, sed peccata quasi quosdam animae hostes [Col. 0297A] fortiter impugnant, ut non regnet peccatum in mortali corpore eorum. Hinc est quod fiducialiter psallunt dicentes illi a quo cornu acceperunt: In te inimicos nostros ventilabimus cornu, et in nomine tuo spernemus insurgentes in nobis (Psal. XLIII) . Accipiunt itaque interim cornu salutis, accepturi quandoque cornu securitatis, ut tunc gemino cornu polleant, qui nunc in uno fortiter pugnant et gloriose de hoste triumphant, ut tunc habeant quo sint a peccato liberi et ab omni poena securi, cum suam in eis promissionem impleverint, qui eis nunc cornu salutis erexit. Omnia cornua peccatorum confringam, et exaltabuntur cornua justi. Vides ergo quomodo quantum ad praesens spectat, ubique nonnisi de uno cornu agitur, unde et justus quisque unicornis dicitur, [Col. 0297B] cui tamen quandoque cornua non tantum erigentur, sed etiam exaltabuntur. Et non solum erigentur ad illam celsitudinem quam accepit homo adhuc probandus, sed exaltabuntur ad illam sublimitatem quam habere debet homo glorificandus: Prima namque hominis fortitudo vel virtus fuit posse non mori, et posse non peccare; novissima autem erit non posse mori et non posse peccare, quando mors absorpta jam erit in victoria, et ipse homo sublimatus in gloria: de caetero jam erit confirmatus in bono, et confirmatus in gaudio. Ecce quomodo unicornes sunt, sed unde talem filium habere potuerunt? Unde, inquam, habent talem filium ut veraciter dicatur esse filius unicornium. Interrogemus [Col. 0297C] ipsum eorum filium: Quicunque, inquit, fecerit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse meus frater, soror, et mater est, (Matth. XII) . Quid est Filius Patris nisi virtus et sapientia Patris? Verbum Patris Filius Patris, voluntas Patris. Item voluntas hominis quid aliud est quam quaedam proles mentis? Si igitur eadem est voluntas tua et voluntas Patris, idem est filius tuus et Filius patris. Veritas, sapientia, voluntas corde concipitur, et ex corde generatur. Si igitur idem vis, idem sapis quod pater; eumdem Filium habes quem Pater.

Miraris. Est adhuc quod amplius mireris. In te est utrum sis pater, an mater, an potius utrumque pater et mater. Potes eum gignere in corde tuo, et in corde alieno, et potes eum concipere a corde [Col. 0297D] tuo, et ab ore alieno. Intellectu gignitur, consensu concipitur, affectu nascitur, effectu nutritur. Quando veritatem intelligis, vel alium intelligere facis, Christum gignis. Quando veritas tibi a te, vel ab alio persuadetur, Christus veraciter concipitur. Ergo quando gignis, es pater; quando concipis, es mater. Nosti voluntatem Dei; consensisti ei, et concepisti. Amando parturias, operando nutrias. Vide quod in potestate cujusque relinquitur, utrumnam tantae prolis mater efficiatur. Merito ergo maledicta sterilis, et quae non parit, quae talem filium pro voto habere potuit. Cur, putas, similiter non maledictus qui non gignit, sicuti maledicta sterilis et quae non parit, nisi quia non aeque in nostra potestate consistit [Col. 0298A] veritatem intelligere et veritati consentire. Non enim semper veritatem intelligo cum volo, intellectae autem semper consentio si voluero. Felix homo est cui praesto est cum voluerit habere filium, nec qualemcunque, sed Deum. O quanta dignitas hominis filium habere Deum majestatis! Audi, homo; ausculta, o homo! Tandem erige spem, exhilara faciem. Si confunderis de patre tuo, confide tamen de filio tuo. Si erubescis in parente, exulta in prole. Si contristaris in Adam primo, congratulare in Adam secundo. Major hic ad erigendum quam ille ad dejiciendum. Per illum ejectus a paradiso, per istum glorificandus in coelo. Intuemini quantus sit gloriosus iste, et homo est, et quis cognoscet illum? Homo, inquam, et hominis filius, verumtamen quis cognoscet [Col. 0298B] illum? Quid putatis, quem dicunt homines esse filium hominis? Respondeat Petrus unus, pro omnibus: Tu es Christus, Filius Dei vivi (Matth. XVI) . Christus se dicit filium hominis, Petrus eum dicit Filium Dei Patris. Res mira, et admiratione digna ut unus idemque sit Filius Dei vivi, et filius hominis morituri, dicam, an mortui? Nam si mortuum negamus, quomodo illud stabit quod legimus? In quacunque die comederis ex eo, morte morieris (Gen. II) . Sed forte tunc incipit vivere, cum incipit talem filium habere. O quanta humilitas Omnipotentis, o qualis sublimitas hominis! Deum habere hominem patrem, humilitas incomparabilis! Hominem habere Filium Deum, sublimitas inaestimabilis! O [Col. 0298C] quam recte diligitur iste tam humilis, tam altus, vere singulari amore dignus iste noster dilectus! Dilectus hominum, dilectus angelorum, dilectus omnium, dilectus quemadmodum filius unicornium.

Nunc autem illud quaerendum restat, cur postquam dixit: Confringet Dominus cedros Libani, postea addat, et dilectus quemadmodum filius unicornium. Idem enim est Dominus, et dilectus quemadmodum filius unicornium, ac si dixisset Dominus ac Christus ejus. Sed dicto, confringet Dominus, quid addi oportet et Christus ejus, cum sit unus atque idem Dominus, non solum Pater et Filius, sed et Spiritus sanctus? Nonne quaecunque Pater facit, haec et Filius facit similiter; et tamen in pluribus Scripturae locis talem distinctionem invenire poteris, ut est [Col. 0298D] illud: Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus (Psal. II) . Quid ergo dicemus? Sed scimus quia Christus in eo quod unum atque idem est quod Pater, idem atque eodem modo operatur quod Pater. Sed quid mirum esse debet si in quo aliud est quam Pater, alium modum operandi habet quam Pater? Si similiter agit ut Pater in sua divinitate, in qua similis est Patri, quid mirum si dissimiliter operatur quam Pater in qua dissimilis est Patri? Quod autem secundum aliquid dissimiliter operatur, manifeste, ut arbitror, ex tali distinctione innuitur, cum dicitur: Confringet, Dominus cedros Libani, et comminuet eos tanquam vitulum Libani, et dilectus [Col. 0299A] quemadmodum filius unicornium. Confringet, et comminuet cedros, ut diximus, non solum Dominus, sed et iste suus, vel noster dilectus. Quid est cedros confringere vel comminuere, nisi superbae mentis rigorem conterere vel altitudinem inclinare? Sed Dominus absque dubio; et nihilominus dilectus omnem arrogantiam, quando vult, humiliat; quantum vult, inclinat. Sed facit hoc Dominus terrore suae majestatis: sed dilectus hoc facit exemplo suae humilitatis. Dominus, utpote Dominus, in severitate, dilectus ut dulcis et suavis, in suavitate, et tamen uterque unus et idem dulcis et rectus Dominus, suavis et mitis omnibus invocantibus eum. Quando ergo quis, Domini considerata potentia, in conspectu tantae majestatis altum sapere erubescit, et aliquid contra [Col. 0299B] ejus voluntatem praesumere pertimescit, absque dubio in ejus corde Dominus elationum cedros confringit. Alius, visa dilecti nostri mira humilitate, confunditur superbus apparere, cum videat Dominum majestatis formam servi accipere, legem implere, hominibus obedire, improperia hominum, crucis probra patienter sustinere. Quando ergo quis, viso Dominicae humilitatis exemplo, in sua praesumptione confunditur, et ab omni altitudine pristini tumoris dejicitur, patet procul dubio quod dilectus iste cedros male rigidae mentis confregit, et tanquam vitulum Libani (hoc est ad similitudinem sui) comminuit. Recte ergo dicitur: Confringet Dominus cedros Libani, et confringet eos tanquam vitulum Libani, et dilectus quemadmodum filius unicornium.

[Col. 0299C] Vox Domini intercidentis flammam ignis. Alius est ignis quem venit Jesus in terram mittere, alius quem venit in terra exstinguere. De coelo veniens, coelestem ignem secundum detulit. Ad terram veniens, terrenum ignem invenit. Omnis amor ignis est, sed non omnis amor bonus est. Est amor licitus, et est amor illicitus; et licitus amor bonus est, et qui licitus non est, bonus amor non est. Amor itaque bonus, ignis est bonus; et amor malus, ignis est malus. Ignis bonus, ignis charitatis, ignis malus, ignis libidinis. Ignis bonus erat de quo Jesus dicebat: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII.) Ignem ergo bonum venit accendere, ignem vero malum venit exstinguere. [Col. 0299D] Idcirco per Moysen prohibet ne offerant ignem alienum super altare suum (Levit. X) . De suo autem igne praecipit ut semper ardeat in altari suo. Amat ergo ignem suum, odit autem ignem alienum. Igne suo ardebant qui dicebant: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis cum loqueretur nobis in via? (Luc. XXIV.) Tali igne ardebant qui Spiritum sanctum in igneis linguis acceperant, quia ipse Spiritus sanctus ignis est non comburens, sed illuminans; et idcirco rubus ille quem Moyses intuebatur ardebat, et non comburebatur. Sed ignis malus et alienus econtra consumit, non illuminat: Ignis est enim, ut ait Job, usque ad perditionem devorans, et omnia eradicans genimina, ardens usque ad inferni novissima, et montium fundamenta comburens (Job XXXI) . Flammam [Col. 0300A] tamen hujus ignis Dominus cum voluerit, intercidit, cum placuerit, penitus exstinguit. Quod autem quandoque intercidat ut in parte ardeat et in parte deficiat, hoc Scriptura manifeste ostendit cum dicit: Vox Domini intercidit flammam ignis (Psal. XXVIII) . Quod autem aliquando hujus ignis flammam exstinguat, alia Scriptura evidenter declarat ubi legitur: Angelus autem Domini descendit in fornacem, et excussit flammam ignis, et fecit medium fornacis quasi ventum roris stantem (Dan. III) . Videsne quomodo ibi dicitur excussisse, hic promittitur intercidere. Sed cur hic quemadmodum et ibi non exstinguitur? Forte quia pueri erant quibus rogus ille parabatur; sed forte pueri non erant quibus David loquebatur. Nondum plene conversi erant, et effecti [Col. 0300B] ut parvuli. Sed erant adhuc in oculis suis magni, et erubescebant adhuc humiles videri. Sed ut illud quod in eis pro elatione tumet exsiccetur, flamma ignis in parte aliqua reservatur; et iterum ne flamma incendii usque ad consensum parvitatis eos rapiat, et quodammodo quasi in cinerem redigat, flamma ipsa ex majori parte abscinditur et exstinguitur. In parte ergo ardet utiliter haec flamma ad custodiam humilitatis, et in parte magna nihilominus salubriter exstinguitur ad cautelam turpitudinis. Sic Paulo datus est stimulus carnis suae ut eum colaphizaret ne eum magnitudo revelationum extolleret. Videsne quomodo hoc ipsum ad nostram utilitatem agitur, quod haec flamma ad tempus in parte reservatur. Sed cum quis plene conversus fuerit, et effectus ut [Col. 0300C] parvulus, et perfectam puritatem adeptus, forte, tunc tempus erit ut exstinguatur, sicuti in tribus pueris illis, quia pueri erant, quia pueri fuerant, exstincta fuisse legitur et creditur. Puer enim a puritate dicitur, et qui purus est, recte puer appellatur.

Et est alia puritas mentis, alia puritas oris et alia puritas actionis. In corde simplicitas, in ore veritas, in opere sinceritas. Hos igitur tres pueros habere credimur, cum sanctum est quod meditamur, verum quod loquimur, justum quod operamur. O felix nimium et Deo nostro grata societas horum trium puerorum propter unam puritatis concordiam in voluntate, sermone pariter et actione. Videt hoc [Col. 0300D] rex Babylonius, et invidet, et prius quidem ad adorandam statuam suam auream compellit, sed adorare detrectantibus fornacis incendium parare jubet. Facile enim eorum sanctitatem deridet, et despicit, si eos ex sua sanctitate in superbiam erigere possit. Quid est enim statuam auream adorare, nisi superbiae et vanae gloriae in talibus studiis deservire? Tunc eos in regno suo libenter patitur, cum eorum studia elationi militare intuetur. Sed cum videt ab eis statuae suae altitudinem et aurum despici, et inter miranda quae gerunt omnem elationis gloriam derideri, jubet fornacem accendi, et rogum eis incendii parari. Quos enim non potest superare per gloriam elationis, superare se posse sperat per flammam libidinis. Rex Babyloniae est ille qui est [Col. 0301A] rex super omnes filios superbiae. Ministri quos ad tale opus dirigit, sunt deceptorii illi spiritus, quos Scriptura sacra spiritus fornicationis appellare consuevit. Ab his fornax accenditur, quando caro nostra ardore libidinis inflammatur. Accensa fornace pueros ligant; in fornacem projiciunt. Pueri extra fornacem inveniuntur, quia studiis spiritualibus, et coelestium contemplationi intenti pene se in carne esse obliviscuntur. Hos enim pueros est quodammodo extra carnem esse, nil corde, nil, lingua, nil manu carnale tractare. Sed tunc quasi ligantur, quando tentationibus depressi a suis studiis praepediuntur; tunc velut intra fornacem sunt, quando, stimulis carnis fatigati, nil aliud cogitare, plangere, vel flere possunt. His angelus Dei in adjutorium venit, quia [Col. 0301B] divina protectio fideles suos nunquam in certamine deserit. Ab his flamma ignis excutitur, quando divina virtute ardor libidinis exstinguitur. Medium fornacis angelus quasi ventum roris flantem efficit et puerorum linguam in laudem Creatoris resolvit. Medium fornacis est intimum cordis; flante ergo Spiritu sancto, coelesti rore perfunditur, et ex divina inspiratione conscientia tota refrigeratur. Pueris liberatis Chaldaeos flamma succendit, quia cum bonis praevalere non possunt, insidiantes malignos invidiae flamma consumit. Ecce quomodo testimonia prophetarum invicem sibi concordant. Prius in Daniele elatio in aureae statuae despectione calcatur, postea in fornacis refrigeratione flamma libidinis exstinguitur. Ita et hic prius cedri franguntur; postea [Col. 0301C] flamma ignis interciditur. Nam si prius non flectitur rigor elationis, absque dubio non exstinguitur flamma libidinis. Hoc autem inter hanc et illam lectionem esse videtur, quod illic flamma tota excussa variatur; hic per David intercidenda promittitur. Sed quia incipientes, et imperfectos psalmus iste instruit, istis maxime quibus loquitur ejus promissio convenire debuit. Possumus tamen hanc litteram sic exponere, ut possit incipientibus, et proficientibus, et perfectis pariter congruere. Nam utrobique quidem flamma interciditur, quando vel ab ipsa pars ejus aliqua dividitur, vel tota a suo fomite separatur. Et scimus quidem quia flamma quae a suo fomite separata est, nec ad horam saltem perdurare potest. Videamus itaque prius quomodo [Col. 0301D] haec flamma augmentetur, et tunc facile erit agnoscere quomodo per partes abscinditur.

Notandum tamen quod non ignem exstinguere, sed ejus flammam promittit intercidere, ignem enim istum, quandiu vivimus, hoc est peccati fomitem intra nosmetipsos habemus, sed non aeque ejus semper flammam sustinemus. Tunc enim hic ignis in flammam prorumpit quando aestibus carnalis incendii nos urit. Primo ergo titillat carnem, secundo delectatione turpi coinquinat mentem. Tandem per consensum pravitatis subdit sibi rationem. His itaque gradibus sulphurea illa flamma libidinis crescit, sed eisdem quidem gradibus (converso tamen ordine) ad vocem jubentis Domini decrescit. Primo [Col. 0302A] namque vox illa Domini intercidentis flammam ignis in incipientibus, et noviter conversis intercidit quidquid inclinare posset consensum rationis. In proficientibus autem saepe aufert illicitam delectationem mentis. In raris autem et valde perfectis removet etiam titillationem carnis. Multi tamen quamvis ad summam perfectionem profecerint, stimulum carnis suae exstinguere non potuerunt, sed divina hoc dispensatione in eis actum est quam quidem quid unicuique utilius accidat latere non potest: et in aliis quidem fiebat ad demonstrationem singularis eorum fortitudinis; quia tales erant qui semper pugnare assidue, et triumphare sufficerent. In aliis autem ad custodiam humilitatis, quando singulare aliquod bonum prae coeteris aliis omnibus acceperant. [Col. 0302B] Quia igitur in poenitentibus destruit actum turpitudinis, in conversis consensum voluptatis, in proficientibus contagium foedae delectationis, in perfectis quibusdam motum titillationis, recte hic dicitur: Vox Domini intercidit flammam ignis. Sciendum tamen est quia sicut nullus in hac vita hoc igne perfecte caret, sic nullus est qui ejus flammam semper sentiat. Quis enim fomitem peccati hic plene destruere potuit, vel quis unquam aestum libidinis sine cessatione sustinuit? Multum est itaque hunc ignem sopire, et ejus flammam exstinguere. Non est utique in potestate hominis, valet hoc sola vox Domini intercidentis flammam ignis.

Vox Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades. Hucusque roboravit contra [Col. 0302C] genera tentationum. Abhinc promittendo enumerat dona gratiarum, quasi coronam post victoriam, praemium post meritum, triumphum post trophaeum. Dicit ergo vox Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades. Unum videtur exhibere, aliud sub exspectatione promittere. Hoc quod dicitur concutientis desertum, exhibentis est, quod additur commovebit desertum Cades, hoc est utique promittentis. Primum ergo statim datur, illud secundum exspectatur. Tale fuit illud superius, vox Domini confringentis cedros, et confringet Dominus cedros Libani.

Sed et hoc quoque notandum quod sicut ibi prius franguntur cedri, postea autem cedri Libani, sic et [Col. 0302D] hic prius concutitur desertum, postea desertum Cades. Ecce quomodo ubique prius ponitur quod pertinet ad inchoationem, et aliud promittitur quod consummat perfectionem. Sed nunc videamus quae de deserto dicenda occurrant. Est namque desertum aliud bonum, aliud malum. Desertum malum est, ubi desunt germina virtutum. Desertum bonum ubi longe sunt tumultus vitiorum. Desertum est et malum desertum, ubi nulla est cultura hominum, ubi nullum est sanctitatis vel religionis studium. Item desertum est sed bonum, ubi nullus strepitus tumultuationis, sed in silentio auditur vox turturis, et gemitus non cessat ex desiderio divini amoris. Desertum igitur malum est, ubi desunt desideria coelestia, desideria spiritualia; desertum bonum, ubi [Col. 0303A] procul desideria saecularia, desideria carnalia. Desertum denique Idumeae, desertum est malum; desertum autem Cades, desertum est bonum. Utrumque tamen cuncutitur, utrumque ex divina voce in fletu compungitur. Sed desertum Idumeae compungitur formidine: desertum vero Cades compungitur amore. Idumaea interpretatur terrena, Cades immutata, vel sancta. Idumaea itaque quia nil novit nisi terrenum, nisi transitorium, facit desertum malum. Cades autem quia nil amat nisi justum, nil desiderat nisi sanctum, facit desertum bonum. In Idumaea desolatio sanctitatis, in Cades desolatio terrenae cupiditatis; recte desertum malum Idumaea, hoc est terrena; recte desertum bonum dicitur Cades, id est sancta; quia in illo deest sanctitas, regnat terrena [Col. 0303B] cupiditas; in isto abest concupiscentia, permanet sanctimonia. Istud Scriptura sancta ex proprio nomino designat, utpote quod novit commendat et approbat. De malo loquens non nominat, sed tantum dicit desertum, ut intelligas aliud quidlibet quod non est sanctum, et Cades nomine prorsus indignum. Utrumque tamen, ut duximus, concutitur; utrumque commovetur, ut utrumque immutetur. Ad hoc namque concutitur desertum malum, ut commutetur in bonum; ad hoc commovetur desertum bonum ut promoveatur in optimum. Et commutari de malo in bonum, commutatio bona; et immutari de bono in optimum, immutatio sancta. Recte ergo desertum quod de bono immutatur in optimum Cades dicitur. Nam Cades, ut dictum est, immutata vel [Col. 0303C] sancta interpretatur. Desertum ergo quod adhuc malum est, et ob hoc Cades dici non potest, concutitur. Nec mirum, et compungitur consideratione et horrore propriae iniquitatis. Desertum vero Cades, quod bonum jam sit, sed ad meliora inardescit, concutitur et ipsum et compungitur ex desiderio amplioris sanctitatis. Illud ergo expavescit malum quod fecit; istud ingemiscit pro bono quod nondum accepit. Illud tremit ad recordationem divinae majestatis; istud liquefit ad contemplationem supernae pietatis. Illud ergo trepidat multa formidine; istud suspirat prae nimia dilectione. Illud ne rapiatur ad tormenta, istud quia necdum sublevatur ad gaudia. Incipientum ergo est concuti timore, perfectorum autem est compungi amore, et idcirco unum [Col. 0303D] statim datur ad inchoationem, aliud promittitur ad perfectionem. Recte ergo de eis dicitur, concutientis et commovebit: Vox, inquit, Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades, quia compunctio timoris quibusdam in ipso initio datur. Sed compunctio amoris, quousque perfecta charitas foras mittat timorem, differtur.

Hoc geminum compunctionis genus est irriguum superius, et irriguum inferius. Unde alibi per eumdem Psalmistam dicitur: Qui divisit mare Rubrum in divisiones (Psal. CXXXV) . Maris quidem aquae amarae sunt valde. Quid ergo Rubrum mare nisi amaritudo poenitentiae? Mare ergo Rubrum ei adhuc quasi indivisum manet, qui nonnisi ex sola damnationis [Col. 0304A] formidine gemere novit, sed mare dividitur quando compunctio geminatur. Amaritudinem enim cordis tunc geminat, quando quis compunctionis fletum alternat, ut modo defleat malum quod pertimescit modo suspiret pro bono quod concupiscit. Moeror ea consideratione et trepidatione malorum, mare a sinistris; moeror ex contemplatione et exspectatione bonorum, mare est a dextris: et erant eis, inquit, aquae quasi pro muro a dextris et a sinistris. (Exod. XIV.) Sed in uno excludimus concupiscentiam, in altero vitamus negligentiam; quia, qui exspectat praemium, extendit se ad meritum, et qui metuit poenam, sollicite declinat culpam. Sciendum tamen quod compunctio timoris est utique tempore prior, sed dignitate posterior. Post multas enim poenitentiae [Col. 0304B] lacrymas tandem ad spem veniae reducimur; et vix aliquando suspiriis multis et fletibus, et gemitibus inenarrabilibus ad beatitudinis certitudinem reformamur. Semel autem sumpta aeternorum fiducia, multo anxius, multo uberius ingemiscimus, et flemus ex impatienti desiderio bonorum quam prius fecimus sub formidine malorum, quando cupimus dissolvi et esse cum Christo, certi de reposita nobis corona justitiae. Amoris etenim lacrymae et acrius afficiunt, et uberius currunt. Hinc est quod per quemdam dicitur: Ecce in pace amaritudo mea amarissima (Isa. XXXVIII) . Magna namque amaritudo est, quando quis renuntians saeculo ad religionem convertitur. Major autem quando abnegans semetipsum innumeris inimici tentationibus fatigatur. [Col. 0304C] Maxima autem quando pace illa quae exsuperat omnem sensum ex parte degustata, ad illam tamen plene non admittitur. Amara itaque in conversione, amarior in tentatione, amarissima internae et aeternae dulcedinis exspectatione, et impatientis desiderii dilatione; quia spes quae differtur affligit animam. Hinc est quod alibi ipse David proclamat dicens: Heu mihi quia incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX) ; et illud: Renuit consolari anima mea (Psal. LXXVI) . Qualis quantaque, putas, amaritudinis magnitudo animum transfixerat, quae pro doloris levamine nullam etiam consolationem recipere volebat? Multum quidem vexat hominem cum relinquitur amor mundi, multo amplius cruciat cum calcatur amor sui; verumtamen supra omnia [Col. 0304D] transfigit, et penetrat cor hominis, et excoquit desiderii aestibus amor Dei. Unde est vox illa flebilis: Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum; quando veniam et apparebo ante faciem Domini. Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie: Ubi est Deus tuus (Psal. XLI) ; et illud in Canticis: Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo (Cant. II) ; et illud quod superius commemoravimus: Ecce in pace amaritudo mea amarissima. (Isa. XXXVIII) . Sic itaque, sic post fletum et gemitum timoris pervenitur quandoque ad desiderium et suspiria amoris. Quia ergo cor hominis prius concutitur timore, postea compungitur amore, recte per David dicitur: Vox [Col. 0305A] Domini confringentis desertum, et confringet Dominus desertum Cades. Vox Domini praeparantis cervos, et revelabit condensa. Sicut in concussione deserti gratia compunctionis, sic in praeparatione cervi gratia administrationis. Non enim sufficit deflere mala nostra, nisi postmodum accingamus nos etiam ad opera bona. Ad hoc itaque concutitur desertum corporis nostri, ut simus devoti ad orationem. Ad hoc datur nobis cervina velocitas, ut prompti simus ad operationem. Cervus namque animal velox et pavidum, sed serpentibus inimicum. In agilitate itaque pedum recte intelligitur expedita, et prompta velocitas actionis. Vultis audire cervum alacriter currentem: Viam, inquit, mandatorum tuorum cucurri cum dilatasti cor meum (Psal. CXVIII) . Vultis audire vocem [Col. 0305B] praeparantis ad cervinam velocitatem: Sic currite ut comprehendatis (I Cor. IX) . Vultis audire vocem praeparantis ad cervinam formidinem: Beatus, inquit, homo qui semper est pavidus (Prov. XXVIII) , et in sensu cogitat circumspectionem Dei. Vultis audire vocem praeparantis cervum ad serpentium infestationem: Mortificate, inquit, membra vestra quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam (Coloss. III etc.) , Tria itaque haec ad cervum videntur pertinere: Viam mandatorum velociter percurrere, daemonum insidias semper suspectas habere, venena vitiorum audacter destruere. Actio itaque expedita, provida, et justa cervos facit; quia in quantum expedita, velocitatem tribuit; in quantum [Col. 0305C] provida, utiliter pavidum, quia cautum reddit; in quantum justa, vitiorum venena exstinguit. Multi in eo quod velociter currunt serpentes non occidunt, sed nutriunt; quia ex eo quod fortiter agunt, superbia, vana gloria, aliisque hujusmodi serpentes convalescunt. Alii autem bonam in bonis operibus intentionem habent, et inquantum valent serpentina vitiorum venena mortificare student, sed dum modum et tempus in suis studiis tenere nesciunt, in daemonum insidias quasi venantium laqueos incidunt, unde se velut securos incaute crediderunt.

Et isti quidem quamvis habeant cervinam velocitatem, erubescunt tamen habere cervinam formidinem; quia, tantum praecipites quantum veloces, [Col. 0305D] nesciunt vel potius nolunt habere circumspectionem. Unde est quod eis clamat. Vox praeparantis cervos: Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II) ; et alibi: Servite Domino in timore (Psal. II) . Ut ergo ad cervorum numerum pertineant qui inter tales cervos annumerari desiderant, oportet eos et velociter currere, et caute timere. Talibus ergo cervis, taliterque praeparatis Dominus revelabit condensa, et reserabit Scripturarum profunda, allegoriarum opaca, sacramentorum mysteria, mysteriorum secreta. Amant enim hujusmodi cervi huc illucque discurrere inter condensa saltus Libani, abdita quaeque loca percurrere et occulta penetrare, opaca frequentare, in condensis et umbrosis [Col. 0306A] requiescere. Ibi enim et contra venatorum insidias latebras reperiunt, et contra solis aestus refrigerium accipiunt. Quanto enim altius Scripturarum intelligentiam perceperint, quanto earum profunda perfectius penetraverint, tanto securius, tanto quietius quasi in condensis latitantes, et in umbrosis requiescentes, hinc derident daemonum insidias, illinc despiciunt concupiscentiae aestus et carnales illecebras. Nam ex ipsa Scripturarum lectione contra astutias daemonum plenius erudimur, et inter tot sapientiae delicias, carnalium illecebrarum nec saltem reminiscimur. Quid ergo mirum post talem tantamque gratiam: In templo ejus omnes dicent gloriam; quid, inquam, mirum si ejus gloriam in aedificationem proximorum quaerunt, [Col. 0306B] a quo tot dona gratiarum gratis acceperunt? Dei templum congregatio est fidelium. In hoc itaque templo laudem Deo dicunt et gloriam ejus quaerunt, qui per verbum praedicationis proximos aedificare, et in ipsis Dei gloriam dilatare contendunt. Et recte quidem prius accipiunt intelligentiam Scripturarum ad instructionem sui; postea donum praedicationis ad utilitatem et aedificationem proximi. Prius datur intelligentia ut vera credant et recta intelligant; postea additur eloquentia ut utilia doceant et salubria persuadeant.

Possumus tamen per templum non praesentem Ecclesiam, sed coelestium civium frequentiam convenienter intelligere. Nam solet saepe Scriptura sacra [Col. 0306C] ad distinctionem utriusque, hanc per tabernaculum, illam per templum designare. Haec enim adhuc in motu, et in bellorum procinctu posita recte per tabernaculum; illa autem jam in aeterna stabilitate fundata, melius designatur per templum. Ad hoc itaque nisi per contemplationem sublevati, accedere utique nequeunt. Sed intro admissi prae admirationis magnitudine a laude Creatoris cessare non possunt; et impletur quod dicitur: Et in templo ejus omnes dicent gloriam. Quia quicunque ad illud se contemplando elevant, quandiu intus sunt, divina laude non vacant. Hinc est quod inde revertentes clamant: Quam magna multitudo dulcedinis tuae Domine, quam abscondisti timentibus te! (Psal. XXX) . Hinc rursus dicit: Et reliqui cogitationis diem fesium [Col. 0306D] agent (Psal. LXXV) . Cogitet qui potest, qualis, vel quanta sit illa celebritas solemnitatis illius quam intus positi perficiunt quando etiam reliquiae cogitationum quas ad se revertentes secum trahunt ex memoria vel recordatione gustatae suavitatis Domino Deo diem festum agunt? Quod si per templum Dei cor ipsius hominis intelligimus, qui sint qui in hoc templo gratiam Deo dicent citius inveniemus. Qui enim sunt alii hujus templi habitatores, quam cogitationes mentis et cordis affectiones: Quoniam cogitatio, inquit, hominis confitebitur tibi. (ibid.) Raro tamen contingit ut hujus templi habitatores omnes in unum conveniant, ut una congregati in templo ejus omnes simul gloriam dicant, ut nulla se aliena cogitatio interserat quae illa divinae [Col. 0307A] solemnitatis gaudia perturbet vel imminuat. Posse tamen quandoque hoc fieri ille melius novit, quem non tam lectio quam experientia docuit. Fit enim aliquando ut mens super pauca fidelis, intrans in gaudium Domini sui torrente voluptatis ebrietur, et tota in jubilum versa non solum exteriorum omnium, sed et sui ipsius obliviscatur: et tota in se collecta, imo supra se elevata, ab illo spiritualis laetitiae pelago plena absorbeatur, experimento felici jam approbans quam sit vera sententia illa qua dicitur: Beatus populus qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII) ; et tunc temporis impletur quod dicitur, et in templo ejus omnes dicent gloriam. Secundum primam itaque expositionem, intelligitur donum praedicationis; juxta secundam autem, gratia contemplationis; [Col. 0307B] secundum ultimam vero exprimitur jubilus mentis. Quid autem horum rectius intelligatur, ignorare me fateor, ubi totum verum est quod dicitur. Nam multi saepe per Scripturarum intelligentiam accipiunt verbum praedicationis, et saepe inter legendum perfunditur mens luce contemplationis, vel in jubilum versa tripudiat in voce exsultationis et confessionis. Quia postquam vox Domini praeparantis cervos revelaverit condensa, mox in templo ejus omnes dicent gloriam. Ecce quam magna, et quanta admiratione digna facit vox ista Dominica, vox Domini confringentis cedros, vox Domini intercidentis flammam ignis, vox Domini concutientis desertum, vox Domini praeparantis cervos! [Col. 0307C] Et multa adhuc alia in hunc modum efficit, quae iste numerare non potuit, vel quae hic enarrare non oportuit. Multum tamen saepe interest inter vocem et sermonem. Nam habent utique et animalia vocem et tamen sermo non formatur sine voce, quamvis vox sonare possit sine sermone. Emittit ergo quandoque sermonem cum voce, quandoque vocem sine sermone, aliquando etiam sonitum sine voce. Nunc enim, ut ipse de se Dominus dicit, stridet ut plaustrum onustum feno, modo sibilat ut apis quae est in extremo Aegypti, aliquando rugit ut leo; et cum voluerit mittit eloquium suum terrae, velociter currit sermo ejus; per sonitum ergo stridet, per sibilum demulcet, per rugitum terret, per sermonem docet. Quando enim, et quibus loquitur, [Col. 0307D] beneplacitum suum aperte demonstrat. Sed in voce sola voluntatem suam non tam loquitur quam significat. Nam per stridorem quidem altius abscondit, et profundius celat. Ad sonum etenim stridoris audiens non tam eruditur quam consternatur, vel potius indignatur. Displicet enim ei quod audit, et saepe audacter reprehendit.

Hinc est quod Dei dispositio in rebus temporalibus a quibusdam aperte reprehenditur, quibus Dominus in sui operis gubernatione quodammodo stridere videtur, cum det indifferenter bona et mala, tam bonis quam malis, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Alii autem in his omnibus intus recurrunt, et de his omnibus rationem consulunt, et dum bonis [Col. 0308A] praemia, pravis tormenta reposita ex ratione colligunt, vocem quodammodo Dominicam percipiunt; et qui ad remunerationis promissionem se praeparant, quasi ad persuasionis sibilum evigilant; et qui terroris minas formidant, quasi ad leonis rugitum trepidant. Quasi sibilo enim quodam suscitatur, qui temporali commodo, vel praemio aeterno ad aliquid agendum provocatur. Et ille quasi ad rugitum confunditur, qui ex alicujus damni vel damnationis futurae consideratione a sua praesumptione dejicitur. Longe tamen excellentius, et quasi per loquelam seipsum Dominus insinuat illis, quibus voluntatem suam inspirat, quia aliud est recta discernere, et aliud beneplacitum Domini perfecte intelligere, et ei ex amore inhaerere. Sonum ergo [Col. 0308B] quodammodo habet Dominus in administratione operis, vocem in revelatione veritatis, sermonem in aspiratione voluntatis.

Dominus diluvium inhabitare facit et sedebit Dominus rex in aeternum. Cum sit una eademque aqua sapientiae salutaris, illam terram tamen viventium ubique non aequaliter infundit, sed se per ejus amplitudinem multifarie, multisque modis dividit. Alia enim efficit puteum vel cisternam; alia torrentem, ut fontem salientem in vitam aeternam: hic in rivum deducitur, illic in fluvium colligitur. Modo excrescit in lacum vel stagnum, modo exuberat in abyssum vel diluvium. His decem, ni fallor, differentiis in Scriptura sancta, si bene intendimus, differentes divinae Sapientiae donationes distinctas esse [Col. 0308C] facile probare poterimus. Longum esset nimis de singulis hic diligenter discutere, imo supra vires nostras de tanta materia dignum aliquid dicere. Dicamus ergo aliquid de eo quod interim occurrit, quod huic forte loco sufficere possit, pro eo quod dictum est: Dominus diluvium inhabitare facit. Haec itaque salutaris sapientiae aqua, si Scripturae sacrae credimus, imo quia ei omni ambiguitate postposita credere debemus; haec, inquam, sapientiae aqua in tanta quandoque erumpit copia, in tanta se dilatat abundantia, ut non solum valles impleat, campos operiat, sed et omnes montes et colles longe transcendat. Ita ut omnium carnalium cogitationum incursus, omnes terrenos affectus penitus absorbeat, [Col. 0308D] imo etiam quidquid hominibus est altum, cacumina ipsa virtutum, et quod his omnibus majus, ipse sibi contemplantis animus in oblivionem veniat. Contemplantis siquidem animus qui supra se attollitur, cum coelestibus totus suspenditur, seipsum nimirum et quae sub ipso sunt obliviscitur, et in tanto sapientiae diluvio nil nisi coelum aspicitur, et ipsa sapientiae aqua qua perlustratur, a qua et in altum sublevatur. Sed ad hoc opus quis, putas, erit idoneus, et quis hujusmodi diluvii inhabitatione invenietur dignus? Nemo hoc speret de virtute sua, nemo hoc praesumat de industria propria. Non est hoc negotium meriti humani, sed muneris divini. Dominus solus est qui hoc dare potest. Siquidem solus Dominus diluvium inhabitare facit. Ad hujusmodi, [Col. 0309A] ni fallor, diluvii inhabitationem, Domino instigante et instruente, fabricatur illa arca conscientiae bonae, si tamen vivat et vigeat in nobis vir ille Noe, qui solus ad tantum negotium per divinum duntaxat adjutorium potest sufficere. Noe requies interpretatur, et constat satis quia sine quietis amore arcae fabrica nullo modo perficitur. Ferveat ergo in nobis amor quietis; delectemur illo interno otioso negotio, vel negotioso otio investigandae veritatis, et illud quod in psalmo legitur studiose impleamus: Vacate, et videte, quoniam ego sum Deus (Psal. XLV) . Si tamen disponimus arcae hujus in nobis fabricam erigere quo digni, vel idonei simus quos Dominus dignetur praefiniti diluvii inhabitatores efficere. Dominus enim solus, ut superius [Col. 0309B] jam diximus, diluvium inhabitare facit. Duo, ni fallor, in hoc uno verbo monemur, ne desperemus tam mirabile opus posse impleri, et ne praesumamus tam singulare negotium aliqua humana industria posse consummari. Sed videamus modo quid sequatur hujusmodi diluvii inundationem, vel potius quid sequi soleat hujus diluvii inhabitationem. Et sedebit, inquit, Dominus rex in aeternum. Docente Scriptura sacra, didicimus quia anima justi sedes est Sapientiae. Quid itaque est quod Rex ille regum, et Dominus dominantium, qui est Dei virtus et Dei sapientia, nonnisi post diluvium in hac sua sede dicitur sedere? Cur non etiam ante diluvium sedebat Rex in aeternum? An forte quia gigantes erant super terram ante diluvium non sinebatur regnum suum [Col. 0309C] Sapientia possidere quietum, et idcirco non ei vacabat tempus, vel locus ad sedendum, sed potius ad praeliandum? Ideoque quasi vir pugnator omnipotens nomen ejus quotidie cogebatur apprehendere arma et scutum, et exsurgere in adjutorium suorum, et utpote Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio expugnare impugnantes exercitum suum, clamantibus quotidie sibi qui sui erant: Exsurge, Domine, adjuva nos, et libera nos propter nomen tuum (Psal. XLIII) . Procul dubio quandiu vivunt gigantes super terram, quandiu adhuc viget in carne, vel corde carnali enormitas illa horrenda vitiorum, non sinitur ille Dominus exercituum, Dominus virtutum regnum suum possidere quietum. [Col. 0309D] Sed quia sapientia vincit malitiam, cum se coeperit latius effundere, imo totam occupare terram, cito et absque mora absorbet quidquid prius male vivebat super eam. Ad primam siquidem jussionem Domini, ruptis fontibus abyssi apertisque cataractis coeli, fit subita et tam vehemens inundatio diluvii, ut absque omni dilatione omnes sapientiae subvertantur inimici: Rupti sunt, inquit, omnes fontes abyssi magnae, et cataractae coeli apertae sunt (Gen. VII) . Si autem vis scire quae sit abyssus haec magna, recole quid de ea dicat Propheta: Judicia tua, inquit, abyssus multa (Psal. XXXV) . Et ut aeque scias qualis esse possit pluvia illa voluntaria, quam segregavit Deus haereditati suae, recole quod alibi legis in verbis ejusdem Prophetae: et veritas tua, inquit, usque [Col. 0310A] ad nubes (ibid.) . Vides certe hujusmodi nubes quae veritatem portant, cujusmodi aquam pluere valeant. Rumpuntur itaque fontes abyssi, aperiunturque cataractae coeli cum tempus instet faciendi diluvii, ut illa salutaris sapientiae aqua partim se effundat ex occulta divinae aspirationis vena, partim emanet ex revelatione angelica. Fontes abyssi rupti erant, cum Propheta dicebat: Et apparuerunt fontes aquarum, et revelata sunt fundamenta orbis terrarum (Psal. XVII) . Cataractae coeli apertae erant, cum Apostolus dicebat: Revelatur autem ira Dei de coelo super omnem impietatem, et justitiam (Rom. I) . Diluvium autem tunc fortassis inundaverat, cum alias in admiratione Sapientiae proclamabat: O altitudo divitiarum sapientiae, et scientiae Dei! (Rom. XI) .

[Col. 0310B] Quomodo itaque, putas, carnalia desideria languescunt, imo cum quanta, putas, festinatione deficiunt, cum universa illa divinorum judiciorum abyssus se ad manifestationem effundit, et illud divinae Sapientiae pelagus, totam humani cordis terram occupat, ejusque habitatores cogitationum affectionumque multiplicitatem penitus absorbet? Sola itaque illa huic diluvio supersunt quae in arcae sinu inclusa vivunt, quae conscientiae bonae mensuram non excedunt, quae modestiae terminos non deserunt. Alia igitur sunt quae extra arcam ad internecionem exponuntur, alia quae intra arcam ad vitam reservantur. Reservantur autem non solum rationabilia, sed etiam irrationabilia: sed de ipsis irrationabilibus non solum munda sed et immunda quantum videlicet [Col. 0310C] exigit cura necessitatis vel cautela conservandae humilitatis. Desideria illa quae surgunt ex rationis deliberatione, pertinere videntur ad homines, utpote ad animalia rationabilia, sicut illa quae sine discretionis judicio emergunt ad animalia irrationabilia. Et sunt quidem ex utroque genere alia bona, alia mala; quia sunt homines justi, et sunt homines injusti, et animalia alia munda, et alia immunda. Vultis apertius nosse differentiam animalium mundorum et immundorum, hominum justorum et injustorum? Forte exemplo illud melius quam definitione ostendimus. Ecce quis transiens videt quempiam fame vel frigore afflictum, vel alia qualibet inedia oppressum, subito et absque omni animi deliberatione [Col. 0310D] affectu pietatis medullitus tangitur, et ei quem afflictum videt subita animi miseratione compatitur. Interpellat eum cogitatio sua, ut illius inopiam sua abundantia temperet, sed forte avaritiae suae nimia tenacitate pietatis aurem obturat. Statuit itaque apud se nil illi de suo impendere, ne suorum bonorum videatur aliqua minorationis damna sustinere. Ecce animal mundum, et hominem injustum. Quasi animal mundum est illa animi judicium praeveniens pietatis affectio, sed velut homo injustus est illa subsequentis obdurationis impia deliberatio. Ecce alius ad aspectum mulieris turpitudinis motum prius se sentit quam rationis decretum consulere possit. Sed postquam rationem consuluerit, exsurgens malum viriliter repellit. Ecce [Col. 0311A] animal immundum, sed hominem justum. Quid enim turpitudinis motum, nisi animal immundum dicimus, et quid subsequentis deliberationis justum decretum, nisi hominem rectum judicare debemus? Immunda itaque desideria ex appetitu surgentia, et rationis judicium praevenientia animalia sunt bruta et immunda. Munda autem animalia sunt desideria illa quae nil foeditatis suggerunt. Illud autem est admodum mirabile valdeque notabile, quod saepe munda animalia impediunt bonum, impellunt ad malum, sicut saepe econtra immunda adjuvant ad bona, roborant contra mala. Pietatis affectus erga parentes ordinatos esse quis neget? quam multis tamen nocuit et ab amore Dei retraxit, quod suos tenere diligebant quos nec propter Deum deserere volebant. [Col. 0311B] Stimulum carnis suae quis unquam nisi perversus non erubuit et tamen quam multis contra superbiam adjuvit, et in humilitate custodivit. Sic sic saepe ex bonis quibusdam a melioribus retrahimur, et ex malis quibusdam ad optima compellimur, unde est quod mundorum animalium innumera diluvio absorbentur, et immundorum non pauca post diluvium reservantur. Recte enim illi affectus sive sint pudendi sive pudici, sapientiae diluvio pereunt, qui perfectionis studium impediunt. Recte solum illi, sive inter pudicos, sive inter impudicos deputentur, post diluvium reservantur, qui in bonum cooperantur. Sed si est inutile, vel impossibile omnia immunda animalia ad mortem exponere, [Col. 0311C] caveamus saltem perversorum hominum neminem intra conscientiae arcam recipere. Aliud est nondum posse perfecte mortificare omnes appetitus carnis, et longe aliud ex deliberatione in se recipere consensus pravitatis. Quid jam de gigantibus dicimus? Nunquid vel unum diluvio praefinito posse superesse credimus? Absit hoc credere. Neque enim facile erit post tale diluvium mentem criminalia aliqua committere posse, etiam si non sufficiat omnia venialia perfecte posse delere: Non vos, inquit Apostolus, apprehendat tentatio, nisi humana (I Cor. X) . Ecce quomodo satagebat Apostolus gigantes penitus deleri de terra.

Quid enim rectius per gigantes habentes formam monstruosam, formam immoderatam, quid, inquam, [Col. 0311D] rectius accipimus quam tentationem plusquam humanam? Quam perfecte, putas, hujuscemodi gigantes de suo corde deleverat, qui eos etiam de alienis cordibus ardenti studio exstirpare satagebat! Sed videamus modo postquam hunc de quo loquimur Paulum Dominus diluvium inhabitare fecit, an forte diluvio illi quod ex divinis revelationibus supra humanae intelligentiae modum in ejus corde excrevit aliquod immundum animal superfuit: Sed ne magnitudo, inquit, revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae (I Cor. XII) , diluvium tunc innudasse non potest negari, quando audiebat arcana verba, quae non licebat homini loqui; et tamen post tale diluvium stimulum carnis sentiebat, quem inter animalia immunda deputandum nemo [Col. 0312A] est qui ambigat. Verumtamen quia gigantes diluvio penitus perierant, et quaecunque Sapientiae regnum confundere poterant, nil jam obstabat quominus sibi erigeret thronum et sederet rex in aeternum. Quid enim aliud illa ejus verba sonare videntur, ubi aperte contestatur, dicens: Certus sum enim quia neque mors, neque vita, etc., usque in Christo Jesu (Rom. VIII) . Ecce quam securus erat Paulus post tale diluvium, quod qui per fidem in ejus corde habitabat Christus, sederet rex in aeternum. Vides certe quam recte postquam dictum est: Dominus diluvium inhabitare facit, statim illud adjunctum est: Et sedebit Dominus rex in aeternum. Ad hoc namque, ni fallor, effundit super terram hoc diluvium, quo mundet Rex iste regnum suum, et sedeat rex Dominus [Col. 0312B] in aeternum. Sed haec quae de diluvio dicta sunt, tunc tantum de eo intelligenda credimus, quando accipitur in bono. Est enim quando accipitur in malo, sed est ibi longe alia lectio: Si est enim ignis bonus et ignis malus, si est desertum bonum et desertum malum, sicut superius ostendimus, si est aqua bona et aqua mala, cur non aeque diluvium bonum et diluvium malum esse credamus? Credendum sane, et absque ulla haesitatione bonum illud esse diluvium quod Dominus inhabitare facit, ut sedeat rex in aeternum. Facto autem hujusmodi diluvio, mundatoque regno, incipit extunc, et deinceps, utpote parata sede sua, extunc incipit, inquam, sedere in throno suo, et regnare in populo suo proficiens [Col. 0312C] et crescens de die in diem, donec attingat a fine usque ad finem fortiter, et disponat omnia suaviter, et dominetur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum. Intra enim hos terminos suum Sapientia regnum cohibere voluit, nec illud ultra hos fines extendere decrevit. Hinc ejiciens mare orientale, amaritudinem apertae malitiae, illinc excludens mare occidentale, abyssum videlicet tenebrosae ignorantiae. Ex alio autem latere, a flumine incipiens Sapientiae regnum pertingit usque ad terminos orbis terrarum. A fluvio ergo incipiens, totum tamen fluvium exterius relinquens. Detestatur siquidem Sapientia omnem fluxum voluptatis, extendens se per infinita pene multiplicis obedientiae spatia pertingit usque ad terminos impossibilitatis. [Col. 0312D] Certe vides quam recte inter hos fines regni sui terminos constituat, vel cur illud ulterius dilatare indignum ducat, ne scilicet amaritudinis mare, vel abyssum ignorantiae, seu etiam luxum concupiscentiae intra regni sui metas includat, sed ista usquequaque secludens, de caetero pertingit usque ad terminos orbis terrarum dilatans fines populi sui usque ad novissima impossibilium.

Haec igitur quatuor sunt quae hujus regis regno finem constituunt: Malitia, ignorantia, voluptas, impossibilitas. Inter hos itaque terminos se dilatat beatus ille populus, de quo scriptum invenimus: Beatus populus qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII) , beatus populus cujus Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII) . De quo hic dicitur: Dominus virtutem populo suo dabit. Dominus [Col. 0313A] benedicet populo suo in pace (Psal. XXVIII) . Qualem tamen populum putatis possidere Regem istum, qui sedet rex in aeternum, et regni ejus non erit finis? Recole nunc vocem illam, et intelliges qualem populum possidere decet Dei virtutem et Dei sapientiam: Ego Sapientia habito in consilio, et eruditis intersum cogitationibus (Prov. VIII) . Consilia ergo, cogitationesque eruditas Rex iste inhabitat, possidet, regit atque moderatur. Talis siquidem populus a Sapientia regitur, a Sapientia instruitur, a Sapientia tuetur. Ad hujus regis populum pertinet omnis voluntas bona, omnis cogitatio munda, omne desiderium sanctum, omne consilium rectum, omnis intellectus verus, omnis affectus ordinatus. Delectatur admodum Rex in tali populo, et complacet sibi in illo, quia beneplacitum [Col. 0313B] est Domino in populo suo. Laudabilis populus quem Dominus exercituum benedixit, dicens: Haereditas mea Israel (Isa. XIX) . In hujus laudabilis populi admiratione Propheta acclamabat cum dicebat: Beata gens cujus est Dominus Deus ejus, populus quem elegit in haereditatem sibi (Psal. XXXII) . O quam alienus populus, quam huic populo erat dissimilis populus ille gentium qui ambulabat in tenebris donec videret lucem magnam, et inciperet cognoscere Regem suum, et habere sapientiam! O popule gentium, perversitas voluntatum, vanitas cogitationum, usquequo non cognoscitis Regem vestrum? Usquequo sedetis in regione umbrae mortis, usquequo moramini in regione dissimilitudinis? Tandem aliquando exite de medio Babylonis, exite [Col. 0313C] de tenebris, properate ad patriam luminis, ad regionem lucis. Tandem aliquando exite ad lucem, attendite ad lucem veram, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Exortum est in tenebris lumen rectis corde misericors, et miserator, et justus. Lumen ad revelationem gentium. O popule gentium, qui ambulabas in tenebris, currite dum lucem habetis, ne tenebrae vos comprehendant. Domine, in lumine vultus tui ambulabunt, et in nomine tuo exsultabunt tota die, et in justitia tua exaltabuntur. Ibunt autem de virtute in virtutem donec videatur Deus deorum in Sion. Sed quia vanum est eis ante lucem surgere, quanto magis currere. Emitte lucem tuam et veritatem tuam, lumen [Col. 0313D] ad revelationem gentium, ut in lumine tuo videant lumen quo currere possint in lumine viventium. Emitte, Domine, emitte lucem tuam et veritatem tuam, donec pertranseat populus tuus iste quem possedisti, pertranseat autem de gente ad gentem, et de regno ad populum alterum, de regione umbrae mortis ad patriam luminis. Tali, taliterque currenti Deus Israel ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae benedictus Deus, ut impleatur in eis prophetica illa promissio: Dominus virtutem populo suo dabit, Dominus benedicat populo suo in pace. Videte et attendite divinae donationis ordinem. Daturus populo suo Dominus virtutem et pacem, prius dat virtutem et postea pacem. Habet namque adversarios innumeros populus iste Dei, et, quod adhuc gravius [Col. 0314A] est, inimici eorum fortissimi. Opus ergo habent virtute, et fortitudine magna, contra quos jugi sollicitudine vigilat tot adversariorum tam periniqua constantia. Vultis autem audire qualem, vel quantam virtutem eis eorum dux promittat, ita tamen si ejus praecepta mandataque custodiant: Persequemini, inquit, inimicos vestros, et corruent coram vobis. Persequentur quinque de vobis centum alienos et centum de vobis decem millia. Cadent inimici in conspectu vestro gladio (Levit. XXVI) . Parum est hoc, audi adhuc aliquid majus de hujus Regis militibus. De hujus Regis siquidem militia esse dubitandum non est illos, quorum unus persequebatur mille, et duo fugarunt decem millia. Virtus mirabilis, et prorsus stupenda, ut unus contra [Col. 0314B] mille, et duo praevaleant contra decem millia.

Quis tamen ignorat quantam inimicorum stragem efficiat cum egregius ille hujus Regis miles, timor videlicet Domini, sub sui ducis protectione, contra vitiorum exercitum dimicat? Quid cum ei ille Dei miles praecipuus, et princeps militiae, Dei videlicet amor adjungitur? Quae, quaeso, hostium multitudo eorum impetus ferre valebit? Qui timet Deum, inquit Scriptura, nihil negligit (Eccle. VII) . Ecce qualis praeliator timor Dei, qui non solum nequitias, sed etiam negligentias, omnes ante se fugare consuevit. Longe tamen cum singularis fortitudinis praerogativa praecedit ille Dei miles electus in millibus, qui omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. Si ergo tantum praevalent unus vel duo, ut nec eis resistere [Col. 0314C] valeant decem millia, quantum est, quaeso, quod efficere valeat in unum collecta regis hujus militia universa? Mirabilis rex, qui sic suos magnificare potuit; amabilis prorsus, qui suos sic magnificare voluit. Puto quod huic regi militabat qui dicebat: Non timebo millia populi circumdantis me. (Psal. III) . Utinam et me dignetur ascribere inter suos, ille, qui de pulvere suscitat egenum, et de stercore elevat pauperem ut sedeat cum principibus, et ipse qui dat virtutem et fortitudinem populo suo benedictus Deus. Sit ipse fortitudo mea, et firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus, et tunc fiducialiter psallo: Non timebo quid faciat mihi homo. Doceat manus meas ad praelium et [Col. 0314D] digitos meos ad bellum, et tunc procul dubio, si consistant adversus me castra, non timebit cor meum, et si exsurgat adversus me praelium, in hoc ego sperabo. Tu quoque si illi Regi militare volueris, non timebis millia populi, quinimo cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis, et tunc in teipso probare poteris quam veraciter scriptum sit: Dominus virtutem populo suo dabit (Psal XXVIII) . Ut autem plenius agnoscas qualem virtutem de Domini sui dono accipiant, cogita quales adversarios habeant et contra eos, quam viriliter agant. Nonne hujus Regis milites sunt, contra quos saevit mundus, insanit diabolus? Sed confortat eos Rex suus dicens: Viriliter agite, et confortetur cor vestrum (Psal. XXX) . In mundo quidem [Col. 0315A] pressuram habebitis; sed confidite, ego vici mundum (Joan. XVI) .

Nonne isti sunt contra quos ille, qui in maligno positus est mundus, formidandam illam triplicis cohortis aciem producit, in concupiscentia oculorum, in concupiscentia carnis, in superbia vitae? Isti sunt qui destruunt nihilominus regnum peccati, ut non regnet peccatum in mortali corpore eorum. Istud est bellum secundum multo periculosius quam primum bellum, civile, et plusquam civile, ubi regnum spiritus dividitur adversus seipsum, ubi spiritus concupiscit adversus carnem, et caro adversus spiritum, ubi appetitus carnis rebellant adversus decreta rationis. Subacto autem primo et secundo praelio, restat adhuc tertium immanissimum atque durissimum [Col. 0315B] contra aerias potestates, rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus. Hi animae hostes omnium crudelissimi, contra tirones Christi tanto acrius saeviunt, quanto eos in gemina victoria gloriosius triumphasse conspiciunt. Sed absit ut vel istos Christi milites posse praevalere, quis credat, quibus eorum rex jam agmine constituto, praelioque conserto per Jacobum unum ex magnis ejus ducibus de dubio belli eventu non dubiam sententiam mandat: Resistite, inquiens, diabolo, et fugiet a vobis (Jac. IV) . Unde est quod ille hujus Regis magnus athleta gloriabatur, dicens: Inimicos meos dedisti mihi dorsum, et odientes me disperdidisti (Psal. XVII) . Hinc est quod ille alius inter principes populorum qui congregati sunt cum [Col. 0315C] Deo Abraham princeps electus, et praecipuus agonista cum fiducia protestatur, dicens: Certus sum quod neque angelus, etc. (Rom. VIII) , Ecce quales triumphatores, qui fortiter agentes despiciunt regnum mundi, destruunt regnum peccati, dissipant regnum diaboli. Sed nec hoc eis sufficit, nisi invadant regnum coeli. Ab istiusmodi siquidem bellatoribus violentis, et triumphatoribus gloriosis regnum coelorum vim patitur, et violenti diripiunt illud. Puto quia hic est eis opus fortitudine magna, mirabilique virtute antequam irrumpant firmissimum illud habitaculum, quod operatus es, Domine, sanctuarium tuum quod firmaverunt manus tuae. Est enim firmatum in summis montium, et montes [Col. 0315D] in circuitu ejus. Nec nisi duabus tantum viis, una hinc, et altera inde adiri potest. Universae enim viae Domini misericordia et veritas. Est autem utraque via admodum arcta. Siquidem arcta est via quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui ingrediuntur per eam. Multum tamen est inter istam et aliam. Est enim via veritatis, non solum arcta verum etiam multum ardua. Illa autem planior, sed multo prolixior, et quae vix toto vitae termino conficitur. In quibusdam autem nec ante mundi finem finitur. Ista denique est fortium, illa autem infirmorum. Istam ascendunt viri duntaxat ad bella doctissimi, illam non ascendunt nisi pauperes, infirmi et mendici. Isti ad vim faciendam, illi ad eleemosinam petendam. Haec non admittit nisi illos tantum, qui [Col. 0316A] jam profecerunt in virum perfectum, in mensuram plenitudinis Christi. Illa recipit pauperes et debiles, caecos et claudos, vulgusque promiscuum eorum duntaxat, qui faciunt sibi amicos de mammona iniquitatis, ut recipiantur in aeterna tabernacula, et utpote misericordiae viam tenentes sint beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. At illa terribilis castrorum acies ordinata virorum fortium, et eorum qui possunt ad bella procedere viam veritatis eligentes, utpote vim facturi arctam illam, et arduam illam quae ducit ad vitam cum alacritate apprehendunt, et cum summa festinatione per semitam mandatorum de valle lacrymarum ascendunt de virtute in virtutem, quae retro sunt obliti et in interiora extenti, satagunt semper [Col. 0316B] magis magisque sapere quae sursum sunt non quae super terram, donec vix cum multo labore tandem aliquando apprehendentes montis verticem, perveniant usque ad civitatem munitam.

Collecta itaque omni multitudine in summis montium, et secundum castrorum disciplinam acie ordinata, mirabiliter in montibus aeternis cingunt urbem, et inchoant obsidionem, et in primo quidem congressu civium constantiam telorum jactu emollire nituntur. Assistunt hinc sagittarii, illinc fundibalarii. Jaciuntur itaque ab aliis suspiriorum sagittae ab imo cordis evulsae, ab aliis ignitae orationis taedae accensae. Volant undique sagittae potentis acutae cum carbonibus desolatoriis. Hinc isti in funda et lapide, illinc illi in splendore fulgurantis hastae suae [Col. 0316C] dant crebros ictus in gemitibus inenarrabilibus, universis rugientibus a gemitu cordis sui. Nec dubium in tam acri certamine, in tanto talium telorum imbre, quin coelestes illae angelicarum virtutum phalanges, crebra suscipiant miserationum vulnera, intantum ut sauciatorum caterva necessitate urgente clamare cogatur: Vulnerata charitate ego sum, utpote pietatis affectibus medullitus confossa et passim perforata. Eriguntur praeterea machinae meditationum, speculationum, contemplationum. Patent jam urbis interiora. Ab alta siquidem illa contemplationis machina facile conspiciuntur, quae intrinsecus sunt, vel geruntur. Applicatis denique ad murum machinis, et electorum ex omnibus [Col. 0316D] bellatorum fortium ordinibus intus dispositis, aggrediuntur cominus propugnatores civitatis. Sed, ne spiculis ex diverso venientibus aliqua errorum vulnera suscipiant, induti lorica fidei proteguntur galea spei, tenentes in manibus gladium spiritus, quod est verbum Dei. His igitur e machinis, illis e propugnaculis fortiter dimicantibus, vicissim feriunt et feriuntur, utrinque vulnerant et vulnerantur, his compunctionis, illis pietatis vulnera suscipientibus. His itaque in hunc modum certantibus, alii ad torquendos lapides balistas erigunt, et ex Scripturarum canone ratas, irrefragabilis auctoritatis sententias eruunt. Feruntur itaque in muros ingentes saxorum moles, lapides lapidibus illiduntur, ut ex crebra Scripturarum collatione secretioris [Col. 0317A] scientiae secreta patescant. Sed nec ista sufficiunt. Admovetur praeterea ad murum aries, et intercurrente directa ratiocinatione validae argumentationis ictibus murorum firmitas tandem dissolvitur, et crebrescentibus circumquaque revelationum rimis urbis interiora patefiunt. Tandem aliquando moenia urbis vario machinamentorum impulsu dejiciuntur, et illa alta profunditas, et profunda altitudo mysteriorum divinorum penetratur, et murus ille spissus et altus in figuris et aenigmatibus constructus dirumpitur. Rupto itaque muro, irruunt undique fortes et perscrutantes scrutinio, penetrant usque ad interiora austri. His et aliis duntaxat qui in eis audaciores sunt irrumpentibus penetralia divini palatii, ubi et audiunt arcana illa [Col. 0317B] verba quae non licet homini loqui. Dividuntur caeteri per vicos, et plateas civitatis perscrutantes omnia, penetrantes abdita quaeque locorum, et aedium secretiora, nihil intactum praetereuntes, nihil indiscussum relinquentes. Intrant tandem nullo obstante, in aeterna gazophylacia coelestium thesaurorum, in quibus abscondita jacet altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei. Rapit itaque quisque quod potest. Ab alio sermo sapientiae, ab alio sermo scientiae vindicatur. Huic cedit discretio spirituum, illi genera linguarum. In hunc itaque modum illae gazae spiritualium charismatum ab aliis et aliis varia forte diripiuntur, ut constet quod Veritas attestatur: Quia regnum coelorum vim patitur, et [Col. 0317C] violenti diripiunt illud (Matth. XI) . Direpto itaque coelesti thesauro a virtutum praedonibus, omnes onerati spoliis, et onusti praeda cum alacritate redeunt, et per aliam viam revertuntur in regionem suam. Qui enim per semitam veritatis ascenderant, per misericordiae tramitem descendunt, ut sint universae viae eorum misericordia et veritas. Quod enim ascenderant, erat fortitudinis; quod descendunt, opus est pietatis. Siquidem quod mente excedunt Deo, quod sobrii sunt nobis. Nobis etenim infirmis condescendunt. Amor Dei rapit eos sursum; amor proximi retrahit eos deorsum. Propter Deum itaque est quod ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssum propter proximum, ad visitandum eos qui in tenebris, et in umbra mortis sedent, educere [Col. 0317D] in manu potenti et brachio excelso vinctos in mendicitate et ferro. Venientes itaque veniunt cum exsultatione, portantes praedam in humeris suis, gaudentque vehementer, sicut qui laetantur in messe, sicut exsultant victores, capta praeda, et sicut qui invenit spolia multa; et auditur undique vox exsultationis, et confessionis in tabernaculis justorum. Ex hac, ni fallor, victoriae praeda sunt illa spolia, quae Benjamin lupus rapax mane quidem rapit, sed vespere dividit. Sic et isti violenti praedones, regni coelestis direptores, ad hoc nimirum descendunt, ut secundum exemplum Benjamin eis qui non possunt ad bella procedere, bellorum suorum spolia dividant, et secundum quod David noster constituit aequa fit portio procedentium ad bella, et remanentium [Col. 0318A] ad sarcinas, eorum duntaxat qui fraterna sollicitudine, non propria cupiditate occupantur circa saecularium rerum curas. Ecce quanta faciunt, ecce quam fortes fiunt qui de munere Dei donum fortitudinis accipiunt, qui cum Propheta psallere possunt: Fortitudo mea, et laus mea Deus (Psal. CXVII) . Ex his, ut arbitror, facile advertere possumus, quae, vel qualis illa virtus sit, quam populo suo dare Dominus consuevit.

Dominus virtutem populo suo dabit, Dominus benedicet populo suo in pace. Benedicet, inquit, populo suo in pace. Ergo post virtutem, praestat et pacem. Sperent itaque pacem qui nondum acceperunt, si jam de Dei dono virtutem accipere meruerunt. Ad hoc siquidem suis Deus dat virtutem, ut [Col. 0318B] fortiter agendo pertingat ad pacem, et poterat quidem Dominus sine eorum industria plenam ei pacem praestare, sed gloriosius reputat suos per multiplicem victoriam ad pacis securitatem perducere. Hinc est quod populo suo praecepit, dicens: Inquire pacem, et persequere eam (Psal. XXXIII) . Accipiunt itaque quandoque pacem per circuitum, qui vero Salomoni deserviunt, qui ipsi militare ejusque imperio per omnia obtemperare decreverunt. Alioqui qui princeps pacis non esset, frustra sibi Salomonis (id est pacifici) nomen usurparet. Attendere tamen diligenter unumquemque oportet, quem dux suus inquirere pacem, et persequi eam jubet, quia aliter pax quaerenda a Deo, aliter conquirenda [Col. 0318C] a mundo, atque aliter a carne, vel etiam a diabolo. Illam quae est spiritus ad Deum debet humiliter impetrare, illam quae est spiritus ad mundum fortiter exhibere, illam quae est spiritus de carne violenter exigere, illam quae est spiritus de diabolo, precibus apud Deum obtinere. Prima utrinque ferienda est, a spiritu scilicet et a Deo. Quarta quae est spiritus de diabolo ut bona esse possit, fieri eam oportet a neutro, sed a solo Deo. Secunda autem quae est spiritus ad mundum, fieri debet a spiritu solo, non autem exigi a mundo. Tertia quae est spiritus de carne, spiritus debet a carne sola violenter exigere, non autem ipse carni suae exhibere. Primam sane ab utroque fieri oportet; quia nec spiritus eam per vim obtinere valet, nec [Col. 0318D] Deus eam sine voluntario spiritus consensu facere volet. Ut igitur haec pax utrinque firmari possit, oportet spiritum se Deo ad omnem ejus voluntatem humiliter subdere; Deum autem nihilominus necesse est ejus infirmitati misericorditer condescendere, et utilitati consulere: nunquam enim spiritus Deo totum potest exsolvere quod debet, cui sat est si hoc humiliter exhibet quod valet. Sed illa pax, quae ab impugnatione diaboli spiritui optanda est, a neutro quidem idcirco omnino fieri potest, quia qualem diabolus fieri volet, nunquam spiritus tali consentire debet, et qualem spiritum approbare decet, diabolus absque dubio tali usque in aeternum non consentiet. Mundo autem debet spiritus, ut dictum est, pacem exhibere, non ab ipso exigere, imo etiam [Col. 0319A] sponte oblatam despicere. Nunquam debet quaerere, nunquam debet velle, ut mundus ei suis oblectamentis deserviat, ut eum suo obsequio demulceat. Debet igitur spiritus omnia quae mundi sunt despiciendo illi projicere, seque ipsum postmodum mundo ad omnem injuriam gratanter exponere, cui est plena pax in hac parte, nulla ejus prospera concupiscere, nulla ejus adversa pertimescere. E contrario autem nunquam debet spiritus carnis suae contumeliis seipsum subdere, nunquam ejus voluntati deservire, quinimo jugi labore fatiganda, continua abstinentia domanda, donec supplex pacem poscat, pacem promittat, pacem custodiat. Desinat denique concupiscere adversus spiritum, incipiat tandem recognoscere Dominum suum, et perseveret [Col. 0319B] obtemperare ad omne ejus imperium.

Post hanc geminam pacem, quae non potest perturbari a mundo, vel corrumpi a corpore suo, quia spiritui diabolus violentiam aliquam inferre ulterius non permittitur, ad callida argumenta convertitur, et dolis eum atque insidiis circumvenire nititur. Sed debet spiritus contra hujusmodi tentationem et vigilare per discretionem, et pugnare per orationem. Prima igitur pax, quae est ad Deum, adipiscenda est per obedientiam. Secunda, quae est ad mundum, conservanda est per patientiam. Tertia, quae est de carne, acquirenda est per abstinentiam. Quarta, quae est de diabolo, obtinenda est per prudentiam, et maxime per orationis instantiam: quae quidem ad omnem pacem necessaria invenitur, [Col. 0319C] sine qua nulla acquiritur, nulla possidetur. De prima pace canitur: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . De secunda promittitur: Pacem relinquo vobis (Joan. XIV) . Quae qualis esse debeat consequenter exponitur, cum dicitur: Non turbetur cor vestrum, neque formidet (Ibid.) . De tertia et quarta in Job legitur: Et bestiae terrae pacificae erunt tibi, et scies quod pacem habeat tabernaculum tuum (Job V) . Ubi per tabernaculum quidem habitaculum corporis nostri, per bestias terrae intelliguntur spiritus maligni. Acquisita igitur in hunc modum hac multiplici pace, Dominus benedicet populo suo in pace. Sed quae est ista benedictio putamus, quam Dominus populo suo dabit, nisi [Col. 0319D] forte illa sit, quam, ut novimus, populo suo dare Dominus consuevit? Crescite, inquit, et multiplicamini (Gen. I) . Bona sane benedictio, multumque expetenda, qua fit ut bona quaeque voluntas efficiatur quotidie seipsa major, et virtutum numerus fiat de die in diem copiosior. Crescere proinde populum Domini ex ejus benedictione deprehenderat, cum id quod superius in hoc eodem psalmo legimus, fiducialiter psallebat: Vox Domini in virtute, vox Domini in magnificentia (Psal. XXVIII) . Multiplicare in se optabat, vel potius sperabat plebem illam, quae Domino admodum placet, cum diceret: Multiplicabis in anima mea virtutem (Psal. CXXXVII) . Legimus certe sexcenta millia fuisse, et eo amplius eorum qui ascenderunt de Aegypto, quos Dominus ejecit de ergastulo Aegyptiorum [Col. 0320A] in manu potenti et brachio excelso (Exod. XII) . Si igitur tanta populi Dei potuit esse multitudo in exitu Israel de Aegypto, domus Jacob de populo barbaro, quantum putamus eos posse multiplicari, cum venerit in terram promissionis, et coeperint possidere promissam haereditatem, liberi ab omni servitute alienae dominationis. Si tot sancta desideria Dominus suscitat, si tot bonas voluntates inspirat, si mundarum utiliumque cogitationum numerum in quibusdam tantum multiplicat, etiam in initio conversionis, quam innumera, et pene infinita credenda est esse multitudo divinae plebis, quam Dominus virtutum possidet in perfectis, in eis videlicet qui jam fundati sunt in conversatione perfectionis? Currus, inquit, Dei decem millibus multiplex (Psal. LXVII) . Copiosa multitudo ubi non modo usque ad mille, sed etiam usque ad decem millia numerus extenditur. Sed quanta tunc erit cum jam decem millibus multiplicatur? Currus Dei decem millibus multiplex. Quot jam erunt in tota hujus Regis militia, si ejus currui tantum pugnatorum assistant tot millia? O quanti tunc erunt, cum jam coeperint multiplicari in terra propria, si tot esse potuerunt, uti jam dictum est, cum adhuc degerent in terra aliena, vel laborarent in via! Puto quia super arenam maris multiplicabuntur, ut jam tot sint, qui deinceps, aut vix aut omnino dinumerari non possint. Maxime tamen multiplicabuntur cum coeperit aedificari Hierusalem illa, quae aedificatur ut civitas, cujus participatio ejus in idipsum: obdormiunt, [Col. 0320C] et requiescunt, digni sane qui debeant benedictionem accipere ab eo qui dare solet benedictionem populo suo in pace.

Nostis satis quod Hierusalem sonat visio pacis. In tali civitate libenter moratur Rex et Dominus populi hujus, quia factus est in pace locus ejus. Ad hanc procul dubio civitatem ascenderunt qui de Domini sui manu benedictionem accipiunt. Illuc enim ascenderunt tribus tribus Domini, testimonium Israel ad confitendum nomini Domini. Ascendunt itaque dare confessionem et accipere benedictionem. Siquidem Dominus benedicet populo suo in pace, id est, in Hierusalem. Haec est illa Hierusalem cujus modum jam superius per quadrum [Col. 0320D] descripsimus in quadrifaria illa pace, de qua nonnulla praelocuti sumus. Alia tamen est illa Hierusalem coelestis quae aedificatur in coelis, atque alia est ista quae aedificatur ut civitas, sed in terris. Illam denique non aedificat Dominus solus, istam autem (non tamen sine ejus adjutorio) aedificat populus ejus. Nescio enim quo pacto pax illa Dei quae exsuperat omnem sensum, possit fundari per sensum humanum. Profecto haec talis pax, quae exsuperat omnem sensum. Civitas haec, quae excludit omnem humanum intellectum, cujus portas ingreditur nemo omnium humanarum cogitationum. Profecto ista Hierusalem non aedificatur, nisi supra coelum. Descendit tamen de coelo ad terram propter eos, qui digni inventi sunt intrare, vel ad modicum [Col. 0321A] in ipsam, nec tamen possunt ascendere ad eam qui nondum idonei sunt ascendere usque ad coelos, et descendere usque ad abyssos: Vidi, inquit, Hierusalem novam descendentem de coelo (Apoc. XXI) . In hac Hierusalem experiuntur intrantes quam magna sit multitudo dulcedinis tuae, Domine. Intrantes siquidem in gaudium Domini sui, inebriantur ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potati, in pace in idipsum obdormiunt, et requiescunt. Sed ecce jam superpono manum meam ori meo, digitoque compesco labellum, ne videar contaminare sacrosancta secreti hujus labiis immundis. Melius ista experiendo quam exponendo discuntur. Experti ergo potius de hujusmodi secreto loquantur. Sed nec illud quidem tutum est ista in publicum [Col. 0321B] proferre, quae debent apud se cum magna reverentia [Col. 0322A] sub silentii claustro reposita custodire. Clament ergo qui hujusmodi sunt cum propheta et dicant: Secretum meum mihi, secretum meum mihi (Isa. XXIV) , ne forte convincatur a veritate, vel margaritas ante porcos sparsisse, vel sanctum canibus dedisse (Matth. VII) . Unum autem audeo dicere, quia quicunque potuit ad ultimae pacis excellentiam quantulacunque ex parte pertingere, cumulabitur ei supra modum quaecunque sit illa benedictio quam daturus est Dominus populo suo in pace. Sed tandem prolixus sermo ponat fines suos pacem. Bonum est enim nos hic esse, nec expedit nobis fines pacis excedere. Finiatur ergo sermo noster in contemplatione hujus pacis, et pacis cujus non erit finis, quam nobis donare dignetur ipse qui est pax nostra [Col. 0322B] per infinita saeculorum saecula. Amen.

[Col. 0321B] Homo pacis meae in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Homo pacis meae. Est homo exterior, et est homo interior, etsi, inquit Apostolus: Exterior homo noster corrumpitur, interior tamen renovatur de die in diem (II Cor. IV) . De homine ergo exteriore conqueritur homo interior, et dicit: Homo pacis meae. Quandiu adhuc corpus castigatur, et nondum spiritui plene [Col. 0321C] subjicitur, pugna utique utrinque geritur. Corpore autem castigato, et in servitutem redacto, pax redit, quia spiritui caro acquiescit: et haec est sua spiritus, non corporis, sicut illa qua carni spiritus obtemperat propria est carnis. Suam ergo in sua carne spiritus pacem invenit, quando ei in bonis studiis non contradicit. Unde hic dicit: homo pacis meae. Sed nunquam homo de pace suae carnis confidat, quamvis ejus stimulus quiescat, quamvis ei plenam securitatem promittat, saepe meminerit quid sermo propheticus dicat: Homo pacis meae in quo speravi qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. In quo speravi, inquit. Scriptum est: Faciamus ei adjutorium simile sibi (Gen. II) . Quid mirum si de suo adjutorio Adam confidat, [Col. 0321D] quid mirum si in homine pacis suae homo noster interior sperat? Dicat ergo: Homo pacis meae in quo speravi, et addat: Qui edebat panes meos. [Col. 0322B] Alias dicitur: Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte (Psal. XLI) , et alibi: Surgite postquam sederitis, qui manducatis panem doloris (Psal. CXXVI) . Tales panes spiritus habere meruit in valle lacrymarum, in loco quem posuit, quando quis pro peccatis suis dolet, et ea vult, et tamen plorare non valet; solus spiritus panem doloris comedit, caro adhuc tamen talem panem refugit. Quando autem quae homo interior [Col. 0322C] dolet, homo exterior deflet, unum utique doloris panem comedit uterque, et hominem pacis suae spiritus pane suo pascit. Dicat ergo: Homo pacis meae in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Dolet, imo conqueritur quod, postquam ei pacem exhibuit, postquam ei spem bonam tribuit, postquam doloris sui panibus participavit, iterum contra se insperate quidem homo pacis suae insurgit, imo jam de tranquillitatis suae statu dicit: Magnificavit super me supplantationem. Scimus majoris reatus esse, post professionis votum peccare. Quotiescunque ergo aliquem sua caro ante votum in peccatum dejecit, toties utique eum supplantavit. Sed quem post factum votum superat, super illum absque dubio supplantationem magnificat. [Col. 0322D] Prius itaque supplantavit, postea supplantationem suam magnificavit.

[Col. 0321D] Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato. Dominus virtutum, ut ait Psalmista, ipse est rex gloriae (Psal. XXIII) . Hinc dicit Propheta: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato. Merito regina virtutum charitas esse dicitur, quia virtutis nomen amittit quae charitati non famulatur. A sinistris Dei sunt bona temporalia, a dextris autem bona aeterna. A dextris ergo stare charitas dicitur, quia bonis [Col. 0322D] aeternis, non temporalibus innititur. In solis namque illis charitas regnat, quos amor aeternorum inflammat. Nam qui temporalia nimis sectantur, se invicem saepe etiam usque ad mortem persequuntur. Sic e contrario qui se in Deo diligunt, cum tempus exigit animas pro invicem ponunt. Astitit ergo regina charitas a dextris, sed in vestitu deaurato. Manifestum est ergo eam summi regis oculis velle [Col. 0323A] placere, quae tam pretiosas vestes quaerit habere. Error, ut arbitror, quorumdam hic reprehenditur, qui opera nihil esse attestantur. Habe, inquiunt, charitatem, et fac quidquid vis, recte utique. Nam charitate plenus sicut nullum malum ex voto committo, sic nullum bonum quod ad faciendum suppetit, facile praetermitto. Et hoc est utique quod Augustinus dicit, non quod tua negligentia fingit. Probatio enim charitatis est exhibitio operis. Nam opera bona ejus sunt vestimenta: In vestitu, inquit, deaurato. In vestitu opera justitiae, in auro intellige claritatem sapientiae. Vestimenta ergo aurea, opera sunt discreta. Fortassis tu agis omnia fortiter, minime tamen suaviter, quia minime sapienter. Vestimenta quidem habes, aurea tamen non habes; quia [Col. 0323B] sapientia attingit a fine usque ad finem fortiter, et [Col. 0324A] disponit omnia suaviter. A fine inchoationis, usque ad finem consummationis. Tu fortiter inchoas, tepide consummas, cur hoc, nisi quia non disponis omnia suaviter, nec scis operari sapienter? Incipis, curris, festinas, anhelas, lassaris, deficis, non dicam ad finem, sed nec ad medium pertingis. Procedit ergo charitas, imo coassistit quae nunquam a Dei dextris recedit. In vestitu deaurato circumamicta varietate. Decet sane utpote reginam multiplicem vestem habere, et variam. Tu nescio quis semper vis esse in contemplatione, nescis, ut audio, vestiri varietate. Alius quaerit assidue esse in oratione, nec advertit quod charitas ornari vult varietate. Quisquis uno quolibet, quamlibet pretioso delectatur opere, charitatis ornatum non habet quae vestitur [Col. 0324B] varietate.

[Col. 0323B] Quia calix in manu Domini vini meri plenus misto, et inclinavit ex hoc in hoc: Verumtamen faex ejus non est exinanita. Si diligenter attendimus, tria in hoc Domini calice invenimus, merum, faecem, mistum. Nam si faex de calice non esset, faex ejus (hoc est calicis) non dixisset: et videtur quidem in his verbis quaedam contrarietas esse, imo quiddam omnino impossibile videntur verba proponere. Nam si habet hic calix vinum merum, quomodo, quaeso, [Col. 0323C] continet faecem et mistum? Nam si forte quis dicat eum habere vinum merum in summo, faecem in imo, mistum vero in medio, contradicit ei qui dicit eum plenum misto. Sed ad diversa tempora referri potest, quod de hoc calice Domini dictum est. Merum itaque vinum calix iste habuit, unde et eum calicem vini meri appellavit, quomodo cophinum stercoris canistrum azymorum (ex eo quod unumquodque in se continere soleat) Scriptura appellare consuevit. Sed quia non dicit eum plenum mero quemadmodum postea plenum misto, simul cum prius vinum merum, et faecem continere recte utique dicere possimus, sed vinum merum in summo, faecem in imo. Nam hoc in vasis vinariis quotidie videmus. Calix ergo vini meri dicitur, ut [Col. 0323D] quid in se prius habuerit evidenter ostendatur: sed cum plenum misto eum postmodum Scriptura dicat, manifeste innuitur quid in se modo contineat. Satis patet per se quam convenienter dictum sit, faex ejus, non calix faecis, cum tamen calix meri prius dictus sit: haec juxta expositionem litterae praelocuti sumus. Nunc quid in his verbis mysticum lateat quaeramus. Calix Domini, justitia, vinum merum, jucunditas sola, faex amaritudo summa, mistum, juncta simul, et permista bona et mala. Merum aeterna felicitas, faex sempiterna infelicitas. Mistum ex prosperis et adversis temporalis mutabilitas. Haec omnia ex Domini calice propinantur, quia a justo Creatore nil nisi juste agitur, et a [Col. 0324B] justo rectore, omnia juste moderantur. Calicem itaque in manu Dominus tenet, quia cum sit Dominus cui nemo audeat dicere, cur ita facis, in nullo opere suo metas aequitatis excedit. Hic est ille calix in quo bibit Dominus meus, non ille Joseph Aegypto tantum praelatus; sed ille cui data est omnis potestas in coelo et in terra. Ex hoc ergo bibit, quia illud ei suaviter sapit. Illud enim admodum delectat quod justitia commendat. Hic est [Col. 0324C] calix in quo augurari solet, quia justitiae suae examine etiam occulta nostra pensat. Hunc calicem in manu tenet, quia justitiam suam in opere exercet. Alii quidem hunc non in manu, sed ut ille Benjamin in sacculo portant, quia quid justum sit scientia apprehendunt, sed quod per memoriam tenent, in opere non ostendunt. De hoc (quem diximus) Domini calice, primum inebriata est angelica natura, postea potata, quandoque autem inebrianda natura humana. Habuit enim, ut superius dictum est, hic calix faecem: et vinum merum, simul quidem, sed non permixtum. Nam vinum merum in summo, faecem autem habebat in imo. Facta est ergo angelica natura, et ex hoc calice potata. Aliis [Col. 0324D] namque per culpam cadentibus et confirmatis in malo, aliis per gratiam stantibus, et confirmatis in bono. Utrique ex uno divinae justitiae calice potati sunt. Sed illi de faece, isti de vino mero sufficienter inebriati sunt, facta postmodum humana natura, similiter et ipsa de Domini calice bibitura. Sed quia ipsa per culpam cecidit, de vino mero potare digna non fuit. Quid ergo faciet justus et suavis Dominus? Scit ipse quid faciat, cujus sapientiae non est numerus. Quia ergo peccavit, de vino mero ei non dedit, quia autem alio impellente per negligentiam cecidit, de faece eam inebriare misericorditer noluit. Moto ergo calice faecem cum vino permiscuit, et ex eo usque modo plenus misto permansit. De hoc ergo misto homo potatur: nam ab initio usque ad finem [Col. 0325A] saeculi ejus sors per prospera et adversa assidue variatur. Quia calix in manu Domini plenus misto. Quantumcunque quis hic floreat, necesse est ut aliquam amaritudinem sentiat, quia calix in manu Domini plenus misto. Item quantumcunque quis in hac vita dejicitur, omnino aliqua quandoque consolatione relevatur, quia calix in manu Domini plenus misto. Si igitur in omnibus, et usque in finem saeculi haec vicissitudinum alternatio custoditur, manifestum est, quam recte calix Domini misto plenus esse perhibeatur. Si igitur perturbaris, noli deficere; si consolaris, noli securus esse. Quia inclinavit ex hoc in hoc. In die malorum memento bonorum, et in die bonorum memor sis malorum, quia inclinavit ex hoc in hoc. Ecce video vas irae perfusum ex [Col. 0325B] Domini calice, et repletum amaritudine. Evacuatur iterum vas irae de quo plenum erat, et repletur ex eo vas misericordiae. Cur hoc, obsecro, nisi quia ille qui calicem tenet inclinavit ex hoc in hoc? Iterum respicio vas irae repletum oleo temporalis laetitiae, et ducit in bono dies suos, et habet interim quae ad pacem suam sunt, et subito inclinatur, et quo repletum erat effunditur, et eodem laetitiae oleo vas misericordiae perfunditur, et laetatur qui prius dolebat, et contristatur, qui prius gaudebat, et durat haec rerum alternantium varietas quandiu ille, qui calicem tenet non cessat inclinare ex hoc in hoc, et non invenitur usque hodie, qui in hac vita de Domini calice inebrietur vino mero, quia calix [Col. 0325C] in manu Domini plenus misto. Nunquam hic sola laetitia, nunquam hic sola tristitia, quia sive in summo, sive in imo calicis permista sunt ista. Vide pisces in aqua pluvialibus undis turbata, sive ascendant, sive descendant sursum et deorsum, nil nisi turbidum inveniunt, nil nisi turbidum bibunt. Sic homines ascendunt usque ad coelos et descendunt [Col. 0326A] usque ad abyssos, et ubique bibunt de turbido, quia calix in manu Domini plenus misto. Calix enim Domini adhuc in motu, et idcirco purum facere non potest. Quandiu enim calix movetur faex non descendit, sed permiscetur, et inde mistum efficitur. Vis scire quomodo calix hic in motu sit, ut merum propinare non possit. Angeli quidem quia isti in bono, illi in malo confirmati sunt, impermistum utique alii merum, alii faecem biberunt; et sicut mali melius non exspectant, sic boni quidem quod semel acceperunt amittere non formidant. Sed quia justitia in hominibus necdum fixa est, et pars neutra in neutro confirmata est, calix assidue movetur: nam in nemine adhuc justitia immobilis figitur. Nam qui injustus est potest converti, et qui justus [Col. 0326B] est potest perverti. Item qui bonus est potest fieri melior, et qui malus est potest fieri pejor. Nam qui sordidus est, potest adhuc sordescere, quod est in calice ad inferiora descendere. Similiter qui justus est, adhuc potest justificari, quod est ad superiora calicis efferri, et quousque hoc fit, non bibunt nisi de turbido, quia calix in manu Domini plenus misto. Verumtamen faex ejus non est exinanita, quamvis modo permista sit cum vino mero, et calix plenus misto; faex tamen ejus non est exinanita. Nam postquam omnia consummabuntur, et sicut modo angeli, tandem homines, hi in bono, illi in malo confirmabuntur, calix moveri desinet, et faex ad calicis ima descendet, et erit vinum merum in [Col. 0326C] summo, et sola faex remanebit in imo, quia faex ejus non est exinanita, bibent omnes peccatores terrae qui non timent in suis peccatis perseverare. Bibent autem boni tunc de vino mero; sed soli mali de sola faece, ut nulli deinceps bono sit male, et nulli malo sit bene.

[Col. 0325C] Cum exiret de terra Aegypti, linguam quam non noverat audivit. Si Aegyptus tenebrae interpretatur, quid aliud est Aegyptum deserere quam discussis ignorantiae tenebris in lumine veritatis oculos intelligentiae figere? Toties Aegyptum deserimus, quoties [Col. 0325D] rerum temporalium obliti, contemplationis radios in aeternitate figimus. Sed qui Aegyptum deserit, citius linguam quam non noverat audivit. Quia cum divinae contemplationi spretis exterioribus omnibus vacamus, nunc ex angelica revelatione, nunc ex divina inspiratione coelestis sapientiae secreta percipimus. Lingua ignota, revelatio angelica; lingua incognita, aspiratio divina: Si linguis hominum, inquit Apostolus, [Col. 0326C] loquar et angelorum (I Cor. XIII) . Quemadmodum igitur lingua hominum, ita et lingua angelorum. Hanc utique linguam audire non possunt qui curis saecularibus pressi, nil nisi tenebras aspiciunt. [Col. 0326D] Mundi ergo tenebras deserat, qui coelestis sapientiae notitiam desiderat. Nam si ab exterioribus operibus per amorem et cogitationem recedimus, internae aspirationis vocem citius audimus, sicut de Israel scriptum est: Quia dum exiret de terra Aegypti, linguam quam non noverat audivit (Psal. LXXX) . Quam linguam quanto quis saepius audit, tanto in coelestis sapientiae cognitione plus proficit.

[Col. 0325D] Dilata os tuum, et implebo illud. Non omnibus hoc dicitur, sed illi tantum quem Dominus Deus [Col. 0326D] suus eduxit de terra Aegypti; illi, inquam, recte hoc dicitur, dilata os tuum et implebo illud. Nam si adhuc [Col. 0327A] Aegyptum inhabitas, et hujus saeculi tenebras amas, melius tibi est os contrahere quam dilatare, quia facile in Aegypto non invenis unde possit illud implere. Et quidem multos videmus qui non habent unde queant ventrem satiare. Sed hoc valde mirum videtur, si sit aliqua quaelibet tam paupercula anima quae non habeat unde valet os suum implere. Quid ergo, quaeso, est quod hic dicitur et quasi pro magno promittitur: Dilata os tuum, et implebo illud? Sed si illud interioris nostri hominis os aspicimus, quod quaerimus citius invenimus. Videamus quid esuriant vel sitiant Aegyptii, et videbimus quam sint pauperes, vel quantum egeni, qui non inveniunt omnes unde possit vel unum os impleri. Qui in Aegypto sunt non inhiant nisi ad carnalia, nil desiderant [Col. 0327B] nisi temporalia. Sic econtra qui de Aegypto egressi sunt, nil optant nisi spiritualia, nil suspirant nisi coelestia. De quibus dicitur: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V) . Vere beati, quoniam cibavit illos Dominus pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potavit eos. Ad horum numerum pertinere videtur cui Dominica voce dicitur: Dilata os tuum, et implebo illud. Sed quidnam est hoc os interioris hominis, nisi desiderium cordis? Sed hoc os omnes Aegypti deliciae implere non possunt, quia omnes divitiae mundi carnalia desideria satisfacere nequeunt. Vide quam parva portio humani corporis, et quam angustum foramen sit os carnis. Quis non [Col. 0327C] videat quam parvum est quod una panis buccella impleri potest. Quod igitur est una buccella ad os carnis, hoc est totus mundus, imo multo minus ad os cordis. Nam una buccella corporeum os facile replet, sed totus mundus desiderium cordis implere non valet. Considera, si potes, quanta sit latitudo cordis cujus os implere non potest totus mundus. Considera quomodo divinus sermo mundi copiam despicit, cui unam buccellam panis coelestis in comparatione anteponit. Si igitur Aegyptum deseruisti, et spiritualia esurire didicisti, dicitur tibi: Aperi os tuum, et implebo illud; et iterum: Dilata os tuum, et implebo illud. Ergo, si clausum est, juberis [Col. 0328A] aperire; si apertum est, praeciperis dilatare. Aperi ergo os tuum, et quantumcunque potes extende desiderium tuum. Multum extende, ut multum possis capere. Quanto ad illa capacior fueris, tanto beatior eris. Extende ergo ne parcas; et si parcere vis, tibi, non illis timeas. Nesciunt illa deficere, sed tu potes ad illa minus idoneus esse. Dilata ergo os tuum quantum potes, quia nunquam nimis capere potes. Aperi ergo et dilata os tuum, et implebitur illud. Facile hoc implere potest, qui fecit illud. Ad hoc enim mittit crystallum suam sicut buccellas, ut ipse non semel, aut bis, sed frequenter impleat quod totus mundus, vel semel implere non valebat. Mittit, inquam, crystallum suam sicut buccellas, non ut buccellam, sed [Col. 0328B] buccellas, ut habeas unde os tuum saepius impleas. Sed quis est hic panis crystallinus tam durus, tam purus? Pulcher quidem ad videndum, sed fortis ad masticandum. Hinc est quod coelestis panem sapientiae omnes pene concupiscunt, sed pauci admodum apprehendunt: Parvuli, inquit, petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren. IV) . Mirabilis hic panis, quem et parvuli concupiscunt, et nec magni frangere possunt. Sed quid mirum tamen si parvuli concupiscunt, propter crystallinam pulchritudinem, vel quid mirum si magni frangere nequeunt, propter crystallinam duritiem? Idcirco Dominus quando vult reficere quoslibet pane vitae et intellectus, prius dividit panem suum per buccellas, et sic tandem [Col. 0328C] quando, et quibus vult ministrantibus angelis mittit crystallum sicut buccellas. Sed putasne, vel tunc sufficiant ad esum panis crystallini utpote in buccellas divisi? Nequaquam credo. Sed idem ipse qui mittit crystallum suam sicut buccellas, emittet Verbum suum, et liquefaciet ea; et veniens ipse Christus ad implendam promissionem suam, transiens ministrabit illis, et ne potus videatur deesse, flabit Spiritus ejus, et fluent aquae. Vides quomodo Christus in cibo, Spiritus sanctus ministrat in potu propinando. O qualis refectio, ubi dapifer est Christus, pincerna est Spiritus sanctus!

[Col. 0327D] Justitia et pax osculatae sunt. Alia pax est ante poenitentiam, quando spiritus obtemperat carni. Alia pax est post peractam poenitentiam, quando caro subjicitur spiritui. Pax namque est quando caro concupiscit, spiritus acquiescit. Pax nihilominus quando spiritus imperat, caro obtemperat. De pace spiritus ad carnem dicitur: Nunc autem quae ad pacem tuam sunt, sed venient dies, et coangustabunt te undique, et ad terram prosternent te (Luc. XIX) . Et iterum, pax pax, et non est pax; quia pax dicenda non est, quae vera non est. De pace carnis ad spiritum dicitur: Et pax quae exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra, et intelligentias vestras (Philip. IV) . Inter primam et ultimam pacem discordia nascitur, bellum geritur, odium exercetur, quia caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, quando corpus castigatur et in servitudinem redigitur. Sed post peractam pugnam, post acquisitam victoriam, pax componitur, discordia sedatur, et transitur de pace ad pacem, de carnali ad spiritualem, de falsa ad veram, de mala ad bonam. In prima pace caro dominatur, spiritus famulatur. In secunda pace spiritus regnat, caro obtemperat. Prima pax peragitur regione dissimilitudinis ubi regnat concupiscentia. Secunda invenitur in terra repromissionis, ubi imperium tenet [Col. 0329A] justitia. Transitus quidem difficilis est: neque enim datur transire de gente ad gentem, et de regno ad populum alterum, nisi in manu potenti et brachio excelso. Quid est de gente ad gentem nisi de concupiscentiis carnis ad concupiscentias spiritus? Quid est de regno ad regnum, nisi de regno iniquitatis ad regnum charitatis? Distingue ergo haec tria tempora. Primo, quando expletur concupiscentia; secundo, quando exercetur poenitentia; tertio, quando diligitur justitia. Quandiu itaque caro concupiscit, spiritus vero acquiescit, pax quidem est, sed bona non est, quia justa non est, et idcirco justitia indignatur. Detestaturque hujusmodi pacem, et recedit justitia, et remanet quidem pax, sed sola. Fitque quandoque ut post expletam concupiscentiam compungatur cor ad poenitentiam convertaturque ad justitiam. [Col. 0329B] Exsurgunt itaque subito, exardescuntque [Col. 0330A] vehementer hinc concupiscentiae spiritus, illinc concupiscentiae carnis. Spiritus si quidem concupiscit, sed caro contradicit. Fugatur pax, justitia revertitur, pugna valida inchoatur. Nec prius quiescit spiritus, donec regnum suum jure in carne sua recipiat, et eam perpetuae servituti addicat. Servit itaque caro, prius tamen invita, postea vero voluntaria. Componitur item pax, munda conscientia, sicque redit pax, ut non recedat justitia. Nec jam se invicem patiuntur tantum, sed charius amplectuntur, et in charitatis osculo invicem foederantur, sicut scriptum est: Justitia et pax osculatae sunt. Primo ergo est pax, sed sola tempore experiendae concupiscentiae. Secundo vero justitia et sola tempore exercendae poenitentiae. Novissime autem simul sunt pax et justitia, tempore mundatae conscientiae.

[Col. 0329B] Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus, et Samuel inter eos, qui invocant nomen ejus. Quid, quaeso, novi accidit, quid nos docere voluit? Quis enim inter Dei sacerdotes deputabitur si Moyses et Aaron, a quibus omne sacerdotium sumpsit exordium, in eis non annumerantur? Sed et Samuel cum adhuc puer esset die ac nocte in templo permanebat, quanto magis tempore David, quando jam senuerat? Quid aliud eum in templo agere oportuit quam Domino deservire, quam Dominum invocare? Nil ergo novi, [Col. 0329C] ut arbitror, accidit, ut de eo a Propheta dici vel scribi oportuit. Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus, et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus. Sed si diligenter attendimus, multo ante ejus tempora Moysen et Aaron mortuos invenimus et forte tunc Samuel e vita discesserat, quando Propheta talia scribebat. Quid ergo est, obsecro, quod dicit, quid nos docere voluit, cum ait: Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus, etc.? Novimus quoddam templum Dei vivum, si Apostolo Dei de eo scribenti credimus: Templum Dei, inquit, sanctum est quod estis vos (I Cor. III) . Nequaquam ergo credendum est Dei templum sine sacerdotibus esse, vel absque his qui invocant nomen Domini esse debere. Sed [Col. 0329D] utinam Moyses et Aaron sint in sacerdotibus ejus, et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus. Quaeramus qui sint isti Moyses, et Aaron, et Samuel. Per Moysen lex data est. In Aaron sacerdotium initiatum est. Samueli donum prophetiae concessum est. Officium itaque Moysi est facienda praecipere, omittenda prohibere. Officium Aaron est ad ea quae Moyses mandat Domini implorare auxilium, et transgressoribus oratione, et oblatione Deum iterum reddere propitium. Officium Samuelis est praedicere quod praemium sperare valeant legis exsecutores, quam poenam debeant exspectare legis praevaricatores.

Si igitur videris aliquem de saeculo nuper venientem, tota dic circa hoc intentum, in hoc omni hora [Col. 0330B] occupatum, quid pro praeteritis delictis satisfaciat, quomodo de futuris se cautum custodiat, quid quo ordine gerendum, quantum, vel quando cuilibet rei insistendum, scias Moysen in ejus qui hujusmodi est corde surrexisse, et quasi novam quamdam quodammodo legem condere. Nato namque Moyse, et adulto, jam mores componit, jam vitam disponit. Cogitat quemadmodum vultum moderari oporteat, quam disciplinate habitum gestumque componat, dictat quid comedendum, quantum vigilandum, [Col. 0330C] qualiter resistat irae, quomodo contradicat gulae, quemadmodum conculcet superbiam, qua ratione exstinguat luxuriam, quam promptus esse debeat ad obediendum, quam patiens ad sustinendum, multa praeterea alia quae melius faciendo quam legendo discimus et arctius retinemus. Cognoscite itaque Moysen in hoc gemino signo, cum videritis dura praecipientem, districte punientem. Data itaque lege et accepta incipit velle proficere, sed non datur posse adimplere, ita ut cum Apostolo proclamare possit: Velle adjacet mihi, perficere autem non invenio (Rom. VII) . Superba etenim adhuc mens quia omnia praesumit de sua potius industria quam de Dei gratia, deserente Deo, sibi saepius relinquitur [Col. 0330D] ut infirmitatem suam experimento edoceatur. Incipit itaque, satagit, lassessit, deficit. Sed nec sic quidem statim a sua praesumptione reprimitur, et a propria confidentia nisi post multa experimenta non revocatur. Resumit iterum vires et renovatur, sibi irascitur, sibi indignatur, increpat, castigat, nunc de negligentia, nunc de imprudentia seipsam accusat, ulciscitur seipsam de seipsa, invehitur in seipsam. Vigiliae itaque extenduntur, jejunia itaque continuantur, affligitur corpus frigore et nuditate, caro atteritur labore et verbere. Mactantur itaque multiplices hostiae, in ara tamen exteriori, necdum mentio saltem fit de ara interiori. In tanta ergo afflictione corpus dum requies nulla datur, dum nec modus, nec mensura servatur, corpus jam deficit, [Col. 0331A] animus lassescit, et tandem vix aliquando cum se videt corpore deficere et corde tabescere, in se revertitur, et illius apostolici recordatur: Neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX) . Abjecta itaque spe omni de propria confidentia, tota ad Deum convertitur, et hausto prius igne de exteriori ara, in Sancta sanctorum curritur, non sine tamen vituli sanguine. Mactato namque vitulo superbiae, et tota prioris arrogantiae praesumptione abjecta, jam desperans de se, sperare incipit de Domini adjutorio, et post multiplices, ut diximus, hostias, in exteriori ara oblatas, in ara jam interiori afferre Domino consuescit gemitus, suspiria, preces et lacrymas. Ara exterior sensus carnis. Ara interior effectus cordis. In ara ergo interiori, gemitus, [Col. 0331B] suspiria et lacrymae offeruntur et caetera quae cordis affectum commovent, sicut in ara exteriori vigiliae, jejunia, labor, inedia caeteraque quae ad sensum carnis pertinent. De hoc tamen altari exteriore videlicet ignis hauritur, cum ad interiorem aram properatur. Nam de afflictione corporis vis doloris ad cor trahitur, unde postmodum compunctionis incensum inflammetur. Cum igitur haec videas frequentius actitari, non dubites in Aaron novum sacerdotium initiari. Nam ad Aaron, ut superius diximus, pertinet divinae propitiationis protectionem quaerere, et Deum oblationibus et orationibus propitium reddere, et ut sacerdotii officium plenius cognoscatur, duo sunt quae praecipue ad ipsum pertinere videntur, populum videlicet instruere, et sibi et populo [Col. 0331C] Dominum placare. Quorum unum Moyses plene exsequitur, alterum per Aaron magnifice impletur. Unde et de eis merito dicitur: Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus. Et additur: Et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus. Superius diximus quod sicut in Moyse et Aaron legislatio vel sacerdotium claruerat, sic in Samuele donum prophetiae eminebat. Quid ergo est quod nunc de eo dicitur, et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus, cum post dici debere videatur, et Samuel inter prophetas ejus? Cur ergo inter eos qui invocant, et non potius inter eos qui prophetant? Sed forte inter eos qui Deum invocant, Samuel libenter prophetat, an forte illi Deum libenter invocant inter quos ipse prophetat? [Col. 0331D] Sic utique est, nec de hac re ambigi potest. Novit Samuelis prophetia facere vere invocantes, et in veritate orantes.

Quanto enim quis plenius noverit, quanto frequentius, quanto attentius cogitaverit, quae praemia justis in coelo, quae tormenta pravis sint reposita in inferno, tanto, ut arbitror, verius Deum invocat, tanto attentius orat. Sed si desinit Samuel prophetare, cito desistunt sacerdotes invocare, et quanto fit futurorum contemplatio rarior, tanto redditur oratio tepidior, tanto surgit invocatio tardior. Ut ergo Moyses districtus sit in praeceptione, ut Aaron devotus permaneat in oratione, necesse est ut Samuel subtilis perseveret in contemplatione. Est adhuc quod de Samuelis officio subtilius loquamur. [Col. 0332A] Solet, ut saepe videmus, in initio conversationis suae quisque quam promptus ad operationem, tam devotus esse ad orationem, utpote viventibus adhuc Moyse et Aaron qui his negotiis maxime praeesse videntur. Sed cum jam se pro praeteritis delictis satisfecisse crediderit, cum se jam quasi sanctum, et aliquem magnum putaverit, incipit iterum negligere et a pristino fervore deficere. Mortuis namque Moyse et Aaron, mens cito tepescit, et in quamdam negligentiam, seu etiam contemptum cadit, juxta Moysi sententiam, qui ait: Scio quod post mortem meam inique agetis; me etenim adhuc vivente, semper contentiose egistis (Deut. XXXII) . Mors Moysi, defectus studiosae sollicitudinis. Interitus Aaron, intermissio devotae orationis. Mortuis ergo [Col. 0332B] Moyse et Aaron, incipit mens in quamdam negligentiam cadere, imo etiam saepe usque ad contemptum venire. Surgunt hinc inde tentationes, occurrunt undique immundae cogitationes, oriuntur in corde subito turpes delectationes. Caro acriter inflammatur, mens uritur, conscientia tota turbatur atque confunditur. Recurritur ad orationem, festinatur ad operationem, fit iterum devota ad orandum, prompta ad obediendum, studiosa in lectione, fervens in compunctione, festina in opere. Nec prius a sua instantia cessat, quousque ab instanti periculo se eruat, et ad priorem tranquillitatem se iterum reformet atque componat. Pacatis itaque omnibus, redit prior tranquillitas, tranquillitatem sequitur securitas, securitatem comitatur [Col. 0332C] otiositas. Otiositas generat curiositatem, curiositas subintroducit cupiditatem. Concupiscentia autem, quae omnium vitiorum mater est, arcem mentis tenente et usque ad cordis penetralia cum quadam violentia penetrante, facile vitiorum multitudinem ad se admittit, et sub omni festinatione quasi exercitum suum introducit. Sapientiae thesaurus in praedam diripitur; virtutum plebs servituti addicitur, fiunt iterum novissima hominis illius pejora prioribus. Iterum confugitur ad divinae propitiationis adjutorium, funduntur preces ex corde; renovatur pristinae conversationis studium, placatur item, flectiturque tandem divina benignitas, restituitur homini antiqua libertas, fit itaque, fitque frequenter [Col. 0332D] haec vicissitudinum alternatio, modo vitiorum oppressio, modo virtutum successio. Saepe propter suam negligentiam hostibus traduntur, saepe per Dei misericordiam iterum ab hostibus eripiuntur. Agitur hoc mira divinae benignitatis dispensatione, ut per frequentem lapsum sua homini innotescat infirmitas, ut per multiplices hostium incursus et insidias, inimica homini patefiat calliditas, ut per assiduam eruptionem divina homini manifestetur benignitas. Qui haec plenius nosse desiderat, librum Judicum paulo diligentius legat; inveniet ibi procul dubio quomodo filii Israel post suas praevaricationes ab hostibus impugnantur et superantur, servituti addicuntur. Afflicti ab hostibus item ad divinum adjutorium confugiunt, misericordiam petunt, quaerunt, [Col. 0333A] inveniunt, et ad priorem libertatem redeunt. Quid, quaeso, isti signant hostium incursus, nisi quosdam, ut sic dixerim, vitiorum cum virtutibus spiritualis pugnae congressus? Deo autem deserente, sive eodem protegente nunc haec, nunc illae superant; modo haec, modo illae superantur. Quemadmodum et ibi Israel peccanti, suscitatur hostis ut eos diripiat, et iterum supplicanti, suscitatur Salvator ut eos eripiat. In quo et illud diligenter attendendum, sed et firmiter retinendum, quod non semper ab eisdem hostibus opprimuntur, sed modo ab his, modo ab illis diripiuntur, a quibusdam breviore, ab aliis autem prolixiore tempore affliguntur. Hoc utique, Deo dispensante, intra nos actitari cito deprehendimus, si spiritualis illius pugnae, et internae [Col. 0333B] quae intra nos geritur congressus non ignoramus. Fit namque ut ab uno quolibet vitio diutius impugnemur, quoadusque omnem ejus vim et naturam, et impugnationis modum plene erudiamur. Uno subacto, aliud contra nos se erigit. Illoque superato, aliud ei in nostra insectatione succedit, et quanto cuique violentia major, tanto utique ejus erga nos fit insectatio gravior, vel pugna prolixior. Ad hoc autem divina miseratio vult nos ab omnibus impugnari, ad hoc nos permittit a singulis diutius exerceri, ut de omnibus quemdam quasi victoriae triumphum reportemus, et singulorum, ut dictum est, vim, naturam, impugnationisque modum quandoque plene, perfecteque cognoscamus. Unde et in libro [Col. 0333C] Judicum Hebraeorum salvatores, non reges nominantur, sed judices. Regum quippe est pro voluntatis arbitrio quod placuerit imperare. Judicum autem officium est leges nosse, causas examinare.

Quasi ergo quidam intra nos surgit judex, seu legisperitus, cum de quolibet vitio per multa argumenta, post innumera experimenta animus fuerit plene eruditus, quando non quod fieri velit (regum more) cum auctoritate praecipit, sed cum quadam prudentia implere nititur, quod eum experientia docuit. Quoties mens per multa experimenta erudita sapienter magis quam violenter a periculo eripitur, quasi toties judicum suorum prudentiam ex Dei munere experitur. Judex itaque post judicem surgit, quia post unius vitii ad alterius cognitionem mens [Col. 0333D] proficit, ut quandoque post omnes judices, judex novissimus Samuel veniat, qui de singulis vitiis, de universis tentatoris insidiis plene eruditus existat. [Col. 0334A] Incipit itaque eo tempore universas insidiatoris versutias, omnium vitiorum naturas non solum ipse cognoscere, sed et aliis manifeste detegere, et prudenter exponere. Saepe dum in aliis vultus habitum, corporis gestum tacitus conspicit, quo quisque vitio impugnetur fere melius quam is qui tentatur agnoscit. Saepe in ipso tentationis articulo fraudes inimici deprehendit, et quod vel quale ex re qualibet periculum provenire possit, longe ante praenoscit. Et hic est ille Samuel cui dona prophetiae data esse superius dictum est. De quo scriptum est: Quia cognoverunt omnes a Dan usque Bersabee, quod fidelis Samuel propheta esset Domini (I Reg. III) . Nonne quasi quoddam prophetiae munus videtur esse, occultas animi passiones, latentes inimici [Col. 0334B] insidias detegere, futura pericula longe antequam veniant praevidere atque praedicere. Ut igitur ea quae diffusius diximus ad compendium revocemus, ad Moysen pertinet quid faciendum sit prudenter discernere. Ad Aaron spectat ad ea quae per nos implere non possumus divinum adjutorium implorare. Samueli incumbit, quid ex re qualibet utilitatis, vel periculi provenire possit caute providere. Per Moysen itaque discretio, per Aaron devotio, per Samuelem intelligitur circumspectio. Discretionis namque est mores componere, devotionis autem Deo supplicare, circumspectionis vero de superventuris providere. Si igitur deprehenderis mentem tuam in opere discretam, in oratione devotam, in [Col. 0334C] circumspectione providam, poteris et tu cum Propheta psallere: Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus, et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus. Nam cum ad sacerdotes pertineat, ut superius monstrata ratio probat, populum praeceptis informare, Deum precibus placare, manifestum est eos sine discretione et devotione (quasi Moyse et Aaron mortuis) sacerdotii sui officium non posse implere. Sed et quantum circumspectio quidam quasi Samuel facit eos de futuris timidos, tantum eos utique reddit in oratione devotos, et in Dei invocatione assiduos. Cum ergo videas sacerdotium digne administrari, et Deum tam frequenter, quam suppliciter invocari, scias haec sine praesentia Moysi et Aaron, vel etiam Samuelis nullatenus actitari. Haec utique [Col. 0334D] circa se agi Propheta gratulatur, et tam humiliter quam veraciter confitetur, dicens: Moysen et Aaron in sacerdotibus ejus, etc.

[Col. 0333D] Cum essent numero brevi paucissimi et incolae ejus. Quasi paucos, imo paucissimos cives habemus, cum illas tantummodo virtutes possidemus, sine quibus omnino salvari non possumus. Fides, spes, charitas numero quidem brevi sunt, et facile numerari possunt. Et constat satis, quia sine his salus vera non est, et certum habetur, quia cum istis nemo perire potest. Verumtamen mirum videtur qualiter tam [Col. 0334D] brevi numero pateat, vel detur transitus maxime de gente ad gentem, et de regno ad populum alterum, presertim cum transeant per terram alienam ad regionem longinquam. Nam sunt quidem non solum paucissimi, sed incolae et peregrini. Fides namque quod credit, nondum per intelligentiam apprehendit, et quod speratur, necdum tenetur et hucusque charitas desiderio suo perfruitur, quandiu [Col. 0335A] procul a Domino in terra peregrinatur. Possumus etiam dicere, quia virtutum tirones pauci quidem adhuc sunt, quandiu hostilem vitiorum cohortem funditus delere non possunt; pauciores autem, cum nondum queant sibi subigere, et sibi saltem tributarios facere; paucissimi vero, cum non queant sine magno labore, et periculo gravi illis resistere, vel vitam defendere. Deo tamen ducatum praebente, pertranseunt saepe hujusmodi paucissimi de gente ad gentem, et de regno ad populum alterum. Quid est transitus de gente ad gentem, nisi de concupiscentiis carnalibus ad delicias spiritus? Quid est de regno ad regnum, nisi de regno concupiscentiae ad regnum justitiae. Qui sic transit, recte Hebraeus dicitur: nam Hebraeus transiens interpretatur. Calcantes [Col. 0335B] concupiscentiam, et apprehendentes justitiam transeunt Hebraei de regno ad regnum, vel potius sicut Propheta ponit de regno ad populum alterum. Quis enim hominum hic sine peccato vivit, quis nunquam hic carnalem delectationem sentit? Alibi ergo, non hic habet justitia regnum quamvis etiam hic habeat populum alterum, et a vitiis valde alienum.

Differuntur ergo interim Hebraei a justitiae regno, transeunt tamen de regno ad populum alterum, et non datur transitus, nisi per medios gladios hostium. Deo tamen protegente, penetrant et pertranseunt medios hostes. Quia non reliquit hominem nocere eis, et corripuit pro eis reges. [Col. 0335C] Soli homines inter caetera animantia ratione utuntur, et inter homines alios ipsi reges principantur. Quia igitur Propheta adversarios nostros alios astutiores, alios audaciores noverat, recte hos hominis appellatione, illos per reges designat. Isti dolis et insidiis fallere nituntur, illi quodam impetu feruntur. Hi callidiores, illi fortiores. Hi versutius tentant, illi vehementius instant; istorum astutia eruditur prudentia nostra, illorum [Col. 0336A] instantia exercetur fortitudo nostra. Fortassis tamen si diligentius attendimus, illos rectius per reges designandos intelligimus, in quibus est astuta audacia et audax astutia, ut eorum tentatio sic sit violenta, ut sit simul et fraudulenta. Horum infestatio quanto difficilior, tanto periculosior. Quos tamen aeterna Dei providentia servare disposuit, non reliquit hominem nocere eis, sed corripuit pro eis reges, increpans utique pro eis eorum hostes. Nolite tangere Christos meos, et in prophetis meis nolite malignari. Christi sunt qui unctionem acceperunt, prophetae vero qui ventura praevidendo praedicunt. Sed scimus quia Dei unctio ejus est dilectio. Qui igitur hujusmodi unctionem accipiunt, qui ardenter quae Dei sunt diligunt, Christi Dei sunt [Col. 0336B] et Christi dici possunt. Recte ergo per Christos coelestia desideria, sanctitatis vota accipimus, quae ex divinae inspirationis unctione in sanctorum cordibus flagrare cognovimus. Usus habet, ut dictum est, prophetas dicere qui possunt futura praevidere. Prophetae ergo recte dicuntur, qui Deitatis arcana rimantur, qui coelestia contemplantur, qui intima penetrant, qui mysteriorum profunda revelant. Spirituales itaque sensus quasi quidam prophetae sunt, qui coelestibus secretis saepius intersunt, qui in invisibilibus contemplationis oculum figunt. Christos ergo facit desiderium aeternorum, prophetas efficit cognitio secretorum. Hos accendit fervor dilectionis, illos illuminat subtilitas contemplationis. [Col. 0336C] Hi multum diligunt, illi magna cognoscunt. Jure ergo pro talibus increpat Dominus reges, seu quoslibet eorum hostes. Nolite, inquiens, tangere Christos meos, et in prophetis meis nolite malignari. His enim insidiatur tepor, illis autem insidiatur error. Facile est ut devotionis fervor deficiat, et in tempore cadat, et saepe intelligentia caligat et longius evagando se in errorem praecipitat.

[Col. 0335C] Montes exsultaverunt ut arietes, et colles sicut agni ovium. Grande spectaculum videre montes exsultare [Col. 0335D] sicut arietes, et colles sicut agni ovium. Talis profecto exsultatio, et taliter exsultantium non est invenire in terra suaviter viventium. Non est impiis gaudere, dicit Dominus. Si non est eis gaudere, quanto magis taliter exsultare? Talis, ut arbitror, exsultatio solet fieri in exitu Israel de Aegypto, nec ubicunque, sed in deserto. Exeundum itaque est de Aegypto, fugiendum de saeculo quibus potissimum placet tali potiri miraculo. Sed ut miremur amplius, et desideremus ardentius, perscrutemur altius, proposita exsultatio vel qualis describitur, vel quibus ascribitur. Montes, inquit, exsultaverunt ut arietes. Qui sunt exsultatores? Montes et colles. Et quale eorum gaudium? Sicut arietum, sicut agnorum. Unum audenter affirmo, [Col. 0336C] quia arietum et agnorum exsultatio non est in risu et cachinno. Quales tamen gestus solent in suis lusionibus [Col. 0336D] formare, vel quibus putamus modis solent gaudium suum exprimere? Solent sane in suis exsultationibus ut in commune novimus, saltus quosdam dare, et corpore sua in alta suspendere et per inane librare. Sed numquid tale aliquid de collibus, vel montibus exspectare debemus? Vere magnum, vere stupendum miraculum, videre montes et colles exsultantes in modum arietum vel agnorum. Quis enim non obstupescat, quis merito obstupescere non debeat, si videre contingat montium molem a plano dividi, et a solito separari, terram a terra rescindi, et tantam molem vel ad modicum per inane suspendi? Certe peccanti homini dictum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III) . Unde et ei alias per exprobrationem dicitur: Ut quid superbis, terra [Col. 0337A] et cinis? (Eccle. X.) Haec itaque terra, humana videlicet natura in aliis quidem super conditionis suae planum excrescit, et montem vel collem facit. In aliis autem in ima inclinatur, et in vallem derivatur. Montes itaque ascendunt, valles descendunt. Campi in plano resident, et medium locum tenent. In montibus humana industria supra naturam ascendit. In vallibus infra naturam descendit. In campis quae naturaliter bona habere potuit, bona nutrit atque custodit: Ascendunt, inquit, montes et descendunt campi in locum quem fundasti eis (Psal. CIII) . Cur tacet de vallibus? Quia descendunt quidem, sed non in locum quem constituit eis Dominus, sed in locum quem elegit sibi animus perversus. Quo autem campi descendunt, non infra naturam, [Col. 0337B] sed infra montium excellentiam.

Campi itaque sunt, qui terrena non deserunt, sobrie tamen, et juste, et pie in hoc saeculo vivunt. Montes seu colles sunt, qui sola quae sursum sunt quaerunt. Ejusmodi itaque montes, quanto ardentius coelestia desiderant, quanto vehementius aeternis inhiant, quanto altius excrescunt, tanto procul dubio coeli ardua vicinius tangunt. Sed aliud est celsitudinis suae verticem in alta extendere, et coeli verticem velut e vicino tangere, atque aliud est quosdam velut saltus formare, et arietum vel agnorum more gestire. Montes exsultaverunt ut arietes, et colles sicut agni ovium. Sed ut et montes et colles, et campos congruis sibi differentiis distinguamus, per montes contemplativos, per colles speculativos, [Col. 0337C] per campos activos intelligimus. Nam activi utique hujus vitae plana non deserunt, dum terrenis actibus inserviunt, et in camporum morem ad hujus vitae usum in terrenis lucris quasi quosdam terrae fructus ferunt. Speculativi sunt qui caelestibus intendunt, qui invisibilia Dei per speculum in aenigmate vident. Qui eopse speculativi dicti sunt, quia nonnisi per speculum et in aenigmate videre possunt. Per contemplativos debemus illos intelligere, quibus datum est facie ad faciem videre, qui gloriam Domini revelata facie contemplando, veritatem sine involucro vident in sua simplicitate sine speculo et absque aenigmate. Montes itaque, vel colles sunt qui coelestibus intendunt. Sed speculativi [Col. 0337D] corporalium similitudinum nubila nullo modo transcendunt, quia summam veritatem in sua puritate videre non possunt. Contemplativi autem in montium morem, allegoriarum et aenigmatum nubilosa alta intelligentia transcendendo, tranquillum illud supernae regionis serenum montis verticem tangunt. De talibus collibus, vel montibus illud prophetae intelligimus: In illa die stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lac, et mel (Joel. III) . De montibus dicit, quia stillabunt dulcedinem, nec tamen dicit qualem, nec eam per aliquam exprimit similitudinem. Cur hoc, quaeso, nisi quia tanta est quae nulla similitudine digne exprimi potest? Cur hoc, quaeso, nisi quia dulcedinem puram hauriunt et effundunt? Collium autem dulcedo per similitudinem [Col. 0338A] exprimitur, cum lac vel mel figurative nominatur. Cogita ergo qualis vel quanta sit illa dulcedo quam superiores experiuntur, quando et illa quam inferiores sentiunt lac et mel nominatur. Oportet itaque montes ineffabilem illam quam in tanta abundantia hauriunt, stillando respergere, non illam abundantia effundere, et secundum inferiorum capacitatem infusionis suae modum temperare: Stillabunt, inquit, dulcedinem, et colles fluent lac et mel. Talis dulcedo facit ejusmodi montes et colles coram Domino cantare, et vocem exsultationis et confessionis in ejus laudibus resonare. Montes et colles cantabunt coram Domino laudem. Talis, inquam, dulcedo facit montes et colles mirabiliter exsultare in Domino. Montes exsultaverunt ut arietes, et colles [Col. 0338B] sicut agni ovium. Sed si tales montes et colles cogitamus, profecto desinit esse magnum, vel mirum quod de eis superius jam in admirationem diximus. Etenim magnum non erit homines in modum arietum et agnorum exsultare, et juxta eorum similitudinem quosdam saltus formare.

Spirituales itaque, non corporales saltus in hac prophetica sententia quaeramus, et quales denique decebat vel Spiritum sanctum docere, vel prophetam describere. Corporalis saltus, est totum corpus a terra suspendere. Spiritualis saltus, spiritum et totum quod spiritus est a terrenis alienare. Corporalis saltus, est terrae tactum usquequaque deserere, et totius corporis membra per inane librare. Spiritualis saltus est mente excedere, et infimis in imo [Col. 0338C] relictis in invisibilium contemplationem totum transire. Cogita ergo virtuales animae partes, et sic forte facilius invenies quantum sit, vel quale ejusmodi omnia a terrenorum contactu suspendere, spirituales saltus formare. Prius siquidem corporalis sensus sopitur, bestialis appetitus obstruitur, exteriorum memoria intercipitur, affectio inebriatur, ratio transformatur, intelligentia innovatur, mens tota a seipsa alienatur, ut spiritualis ille de quo loquimur saltus formetur. Perpende ergo, si potes, qualis sit illa cordis gratulatio, quam vehemens exsultatio, quae cogit animum assueta deserere, et supra semetipsam ire, temporalia ad tempus nescire, et in cordis tripudia quosdam quasi [Col. 0338D] saltus in superna et aeterna miris modis et multis inexpertis dare, et frequenter iterare. Respondes fortassis ad hoc voce Nicodemi: Quomodo possunt haec fieri? Esto, magnum, mirum et omnino stupendum hoc fieri posse, sed multo magis indignum hoc omnino facere non posse. Vide quam sit indignum quod exterior homo suos quosdam secundum modum suum saltus dare potest, et homo interior sui generis saltus, secundum modum sibi congruum penitus formare non potest. Attende quam sit omnino, et cum omni admiratione stupendum, quod corpus de terra sumptum, terram ad tempus dato saltu deserere, et supra semetipsum ire potest. Spiritus vero spiritualis et incorporea natura, a corporeis et terrenis vel ad modicum separari non potest. [Col. 0339A] Miraris quod spiritualis creatura in spiritualibus se suspendere potest, et non potius miraris quod spiritus a non spiritualibus separari non potest? Siccine in oculis tuis desinit esse mirabile, quod bene consideranti pene videtur contra naturam esse, spiritum videlicet circa corporea tam fortiter, et pene inseparabiliter ligari, adeo ut ab eis vel ad modicum non possit avelli, et illud tibi minus, vel minime mirabile videtur, quod incorporea natura illud non potest, quod secundum naturam judicatur a corporeis videlicet ad seipsam redire, et in suis, hoc est in incorporeis fixa stare. Sed illud, ut arbitror, idcirco non miraris, quia in teipso minime experiris. Sed si necdum potest spiritus tuus ad semetipsum redire, quando poterit supra [Col. 0339B] seipsum ire, et quales spiritualem naturam decet saltus formando in divina transire? Quid est spiritus qui incorporeus est, ad se, vel in sua redire, nisi solam incorpoream creaturam, et quae circa ipsam sunt prae oculis habere? Quid est autem spiritum quasi dato saltu supra semetipsum ire, et in illam omnium creatricem naturam, et quae circa ipsam sunt oculum contemplationis figere? Spirituales itaque viri cum in hujusmodi excessus ex magnitudine spiritualis exsultationis incidunt, impletur in eis quod per Psalmistam dicitur: Montes exsultaverunt ut arietes, et colles sicut agni ovium. Certe ad divina contemplanda spiritus rationalis creatus est, quid ergo miramur si hoc facere potest ad quod factus est, cum hoc solum mirandum [Col. 0339C] videatur, si hoc facere non potest? Est tamen utrumque mirabile, et hoc posse, et ipsum non posse. Sed unum carnalibus, aliud spiritualibus. Posse mirabile, quia corpus quod corrumpitur aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem. Non posse mirabile, quia spiritus est qui adjuvat infirmitatem nostram. Mirare ergo quod miraris, utpote carnalis venundatus sub peccato. Sed ut adhuc altius intelligas quantum admirari debeas, vel quam merito obstupescas, cogita illas nonaginta novem oves quas summus pastor in summis illis aeternae haereditatis montibus reliquit, quando unam quae perierat in terris quaesivit, invenit, et in propriis humeris reportavit. [Col. 0339D] Cogita ergo quantae dignitatis sit, vel excellentiae hujus mortalitatis nostrae terram in exsultationis suae montibus cum illo coelestium agminum grege cognatae similitudinis aliquid habere commune. Cogita, inquam, quam sit plenum honoris et gratiae humanae naturae infirmitatem, vel in ea parte qua magis praeeminet juxta angelicae similitudinis proprietatem jucundationis suae saltus posse formare. Si hoc cogites, quo, quaeso, te ducet magnitudo admirationis tuae, nisi ut te intelligas in istis satis admirari non posse? Montes exsultaverunt ut arietes, et colles sicut agni ovium. Si per terram humanam naturam, si per designatum gregem angelicam naturam oportet intelligere, quis de angelicis virtutibus non videat quam sit eis jucundum et dulce in [Col. 0340A] ejusmodi terra hac illacque discurrere, accubare, et illam desideriorum suorum aviditatem quam esuriunt et sitiunt justitiam virtutum nostrarum fructibus satiare? Nonne omnes, inquit Apostolus, administratorii Spiritus sunt, in ministerium missi (Hebr. I) , propter eos qui haereditatem capiunt salutis? Montes exsultaverunt, et caetera

Ecce jam audivimus quid dicat de montibus et collibus. Sed quid, quaeso, tacet de campis et vallibus? Sicut superius jam dictum est, valles sunt qui ad ima et infra naturam descendunt, et bona naturae pravis moribus corrumpunt. Per campestria itaque et montana intellige pios, per valles vero intellige impios. Merito ergo Propheta hoc loco de vallibus tacuit, quia impios absque dubio verum [Col. 0340B] gaudium habere non posse cognovit. Non est enim impiis gaudere, dicit Dominus. Sed, si campi currunt in numerum justorum, cur, quaeso, hoc loco tacetur de gaudio et exsultatione eorum, cum scriptum sit: Vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum (Psal. CXVII) . Sed aliud est mediocriter, vel etiam multum gaudere, et longe aliud in exsultationis suae gaudiis humanae possibilitatis metas transcendere, et arietum vel agnorum more ludendo speciales quosdam et quales tibi descripsimus saltus formare, et mente excedendo humana transire. Sed campi quidem quoniam activae vitae plana non transcendunt in modo vivendi, sic et humanae vitae mediocria non merentur excedere in modo exsultandi. Merito ergo solis montibus et collibus [Col. 0340C] talis exsultatio ascribitur, qualis hic mystice describiutr, cum dicitur: Montes exsultaverunt ut arietes, et colles sicut agni ovium. Trium hic, ut audis, mentionem facit, arietum, ovium et agnorum. In hujusmodi animalibus arietes tenent sine dubio supremum locum, oves medium, agni novissimum. Consideremus ergo hinc arietes, oves et agnos, illinc montes, colles et campos, et videbimus quadam similitudinis ratione tria tribus respondere. Comparatione namque superiorum, campi tenent infimum locum, sicut et colles medium, et montes supremum. Cum ergo dictum sit montes exsultare sicut arietes, consequens esse videretur, ut colles dicerentur exsultare sicut oves: nam utrique in genere suo tenent medium locum, sicut [Col. 0340D] agni et campi novissimum. Cur ergo dicuntur colles exsultare non sicut oves, sed sicut agni ovium? Sed si dictorum rationem volumus plenius intelligere, oportet propositae similitudinis proprietatem diligentius attendere. Per supradicta itaque animalia, ut mihi videtur, designatur triplex illa angelorum hierarchia, a magno illo theologo beato videlicet Dionysio Areopagita descripta. Totam namque coelestium spirituum frequentiam per novem, ut novimus, ordines distinctam in tres hierarchias dividit, et unicuique quidem tres ordines ascribit, seraphin scilicet et cherubin, et thronos assignans primae, dominationes, virtutes, et principatus secundae, potestates, archangelos et angelos tertiae. [Col. 0341A] Per arietes itaque qui, ut jam superius dictum est, in sui generis animalibus locum tenent supremum intelligitur principalis coelestium ordinum hierarchia et omnium suprema, per oves media, per agnos omnium novissima. Supremam omnium dicimus, quae Deo immediate jungitur, et quae caeteras illuminat, et ipsa ab alia nulla quam a sola omnium creatrice hierarchia illuminatur. Media vero hierarchia est quae et illuminat et illuminatur. Extrema omnium est quae inferiores quos illuminet non habens, sola solummodo a superioribus illuminatur. Ecce jam audivimus quid de ejusmodi grege, vel graduum differentia sentire debeamus. In spiritualibus igitur et supercoelestibus gregibus spirituales et supercoelestes saltus quaeramus.

[Col. 0341B] Quid itaque est eos sui generis saltus dare, nisi ipsos supra semetipsos ire, et ad ea quae supra ipsos sunt contemplatione ascendere? Supremae itaque hierarchiae ordines cum supra semetipsos contemplatione ascendunt, nihil aliud quam creatricem illam omnium substantiarum substantiam inveniunt. Eis itaque est quasi quosdam saltus dare summae illius essentiae magnitudinem in semetipsa absque omni speculo videre. Illius namque magnitudinis geminus in eis contemplandi modus invenitur. Nam modo ab eis per speculum, modo sine speculo videtur, et quam sit admirabilis, et omnino incomprehensibilis nunc in semetipsa, in subjecta creatura perspicitur. Divinam itaque potentiam, vel sapientiam in semetipsis mirabilem cernere, hoc [Col. 0341C] utique est eis per planum ire. In inferioribus vero ordinibus ejusdem potentiae, vel sapientiae, magnalia contemplari, et contemplando mirari, hoc est eis descendere, non saltus dare. Ex his itaque palam est colligere, quia nihil aliud est arietes in sua exsultatione quosdam saltus dare, quam sine speculo, ut diximus, videre, et in puram et in simplicem theophaniam assurgere. Mediae autem hierarchiae ordines, sicut et ultimae cum supra semetipsos ascendunt speculo utique uti possunt, quia supra semetipsos sublimioris dignitatis ordines inveniunt, ex quibus digne satis in divinae sapientiae et potentiae admirationem assurgunt. Solent tamen et ipsi uti simplici contemplatione, sed hoc est eis [Col. 0341D] volare potius quam saltus dare. Qui enim saltum dat, non multum se a stationis suae loco elongat. Nam ex volatu quidem scimus quam aliter contingere soleat. Quoniam ergo illi spirituum ordines, qui designantur per arietes, in suis, ut sic dicam, saltibus utuntur, nonnisi simplici contemplatione: et quoniam caeteri ordines qui designantur per agnos et oves nunquam in suis saltibus utuntur nisi speculatione, recte dicitur per Psalmistam: Montes exsultaverunt ut arietes, et colles sicut agni ovium. Per montes siquidem, ut superius jam dictum est, intelligimus viros contemplativos, sicut et per colles speculativos. Nihil itaque aliud est montes in modum arietum exsultare, nisi viros contemplativos per mentis excessum summam veritatem [Col. 0342A] nuda, et aperta visione attingere, et quasi facie ad faciem videre. Nihil enim aliud est colles in modum ovium vel agnorum exsultare, quam viros speculativos per mentis excessum in ejusdem veritatis admirationem speculando assurgere.

Notandum sane quod, cum sint duo genera speculationum, unum quod surgit ex admiratione corporalium rerum, aliud quod surgit ex admiratione rerum spiritualium, solum istud secundum aemulatur saltus, et tripudia super mundanorum, vel ovium. Si in illis itaque jam dictis collibus spirituales viros cogitemus, nil aliud est eis saltus spirituales formare, et agnorum vel ovium intellectualium more tripudiare, quam super coelestibus quos vere supra seipsos conspiciunt spiritibus intendere, [Col. 0342B] et de ejusmodi spectaculo in divinitatis admirationem miris et insolitis gratulationis suae motibus assurgere. Sed, cum sit commune intellectualibus tam ovibus quam agnis speculativis, ut sic dicam, saltibus ludere, cur, quaeso, dicit colles sicut agnos, non sicut oves exsultare, cum et hoc posset veraciter dicere? Sed videte quam admiranda ratione de comparatione montium, et arietum dixit quod veraciter dicere potuit, et iterum de comparatione collium et ovium tacuit, quod utique verum fuit, ne quis ejusmodi comparationem conaretur ut ad solam similitudinem, sed et ad aequalitatem trahere, aestimans primum gradum hominum primo gradui angelorum, et secundum secundo, quasi ex pari respondere. Quod ergo dictum non est, tacuit [Col. 0342C] Propheta pro removenda suspicione aequalitatis, ut et id quod dixit dictum intelligatur pro ratione similitudinis. Breviter, si placet, recapitulemus quod diffusius jam diximus.

Diximus quod per montes intelligimus viros contemplativos, per colles viros speculativos. Diximus quia per arietes intelligimus seraphin, cherubin et thronos. Per agnos, potestates, archangelos et angelos. De ejusmodi itaque montibus et collibus psallimus. Montes exsultaverunt ut arietes, et colles sicut agni ovium. Pensemus ergo, si possumus, cujus sit praerogativae, vel gratiae, quantae sit excellentiae, vel gloriae humanae infirmitatis industriam in illam angelicae jucunditatis celsitudinem similitudinis [Col. 0342D] cujusdam affinitate assurgere, et miris quibusdam et momentaneis contemplationis, vel speculationis suae saltibus illam quidem, quamvis raro et raptim et velut per mentis excessum attingere. O anima benedicta, o vere beata et multum glorificanda, cui datum est desuper mirificis illis cherubin et seraphin gaudiis sub hoc peregrinationis suae tempore, vel ad modicum interesse, beatificas illas internae et aeternae dulcedinis delicias degustare, et sub hujus miserae carnis fatigatione, de illa immensitatis plenitudine primitias quasdam accipere. Hujusmodi degustationis memoria debet cor nostrum tangere, animi intima penetrare, affectum transfigere, desiderium transverberare, cum quotidie psallimus vel ruminamus: Montes exsultaverunt ut [Col. 0343A] arietes, et colles sicut agni ovium. Hujus exspectationis desiderio cor nostrum incalescat, spiritus incandescat, anima inardescat in orando et psallendo. [Col. 0344A] Montes exsultaverunt ut arietes, et colles sicut agni ovium. Utinam quam psallimus frequenter, tam psallamus et sapienter: Montes exsultaverunt, etc.

[Col. 0344A] Vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum. Dicens Propheta vox exsultationis, congrue statim subjecit, et salutis. Habent namque et illi gaudium suum, quamvis perversum qui laetantur cum male egerint, et exsultant in rebus pessimis. Videas perverse viventes, alios gaudentes, alios moerentes. Sed talium vox sive sit gaudii, sive moeroris, non utique vox est salutis, sed perditionis. [Col. 0343B] Similiter in bonis moribus videre licet alios gaudere, alios vero dolere et flere. Sed cur hic adhuc desolantur et dolent, plangunt et moerent cum scriptum sit: Vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum? Forte qui adhuc agunt poenitentiam, nondum emundaverunt conscientiam, necdum apprehenderunt justitiam. Habent itaque interim vocem moeroris et salvationis, habituri quandoque vocem exsultationis et salutis. Dolete ergo et flete interim qui hujusmodi estis, tristitia enim vestra vertetur in gaudium.

Notandae sunt hae quatuor voces, et a se invicem distinguendae, vox exsultationis et perditionis in perverse laetantibus, vox moeroris et perditionis in perniciose dolentibus, vox moeroris et salutis in [Col. 0343C] poenitentibus, vox exsultationis et salutis in perfecte viventibus. Recte ergo dicitur, vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum. Vae illis qui hic flere incipiunt, et in futuro nunquam flere desistunt. Vae nihilominus illis qui ad tempus exsultant, ut in aeternum lugeant. Illis, inquam, vae, qui praesentis vitae vel futurae gaudia nesciunt. Istis autem duplex vae, qui et semper lugent bona quae hic perdiderunt, et mala quae hinc recedentes illic invenerunt. Felices et illi qui sic lugent in tempore, ut gaudeant in aeternitate. Felices et illi, imo his multo feliciores, qui in tempore praegustant unde aeternaliter gaudeant. Vox itaque exsultationis et salutis in tabernaculis justorum. In tabernaculis, inquit. Habitant ergo justi in tabernaculis, non in [Col. 0343D] domibus, quia non habent hic manentem civitatem, qui futuram inquirunt, qui quae sursum, non quae super terram sunt sapiunt. Tabernacula militantium munitiones esse cognovimus, nos quoque quorum vita militia est super terram, militantes, non otio torpentes esse debemus. Quam autem caute, [Col. 0344A] quam strenue pugnandum sit nobis, diligenter nobis est attendendum, quibus est colluctatio, non adversus carnem et sanguinem, sed adversus spiritualia nequitiae in coelestibus. Pretiosa res valde justitia, et quae adversariorum invidiam cito excitet et eorum erga nos odium acriter inflammet. Haec namque ratio est pugnae, haec est causa victoriae. Ad hoc contra malignos spiritus pugnamus ut justitiam inviolatam [Col. 0344B] custodiamus: dimicant ipsi contra nos, non ut eam sibi acquirant, sed ut ea nobis violenter auferant. Facile autem victoriam sibi de nostra infirmitate praesumunt, pro eo, quod portamus thesaurum hunc in vasis fictilibus. Sed forte minime attendunt quod non sumus confidentes in nobis, sed in ipsius adjutorio, cui dicimus; Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psalm. CXIII) . Sed miraris forte, nec immerito tamen, quomodo sibi conveniunt, vel quonam modo convenire possunt praelium et gaudium, vox laetitiae et clamor pugnae. Unde ergo haec tanta laetitia, nisi de frequenti victoria? Vox ergo exsultationis et salutis in tabernaculis justorum. Si miraris, si vis habere unde mireris, mirare potius quomodo [Col. 0344C] persequebatur unus mille, et duo fugarent decem millia. Nonne et tu cantabis Domino canticum novum, et audietur in tabernaculo tuo vox exsultationis et salutis, cum compleri coeperit in te illa Dei tui promissio: Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis? Merito ergo auditur vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum. Quantum ergo putas gaudebunt in patria, qui sic laetantur in terra aliena? Quanta eis inerit laetitia in domo, qui sic exhilarantur in exsilio? Quid facturi erunt in illa vitae aeternae tranquillitate, quorum gaudium sic exuberat in expeditione? In tantum ut tale, tantumque eorum gaudium non jam valeat coarctari sub silentio, ne in apertum prodeat, et in vocem prorumpat, vasorum utique more, [Col. 0344D] quae cum de infuso liquore plus capere nequeunt, quod desuper infunditur circumquaque diffundunt. Sic nimirum, si illud laetitiae oleum cum cordium vascula repleverit per vocem se effundit, et statim personat vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum.

[Col. 0343D] Aufer a me opprobrium et contemptum. Opprobrium culpa, contemptus poena. Culpa iniquitas, poena mortalitas: propter iniquitatem factus sum exprobrabilis, propter mortalitatem factus sum contemptibilis. [Col. 0344D] Abominabilem me facit concupiscentia, vilem me facit miseria. Aufer ergo a me opprobrium et contemptum, Si facis me justum, aufers opprobrium; si efficis beatum, aufers contemptum: Super [Col. 0345A] judicia justificationis tuae. Alia sunt judicia Dei quae reprobos damnant, alia quae electos justificant, alia quae justificatos beatificant. Prima sunt reprobationis, secunda justificationis, ultima glorificationis. Damnantia exercentur in inferno, justificantia in mundo, beatificantia sunt in coelo. Judicia tua adjuvabunt me, judicia ultionis, judicia correctionis, judicia remunerationis. Per judicium ultionis Judas reprobatus, per judicium correctionis [Col. 0346A] Saulus caecatus, per judicium remunerationis humilis David in regnum sublimatus. Judicium ultionis stantibus dat timorem cadendi, judicium correctionis lapsis praebet spem resurgendi, judicium remunerationis perfectis confert amorem perseverandi. Si igitur primum illud Dei judicium generat timorem, secundum nutrit spem, tertium autem accendit charitatem; recte de eis dicitur: Judicia tua adjuvabunt me.

[Col. 0345A] Illumina faciem tuam, super servum tuum. Amantibus quid unquam dulcius, quid jucundius [Col. 0345B] esse potest quam alterutro foveri affectu, alterutro delectari aspectu? Omnia videant, se invicem non videant; horrent omnia, sordent universa. Amantium itaque more anima sancta superni regis amore succensa, coelestis sponsi desiderio suspensa clamat, et dicit: Illumina faciem tuam super servum tuum; et alibi: Domine, Deus virtutum, converte nos, et ostende faciem tuam, et salvi erimus (Psal. LXXIX) ; et iterum: Exquisivit te facies mea, faciem tuam, Domine, requiram (Psal. XXVI) . Invenies et alias, aliis licet verbis, aliud tamen non requiri. Quanto putas amore flagrabat, qui delicti sui faciem toties desiderando requierebat, et requirendo desiderabat? Illumina, inquit, faciem tuam, super servum tuum. Grata amantibus, ut diximus, alterutra [Col. 0345C] praesentia et jucundus aspectus. Amare delectat et amari. Videre cupiunt et videri. Sed forte haec Dei sponsa, haec Dei dilecta videre cupiebat, videri refugiebat, et ubi est quod et alibi clamat? Quando veniam, et apparebo ante faciem Dei? (Psal. XLI.) O quantus amor, quanta fiducia! Amor, inquam, pulchritudinis divinae, fiducia formae non alienae, sed propriae. Tantus amor ut dicat: Deficit in salutare tuum anima mea, et in verbum tuum supersperavi (Psal. CXVIII) ; et alibi affirmat, dicens: Quia defecit spiritus meus (Psal. CXLII) . Tanta praeterea formositatis internae fiducia erat, ut omnino impossibile credat, ut videatur, et non diligatur. Audierat fortassis a sponso suo verba illa dulcia, verba amatoria: [Col. 0345D] Tota pulchra es, amica mea; tota pulchra es, et macula non est in te (Cant. IV) . Merito ergo optat ut veniat et appareat ante faciem Dei cujus pulchritudini pulchritudinis auctor testimonium perhibebat. Sciebat enim anima illa sancta et casta quia omne genus ad suum simile convertitur. Similis similem quaerit, et Deus profecto similitudinem suam diligit. Vis et tu diligi a Deo tuo, Salvatore tuo? Reforma in te imaginem suam et amabit te; repara similitudinem suam et desiderabit te. Si enim reparaveris nativam pulchritudinem tuam, quam fecit ipse ad imaginem et similitudinem suam, profecto concupiscet rex decorem tuum, quoniam ipse est Dominus Deus tuus, ipse est amicus, ipse est dilectus tuus. Quid tamen hoc esse putamus quod nonnisi [Col. 0346A] faciem ostendi sibi postulat, nec jam posteriora, sed facie ad faciem videre desiderat? Nunquid enim [Col. 0346B] mente excidit quod Moysi Dominus longe ante praedixit: Non videbit me homo et vivet (Exod. XXXI) ? Patet ergo quia si huic mundo adhuc viveret, nunquam talia orare praesumpsisset. Mentior si non et ipse alibi hoc idem testatur, dicens: Propter te mortificamur tota die (Psal. XLIII) . Quare ergo mortuus non creditur, qui tota die mortificatur? An forte quia non dixit morimur, sed, tota die mortificamur. Scimus tamen quia in Dei oculis majoris meriti est saepe mortificari quam mori. Nonne mors martyrum tanto erat pretiosior, quanto mortem praecedens poena productior, quibus volentibus mori non dabatur occidi? Nonne praedestinatis ad vitam hoc ipsum ad gloriae cumulum proficit, quod sine acri pugna, sine acerba poena carnalis in eis vita [Col. 0346C] non deficit? Mortificatur ergo David ut tandem moriatur, et sic aliquo modo dignus inveniatur videre faciem Dei in jubilo. Scit namque quia beatus populus qui scit jubilationem. Satagite ergo, et vos secundum Apostoli consilium, mortificare membra vestra quae sunt super terram (Coloss. III) , ut possitis cum Propheta fiducialiter Deo dicere: Quoniam propter te mortificamur tota die (Psal. XLIII) . Mortificate ergo, mortificate, inquam, in die tamen, ut omnia in luce discretionis fiant, ne ultra citrave mensurae metam operum vestrorum rota discurrat. Sic autem mortuo forte dabitur videre faciem Dei in jubilo. O bone Domine, Jesu benigne, moriatur et anima mea morte justorum! expedit enim mihi [Col. 0346D] mori magis quam vivere. Qui enim amat animam suam, perdet eam. Moriatur ergo anima mea ut ulterius non sim homo animalis. Animalis enim homo non percipit quae Dei sunt, quanto minus ipsum Deum? Nunc ad praemissa Prophetae redeamus, illa diligentius inspiciamus: Illumina, inquit, faciem tuam, super servum tuum.

Lumen ad sui claritatem intuendam oculum illuminat, et sine luminis beneficio caetera quae lumina non sunt oculus non considerat. Lumen ergo divinum Propheta requirit, ut ipsum Deum in ejus lumine cognoscere, caeteraque recte aestimare sufficiat. Quam sint enim temporalia omnia sive bona, sive mala contemnenda; futura vero quam sint amanda, vel timenda citius cognoscitur, si haec in [Col. 0347A] ejus lumine pensantur: dicat ergo: Illumina faciem tuam super servum tuum, ut te, ut tua videam, videndo intelligam, intelligendo diligam, illumina super me faciem tuam. Ostende mihi lucem tuam; revela, obsecro, sapientiam tuam. Illumina ergo faciem tuam. Facies tua lux est, lux tua facies est. Illumina itaque faciem tuam. Facies est, quia cuncta considerat; lumen est, quia quoslibet ad quaelibet consideranda illuminat. Illumina ergo faciem tuam, quia oculus hic noster corporeus videre potest, illuminare non potest; lux ista corporalis quae illuminare valet, videre non valet: at oculus tuus sibi videt, sed aliis lucet; quia est lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Lux itaque est oculus, sed nunquid tantum [Col. 0347B] oculus? Imo et auris tua, quia lumen est tota facies tua. Illumina ergo faciem tuam. In facie quidem visus, auditus, gustus, odoratus et tactus; et hoc totum in te lux tua, et totum hoc lux una. Vides in luce, audis in luce, gustas, odoras, sentis in lumine, quia tenebrae ibi nullae, sed omnia in luce clarescunt. Illumina ergo, quaeso, faciem tuam. Animadvertis, ut arbitror, quantum de Dei bonitate praesumat, qui ejus sibi faciem ostendi deposcit. In facie namque, ut diximus, omnes corporei sensus abundant. Quid igitur aliud est suam ei faciem ostendere, quam plenam sui cognitionem menti ejus infundere? Quid? inquis mihi. Nunquid Deus hos sensus habere credimus quem incorporeum, invisibilem esse non ignoramus? Quid me interrogas? [Col. 0347C] Scripturas attendas: In omni loco, inquit, oculi Domini contemplantur bonos, et malos (Prov. XV) : ecce de visu. Desiderium pauperum exaudivit Dominus, praeparationem cordis eorum audivit auris tua (Psal. X) : ecce de auditu. Quid de caeteris, odoratu, gustu et tactu dicturi sumus? Nunquid in his exempla non invenimus? Nonne de Noe sacrificio scriptum est: Quia odoratus est Dominus odorem suavitatis (Gen. VIII) ? Et Abraham audacter eum compellit intrare et gustare modicum, et propheta asserit: Quia misit Dominus manum suam et tetigit os meum (Jer. I) . Quid de his adhuc dubitamus quae Scripturarum auctoritate probamus? An forte ei sensum deesse credimus, quia quomodo incorporeae naturae [Col. 0347D] incorporaliter insit non comprehendimus? Quis cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? Qui plantavit aurem, non audiet, aut qui finxit oculum non considerat? Videt ergo, sed invisibiliter, secundum quod nihil ejus sapientiam latet. Audit nihilominus, quia misericordiae ejus auris precibus supplicantium patet. Naribus nos qualitatem discernimus odorum, et ipse per justitiam qualitatem discernit meritorum. Gustat, cum per benignitatem suam beatorum condelectatur gloria, tangi, est in afflictorum compati miseria. Et hic est Domini sensus, non quinquepertitus, sed unus, et ad hoc quis idoneus? Absit ut eum astruamus ex alio videre, et ex alio audire; per sapientiam tamen cernit, per misericordiam audit. Sed quae apud nos alia, et [Col. 0348A] alia sunt, apud ipsum omnino diversa non sunt. Credamus ergo oportet ista quae enumeravimus in Deo diversa non esse, licet tamen nobis propter eruditionem nostram subtiliter ista distinguere: ponantur ergo quinque contra quinque, visus, auditus, gustus, odoratus et tactus, hoc totum in facie una; sapientia, misericordia, justitia, benignitas, compassio, et hoc totum Deo est facies una, et hoc totum intelligere in ejus cognitione proficere.

Dicat ergo Propheta, dicat: Ostende mihi sapientiam tuam, ne errem; revela misericordiam tuam, ne desperem; doce me justitiam tuam, ut non praesumam; innotescat mihi bonitas tua, ut te amem in donis tuis, bonis meis; innotescat mihi compassio tua, ne succumbam in malis meis, flagellis tuis. [Col. 0348B] Si hoc totum ostendis, ostendis mihi faciem tuam, quia hoc totum pertinet ad cognitionem tuam. Et nunc, obsecro, Domine, illumina faciem tuam super servum tuum. Quare tamen non potius dixit: luceat mihi facies tua, sed optat magis ut illuminetur ei facies sua? Lux quidem est, ut superius disputavimus, sed non omnibus lucet, quia lux haec in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt. Cur ergo non quaerit lucem istam inaccessibilem, lucem hanc inexstinguibilem illucescere sibi potius, quam illuminari opus non erat. An forte quae in se ardebat, Prophetae minime lucebat, et accendi sibi quaerit per gratiam, quam sibi dolebat exstinxisse per culpam? An forte quia scit suae hoc infirmitati congruere, lucem petit divinam paulatim sibi crescere. [Col. 0348C] Ignem namque cum accendimus paulatim in flammas excrescere videmus. Sic nimirum, sic oportet, ut pedetentim illucescat nobis divini luminis claritas, ut eam paulatim assuescat per intervalla temporum roborata infirmitas. Ne si sedentibus in tenebris et umbra mortis subito simul appareat, rationis oculum exstinguat, potius quam illuminet. Dicat ergo, dicat: Illumina faciem tuam super servum tuum. Miror tamen si nox aut hiems non erat cum accendi sibi divinum ignem quaerebat. Forte circumdederat eum nox ignorantiae, constrinxerat torpor negligentiae. Duo magna mala, error et torpor. In igne duo reperiuntur, claritas et calor: claritas contra errorem, calor contra torporem. [Col. 0348D] Juste ergo ignem divinum quaerit, qui ab illis superari erubescit. Bonus prorsus ignis in Dei desiderio ardere et lucere, credere et desiderare. Bonus valde ignis intelligere et amare, videre et gaudere. Bonus, inquam, ignis lucere per cognitionem, ardere per amorem, fervere per affectum, splendere per intellectum. Ut ergo multum amet, multum intelligat, oret et dicat: Illumina faciem tuam super servum tuum. O quis mihi det, mihi misero, mihi frigido, sedenti in tenebris et in umbra mortis; quis, inquam, mihi det ad hunc ignem calefieri, ab hoc illuminari, si quo modo aliquando placeam coram Deo in hoc lumine viventium, ut videam voluntatem Domini omnibus diebus vitae meae! Vere dulce lumen, et delectabile oculis videre [Col. 0349A] solem. Solem, inquam, illum in quem desiderant angeli prospicere. O bone, o benigne Jesu, quod mihi gaudium esse potest qui in tenebris sedeo, et lumen coeli non video? Vere fateor quoniam conturbatum est cor meum, dereliquit me virtus mea, et lumen oculorum meorum, et ipsum non est mecum. Oculi mei languerunt prae hujus luminis inopia. O Christi apostoli, o Christi discipuli, beati oculi qui merentur videre quae vos videtis! Vobis siquidem exortum est in tenebris lumen rectis corde, misericors et miserator Dominus. Ambulate dum lucem habetis. Scio, scio, Domine, quoniam in lumine vultus tui ambulabunt, et in nomine tuo exsultabunt tota die, et in justitia tua exaltabuntur. Credo utique quod quidam ideo erraverunt in solitudine, [Col. 0349B] viam civitatis habitaculi non invenerunt, quia nondum visitavit eos oriens ex alto, ad dirigendos pedes eorum in viam pacis. Quo properatis miseri, nonne scitis quoniam vanum est vobis ante lucem surgere? Oremus tamen interim, ut illuminet vultum suum super nos, et misereatur nostri. Fugientibus enim nobis cum Elia a facie Jezabel, insectatione videlicet carnalis illecebrae, grandis adhuc restat via, quousque veniamus ad montem Dei Oreb, celsitudinem scilicet contemplationis. Ad dirigendos itaque pedes nostros in viam pacis, illumina, obsecro, Domine, faciem tuam super servum tuum. Quid, inquam, David, te servum vocas, servum nominas? Nunquid hic servis datur obtinere, quod vix amici merentur accipere? Vere, [Col. 0349C] inquit, scio quod amo, quia diligo Dominum meum; recordor nihilominus quia Dominus dixit ad me: Filius meus es tu. Nolo tamen dicere amicum tuum, nolo me vocare filium suum. Qui enim absque meritis vult magna petere, meminerit saltem se multum dejicere, et nunc vere me fateor servum ejus, non tamen jure conditionis, nec solum debito necessitatis, sed etiam proposito voluntatis. Nam alios servos efficit ipsa eorum nativitas, alios servituti addicit belli necessitas, alios obsequio subjicit humilitatis magistra charitas. Serviam, serviam igitur Creatori meo jure conditionis; obsequar regi meo ex reverentia majestatis; subjiciar Salvatori meo debito charitatis. Quantum apud eum possit voluntaria [Col. 0349D] servitus intelligo, et idcirco magna petens, humilitatis meae obsequium humiliter recolo, et dico: Illumina faciem tuam super servum tuum. Nulli jam dubium arbitror, quin se fortiter vindicet a servitute peccati, qui se non dubitat nominare servum Dei. Nemo enim potest duobus dominis servire. Sed qui facit peccatum, servus est peccati. Consequens ergo est ut eum credamus peccato non deservire, sed resistere, ut veraciter se possit servum Dei asserere. Dicat ergo: Illumina faciem tuam super servum tuum. Super servum, inquit, animadvertis, ut arbitror, quia indignum ducit lucem hanc ponere sub modio, sed ad lucis hujus corporalis similitudinem in excelso vel ad solis modum qui melius lucet ex alto. Vae illis qui, non dicam se, sed sua, huic lumini [Col. 0350A] anteponunt, quandoque et se et sua perdituri, et sine fine perituri. Si enim lumen hoc corporale non immerito in loco eminenti ponitur, quid mirum si non solum substantia, sed etiam ipsa anima nostra in interni luminis admiratione despicitur? Dicat ergo: Illumina faciem tuam super servum tuum, et doce me justificationes tuas.

Sciendum quia aliud est esse, aliud est justum esse, et longe aliud beatum esse. Esse accipimus ex creatione; justum esse datur ex sanctificatione; beatum esse speramus in retributione. Qui ergo scit se esse, sed forte minus justum esse, merito quaerit modum justificationis, ex qua pendere non dubitat mensuram glorificationis. Tria opera attende: Opera conditionis, opera redemptionis, opera glorificationis. [Col. 0350B] De illis primis operibus scilicet creationis, gentium philosophi quaerunt et disputant, sed defecerunt scrutantes scrutinio. Usquequo, vani filii hominum, mendaces filii hominum, usquequo diligitis vanitatem et quaeritis mendacium? Vanitas vanitatum, et omnia vanitas, dicit vobis noster Ecclesiastes (Eccle. I) : litterati, et inflati, sed nunquid beati? Imo beatus vir cujus est nomen Domini spes ejus, et non respexit in vanitates et insanias falsas. Forte haec portio paternae haereditatis eorum quae eos contingit; portio autem mea, Domine, dixi custodire legem tuam, doce me ergo justificationes tuas. Distingue ergo creationes, justificationes, glorificationes. Priorum investigatio potest esse communis etiam damnandis; secundorum doctrina conceditur [Col. 0350C] justificandis; ultimorum notitia dabitur, sed beatificandis. Eant ergo mundi hujus sapientes tam vani, quam vana quaerentes; illa quaerant, illa inveniant, quorum adeptione nunquam beati fiant. Audiant tamen quoniam perdet Deus omnes sapientes Babylonis, stultam faciens sapientiam hujus mundi. Propheta ergo justificari volens, justificationes requirat, quia ad veram beatitudinem hanc esse viam non ignorat. Et fortassis sufficit angelis, quoniam sancti sunt justitias Dei cognoscere: sed qui peccator est ut justificari possit, justificationes necesse habet ediscere. Recordare quae sint illa quae Jesus magister bonus in montem ascendens, et coram discipulis sedens, circumsedentibus os suum aperiens [Col. 0350D] docebat, dicens: Beati pauperes spiritu, beati qui lugent, beati qui esuriunt, beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) . Profecto haec angelos usque hodie per experientiam non didicisse minime ignoramus, quamvis ad Dei justificationes haec ipsa pertinere non dubitamus. Et quae illos capere credimus per intelligentiam, omnino ignorare fatemur per experientiam. Non enim verbo tenus tantum David justificationes doceri desideravit, quin potius eo utique modo quo Jesus, qui nihil unquam nescire poterat, ex his quae passus est didicit obedientiam, quam per experientiam prius omnino non noverat. Dicat ergo: Doce me justificationes tuas: me, inquit, non diabolum, non angelum. Quia his ille semel reprobatus informari non debet, et [Col. 0351A] hic in bono consummatus in his exerceri non eget. Justificationes ergo sibi exoptet qui justificari eget et potest, et non illis quorum ille justus, hic injustus nunquam fieri potest. Illud omnino sine admiratione non praetereo quod non ab homine, non ab angelo saltem erudiri postulat, sed a Deo. Putamus quia super omnes docentes se intellexit, et ab his amplius erudiri despexit. Sed super hoc merito ipse inquisitus respondeat, ipse de se dubitantibus sua nobis responsione satisfaciat: Quam dulcia, inquit, faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo (Psal. CX) . Desiderabilia utique super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum. Qui igitur eloquia Domini dulciora dicit, profecto quibus ea in comparatione [Col. 0351B] praefert, dulcia esse innuit. Videamus nunc quae sint illa quibus eloquia Domini merito anteponit. Primo tamen quod sit eloquium illud cui illa quatuor supponit. Audiam, inquit alibi idem Propheta, quid loquatur in me Dominus Deus, quoniam loquetur pacem in plebem suam (Psal. LXXXIV) . Et forte hoc est ejus eloquium quod quaerebamus. Ejus locutio, ejus est aspiratio, sive quae docet nos de omnibus ejus unctio. Nunc de auro et lapide, et caeteris quae posuit videamus.

Ut aurum nitet qui fulget per eloquentiam, et ut lapis multum pretiosus est, qui persecutionem patitur, si tamen propter justitiam. Quasi favus mel continens sub cera, veritas latens sub allegoria; in melle pura dulcedo reperitur, et ex angelica consolatione [Col. 0351C] mens mira suavitate reficitur: his omnibus eloquia Dei superponit, cum dicit ea desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum. Ac si aperte dicat: Quid agere oporteat, in Scriptura sacra reperio; quid imitari debeam, in hominibus aspicio; quid exerceri expediat, ex angelica revelatione intelligo, multo tamen melius, multoque evidentius, longeque suavius ex divina inspiratione cognosco. Fidenter itaque assero de Dei mei eloquiis, quia desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum. Advertere tamen licet quid de illis sentio, quae auro et lapidi, favo et melli assimilare non dubito. Illorum doctrina quantum [Col. 0351D] splendeat mihi, aurum, vel lapis ex comparatione edoceat, quantum mihi sapiat mel sive favus, interrogatus respondeat; verumtamen quantumlibet fulgeant; quantumvis sapiant: majoris tam claritatis, amplioris suavitatis comparatione despicio. Illam ergo, illam Dei mei internae aspirationis gratiam, quae praedicta omnia ineffabiliter superat gemens suspiro, suspirando requiro; quia utiquc ejus sermo suavior, doctrina facilior, sensus subtilior, eruditio jucundior. Cui merito dico: Doce me justificationes tuas. Possumus tamen per illa praedicta quatuor, videlicet aurum, et lapidem, et favum, et mel, quaternum divinarum Scripturarum sensum, moralem scilicet et anagogicum, historialem et allegoricum, non inconvenienter intelligere, quibus tamen omnibus [Col. 0352A] Propheta Domini eloquia (hoc est divinae aspirationis documenta) non dubitavit anteferre. Quasi enim qui in auro fabricat, qui mores exhortando aedificat, seu qui splendentium gemmarum fulgorem commendat, qui coelestium praemiorum claritatem disputando demonstrat, velut qui favo satiatur; sic qui mysteriorum profunda rimatur. Sicut qui mel purum convivus distribuit, sic qui avidis auditoribus absque involucro veritatem exponit. In his quatuor, ni fallor, tota divinarum ( sic ) series contexitur; in his hominum, in his angelorum omnis doctrina versatur. Supereminet tamen his omnibus divinae inspirationis infusio, et ea quae docet nos de omnibus spiritualis ejus, et invisibilis unctio. Merito ergo David in ejus laudem [Col. 0352B] quam corde gustavit, vociferando prorumpit, et dicit: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum. O cui donatum est ex animo asserere, ex corde cantare: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo; desiderabilia super aurum, et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum! Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua. O cui datum est aliquando experiri quis sit ille Spiritus Domini super mel dulcis, quin etiam gustare et videre quam suavis est Dominus! O quis mihi det hunc habere magistrum qui discipulos suos non tam laedit quam linit, nec tam pungit quam ungit, quia unctio ejus docet nos de omnibus! Quo mihi adhuc magistri qui non erudiunt mentem, nisi prius lacerent [Col. 0352C] carnem. Sufficiunt, Domine, sufficiunt vulnera a latronibus imposita, qui me spoliaverunt, et, plagis impositis, abierunt semivivo relicto. Sed ecce adhuc magistri nostri apponunt iniquitatem super iniquitatem eorum, addentes verbera super vulnera, vendentes pro verberibus verba. Eant, eant, recedant, recedant doctores nostri, imo exactores nostri, vere autem tortores nostri vani et insani, docentes et despicientes. Illum quaero, illum desidero qui me erudiendo inungat, ungendo erudiat. Vide, Domine, et considera, et contrecta corpus meum, et cognosces quia a planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas; tunc manifeste agnosces non esse opus ulcere, sed unctione. Et nunc, obsecro, Domine, infunde et [Col. 0352D] unctionem tuam clemens nostris sensibus. Nam, ut verum fatear, cutis mea aruit, contracta est, nec hoc solum, sed ossa mea sicut cremium aruerunt; percussus sum ut fenum, et aruit cor meum; vides, Domine, quomodo omnia arida, omnia sicca, cor, cutis et ossa. Quid superest nisi ut infundatur eis unctio tua? Pellis arida, pellis exsiccata, cum trahitur crepat; cum tangitur, crepitat. Ecce vides, Domine, quia factus sum sicut uter in pruina. Facilius est ergo ut rumpatur, quam extendatur, nisi prius ungatur uter iste tam aridus. Non enim mittunt, ut ipse dixisti, vinum novum in utres veteres, alioquin dirumpentur utres, et vinum effundetur; et nunc oro, Domine, unge utrem hunc unctione [Col. 0353A] misericordiae tuae; unge, inquam, et innova, et tunc mittes vinum novum in utrem novum. Et nunc quid aliud exspectat a te servus tuus, hic miser homunculus, nisi ut exhilaret faciem in oleo et vinum laetificet cor ipsius? Prius ergo inunge oleo misericordiae, postmodum reple vino sapientiae. O quanto abundabat unguento qui accepit illud in capite, et descendit in oram vestimenti ejus? Ego autem prae unguenti hujus inopia areo, et tabesco. Quantum putas frater accepisti de Dei tui oleo, quantum debes [Col. 0354A] Domino meo? Forte dicturus es centum cados olei, quorsum haec tibi tanta olei abundantia? Vade, et vende, et redde creditoribus; eroga et pauperibus, tu et fratres tui vivite de reliquo, quinetiam date et nobis de oleo vestro. Vere, fateor, non est mihi nisi parum olei in lecytho quo ungar. Mitte ergo mihi de oleo tuo. Audi apertius quid dicere volo. Plora, et ora pro me, et tunc vere fatebor quia inunxisti me.

[Col. 0353A] Exitus aquarum deduxerunt oculi mei, quia non [Col. 0353B] custodierunt legem tuam. Solent agricolae siccitatis tempore diductis fontium rivulis terram rigare, ne ariditate nimia exsiccata nequeat commendata semina multiplicare. Ad horum imitationem David imbre gratiarum tardante descendere, operum suorum fructus lacrymarum unda non negligit infundere. Puto quia, aliqua ejus culpa hoc exigente, mandaverat tunc temporis Deus nubibus suis ne pluerent, et idcirco prae siccitate cuncta aruerant, intantum ut alibi asserat, dicens: Aruit tanquam testa virtus mea. (Psal. XXI) . Nonne internae infusionis imbrem tunc exspectabat, quando cum gemitu proclamabat: Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. CLII) . Quia igitur supernae infusionis imbrem ad votum habere non meruit, terram suam jam [Col. 0353C] arentem, jam fructus negantem, lacrymarum fonte rigare contendit. Jam compunctionis vena diducitur, jam fletus abundantia in plura dividitur. Cui forte sufficit solam aliquam virtutem colere, cui satis est singulum aliquod donum obtinere, necesse habet lacrymarum fluenta non tam deducere, quam ducere. Qui enim solum aliquid singulariter elegit, ad illud nimirum totum moeroris sui impetum inflexit. Sed qui multiplici virtutum segete cordis sui terram dilatat, nunc haec, nunc illa gratiarum semina rigare contendit, et tunc ipse cantare poterit: Exitus aquarum deducent oculi mei. Tunc procul dubio aqua deducitur, quando alternis vicibus nunc haec, nunc illa fletu culpa diluitur, cum vicissim modo pro hac, modo pro illa gratia fletus effunditur. [Col. 0353D] Deducit aquam qui nunc sua, nunc aliena deflet delicta, deducitur aqua cum modo pro sua, modo pro aliena compungitur quisque miseria. Dividit aquam, qui quandoque luget mala quae commisit, quandoque bona quae stolide neglexit. Dividitur aqua quando vicissim pro metu infernalium tormentorum, vel pro desiderio lugetur coelestium gaudiorum.

Sciendum tamen est quod aqua quae in locis sublimibus oritur, facile juxta diducentis votum ad humiliora quaeque loca irriganda derivatur. Quae autem in imo defluit, ad eminentiora infundenda non assurgit. Sic nimirum desideriorum vena quae infimis labitur, ad sublimia appetenda non attollitur, et qui [Col. 0354A] nonnisi terrena appetit, coelestia suspirare nescit. [Col. 0354B] Plus adhuc dico, cui hoc sufficit tantum ne pereat, quando pro verbo otioso, vel cogitatu superfluo gemens plorat? Vis et tu ad prophetae similitudinem aquam hanc salubrem deducere? Memineris sublimia concupiscere, memineris nihilominus de te humilia sentire, et tunc facere est de desideriorum tuorum collibus, ad dejectionis tuae vallem compunctionis fluenta decurrere. Distillante itaque compunctionis aqua de summis montibus, in stillicidiis ejus laetabitur germinans, et campi tui replebuntur ubertate, pinguescent speciosa deserti, sed et valles abundabunt frumento. Tunc profecto labores manuum tuarum manducabis, beatus es, et bene tibi erit, et cantabis corde jucundo: Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes; terra [Col. 0354C] dedit fructum suum. Sed qualem inquis fructum: Fructus autem spiritus sunt, inquit Apostolus, pax, patientia, longanimitas, et caetera (Galat. V) . Qualis frater fructus esse creditur veritas, charitas, justitia, misericordia? Quanto putas mens exuberat gaudio, cum videt quia post disciplinae cultus veritas de terra orta est? Cumulabitur autem cum coeperit sperare quod oriatur in diebus ejus justitia et abundantia pacis. Quid tibi de terra videtur de qua talis fructus exoritur? Merito extolletur super Libanum fructus ejus. O qualis, quam pretiosus fructus veritas, justitia et pacis abundantia! Patet, ut arbitror, quia oportet illum aquam suam diducere, et pro singulis sigillatim flere, qui non uno horum, sed his omnibus cupit fructibus abundare. Sed si haec omnia [Col. 0354D] lacrymis rigare non sufficias, roga eum qui producit ventos de thesauris suis, educens nubes ab extremo terrae, fulgura in pluviam fecit. Etenim Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum. Et si tardant benignitatis pluviae, inquantum praevales non cesses memoris aquas deducere, ut possis ex corde cantando psallere: Exitus aquarum deduxerunt oculi mei. Quam multos putamus hodie esse qui lacrymarum gratiam nondum acceperunt, qui quotidie flenda committunt, et multum ipsi flendi, minime flere possunt. Sunt alii qui hinc peccata sua, illinc poenas futuras exaggerant, hunc parva bona sua, nunc praemia aeterna considerant, ut vix aliquo modo tandem in lacrymas erumpant. [Col. 0355A] Isti profecto cantare possunt, aquas eduxerunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam. Nondum tamen ex veritate psallere queunt: Exitus aquarum deduxerunt oculi mei. Sed ecce est aliquis qui tantum de sua vel tenui negligentia confunditur, tantum in divini amoris desiderio succenditur, ut etiam, cum voluerit, tenere lacrymas non possit. Huic procul dubio lacrymae studio non producuntur, sed ipsae abundanter per se egrediuntur. Nec necesse habet qui hujusmodi est educere aquas quasi exire volentes, sed potius oportet dividere et deducere ubertim egredientes. Si sponte exeunt, exitus aquarum sunt et deduci possunt. Sed qui eas nondum educere potuit, quando deducere praevalebit? Illum utique aquae industrium deductorem dixerim, [Col. 0355B] quem pro voluntatis arbitrio nunc sua, nunc aliena quae voluerit, quando libuerit deflere cognoverit. Videat tamen ut illas nonnisi oculi deducant, ut illa tantum defleat, quae ratio et discretio lugenda esse denuntiat. Tunc vere ad oculorum arbitrium aqua deducitur, quando rationis judicium affectus fletu prosequitur. Si igitur lacrymae sponte exeunt, si ad dirigentis votum ultro decurrunt, fiducialiter cantare potest: Exitus aquarum deduxerunt oculi mei. Quae autem sit causa tanti fletus, Propheta idem subsequenter adjungat et dicat: Quia non custodierunt legem tuam. O utinam contingat mihi aliquando ut necesse non habeam jam amplius flere praesentia delicta, sed praeterita, nec me remordeat ultra instans [Col. 0355C] culpa, sed tantum transacta! Sed vae mihi misero cui incumbit dolere et deflere, non solum pro eo, Domine, quod oculi mei non custodierunt legem tuam, sed idcirco maxime quod necdum custodiunt legem tuam. Puto tamen, frater, quia nihil magis cohibet mentem ne apponat iniquitatem super iniquitatem, ne veteribus superponat quotidie nova, quam si semper meminerit, saepe defleverit delicta praeterita. Cantare credo poterit qui hujusmodi est: Exitus aquarum deduxerunt oculi mei, quia non custodierunt legem tuam. In his Prophetae verbis patet, ut arbitror, quae esset illius quam praefati sumus sterilitatis causa, quando anima ipsius facta est sicut terra sine aqua, intantum ut necesse habeat lacrymarum aquam ubertim effundere, effusas [Col. 0355D] vero huc, illucque ad illam suam terram undique irrigandam deducere. Idcirco utique egrediebantur, quia lex divina parum digne custodiebatur.

Ego credo quia, si adhuc pro temporalibus doleret, si adhuc carnalia defleret, moeroris aquas ad votum suum deducere non posset. Hoc enim inter spirituales solet interesse, et lacrymas carnales, quod haec saepe juxta dirigentis votum ad ea quae expedit flere deducuntur. Illae vero torrentis more homines rapiunt secum, potius quam sequuntur. Fluvius namque in imis decurrens quando ad summa dicitur, et fletus de infimis desideriis surgens, quando pro coelestibus effunditur? Nonne Abana et Farfar fluvii Damasci, et similium fluminum in convallibus inter medium montium pertransibunt [Col. 0356A] aquae, et idcirco ad superiora irriganda deduci non possunt; quia, qui adhuc carnales sunt, carnalia amantes, pro peccatis quidem compungi nequeunt, et cum pro terrenis dolendi causa emerserit, ne non fleant ipsi sibi imperare non possunt. Quando ergo fletus funditur a nolente, quid de eo aliud dixerim, nisi raptum a torrente? Et tamen talem persaepe torrentem pertransivit anima mea. O Domine, non me demergat tempestas hujus aquae! Qualia nam, quaeso, fluenta praeterfluunt terram cordis? Nunquid adhuc magnificavit Dominus facere vobiscum, exsiccans in te omnes fluvios Ethan, ponens flumina in desertum, et exitus aquarum in sitim? Nunquid mirificavit tibi misericordiam suam convertens cordis tui duritiam in stagna aquarum, [Col. 0356B] ponens in te desertum in stagna aquarum, et terram sine aqua in exitus aquarum? Aquas illas priores, utpote carnales exsiccans, aquas has novissimas, utpote spiritales effundens? Putasne quia factus sit adhuc in te fons aquae vivae salientis in vitam aeternam, rigans montes de superioribus suis? Hoc unum scio, quia si fontium tuorum vena in montium superioribus nascitur, et si in solo sublimium praemiorum desiderio mens perfecte compungitur, facile est hujusmodi aquas per humilitatis tuae declivia deducere, et dejectionis tuae vallem usquequaque ubertim rigando perfundere. Si sic est frater, profecto benedicere habes Deo de fontibus Israel, qui rigat aquis universa. Sed satis dictum sit de eo quod dicitur exitus aquarum deduxerunt [Col. 0356C] oculi mei, nunc causam fletus videamus.

Et quid nobis fiendum sit exemplo discamus. Quia non custodierunt, inquit, legem tuam, pro hac lege, ni fallor, alias orat, dicens: Legem pone mihi, Domine, viam justificationum tuarum, et exquiram eam semper. Quid, inquam, David, nunquid non sufficit tibi lex Moysi qui adhuc quaeris tibi legem poni? Non, inquit, Moysi mortificans animas, sed lex Domini immaculata convertens animas. Quando Moyses populis praecepta dabat faciem suam velabat, et idcirco praeceptum Moysi obscurum et obtenebrans oculos, praeceptum autem Domini lucidum et illuminans oculos. Profecto, si per Moysen posita lex placuisset, pro ponenda mihi lege Dominum [Col. 0356D] adhuc orare non oporteret. Quaesivit ergo David a Domino legem, accepit, exercuit, parum tamen discrete custodivit, et idcirco dicit: Exitus aquarum, etc. Lex alia carnis, alia mentis; alia Dei, alia diaboli: et ne me credas ista de meo sensu figentem, audi Apostolum has quas diximus leges subtiliter distinguentem: Condelector, inquit, legi Dei secundum interiorem hominem. Video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captivantem me in legem peccati (Rom. VII) . Videsne quemamodum in primo versu legem Dei per se ponit, in secundo autem non solum ab illa, sed a se etiam tres alias distinguit? Nam cum dicat, video aliam legem in membris meis, legem scilicet carnis, in eo quod lex quae est in membris [Col. 0357A] alia dicitur ab ea quam legem Dei dixerat, distinguit, et cum addat repugnantem legi mentis meae, aliam illam ostendit esse. Cum vero subinfert, et captivantem me in legem peccati, ab illis utrisque legem peccati discernit. Lex autem peccati nihil aliud est quam lex diaboli. Distinguamus ergo quatuor has leges, Dei, diaboli, mentis, vel carnis. Lex Dei est reddere bonum pro malo. Lex diaboli reddere malum pro bono. Carnis lex est retribuere malum pro malo. Mentis lex est reddere bonum pro bono. Lex Dei est gratuito velle prodesse; lex diaboli gratis velle obesse. Mentis lex est facere quod licet. Carnis lex est facere quod libet. Lex Dei charitas, lex diaboli iniquitas, mentis lex aequitas, carnis lex voluptas. Lex Dei dicit: Diligite inimicos vestros, [Col. 0357B] orate pro persequentibus, et calumniantibus vos (Matth. V) . Lex diaboli dicit: Opprimamus virum justum injuste, quoniam contrarius est operibus nostris (Sap. II) . Lex mentis dicit: Dentem pro dente, oculum pro oculo, animam pro anima (Exod. XXI) . Lex carnis dicit: Comedamus, et bibamus, cras enim moriemur (Isai. XXII) . Lex diaboli abominabilis, lex carnis contemptibilis, lex mentis laudabilis, lex Dei desiderabilis. Lex diaboli ignominiosa, lex carnis periculosa, lex mentis officiosa, lex Dei gloriosa. Gloriosam legem Dei dixerim, quia de hac sola, vel maxime quisque coronatur; diaboli vero ignominiosa recte asseritur, pro qua quisque aeterna confusione multatur. Carnis legem idcirco periculosam dixerim, quia paulatim mentem enervando [Col. 0357C] ad diaboli legem praecipitat. Mentis legem merito officiosam asserui, quia gradatim animum roborando ad Dei legem exaltat. Superaverat itaque Propheta diaboli, legem, quia detestabatur omnem iniquitatem, calcaverat nihilominus carnis legem inquantum contemnebat corporis voluptatem. Multum praeterea se in lege aequitatis dilataverat, sed in lege charitatis parum se perfectum esse non parum dolebat.

Sed de his forte mihi minime creditur, nisi haec ejus testimonio comprobentur. Iniquitatem, inquit, odio habui et abominatus sum: ecce victoria de lege iniquitatis; Renuit consolari anima mea (Psal. LXXVI) , ecce contemptus voluptatis. Nam pro aequitatis lege fidenter clamat: Judica me, Domine, secundum justitiam [Col. 0357D] meam, et secundum innocentiam meam super me (Psal. VII) . Sed in lege charitatis perfectionis culmen se nondum attigisse deflebat, intantum ut dicat: Exitus aquarum deduxerunt oculi mei, quia, etc. Mirum est si non miraris cur non maluit dicere: Quia non custodivi legem tuam. Sed si ego non custodivi diceret, voluntatem utique culparet, et tunc quomodo illud staret ubi dicitur: Legem tuam dilexi? Oculorum itaque culpa interpretatur, oculorum solum modo, culpa defletur. Nam de pedum officio fidenter Domino canit: Viam mandatorum tuorum cucurri cum dilatasti cor meum. Sed et pro manibus protestatur, dicens: Tota die expandi ad te manus meas (Psal. LXXXVII) . Sic de [Col. 0358A] aure et lingua, caeterisque corporis membris facile reperies. Soli hic oculi redarguuntur, pro solis hic oculis lacrymae funduntur. Nec enim in aliis etiam membris nunquam peccasse contendo, sed quid sit quomodo defleat diligenter attendo. Quid est igitur oculorum culpam deflere, nisi quod in discretione errasset gemendo dolere? Tunc oculus peccat quando discretionis judicium errat. Multi privatas observantias communibus institutionibus anteponunt, abstinentiam obedientiae praeferunt, cum tamen scriptum sit: Melior est obedientia quam victimae (I Reg. XV) . Multa sunt quae de his oculis addenda credebamus. Sed haec sub alio forte capitulo dicenda servamus. Sed nunc quae interim dicenda videntur, exsequamur. Exitus aquarum deduxerunt oculi mei [Col. 0358B] quia non custodierunt legem tuam. Caeterorum membrorum nullum hic reprehendit, oculorum vero culpam non sine moerore gravi redarguit. Manus non reprehenditur, pro eo fortassis quod libenter operabatur, lingua non reprehenditur idcirco, ut arbitror, quoniam vera loquebatur. Oculum tantummodo culpabat, pro eo forte quod in judicii discretione caligabat. Quid enim aliud est oculum offendere, quam ex intentione bona, sed parum discreta in aliquod malum incidere? Sunt qui dicunt quod malum opus esse non poterit quod ex bona intentione procedit. Bene ergo fecerunt qui mortem apostolis intulerunt. Nam scriptum de eis legimus: Venit hora ut omnis qui interficit vos, arbitretur obsequium se praestare Deo (Joan. XVI) . Nunquid Judaeorum [Col. 0358C] excusamus ignorantiam, qui secundum Apostolum zelum habent, sed non secundum scientiam? Vos gloriamini de malo opere pro bona intentione. Propheta luget pro eo quod in discernendo erraverat: unde Propheta dolet, vos gaudetis; unde Propheta luget, vos ridetis. Quomodo ergo, inquiunt, illud accipimus quod in eo Evangelio ab ore Veritatis audivimus? Si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit (Matth. VI; Luc. XI) . Ego audio hic ex oculi puritate corporis membra commendari, non vitia. Ego credo quia caecitas, surditas, ariditas, insensibilitas et caetera corporis vitia corpus non custodiunt: nam neque corpus, neque pars corporis sunt quae corpus corrumpunt. Sic utique, [Col. 0358D] sic corpus virtutum bona componunt; mala vero opera, utpote vitia, corrumpunt, vel destruunt. Non ergo commendat Veritas quae nec corpus neque pars corporis sunt, opera scilicet mala, quamvis fiant, si tamen fieri possunt intentione bona. Sed potius hoc ostendere voluit, quod illa quae vere constituunt corpus virtutum, opera scilicet bona, omnino bona non sunt si procedant ex intentione mala. Quia, si oculus tuus nequam fuerit, totum corpus tuum tenebrosum erit. Quid ergo est, inquiunt, quod angelus dicit: Habe charitatem, et fac quod vis. Ergo charitatem caecam putamus? Sed quid de ea Apostolus sentiat, audiamus: Plenitudo, inquit, legis est charitas (Rom. XVIII) . Quid ergo charitas de his quae sciri oportet ignorat, quam Apostolus [Col. 0359A] plenitudinem legis nominare non dubitat? Perfecta charitas plene illuminat: nam perfecte amari non potest in cujus cognitione animus caligat. Sed in his amplius immorari necesse non est; quia sicut in bono charitas nonnisi intentionem bonam habere potest, sic eam in discretione errare posse valde incredibile est. Hoc autem omnino credibile videtur; quia, qui adhuc errat in discretione, nondum est perfectus in charitate et omnino sine culpa non est qui malum agit qualibet intentione. Sed nec tantum oculos culpandos putes, cum bonum malum vel malum bonum esse existimas.

Sed ut oculorum culpam diligentius discutiamus, prius de ipsis oculis qui sint videamus. Duo utique sunt interioris hominis oculi, quos quisque habere [Col. 0359B] satagat quicunque viam mandatorum Dei inoffenso pede currere festinat. Unus est oculus discretionis, alter oculus circumspectionis. Sed de sinistro prius oculo scilicet circumspectionis (utpote indigniore) nos expediamus, ut in his quae de dextro dicenda sunt oculo (videlicet discretionis) latius vacare valeamus. Sunt nonnulli qui praeteritam vitam quidem ad memoriam revocant, et in his quae male, vel minus bene egerunt seipsos dijudicant. De praesentibus negligunt, de futuris praevidere nesciunt. Respiciunt quidem qui hujusmodi sunt, sed non circumspiciunt. Alius autem caute considerat ne se vel adversitas frangat, vel prosperitas extollat. Prosperitas quasi a dextris, adversitas quasi a sinistris. Sed qui sola quae instant bona et mala attendit, de [Col. 0359C] praeteritis saepe minus plangit quam culpa anteacta exigit. Talis profecto qui juxta se posita intuetur, rectius aspicere quam circumspicere dicitur. Nam ad saepe pro juxta ponitur. Sed qui nondum novit respicere, multominus callet circumspicere. Alius decoratur oculo providentiae, pro eo quod novit in posterum providere, parum tamen proficit, si vel de praeteritis contemnit, vel de praesentibus negligit. Sed si ante et retro, dextrorsum et sinistrorsum oculum circumflectis, hoc utique agendo circulum quidem, non sphaeram facis. Adde adhuc oculos tuos nunc sursum attollere, nunc ad ima deponere; quia bonum est nunc coelestium, nunc eorum quae in inferno sunt reminisci, nunc haec, nunc illa suspirando [Col. 0359D] contemplari. Nam, si intueri negligis quae sint malis parata in inferno, vel econtra quae sint bonis reposita in coelo, eris procul dubio de praeteritis minus timidus, de praesentibus parum sollicitus, de futuro minime providus. Parum sit ergo tibi oculum tuum circumflectere, sed ad sphaerae similitudinem usquequaque circumfunde. Si coeli formam aspicias, admoneris utique ut operum tuorum terram considerationis tuae ambitu includas. Sed quomodo, inquis, possum quae circa me sunt ante et retro, dextrorsum et sinistrorsum, sursum et deorsum simul aspicere, insuper et intima mea de quibus adhuc tacuisti non negligere? Sed sane simul omnia quae circumstant considerare non sufficit, nisi agnus ille solus quem oculos septem habere, et [Col. 0360A] cornua septem Scriptura sacra describit. Sed de inspectionis oculo quod objicis idcirco tacui, quia de eo aliquid commemorare supervacuum duxi. Solem namque qui caetera illuminat, quomodo in se tenebras habere quis credat? Sic utique circumspectionis oculus, si quae circa se sunt, ex studio intuetur; multo magis quae in intimis sunt ratio cum ignorare non patitur. Oportet igitur ad solis similitudinem oculi radius locum quem tenet prius illustret, et tunc caetera quae circa se sunt, quia simul non valet, nunc haec, nunc illa attente consideret. Nam, si simul quae ante vel retro, quaeque a dextris et a sinistris, nec non quae sursum et deorsum, unaque cum his interiora tua aspicere potuisses, non uno circumspectionis oculo egeres, qui [Col. 0360B] septem habuisses, ille solus hoc potest qui uno intuitu omnia videt. Omnia videt, omnia valet, qui habet oculos septem, cornua septem. Oculi pertinent ad notitiam, cornua ad potentiam, De primo dicitur: Omnia nuda et aperta oculis Dei (Hebr. IV) . De secundo: Omnia quaecunque voluit fecit (Psal. I) . Merito ergo cornua septem habere dicitur, de quo quia omnia possit minime dubitatur. Sed nunquid tu similiter? Utinam haberes vel unum cornu, utinam vel unum, ut jure dici debuisses filius unicornium! Ego puto quia quibus erexit cornu salutis in domo David pueri sui, sufficit interim ut habeant quo possint pacto resistere, quo valeant repugnare diabolo. Nunquid potes renovare praeterita, ordinare praesentia, [Col. 0360C] adducere futura, infernum calcare, coelum irrumpere, et hoc totum propria virtute? Non utique, ut arbitror, eo quod non habeas cornua septem, quemadmodum agnus ille cui data est omnis potestas in coelo et in terra. Sufficit mihi, Domine, interim interius unum cornu habere, quo possim inimicos meos in omnem ventum ventilare: etenim in te inimicos nostros ventilabimus cornu, et in nomine tuo spernemus insurgentes in nobis. Quale tamen hoc libertatis cornu esse putamus, quod peccato nunquam (nisi sponte) cordis cervicem inclinamus? Tota daemonum turba circa nos perstrepat, totus in nos mundus desaeviat, mentem nostram in Deo fixam nunquam a sua voluntate exspoliat. Hoc utique cornu cum Dei adjutorio, si volueris, et ipse [Col. 0360D] habere potes: nam caetera, si velis, habere non potes; quia quaecunque volueris facere minime potes. Quia igitur ad omnia quae volumus, uti potestate non possumus, discretione utique uti debemus. Discernendum est itaque cuique primo quid valeat, deinde de his quae suppetunt quid expediat et hic est ille discretionis oculus, quem paulo superius dextrum nominavimus. Quid enim prodest vel praeterita recolere, vel praesentia respicere, vel futura praevidere, nisi de his omnibus quae sunt bona vel mala possis discernere? Quid, inquam, prodest quod vitam nostram circumspicimus, si qualis esse debuerit minime judicamus? Ut ergo utilis sit oculus circumpectionis, adjuvetur oportet oculo discretionis. Si tibi dicit circumspectionis oculus: [Col. 0361A] quia hoc et illud egisti renuntiare debet discretionis oculus quid in his bene vel male fecisti. Si quae instent bona vel mala renuntiet circumspectio, ad utraque consilium debet providere discretio. Si circumspectio praevidet quae vel quanta tibi ad faciendum suppetunt, discretio subjungat quae quomodo fieri expediunt. Quoties oculus circumspectionis coelum, vel infernum contemplando respicit, addat discretionis oculus quibus meritis ad hoc, vel ad illud quisque pertingit. Cum interna sua circumspectio rimatur, discretio dijudicet quid mali sibi, quid boni Deo merito ascribatur. Videsne quemadmodum inter nos hos oculos in rebus discernendis ratio dividi non patitur, sicut exteriorum intuitus oculorum, natura id dictante, nequaquam dividitur? [Col. 0361B] Sciendum vero quia oculo circumspectionis saepe subrepit negligentia, oculo autem discretionis insidiatur ignorantia; hunc saepe claudit somnus torporis, illum frequenter obnubilat caligo erroris. Quoties enim quis vitam suam circumspicere negligit, toties circumspectionis oculus quasi obdormit, et tunc quasi oculus discretionis caligat, cum in his discernendis quae videt per imprudentiam errat.

Duo sunt in quibus discretio saepe decipitur. Decipitur siquidem saepe in qualitate, fallitur nihilominus frequenter in quantitate. In qualitate decipitur, qui quod bonum est malum putat, vel quod malum est, bonum esse existimat. De qualibus per Isaiam dicitur: Vae illis qui dicunt malum bonum, et bonum malum, ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras; [Col. 0361C] ponentes amarum dulce, et dulce amarum (Isai. V) . In quantitate fallitur, qui rem quam aestimat majorem vel minorem quam sit, deceptus asseverat. Tales Propheta redarguit cum dicit: Mendaces filii hominum in stateris (Psal. LXI) . Ad hoc namque quid in statera appenditur, ut ejus quantitas vel mensura dignoscatur. Decipitur in qualitate qui aurichalcum existimat esse aurum, qui pro gemmis accipit vitrum. Fallitur in quantitate, qui duo auri pondera deceptus pro uno vendit, vel unum pro duobus a venditore emit? Quia igitur in his duobus vitiis injustae librationis fere semper decipimur, eo quod per nos ipsi non possumus, Dominus quidem juxta aequitatis libram, juxta regulae mensuram [Col. 0361D] vitam nostram disponere se pollicetur, dicens: Laetabor, inquit, et partibor Sichimam, et convallem tabernaculorum metibor (Psal. LIX) . Partibor, inquit, et metibor: in partitione agitur ut unusquisque accipiat quod habere debet, in dimensione vero ut tantum quisque percipiat quantum possidere debet. Hinc est quod Dominus per Moysen filiis Israel imperat, ut unusquisque in terra promissionis haereditatem forte accipiat (Num. XXXIII) . Unde Psalmista commemorat, dicens: Sorte divisit eis terram in funiculo distributionis (Psal. LXXVII) . Tunc populus Dei ad mensuram haereditatem accipit, quando quaeque virtus juxta aequitatis mensuram se extendit. Nihil enim aliud est virtus quam animi affectus ordinatus, et moderatus. Ordinatus est quando ad [Col. 0362A] id est quod esse decet. Moderatus est quando tantus est quantus esse debet; quando ad aliud est quam expedit, peccat in qualitate; quando major est quam oporteat, offendit in quantitate. Ut igitur animi nostri affectus ordinare, et moderari possimus, prius mores incompositos compescere debemus. Unde idem Propheta ei quam praemisimus sententiae praemittit, dicens: Ejecit a facie eorum gentes, et statim subintulit, et sorte divisit eis terram in funiculo distributionis (ibid.) : prius enim gentes, hoc est mores indisciplinatos ejicimus; postea animi motus in ordinem redigimus et ad modestiam inclinamus. Nihil aliud est terram in funiculo distributionis dividere, quam in eo quod cuique virtuti est proprium, etiam mensuram attendere. Vis [Col. 0362B] videre quanta cautela in hac virtutum mensuratione sit adhibenda, quanta discretio exhibenda? Parcitas si se infra mensuram cohibeat, in avaritiam se praecipitat; largitas si se ultra modum extendit, in prodigalitatem se effundit. Quidam quasi necessitatis gratia, dum cibo potuique nimis indulgent, carnis contra se bella incauti commovent. Alii, dum carnem immoderate macerando affligunt, solatium suum unde ad bonum adjuvari poterant, improvide perimunt. Innumera sunt hujusmodi in quibus homines saepe fraudant et fraudantur, decipiunt et decipiuntur. Sed dicis mihi: Ecce jam per experimentum didici, quia hic discretionis oculus quem dextrum dixisti, frequenter mihi falsa pro veris affirmat, in judicio multoties errat, et dum parum discernit, me [Col. 0362C] non parum scandalizat. Et ego tibi respondeo, quia, si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum et projice abs te. Melius siquidem tibi est cum uno oculo ingredi ad vitam, quam duos habentem mitti in gehennam. Quid ergo, inquis: Quonam, quaeso, modo viam mandatorum Dei monoculus inoffenso pede percurrere potero, quam nec modo duorum beneficio oculorum adjutus valeo sine errore consummare? Audi igitur quid facere debeas, qui forsitan parum acute consideras. Aurem et linguam apposuit qui tibi oculum dedit. Habes igitur quo quaeras, quo audias, si aurem et linguam te habere non dissimulas. Quaere itaque domum videntis qui parum vides, a quo quid te oporteat facere quo currere audies. [Col. 0362D] Melius tibi est manu duci, quam ultro errorem sequi. Melius proinde tibi est cum uno oculo ingredi ad vitam, quam duos oculos habentem mitti in gehennam. Si ergo oculus tuus dexter seducit te, si omnino scandalizat te, erue eum, et projice abs te. Sinistro, ut dictum est, oculo vitam nostram circumspicimus, dextro vero qualis sit, vel qualis esse debeat dijudicamus. Sed si in discernendo errat, nos utique scandalizat. Si ergo oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice a te. Nusquam legisse me memini ut oculum sinistrum eruere debuissem. De dextro hoc ex praecepto injungitur, si in eo erroris scandalum invenissem. Cur hoc? Idcirco, ut arbitror, quia vitam propriam me melius nullus scire potest, sed eam alius me multo melius [Col. 0363A] secundum discretionem disponere potest. Debemus itaque vitam nostram spiritualium virorum, et maxime praelatorum discretioni committere, qualibus [Col. 0364A] novimus ipsum Dominum claves regni coelorum commisisse.

[Col. 0363A] Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: In domum Domini ibimus. Adam alloquitur Evam, Adam hic consolatur Evam, dicens: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum Domini ibimus. Non jam pro magno habet Adam reverti in domum suam, neque enim dicit: Laetatus sum pro eo quod ibimus in domum nostram, sed jam post aerumnas diuturni exsilii praesumit se perventurum ad domum Domini. Vis nosse quis sit iste Adam, vel quam dicimus [Col. 0363B] hanc ejus Evam? Per Adam intellige rationem, per Evam accipe affectionem. Duo sunt, intellectus et affectus. Duo nominantur anima, et spiritus. Duo quidem non per essentiam, sed per efficientiam. Anima vivit, spiritus discernit; ad animam pertinet dilectio, ad spiritum cognitio. Habes igitur Adam, habes et Evam. Prius Adam formatus est, postea de Adam Eva facta est. Prius enim debemus per rationem quid amandum sit prudenter eligere, deinde secundum electionis judicium quod amandum est ardenter diligere. Praecedat ergo cognitio veri, subsequatur dilectio justi. Prius est discernere, postea amare. Prima discretio fiat inter bonum et malum. Secunda subsequatur inter bonum et optimum, et tunc ex ipsis optimis eligamus quid potius per amorem [Col. 0363C] amplecti debeamus. Non enim omnia possumus omnes. Videsne quemadmodum de toto Adam quaedam quasi particula eligitur, unde Eva formetur? Nam bonum et malum discernere, bonum est; sed malum et bonum diligere, malum est: imo utrumque amare, impossibile; utrumque tamen cognoscere, laudabile. Sed et de ipsis bonis, quia non omnes omnia possunt, pars quaedam excipitur, unde in Adae adjutorium Eva formetur. Nam si in electionis judicio Eva Adae non contradicit, profecto eum in veritatis cognitione valentiorem reddit. Nam ex amore cognitio proficit, sicut ex cognitione amor convalescit. Si vero rationem amor in veritatis inquisitione non sublevat, discretionis oculus citius [Col. 0363D] caligat, et tunc ei ejus adjutorium in contrarium vertitur, cum per eam ad erroris caliginem dejicitur. Toties vero Adam Eva de paradiso in exsilium mittit, quoties a veritatis inquisitione dejectam affectio rationem vanis cogitationibus involvit. O quoties per Evam Adam dejicitur a domo sua! O quoties per Evam servire cogitur in domo aliena! Domus Adae, veritas; domus diaboli, vanitas; domus Dei aeternitas, de quo dicitur qui habitat aeternitatem, de qua profecto domo hic dicitur, ubi Evam suam Adam alloquitur: In domum Domini ibimus. Tunc Adam revertitur in domum, cum de studio vanitatis redit ad inquisitionem veritatis; intrat autem domum Dei, cum post diu quaesitam et vix inventam veritatem per excessum rapitur ad aeternitatis contemplationem. [Col. 0364A] Adam ubi es? Ubi te vides? In paradiso, an in exsilio? Adam, inquam, ubi es? Cogita quid cogites, et invenies ubi es. Si vanitatem cogites, in vanitate es; si vanitatem amas, vanitas es. Nec jam tibi dico: Adam, ubi es, sed dico: Adam qui es? Credo confunderis, et confiteri erubescis.

Propheta dicat qui te non palpat. Universa, inquit, vanitas omnis homo vivens (Psal. XXXVIII) . Non tantum vanitas, sed universa vanitas Vanitas mutabilitatis, [Col. 0364B] vanitas mortalitatis, vanitas iniquitatis, quia universa vanitas omnis homo vivens. In hac triplici vanitate homo servit, ut in exsilio; in hac diabolus regnat ut in propria domo. Ejectus namque diabolus de domo aeternitatis, erigit sibi fabricam de multiplicitate vanitatis. De vanitate mutabilitatis extendit sibi porticum, et de vanitate mortalitatis erigit sibi domum. De vanitate iniquitatis, collocat sibi thalamum. Vide, homo, cujus servus sis; si adhuc vanitatem diligis. Quid patriam facis de exsilio, quid carcere frueris ut domo? Educ, Domine, de carcere animam meam, ad confitendum nomini tuo. Alioquin, obsecro te, Domine, tolle a me animam meam. Taedet etenim animam meam vitae meae, quia universa vanitas omnis homo vivens. Expedit ergo, [Col. 0364C] Domine, ut ait Tobias, mori magis quam vivere, quia universa vanitas omnis homo vivens. Nonne, Domine, propter te est quod tota die mortificamur, ut tandem aliquando moriamur, quia universa vanitas omnis homo vivens. Moriatur ergo, obsecro, Domine, anima mea morte justorum, ut alterius jam non sim homo vivens; quia universa vanitas omnis homo vivens. Reduc me, Domine, interim in domum meam, ut tandem introducas in domum tuam. Primo fige me in amore veritatis, postea subleva ad gaudium aeternitatis. Averte oculos meos ne videant vanitatem, et eripe me de domo aliena. Emitte lucem tuam, et veritatem tuam, et ero in domo mea. Redde mihi laetitiam salutaris tui, [Col. 0364D] et sum in domo tua. Si me revocas interim ad domum meam, sperabo me quandoque introire in domum tuam, ut et ipse cantare possim: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum Domini ibimus. Laetatus sum, inquit, in his quae dicta sunt mihi. Adhuc, ut audio, laetabatur in spe, nondum de re. Non enim dicit in his quae data sunt mihi, sed potius in his quae dicta sunt mihi. Audiam et ego quid loquatur in me Dominus Deus meus. Si forte dicat et mihi, si forte tali aliquid promittat et mihi. Loquere ergo, Domine, quia audit servus tuus. Quid mihi, Domine, dicis? Dictio tua, inspiratio tua. Inspira ergo mihi, obsecro, Domine, per Spiritum sanctum tuum hujus rei fiduciam, nec hoc sibi arroget spiritus meus per superbiam. Dicatur [Col. 0365A] hoc mihi a te, non fingatur a me, et tunc cantabo et ego: Laetatus sum in his quae dicta sunt, in domum Domini ibimus. Ibimus, inquit, loquens Adam; dicere noluit, ibo. Alloquens Evam suam, dicere noluit, ibis; sed ait, ibimus. Superius dictum est quod per Adam rationem, per Evam intelligimus affectionem, per domum Dei aeternitatem. Ad Adam pertinet cognitio, ad Evam dilectio. Si aeterna cogitas, sed aeterna non amas, it quidem Adam, sed solus. Si aeterna cognoscis, si aeterna concupiscis, it utique Adam, sed non solus. Superna cognoscere, superna diligere, est Adam et Evam simul ire. Debet Adam contemplari, debet Eva congratulari. Si vides et gaudes, simul sunt Adam et Eva. Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum Domini ibimus. [Col. 0365B] Apostolus gloriatur se raptum fuisse usque ad tertium coelum (II Cor. XII) , iste, ut audis, se sperat iturum. Primum coelum, subtilitas intelligentiae; secundum coelum, claritas justitiae; tertium coelum, sublimitas gloriae. In primo coelo contemplatio veritatis, in secundo coelo dilectio aequitatis, in tertio coelo plenitudo aeternae jucunditatis. De primo et secundo coelo dicit Apostolus: Nostra conversatio in coelis est (Philipp. III) ; non dicit in coelo, sed in coelis, ne de uno solo intelligas. De tertio dicit: Scio hominem hujusmodi raptum usque ad tertium coelum (II Cor. XII) . Multum diversa sunt rapi et conversari. In primo et secundo conversatur; ad tertium vero coelum rapitur. Si in primo coelo, hoc est [Col. 0365C] in veritatis certitudine non esset, non esset Catholicus; si in secundo coelo, hoc est justitiae soliditate non degeret, non fuisset utique justus. In primo accipit ut fidelis existat; in secundo autem hoc agit, ut bonus fiat; in tertio vero quandoque dabitur ut beatus permaneat. In primo illuminatur ignorantia; in secundo exstinguitur concupiscentia, in tertio absorbetur miseria. In primo igitur et secundo interim conversari potest, ad tertium rapi valet, ire autem non potest. Toties ad tertium admittimur, quoties per excessum mentis illa interna et aeterna dulcedine aliqua ex parte fruimur. Tunc ad tertii coeli secreta mens cujuslibet perfecti rapitur, cum aeternae illius felicitatis pelago absorbetur, et supercoelestis torrente voluptatis eousque inebriatur, ut [Col. 0365D] non solum exteriora omnia per memoriam nesciat, sed ipse etiam sibi in oblivionem veniat, ita ut postmodum ad se reversus cum Apostolo proclamet et dicat: Sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit (ibid.) . Quod igitur Apostolus vocat tertium coelum, hoc isti, ni fallor, intelligi vult per Domini [Col. 0366A] domum, ubi dicit: In domum Domini ibimus. Sed Apostolus attestatur se raptum, iste, ut superius diximus, se sperat et asserit iturum. Multo excellentius, multo dignius est ire posse per seipsum quam rapi et portari per quemlibet alium: introitus enim ejus qui ab alio rapitur, quandiu ei per seipsum posse intrare non conceditur, introitus, inquam, ejus non ex voto pendet introire volentis, sed ex gratia et beneficio portare volentis. Si enim per me intrare potero, ingrediar utique cum ipse voluero. Quem autem adhuc ab alio portari necesse est, saepe etiam cum voluerit, nisi cum portatori placuerit intrare non potest. Quid ad haec ergo dicemus? Nunquid vel iste aliquid obtinere potuit, quod Apostolus obtinere non meruit? Sed [Col. 0366B] Apostolus gratulatur de praeterito, is autem loquitur de futuro. Apostolus gloriatur de re, iste laetatur in spe; unde et dicit: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: In domum Domini ibimus.

Frater, si te circumfulget lux veritatis, tenes primum coelum; si te succendit flamma charitatis, inhabitas secundum; si delibasti gustum quemdam internae suavitatis, admissus es ad tertium; si tamen gustasti quia dulcis est Dominus, ut cum Propheta proclamare possis: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te. Attende quid dicat: Si gustasti, inquit. Credo quia nonnisi gustus quidam datur his qui adhuc rapiuntur. Nam postea quam ipsi per se ire poterunt, inebriabuntur: inebriabuntur enim, Domine, ab ubertate [Col. 0366C] domus tuae, quando torrente voluptatis tuae potabis eos. Frater, aliud est gustare, aliud est potare: gustum accipimus ad experientiam suavitatis; potus dabitur ad affluentiam ebrietatis. Si accepisti gustum, securus exspectabis et potum. Cantabis itaque cum laetitia, psallere potes cum fiducia: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, etc. Hoc autem, frater, diligenter attendendum, et maxime memoriae commendandum, quia Adam sine Eva velle intrare non multum laudabile, Evam sine Adam posse intrare omnino impossibile. Quid enim prodest aeterna cognoscere, et aeterna nolle diligere? Aeterna autem si prius non cognoscas, omnino non amas. Sola igitur aeterna prae oculis habere, solis aeternis [Col. 0366D] inhaerere, est Adam et Evam simul secundum quemdam modum intra domum Dei esse. Rapiuntur interim ad gustandum, intraturi quandoque non gustandum, sed ad inebriandum, ut sperare audeant, et confidenter psallant: In domum Domini ibimus.

[Col. 0365D] Omnia quaecunque voluit Dominus fecit, in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis. Si invenit cor intelligentia lucidum ut coelum, vel e contrario ignorantia tenebrosum ut abyssum. Item, si reperit mentem constantia solidam, ut terram, vel econtra [Col. 0366D] concupiscentia lubricam ut aquam, ubique quidem et semper omnia quaecunque voluit fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis: Educens nubes ab extremo terrae. Terrae nostrae extrema, peccata infima, et opera abjecta. A tali extremitate [Col. 0367A] nubes producitur, quia ex turpitudinis nostrae recordatione caligo confusionis generatur. Sed nubes hujusmodi, dum mentem obnubilat, contra concupiscentiae aestus, quasi contra solis ardores refrigerium praestat. Nam qui peccasse se meminit, et se peccasse erubescit, quanto plus de praeterito dolet, tanto amplius de futuro se cautiorem exhibet. Fulgura in pluviam fecit. Ante fulgura nubes producitur, et item fulgura pluvia sequitur. Nubes caligo confusionis, fulgur terror majestatis, pluvia fletus compunctionis. Dispensante itaque divina pietate, prius ante mentis oculos turpitudinis nostrae memoria reducitur, et postmodum in eorum recordatione divini terroris formidine concutitur, tandem inter confusionem et formidinem deprehensa, et diu fatigata [Col. 0367B] in fletu compungitur. Nubem super me aspexi quotiescunque confusio faciei meae cooperuit me. Fulgura excipio, quando terrores Domini militant adversum me. Pluvia descendit, quoties potui lacrymis meis lectum meum rigare. Qui producit ventos de thesauris suis. Sicut spiritus ubi vult spirat, sic nihilominus et quando vult spirat. Et sicut hic audire potes, post pluviam venti producuntur. Beati enim qui lugent quoniam ipsi consolabuntur. Aliter spirat spiritus timoris, et aliter spiritus pietatis, atque aliter spiritus fortitudinis. Tales ventos producit Dominus de thesauris suis. Quando divinae Scripturae arcana rimamur, quosdam thesauros coelestis scientiae, et sapientiae miramur. Sed dum [Col. 0367C] tali admirationi vehementer insistitur, diligentius intenditur, attonita mens nunc spiritu sapientiae, nunc spiritu intellectus, nunc spiritu consilii, nunc spiritu scientiae, tangitur. Qui percussit primogenita Aegypti ab homine usque ad pecus. Initium omnis peccati superbia: gignunt tenebrae erroris talia primogenita, [Col. 0368A] quia per Spiritum Dei spiritus diaboli dejicitur, et per spiritum mansuetudinis spiritus elationis confunditur. Recte postquam venti producuntur, primogenita Aegypti moriuntur. Venti sunt divinae aspirationes; primogenita Aegypti diabolicae elationes; primogenita Aegypti humanae praesumptiones. Alii superbiunt de rebus corporalibus; alii intumescunt in rebus spiritualibus. Vere brutus et animalis sensus, quando ad imaginem Dei factus animus ex his intumescit quae sibi communia sunt cum pecoribus. Alii igitur superbiunt de vanitate, alii de sanctitate. Superbia vanitatis est primogenitum pecoris, arrogantia sanctitatis est primogenitum hominis. Flante itaque aura divini Spiritus, percutiuntur primogenita Aegypti ab homine usque ad pecus; flante [Col. 0368B] etenim spiritu timoris, facile dejicitur omnis timor elationis, quanto magis spirantibus aliis, atque aliis, nunc his nunc illis invicem sibi succedentibus? Et misit signa et prodigia in medio Aegypti, in Pharaonem, et in omnes servos ejus. In Aegypto, hoc est, in tenebris sumus, quandiu in hoc mundo vivimus, ubi conscientias nostras invicem non videmus, imo quod est gravius nosmetipsos plene non cognoscimus. Sciendum itaque quia universae plagae quibus Aegyptius a Domino percutitur, a recte intelligentibus quasi quaedam futurorum malorum praesagia esse dignoscuntur. Nam non solum quae mala post mortem in anima sola sequantur significant, sed etiam illa quae post ultimum judicii diem in anima [Col. 0368C] simul et corpore a reprobis sentientur, praefigurant. Signa itaque sunt, quia quae post mortem uniuscujusque quasi in proximo futura sint praetendunt. Prodigia autem, et quasi de procul praedicentia recte dicuntur, quia quae reprobis post judicium permaneant praeloquuntur.

[Col. 0367C] Qui producit ventos de thesauris suis. Quia divinae spirationis flatum percipimus, cum in divinis Scripturis coelestis sapientiae thesauros mirantes rimamur, et rimantes miramur. Pro his sapientiae thesauris Apostolus exclamat et dicit: O altitudo divitiarum [Col. 0367D] sapientiae et scientiae Dei! (Rom. XVIII.) Vultis autem scire qui sunt venti quos solet de hujusmodi thesauris producere? Spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et spiritus timoris Domini. Quatuor ex his pertinent ad intellectum, tres vero ad affectum. Ad intellectum enim pertinet sapere, intelligere, discernere, scire; ad affectum confidere, diligere, timere. Spiritus itaque sapientiae et intellectus, spiritus consilii et scientiae, congruunt intellectui; spiritus vero fortitudinis et pietatis, et spiritus timoris convenit affectui. Sed scimus quia omnis affectio ex cogitatione oritur. Nunquam enim mens circa aliquid afficitur, nisi prius res ipsa per cogitationem videatur. Tres igitur illi spiritus quos ad [Col. 0368C] affectum diximus pertinere, solent ex aliis ad intellectum pertinentibus exsurgere. Nam constat quia ex spiritu sapientiae, aliquando ex spiritu intelligentiae, aliquoties ex spiritu consilii, quandoque ex spiritu scientiae mens hominis ad fortitudinem erigitur, [Col. 0368D] et ad constantiam roboratur. Spiritus sapientiae spirat a Meridie, spiritus intellectus flat ab Oriente, spiritus consilii sonat ab Aquilone, spiritus scientiae intonat ab Occidente; et sunt quatuor hi cardinales venti: quando tamen spirant fortitudinem, habet unusquisque eorum duos suffraganeos, unum hinc, alterum inde, quia modo inspirant pietatem, modo insufflant timorem. A quacunque enim coeli plaga sufflet, medium locum tenet, et cardinalis est spiritus fortitudinis, habens hinc inde sibi suffragantes; a dextris spiritum pietatis, a sinistris spiritum timoris. Hos igitur ventos producit de thesauris suis ipse cujus est ille thesaurus. Thesaurus autem, ut de ipso aliquid vel breviter loquamur, quia magnus admodum, multus, et copiosus [Col. 0369A] habetur, per quatuor gazophylacia distinguitur. Primum fabricatur in parte occidentali, ex sensu historico; secundum erigitur in plaga septentrionali, ex sensu morali; tertium ex allegoria exstructum stat ab Oriente; quartum vero ex anagogen, in Meridie. In gazophylacio occidentali, reconditum est argentum eloquentiae; in gazophylacio septentrionali, reconduntur variae et innumerae virtutum gemmae. In orientali gazophylacio continentur purpura, et byssus, et caetera ornamenta regalia in variis sacramentis Ecclesiae. In meridiano autem gazophylacio custoditur aurum coelestis sapientiae. In primo fides eruditur, in secundo operatio instruitur, in tertio devotio exercetur, in quarto coelestium contemplatio inchoatur.

[Col. 0369B] Notandum autem quod occidentale gazophylacium orientale ostium respicit, et illi e regione opponitur, quia quidquid allegoria astruit, hoc historia in figura praecessisse ostendit, et sic dum se invicem respiciunt, vicissim sibi de veritatis soliditate testimonium ferunt. Item septentrionale gazophylacium meridiano similiter ostio opponitur et ipsum respicit; quia, dum laborum merces e regione cernitur, in virtutum exercitiis libenter desudatur, et satis [Col. 0370A] constat quod aequa sibi lance respondeant mensura laboris, et qualitas retributionis. Junguntur occidentale et septentrionale gazophylacium, similiter orientali junctum est meridianum. Nam post historiam cognitam debemus quaerere moralitatem. Similiter post istam, per allegoriae cognitionem proficimus ad anagogen. Per historiam quid factum sit discimus, per moralitatem quid faciendum sit cognoscimus, per allegoriam sacramenta Ecclesiae quomodo praecedentium rerum figuris praenuntiata sint intelligimus, per anagogen invisibilia Dei per ea quae facta sunt intellecta conspicimus. De talium ergo gazophylaciorum abditis penetralibus prodeunt flatus divinae aspirationis, jubente tamen illo qui producit ventos de thesauris suis. Et videntur [Col. 0370B] de singulis gazophylaciis tres venti procedere. Qui autem ex quibus prodeat, quia ex praecedentibus patet, superfluum est designare. Hi sunt duodecim venti qui discurrunt, et perfiant totam terram viventium, totam terram tuam, o Emmanuel. Flant autem nunc hi, nunc illi; quomodo. et quando vult rex, et Dominus ventorum, non fabulosus Aeolus, sed ille qui ascendit super cherubin, et volavit super pennas ventorum.

[Col. 0369B] Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro [Col. 0369C] tuo omnes scribentur, dies formabuntur, et nemo in eis. Alia est imperfectio formae, alia imperfectio staturae. Ista est qualitatis, illa est quantitatis. Una qua quisque talis est qualis secundum naturam esse debet; alia qua quisque tantus quantum naturaliter crescere debet. Prior videtur in pueris, secunda invenitur in adultis. Puer quando omnia membra sua habet, secundum formam perfectus est, et tamen secundum staturam perfectus non est. Monstruosi partus quantumcunque crescant, illam perfectionem quae secundum formam est non recuperant: fides sine bona operatione, bonum opus cum infidelitate; castitas cum superbia, humilitas cum luxuria, totum hoc monstruosum facit, et nihil horum ad Christianam perfectionem attingit. Qui [Col. 0369D] talis est Christi non est, nec de eo dici potest, imperfectum meum viderunt oculi tui. Qui autem justitiam habet, quamvis perfectam non habeat, ad Christum utique pertinet quamvis perfectus nondum [Col. 0370B] existat. Recte de eo Christus loquitur ad patrem. [Col. 0370C] Imperfectum, inquiens, non quemlibet, sed imperfectum meum viderunt oculi tui. Quamvis tales exeant de corpore, respiciuntur intuitu divinae gratiae, respectu divinae misericordiae. Quia imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur. Qui omnes? Manifestum est quia omnes sui, omnes qui sunt Christi. Si, inquit, imperfectum meum, quanto magis perfectum meum? Omnes ergo mei a te videntur, et in libro tuo omnes mei scribentur. Sed quaeramus quis sit iste liber in quo omnes sui scribentur. Si dicimus hunc esse librum viventium, profecto ibi non solum sui, sed etiam alieni scripti sunt, de quibus alibi dicitur: Deleantur de libro viventium (Psal. LXVIII) . Si dicimus librum vitae hunc esse ibi forsitan jam scripti sunt, et quomodo [Col. 0370D] tunc ibi adhuc scribendi sunt? Sic enim dicitur et in libro tuo omnes scribentur, nisi forte futurum pro praeterito ponatur.

[Col. 0369D] In salicibus in medio ejus suspendimus organa nostra. Salices arbores sunt steriles, et nullum penitus fructum afferentes. Quid ergo in ejusmodi arboribus rectius datur intelligi, quam sterilitas boni? Sed haec infructuositas, bonique sterilitas quandoque dominatur in opere, quandoque in sermone, aliquando in cogitatione, quandoque in affectione, [Col. 0370D] quandoque in aliquibus horum duobus vel tribus, quandoque etiam in omnibus. Ecce quatuor salicia, sterilitas actionis, sterilitas sermonum, sterilitas cogitationum, sterilitas affectionum. Sterilitas sane actionum est, quando subtrahitur gratia bene operandi; sterilitas sermonum, quando subtrahitur gratia bene dicendi; sterilitas cogitationum, quando [Col. 0371A] subtrahitur gratia recte intelligendi; sterilitas affectionum, quando subtrahitur gratia recta affectandi. In his sane omnibus modo conceditur, modo subtrahitur gratia divina, sed modo una et modo alia, nec solum malis, verum etiam bonis, sed bonis ad bonum suum, malis ad malum suum. Omnia siquidem cooperantur ad bonum his qui secundum propositum vocati sunt sancti. Ad hoc enim electis gratia divina aliquando subtrahitur, ut unusquisque intelligat quid sit de ipso. Ad hoc autem datur vel reparatur, ut intelligat quid sit ex munere divino. In uno eruditur ad contemptum sui, in altero autem ad amorem Dei. Ex uno proficit ad humilitatem, ex altero promovetur ad charitatem. In his autem duobus est et fundamentum bonitatis, et consummatio [Col. 0371B] virtutis. Est adhuc et aliud genus sterilitatis, ineptia videlicet vanae intentionis, quod eo ipso caeteris omnibus aliis detestabilius sit, quo caetera omnia corrumpit. Quidquid enim ex hac radice nascitur, sterile procul dubio, et infructuosum efficitur etiamsi bonum esse videatur. Nam quidquid boni agimus et dicimus, ex sinistra intentione corrumpere et annihilare possumus. Habemus itaque quinque salicia, et omnia Babylonica. Primum consideratur in sterilitate actionis, secundum in sterilitate sermonis, tertium in sterilitate cogitationis, quartum in sterilitate affectionis, quintum in sterilitate intentionis. In his omnibus erubescimus, in his sane omnibus erubescere debemus, in his omnibus merito confundimur, et quid aliud pro his [Col. 0371C] omnibus quam confusionem meremur? Recte ergo hujusmodi salicia Babylonica dicta sunt, quae semper confusionem adducunt: Babylon namque confusio interpretatur, unde et recte ad illam spectare videntur quae confusionem operantur. Sunt igitur quinque salicia, quia infirmitatis humanae sterilitas est quinquepartita. Sterilitas actionis intelligitur in eo quod per Prophetam dicitur: Et defecerunt in vanitate dies eorum (Psal. LXXVII) . De secunda sterilitate, locutionisque vanitate est illud ejusdem Prophetae: Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum (Psal. XI) . Sterilitas cogitationum damnatur in eo quod dicitur: Vae qui cogitatis inutile (Mich. II) . Sterilitatem affectionis reprehendit qui [Col. 0371D] dicit: Ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium (Psal. IV) . De quinto sterilitatis genere possumus et illud recte intelligere: Cor eorum vanum est (Psal. V) . Quid est cor vanum et inane habere, nisi consilium suum in vana et inutili intentione figere?

Notandum autem quod in suburbio ipsius Babylonis crescit primum salictum, circa portam secundum, intra muros tertium, circa medium civitatis quartum, in ejusdem autem civitatis medio et intimo quintum et ultimum. Extra civitatem, et quasi in ejus suburbanis primum salictum esse jam diximus, quia opera nostra adinvicem videmus: nam cogitationes vel voluptates alienas omnino videre non possumus, sicut et illi qui extra civitatem [Col. 0372A] sunt, nonnisi exteriora videre possunt. Per oris officium interiora nostra prodere, et in publicum proferre solemus, et ipsum idcirco quasi quamdam civitatis nostrae portam habemus, jure ergo secundum salictum velut ad portam civitatis esse dicitur, si recte in eo sterilitas locutionis intelligitur. Caetera tria salicta intra civitatem esse diffinivimus, quia qualitatem cogitationis, affectionis, intentionis soli ipsi intra nosmetipsos videmus. Nemo enim novit quae sunt hominis, nisi spiritus qui in ipso est, et quidem affectio quam sola cogitatio animum profundius penetrat: et idcirco sterilitas affectionis quasi interiorem locum occupat, intimum et summum locum intentio obtinet, quia cogitationi et affectioni praesidet. Recte ergo quintum [Col. 0372B] salictum in medio Babylonis esse dicitur, in quo sterilitas intentionum figuratur. Hae sunt illae arbores steriles, hae sunt illae salices omni fructu carentes, et in medio Babylonis crescentes, vanae videlicet intentiones. In quibus organa suspendunt, qui cordis sui sterilitatem diligenter attendunt, qui infirmitatem suam veraciter erubescunt. Quid est organum suspendere, nisi verbum praedicationis subtrahere, et praeconia veritatis reticere? Quid est autem ejusmodi instrumenta in salicibus suspendere, nisi propriam infirmitatem, cordisque sterilitatem attendere et erubescere, et quae ipse non feceris vel facere non possis, aliis praedicare nullo modo praesumere? Toties igitur organa nostra in salicibus suspendimus, quoties et infirmitatis nostrae [Col. 0372C] recordatione, et consideratione bona quae ipsi facere non valemus vel nolumus, aliis praedicare erubescimus. Multos tamen videmus erubescenda, et detestanta agere, nihilominus tamen praedicationis officium praesumere, quales quidem sunt qui arguuntur divina increpatione: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum (Psal. XLIX) . Econtra autem sunt qui male agunt, et idcirco praedicationis officium erubescunt, atque refugiunt. Hi non tam in salicibus, quam in spinis organa suspendunt. Sunt alii qui nec magna bona, nec mala magna agunt, et tamen propter operum suorum sterilitatem verbum aedificationis proximis suis subtrahunt. Et quid aliud [Col. 0372D] quam organa sua in salicibus, sed circa Babylonem suspendunt? Alii propter inopiam eloquentiae; alii propter inopiam intelligentiae, solent, seu etiam coguntur ab officio praedicationis cessare: et hi quidem videntur organa sua in salicibus suspendere, sed aliis et aliis locis, nec tamen in medio Babyloniae. Sed qui idcirco officium praedicationis refugit, quia sincera et simplici affectione vel intentione se illud implere non posse praesentit, hic procul dubio velut in medio Babylonis organa suspendit. Organa autem nostra non tunc tantum suspendimus, quando aedificationis verbum proximis subtrahimus, sed quoties meritis exigentibus ad laudem Creatoris in praeconia veritatis inopes et inanes sumus. Intelligimus enim in organis [Col. 0373A] quamlibet modulationem mentis, vel oris, in praeconia veritatis. Organa siquidem, dum spiritum, quem ad se ab imo trahunt, exterius emittunt, suavem ac dulcem et multiplicem melodiam efficiunt. Sic sane, sic ad occultam inspirationem, ad Spiritus sancti suggestionem ipsiusque infusionem solet mens hominis ex conscientia bona in summae bonitatis praeconia erumpere, et nunc tantum corde, nunc corde simul et ore in Dei laudibus reboare.

Quid itaque aliud sunt hujusmodi de quibus loquimur organa, quam quaelibet cordis, vel oris modulatio, prompta in summae veritatis praeconia? Sunt autem organa quinque in quibus oportet nos in Dei conspectu resonare. Primum est doctrina [Col. 0373B] veritatis quando docetur quod ignoratur. Secundum est inflammatio voluntatis, quando ad id quod scitur, animus inflammatur. Tertium est impetratio gratiae, quando ad id quod scimus, et facere volumus nec valemus, divinum auxilium imploramus. Quartum exhilaratio conscientiae, quando pro bono cognito, diuque desiderato, et tandem aliquando per divinum adjutorium expleto coram Domino exsultamus in ipso. Quintum est degustatio et admiratio internae suavitatis, quando jam pro merito retributionis gustamus, et videmus quam suavis est Dominus, et coram ipso cum admiratione jubilamus. Primum itaque spiritualium organorum instrumentum est eruditionis, secundum exhortationis, tertium devotionis, quartum exsultationis, quintum [Col. 0373C] jubilationis. Ad eruditionem pertinet indoctos docere; ad exhortationem negligentes corripere; ad devotionem Domino supplicare; exsultationis est pro beneficiis divinis in Domino gaudere; jubilationis est pro intimae suavitatis experientia in admirationis magnitudinem assurgere, et pene vel penitus mente excedere. In primo itaque organo psallimus, quando id quod sciri oportet nescios docemus; in secundo tunc canimus, quando ad amorem bonorum quae jam antea doctrina perceperunt torpentes animos inflammamus; in organo devotionis personamus, cum orationi et gratiarum actioni vehementer insistimus; in quarto tunc organo modulamur, quando pro bonae conscientiae testimonio in Domino [Col. 0373D] gloriamur; quinta organi melodia jam fruimur, dum pro dulcedinis inebriatione, et prae admirationis magnitudine in mentis stuporem abducimur. In eruditionis organo peritum, et in ejusmodi instrumento promptum et expeditum se esse ostendit, qui de ipso proponit, constanterque promittit: Os meum loquetur sapientiam, et meditatio cordis mei prudentiam (Psal. XLVIII) . In secundo autem organo exhortationisque instrumento tam suaviter, quam salubriter cecinit, qui cum admonendi intentione personuit: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit accipiet coronam vitae, quam, etc. (Jac. I.) In devotionis autem organo filium suum instructum esse voluit, qui praecipiendo admonuit, et admonendo praecipit: Omni tempore [Col. 0374A] benedic Deum, et pete ab eo ut vias tuas dirigat (Tob. IV) . Ad exsultationis vel jubilationis organa, et ejusmodi instrumentorum cantica quotidie admonemur, quotidie invitamur: Venite, exsultemus Domino, jubilemus Deo salutari nostro (Psal. XCIV) .

Sed, sicut sunt diversa genera organorum, sic procul dubio, et secundum diversa instrumenta sunt diversa genera canticorum, et quidem in uno eodemque instrumenti genere oportet saepe aliter et aliter psallere. Quis autem nesciat ad eruditionem pertinere, tam ad rectam fidem quam ad bonos mores instruere? Pertinet vero ad fidei dogma scire, quae sint vera et quae sint falsa. Ad morum autem instructionem pertinet nosse, quae sint illa, quae omnino committere non licet. Similiter et quae [Col. 0374B] sint illa, quae fieri oportet, et omnino omittere non licet. Item et quae sint illa, quae quidem impleta sic augent, vel cumulant meritum, ut tamen omissa nullum omnino contrahant reatum. Pertinet itaque ad eruditionem modo astruere vera, modo refellere falsa, modo exigere debita, modo cohibere illicita, modo proponere et consulere optima. Primum est probationis, secundum est improbationis, tertium prohibitionis, quartum est praeceptionis, quintum consultationis. Ecce quinque genera canticorum. Et spectant haec omnia ad eruditionis organum. In primo quidem ejusmodi canticorum genere, promptos et expeditos nos esse voluit, qui dixit: Parati semper respondere omni poscenti rationem de ea, quae in nobis est fide et spe (I Petr. III) . In secundo [Col. 0374C] autem ejusmodi canticorum genere oportet nos nihilominus instructos esse, ita ut simus semper parati omnem falsitatem repellere, infidelium argumenta, et carnalium consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi (II Cor. I) . In tertio genere canticorum multipliciter personabat, qui dicebat: Non moechaberis, non occides (Exod. XX; Deut. V) , et multa in hunc modum. Pertinet autem ad quartum genus cantici quod audis ab ore Domini: Dominum Deum tuum adorabis, et ipsi soli servies (Matth. IV) . Intellige de quinto cum audis ab Apostolo: Bonum est mulierem non tangere (I Cor. VII) . In idem concinit quod Dominus dicit: Si vis perfectus [Col. 0374D] esse, vade, et vende omnia quae habes, et da pauperibus (Matth. XIX) . Similiter et in exhortationis organo non semper psallimus uno eodemque modo. Modo namque exhortamur ad amorem virtutum, modo ad odium vitiorum, modo ad desiderium praemiorum, modo ad timorem vel cautelam suppliciorum. Ecce jam habes iterum quatuor genera canticorum. Primum est commendatio meriti, secundum condemnatio vitii, tertium promissio praemii, quartum comminatio supplicii. Commendatio est virtutis quod ab apostolo audis: Deus charitas est, et qui manet in charitate in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. IV) . Condemnatio est vitii, et pertinet ad secundum genus cantici, quod audis ibi: Putredo [Col. 0375A] ossium invidia (Prov. XIV) . Canticum satis dulce, canticum delectabile, et ad audiendum suave, promissio haereditatis aeternae. Quod oculus non vidit, nec auris audivit, et in cor hominis non ascendit (Isai. LXIV; I Cor. II) . Quartum genus cantici dictum est comminatio supplicii, quale est Apostoli: Terribilis quaedam exspectatio, et ignis aemulatio quae consumptura est adversarios (Hebr. X) . Sicut et de praedictis duobus jam organis diximus, sic et in devotionis organo non semper uniformiter psallimus. Nam devotionis est, modo mala sua accusare, modo misericordiam implorare, modo miserentem magnificare, tum pro indulta venia, tum pro qualibet impensa gratia. Ecce triplex canticum juxta devotionis organum. Primum est confessio criminis, [Col. 0375B] secundum supplicatio miserationis, tertium glorificatio miserentis. Canticum confessionis est: Peccavi super numerum arenae maris, et multiplicata sunt peccata mea, et non sum dignus videre altitudinem coeli prae multitudine iniquitatis meae. Canticum supplicationis est: Parce, Domine; parce, Domine; attende et fac (Dan. IX) . Canticum glorificationis est: Miserator et misericors Dominus patiens et multae misericordiae et verax (Psal. XV) . In organo autem exsultationis geminus est psallendi modus. Nam modo pro meritis propriis, modo de bonis alienis in Domino exultamus. Omnis enim vera et ordinata exsultatio, aut de proximi sui bono, aut de bonae conscientiae testimonio. Ecce duplex canticum, [Col. 0375C] et utrumque secundum devotionis organum, canticum gloriationis, canticum gratulationis, gloriatio de merito proprio, gratulatio de successu alieno. Vultis audire unde gloriationis canticum esse soleat, vel potius unde esse debeat? Gloria nostra, ait Apostolus, haec est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Oportet autem in hoc organo et maxime secundum hujus cantici genus, magnam psallendi peritiam habere, et cum multa cautela psallere. Nam difficile est valde in hoc cantici genere ullam dissonantiae notam penitus non incurrere. Si enim eo tenore gloriationis tuae fistulam tangas, ut illud unde gloriaris tuis meritis, vel viribus ascribas, ad ejusmodi fistulae tuae tactum sonum tam falsum quam fractum inflata fistula reddet, [Col. 0375D] et ad foedam dissonantiam erumpet. Si igitur gloriari oportet, quod quisque gloriatur, in Domino glorietur, et sic de suis meritis, quasi de Dei muneribus laetetur. Ad secundum autem in hoc organo cantici genus tunc procul dubio proficimus, cum veraciter scimus non tantummodo flere cum flentibus, verum etiam gaudere cum gaudentibus.

Restat adhuc solum illud jubilationis organum, quod certe non novit cantici genus, nisi uniforme et unicum; nihil namque aliud est canticum jubilationis quam pro spirituali et inexperta suavitate, suavitatisque magnitudine inter inenarrabilia tripudia cordis, magnitudo et multiplicitas admirationis. Nemo autem hoc ultimum organi genus, modulandique instrumentum caeterorum [Col. 0376A] comparatione parvipendat, pro eo quod canendi multiformitatem nesciat penitusque refugiat. Quod enim perdit in modulandi multiplicitate, totum recuperat, imo supra modum cumulat in modulationis suavitate, et suavitatis magnitudine. Jubilationis siquidem melodia quo caeteris est ad multiplicitatem sterilior, eo caeteris omnibus est ad jucunditatem fecundior. Caeterorum sane quodlibet ut multum hominem solet laetificare, jubilationis autem organum solet et beare: Beatus, inquit, populus qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII) , et in caeteris quidem organis solemus passim coram quibuslibet psallere. Jubilationis autem instrumento oportet et decet solam regiae dignitatis praesentiam honorare: Jubilate, inquit, in conspectu regis Domini (Psal. XCVII) . Jubilationis [Col. 0376B] canticum replet terram, laetificat coelum: Jubilate, inquit, Deo omnis terra (Psal. LXV) . Vultis et hoc nosse de hujusmodi cantico, an forte, vel ipsum soleat resonare in coelo? Cum me, inquit, laudabant astra matutina, et jubilabant omnes filii Dei (Job XXXI) . Habes itaque ex quinque organis genera canticorum, decem et quinque numero, quinque in primo, quatuor in secundo, tria in tertio, duo in quarto, unum autem solum in ultimo. Haec sunt cantica Sion, hi sunt hymni canticorum de quibus dicitur vel psallitur: Hymnum cantate nobis de canticis Sion. Ecce habes cantica graduum. Ecce habes quindecim genera canticorum. Primum ex canticis Sion est improbatio falsitatis, secundum comprobatio veritatis, tertium prohibitio praevaricationis, [Col. 0376C] quartum praeceptio justificationis, quintum propositio perfectionis, sextum condemnatio criminis, septimum commendatio virtutis, octavum comminatio damnationis, nonum promissio beatitudinis, decimum confessio criminis, undecimum supplicatio miserationis, duodecimum glorificatio miserentis, decimum tertium glorificatio humilitatis, decimum quartum gratulatio charitatis, decimum quintum et ipsum omnium ultimum, omniumque jucundissimum tripudiatio admirationis. Habes itaque quinque organa, habes et decem et quinque cantica. Organum eruditionis, organum exhortationis, organum devotionis, organum exsultationis, organum jubilationis. Bonum est itaque hujusmodi organa resonare, bonum [Col. 0376D] est et ejusmodi cantica psallere: Bonum est, inquit, confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime (Psal. XCI) . Cantemus ergo non cuilibet, sed Domino Deo nostro. Absit a nobis illis cantare vel psallere, qui nos solent in captivitatem trahere, et in Babylonem abducere, et in confusionem dejicere! Quia illic interrogaverunt nos, qui captivos duxerunt nos, verba cantionum. Sed qui sunt, qui nos in captivitatem trahunt, et in Babylonem, vel confusionem adducunt, nisi superbia et vana gloria? Ante ruinam enim exaltabitur cor; absque dubio ante ruinam cor exaltatur, et ante confusionem inaniter gloriatur. Superbia et vana gloria semper est causa ruinae et confusionis, et ipsae utique sunt quae veraciter adducunt captivitatem mentis: Hymnum, inquiunt, [Col. 0377A] cantate nobis de canticis Sion. Nolunt superbia et vana gloria Domino Deo nostro cantari, sed sibi. Quid est Deo nostro psallere, nisi in his quae dicimus non nostram, sed divinam gloriam quaerere? Quid est superbiae, vel vanae gloriae cantare, nisi ex his quae dicimus vel sentimus propriam gloriam et excellentiam quaerere? Absit a nobis talibus tyrannis servire, et satisfacere velle! Alioquin [Col. 0378A] satius erit intentionis nostrae inanitatem et sterilitatem attendere, et in salicibus in medio Babylonis organa nostra suspendere, quam talibus exactoribus psallere. Audi cui cantare deceat, cui denique psallere oporteat. Psallite Deo nostro, psallite; psallite regi nostro, psallite; psallite autem sapienter, et exsultate in ipso vehementer. Qui vivit et regnat per infinita saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0377A] Eripe me, Domine, ab homine malo, a viro iniquo eripe me. Tentatio diabolica quandoque est subita, quandoque est violenta, aliquando fraudulenta. Subita [Col. 0377B] est, quando rationis judicium praevenit. Violenta est, quando virtutis nostrae possibilitatem excedit. Fraudulenta est, quotiescunque discretionis examen fallit. Secundum igitur modum tentationis tentator ipse sortitur saepe proprietatem appellationis. Hinc est quod Scriptura sacra vitiorum incentores daemones, nunc aves nominat, nunc bestias, quandoque homines ex quadam similitudine appellat. Subito enim, et quasi avis volat, cum mentem ante deliberationem praeoccupat. Saepe etenim in tanta festinatione meus in turpem cogitationem labitur, ut priusquam aliquid inde deliberare possit, in delectationem rapiatur. Tentator ergo quasi avis volans est, cum venit subitus vel improvisus. Sed tunc velut leo saevit, cum sentitur violentus. Saepe enim ex [Col. 0377C] praecedenti culpa agitur, ut vehemens postmodum, et omnino intolerabilis tentatio suboriatur. Sed cum ad vim faciendam licentiam non accipit, saepe malignus hostis se ad fraudem convertit. Cum igitur per astutiam praevalere nititur, recte hominis appellatione designatur. Solus namque homo inter animalia ratione utitur, unde illis etiam quibus fortitudine inferior est, ex ingenii singularitate principatur. Quasi homo ergo est, quando utitur non tam fortitudine quam calliditate, quando agit non tam fortiter quam prudenter. De avibus idem Propheta conqueritur cum alibi testatur, dicens: Posuerunt morticina servorum tuorum escas volatilibus coeli (Psal. LXXVIII) . Sed de bestiis consequenter adjungit: Carnes [Col. 0377D] sanctorum tuorum bestiis terrae (ibid.) . Bestias etiam tunc metuebat, cum alibi Domino in oratione proclamabat: Ne tradas bestiis animas confitentes tibi (Psal. LXXIII) . Hic quia contra callidum tentatorem certat, insidiatorem suum hominem appellat, cum dicit: Eripe me, Domine, ab homine malo, a viro iniquo eripe me. Sed ne me hoc de meo sensu finxisse existimes, Evangelium lege, et nunc per aves, nunc per hominem daemones designari absque dubio invenies. Ibi legis de semine quod secus viam cecidit: Quia volucres coeli comederunt illud (Luc. VIII) ; et de zizania dicitur: Quia inimicus homo fecit hoc (Matth. XIII) . Quod autem per volucres sive per hominem Veritas nonnisi daemones designare voluerit, subjuncta expositione manifeste declaravit. Quid lucidius, [Col. 0378A] quid manifestius eo quod ibi dicitur inimicus homo est diabolus. Ab hujusmodi homine inimico, homine iniquo, et homine malo Propheta se [Col. 0378B] eripi postulabat, cum dicebat: Eripe me, Domine, ab homine malo, ac si aperte fateatur, dicens: Vide quia talem, tam astutum hostem sustineo, cujus comparatione quasi brutum animal appareo. Quanto animal ab homine ex rationis privilegio praeceditur, tanto intelligentiae nostrae exiguitas, calliditatis ejus magnitudine superatur. Vix ejus insidias adverto, vix ejus astutias deprehendo. Eripe me ergo, Domine, ab homine malo. Spirituales quidem viri quasi homines sunt, qui ejus fraudes facile deprehendunt. Carnales autem meique similes ei comparati, velut animalia sunt qui ejus insidias parum, vel minime advertunt; verumtamen homines et jumenta salvabis, Domine, quemadmodum multiplicabis misericordiam tuam, Deus. Eripe ergo me ab [Col. 0378C] homine malo. Si te parum movet quod quasi animal contra hominem pugno, quod brutus quodammodo contra callidum insidiatorem decerto. Si ergo te non movet quod hostis meus homo est, moveat saltem quod malus est. Eripe me ergo, Domine, ab homine, etc.

Sequitur: A viro iniquo eripe me. Forte aliis verbis idem replicatur, et forte per hominem malum, et virum iniquum idem accipitur. Videamus tamen ne forte in his aliud aliquid lateat, quod ad aedificationem nostram utiliter innotescat. Plus itaque est esse virum quam hominem. Feminas siquidem sive pueros generali vocabulo dicimus homines. Sed scimus quia feminas viri virtute praecedunt, pueros [Col. 0378D] vero tam prudentia quam viribus antecedunt. Primo ergo, quia hostem suum callidum sensit, pro ingenii ejus mira subtilitate eum hominem dixit. Sed quia postmodum deprehendit eum non solum prudenter, sed etiam fortiter agere, studuit eum convenienti vocabulo virum appellare. Sic namque solet saepe excrescere vis certaminis, pondus tentationis, usque prius fuit tantum fraudulenta, fiat postmodum etiam violenta, ut quia tentator praevalere non potuit per solam astutiam, vincat saltem per adjunctam vehementiam. Considerare libet in uno eodemque modo tentationis, et pietatem divinae dispensationis, et fraudem diabolicae perversitatis: prius enim fraudulentus hostis hominem leviore tentatione appetit, ut si forte levi impulsu ceciderit, tanto fiat ejus [Col. 0379A] excusatio minor, quanto fuerit tentatio levior. Sed cum per minora certamina mentem cujuslibet a suo proposito non dejicit, ad majora subito se accingit. Longe tamen alia consideratione divina dispensatio idem agere permittit, quae in omne quod agit humanae semper saluti consulit. Prius siquidem erudit hominem per leviorem pugnam, ut eruditus discat tandem de gravioribus periculis reportare triumphum. Nihil enim aliud circa nos Dominus facere vel fieri permittit, nisi quod pium vel quod justum esse discernit. Hinc est illud: Justus Dominus in omnibus viis suis, et sanctus in omnibus operibus suis (Psal. XLIV) . Econtra autem diabolum malum et iniquum vocat, malum quia semper nocere desiderat, iniquum quia ultra aequitatis mensuram modum saepe percussionis [Col. 0379B] dilatat. Recte enim malum dicitur propter intentionem malae voluntatis, etiam tunc, cum in nostra afflictione non excedit metam aequitatis. Prius persequitur nos quantum culpa nostra exigit; sed, cum hoc ad subversionem nostram sufficere non posse videt, saepe modum excedit. Sciendum tamen est, quia tunc ei divina bonitas licentiae frena relaxat, cum hoc humanae utilitati militare posse considerat. Quia ergo Propheta videt tentatorem nostrum in omni eo quod circa nos agit malum intendere, dicit eum malum; quia vero constat eum saepe metas aequitatis in nostra insectatione excedere, vocat eum iniquum et dicit: Eripe me, Domine, etc. Cito hoc fieri voluit, quia non libera, sed, eripe me dixit. Forte et per vim id fieri oportere credebat, [Col. 0379C] qui se ereptione, non praeceptione liberandum postulabat. Non tamen quod Dominus hoc praecipiendo non posset, sed ut humano modo loquens, magnitudinem periculi ostenderet: Qui cogitaverunt iniquitates in corde, tota die constituebant praelia. Aliud est cogitare iniquitatem, et aliud est loqui [Col. 0380A] iniquitatem. Quod adhuc cogitamus tantum, aliis quidem occultum est, quod autem loquimur, incipit etiam aliis esse manifestus.

Coram igitur perfectis viris maligni Spiritus iniquitatem cogitant, quia inquantum possunt fraudulentae persuasionis dolos occultant. Sub specie etenim boni bonis viris mala persuadere volunt, quia ad aperta mala eos omnino trahere non possunt. Quid igitur aliud est eos iniquitatem suam non loqui, sed cogitare, quam malum quod intendunt fraudulenter abscondere? Vide quibus gradibus malum crescit, primo cogitatur, postea dicitur, tandem conclamatur, sicut scriptum est: Cogitaverunt et locuti sunt nequitiam; iniquitatem in excelso locuti sunt (Psal. LXXII) . Prius cogitaverunt, postea locuti sunt, demum [Col. 0380B] in excelso locuti sunt. Cogitaverunt, hoc pertinet ad locutionem; in excelso locuti sunt; hoc pertinet ad clamorem. Quasi cogitant malum, et non loquuntur, cum quod suadent malum esse dissimulant. Malum loquuntur, se quasi in secreto, quando malum non abscondunt sed excusant. Malum loquuntur et in excelso, quando quod manifeste malum est, quibusdam libere imperant. Coram ergo perfecte bonis cogitant, coram imperfecte bonis vel malis susurrant, coram perfecte malis clamitant. Sed et in uno eodemque homine hunc ordinem servant, dum ad perditionem eum rapere festinant. Prius occultum malum suadent sub boni specie, post manifestum malum sub excusatione, tandem publicum malum praecipiunt manifeste. Talem fortassis [Col. 0380C] tunc temporis David senserant, cui aperte malum persuadere non poterant. Et idcirco iniquitatem cogitare quidem, non autem loqui praesumpserunt, de quibus dicitur: Qui cogitaverunt iniquitates in corde.

Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum. In manibus operatio, in digitis intelligitur discretio. Sententia trita, et pene nemini ignota. Sunt autem manus duae, et unicuique digiti quinque. Manus [Col. 0379D] vero alia dextera, alia sinistra, quandoque per dexteram operatio bona, per sinistram intelligitur operatio mala. Quale est illud, nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua. Quandoque in utraque manu non nisi bonum exprimitur, cum per Prophetam dicatur: In die tribulationis meae Deum exquisivi manibus meis (Psalm. LXXIII) . Neque enim ex malo opere diceret se Propheta Deum quaerere, vel crederet se posse invenire. Est autem, ut in commune novimus, dextera fortior, sed sinistra lenior. Ad dexteram ergo pertinent opera fortitudinis, ad sinistram officia mansuetudinis. Ad dextram rigor severitatis, ad sinistram lenitas pietatis. Ad dextram denique exercitia justitiae, ad sinistram impendia [Col. 0380C] misericordiae. Dextera vero modo per seipsam operatur, modo ex sinistra adjuvatur. Operatio autem solius sinistrae admodum rara, et penitus infirma, nisi forte in his quae naturae ordinem confundunt, et de sinistra dextram faciunt. Justitia [Col. 0380D] alia cogens, alia permittens, justitia cogens est, quae nisi ad unam partem omnino accommodari non potest. Quaedam enim ex aequitate justitiae ita exiguntur, ut omnino nisi injuste non praetermittantur, et quaedam sic prohibentur, ut nunquam nisi illicite usurpentur. In his autem omnibus cum ea juste exsequimur, quasi in sola dextera operamur. Sunt autem et alia quaedam quae et juste fieri, et misericorditer possunt relaxari; et item alia e converso, quae et juste praeteriri, et misericorditer possunt exerceri. In his autem misericordiae operatio locum habet, et quantum justitia permittens patitur, exercere se valet. Semper tamen in his quae pie impendit, vel venialiter remittit, illud maxime [Col. 0381A] caveat, ne justae aequitatis metas excedat. Quando ergo misericordiae opera ita exsequimur ut a justitia non recedamus, quasi in utraque manu operamur. Quando ergo ipsa justitia ex misericordia conditur vel temperatur, dextra quodammodo, quasi ex sinistra adjuvatur, quemadmodum invenitur scriptum: Quoniam misericordia superexaltat judicium. Ecce de manibus, modo de digitis videamus.

Utraque manus digitis distinguitur, vel ornatur, et tam justitiae quam misericordiae operatio ut utilis et ordinata sit discretione moderatur. Sunt autem digiti quinque, et discretionem quidem possumus quinque gradibus distinguere. Primus discretionis gradus est dijudicatio, secundus deliberatio, tertius dispositio, quartus dispensatio, quintus moderatio. [Col. 0381B] Primum namque est dijudicare, et per discretionis examen quaerere quid sit licitum quidve illicitum. Sed quia illa quae licita sunt, non statim omnia expediunt, restat secundo loco ad consilium confugere, et multa deliberatione investigare in his omnibus quae licent quid expediat, vel quid omnino non expediat. Quaesito et invento quid licenter et utiliter faciamus, incumbit adhuc agnoscere in rebus utilibus quid, quomodo, vel quo ordine facere debeamus. Ordine gerendorum disposito atque praefixo, oportet saepe pro vario rerum eventu ad dispensationis gratiam confugere, et secundum occasionum opportunitatem aliquid de propositi nostri rigore et dispositionis nostrae ordine demere vel mutare; quoniam humana dispositio atque divina [Col. 0381C] non semper in eumdem finem concurrunt, nec ad eumdem exitum usquequaque conducunt. Ultimum autem est in omnibus quae ordinate et circumspecte agimus, modum congruum non ignorare, cognitum vero cum omni diligentia et longanimitate custodire. Primum itaque est dijudicationis, secundum deliberationis, tertium dispositionis, quartum dispensationis, quintum moderationis. Per dijudicationem siquidem licita ab illicitis secernimus; per deliberationem inter tot licita utilia ab inutilibus eligimus; per dispositionem juxta electionis modum cuncta in ordinem redigimus, per dispensationem pro rerum eventu temporum opportunitati cedimus; per moderationem in omnibus quem decet operum [Col. 0381D] modestiam servamus. Dijudicatio itaque discernit inter licitum et illicitum, deliberatio inter commodum et incommodum, dispositio inter ordinatum et inordinatum, dispensatio inter opportunum et importunum, moderatio vero inter moderatum et immoderatum. Dijudicatio est, quae cuncta in judicium adducit, et segregans bona a malis per illicita nos effluere non permittit. Deliberatio quae nihil inconsulte agit, et quae semper nos a rebus supervacuis restringit. Dispositio est, quae cuncta inconfuse agit, nihilque penitus inordinatum relinquit. Dispensatio est, que supervenienti occasioni cedit, et humanae infirmitati consulens, humanam dispositionem divinae, dispositioni frivolae resultare non permittit. Moderatio est, quae modum custodit, et [Col. 0382A] in quibuscunque agendis modestiae metas praeterire non sinit.

Notandum autem quod discretio quandoque stricte accipitur, et tunc nihil aliud quam quod superius dijudicationem diximus intelligitur, ut sint quinque gradus prudentiae: Discretio, deliberatio, dispositio, dispensatio, moderatio. E contrario autem saepe deliberatio largius accipitur, ut subsequentia in se membra includere videatur. Quis enim dicat ad deliberationem usquequaque non pertinere ordinem, recompensationem, modum in agendis, mutandis, consummandis quaerere et invenire? Secundum hanc acceptionem prudentiae videntur inesse tantummodo membra duo, discretio videlicet atque deliberatio. Sic sane verborum inopia [Col. 0382B] facit nos eorum significationem modo extendere, modo restringere, vel alio quolibet modo mutare. Sed videamus modo quomodo, vel quam apte respondeant quinque digitis superius assignatis quinque gradus discretionis non solum numero vel ordine, sed et quadam qualitatis suae proprietate. Primus digitus pollex, secundus index, tertius medius, quartus medicus, auricularis autem ultimus, et minimus. Vide ergo quomodo solus pollex caeteris omnibus virtute et positione respondet, quomodo cunctos praecedit atque praepollet, unde et nomen habet. Sic sane dijudicationis examen debet et solet primum locum tenere, caeterisque omnibus exercitationis usum et locum tribuere vel administrare. Nam, nisi discretionis judicium praecedat, et licita [Col. 0382C] ab illicitis secernat, caeterorum quodlibet non habet quod agat. Sola enim licita licite electionem accipiunt, ordinem exigunt, recompensationem admittunt, mensuram requirunt. Electio autem ad deliberationem, ordo ad dispositionem, recompensatio ad dispensationem, mensura vero pertinet ad moderationem. Vides certe quomodo dijudicationis censura caeterorum quorumlibet officia praecedit atque praecellit. Quando aliquid ostendere volumus, indice utique hoc facere consuevimus. Vide ergo ne forte indicis officium vel locum deliberatio teneat, quae semper quid nobis faciendum sit sua electione ostentat. Nam, quamvis licitum aliquid esse discernimus, non tamen idcirco statim [Col. 0382D] et faciendum putamus. Non enim quidquid licitum est, pariter et prodest. Sed quod veraciter utile esse deliberatio probat, simul et faciendum esse nemo ignorat. Sic utique dum quo facto opus sit quotidiana deliberatione indicatur, indicis officium ipsa nostra deliberatio explere videtur. Debet autem ad indicis similitudinem, secundum locum deliberatio tenere, et dispositionem dispensationemque simul, et moderationem praecedere. Ea namque quae inutilia, et idcirco vitanda sunt, dispositionis, dispensationis moderationisve officia non requirunt. Proximum locum post indicem medius tenet, sic et deliberationem semper dispositio subsequi oportet. Nam illa utique quae per deliberationem eligimus, statim per dispositionem ordinare debemus. Medius [Col. 0383A] autem digitus ille dici solet, qui inter caeteros medium, et summum locum tenet. Moris autem est rectorem medium et summum locum tenere. Inter eos utique eis solent a dextris et a sinistris assistere vel assidere; inter eos, inquam, quorum solent officia disponere, mysteria ordinare. Sic sane dispositio veluti rectoris officio, vel loco fungitur, dum ejus ministerio omnis operum nostrorum ratio ordinatur. Regentis et praeeminentis officium gerit, quae omnia seriatim circa se ordinat atque disponit, sine cujus nutu nihil in actu prodire habet, nihil ad affectum exire oportet. Indicem et medium medicus sequitur, et deliberationem simul et dispositionem saepe dispensatio comitatur. Superveniente occasione et in idipsum urgente, multum diversa saepe [Col. 0383B] ex dispensatione agimus ab his quae prius deliberavimus, aliquando autem et alio ordine quam disposuimus. Dispensationis igitur officio saepe agitur, ut tam nostra deliberatio quam dispositio meliori exitu concludatur. Debet itaque utramque sequi, per quam oportet, cum necesse fuerit, utramque corrigi. Infirmis autem membris atque medendis palpandi gratia medicus maxime adhibetur, indeque absque dubio quasi pro medendi officio, hoc nomen sortitur: et quid aliud, quaeso, dispensatio quam morbida nostra palpat, dum infirmitatis nostrae modum forti examinatione pensat, ut meritorum nostrorum dispendiis digna recompensatione respondere sciat, et medici officium explere valeat? [Col. 0383C] Manus nostra in minimum digitum desinit, et moderatio quidem omni opportuno operi congruum modum imponit. Hic est ille digitus, qui auricularis dicitur, pro eo sane quod caeteris omnibus accommodatius purgandis auribus ingeritur, et ille absque dubio ob auditionis aurem purgatam, et ad audiendum paratam gerit, mandatisque divinis melius obaudit, qui in omnibus quae agit, dignas moderantiae metas observat.

Hos quinque quales distinximus discretionis digitos utraque manus habere debet, et tam justitiae, quam minime operatio, his sane prudentiae gradibus ordinari oportet: Si nos, inquit Apostolus, dijudicaremus, non utique judicaremur (II Cor. XXI) . Attende, obsecro, quam utile dijudicationis officium sit, quae nos in conspectu judicis judicio absolvit. [Col. 0384A] Ad deliberationis consilia nos mittit qui dicit: Omnia fac cum consilio, et nunquam poenitebis (Eccli. XXXII) . Noverat sane quia quibus omnia licent, non tamen et aequa omnia expediunt. Dispositionis ordo in operibus nostris cogita quam necessarius videatur, quandoquidem in sermonibus nostris etiam observandus proponitur: Jucundus, inquit, homo qui miseretur et commodat, disponet sermones suos in judicio (Psal. CXI) . Dispensatorum, et eo ipso dispensationum proprietatem, vel officium expressit qui ait: Hic jam quaeritur inter dispensatores ut fidelis quis inveniatur (I Cor. IV) . Ad moderationis modestiam admoneris, cum audis, et legis: Modestia vestra nota sit omnibus hominibus (Philip. IV) . Puto autem quia nihil firmiter, nihil fideliter et ad [Col. 0384B] meritorum retributionem tenetur, quod in his quinque dijudicationis videlicet, et deliberationis, dispositionis, dispensationis, moderationisque digitis non restringitur, sive justitiae, sive misericordiae, seu forte utriusque manibus efferatur. Ecce de digitis, ecce de manibus, pro ejusmodi psallentem advertimus, cum audimus: Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum. Studeamus et nos in his manibus vel digitis fortiter et prudenter agere, ne nos pudeat cum Propheta pari voce psallere. In manibus constanter, in digitis agamus prudenter. Manus ad constantiam, digiti ad prudentiam. Caveamus sollicite ne rigor justitiae nos usque ad crudelitatem [Col. 0384C] agitet, vel misericordiae lenitas nos usque ad dissolutionem emolliat. Omnis autem justitiae, vel misericordiae exordinatio, imo qualiscunque transgressio aut ex concupiscentia oritur, aut ex ignorantia procreatur. Ab illa vitia surgunt, ab ista errores originem trahunt. Vitia saepe operationis nostrae manus enervant, et errores nihilominus discretionis nostrae digitos foedant. Vitia itaque manus, manus vitia oppugnant; errores digitis, digiti erroribus rebellant. Sed utrorumque congressus victoriam de ejus virtute speramus, cui in Propheta psallimus: Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum. Manus, inquam, ad praelium contra congressum vitiorum, digitos ad bellum contra incursus errorum.

[Col. 0383D] Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram. Singularis gloria Mariae. O gloria Virginis, o gratia Salvatoris, o gratia mirabilis, o gloria singularis! Stupenda dignatio prolis, stupenda dignitas matris! Qualis, quanta dedignatio prolis Filium Dei Patris fieri filium hominis, Dominum gloriae fieri filium Mariae! Qualis, quantave dignitas matris habere fructum fecunditatis cum flore virginitatis; virginem habere filium, nec qualemcunque, sed Deum! [Col. 0384D] Vere singularis gloria Mariae, descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram: descendet, inquit, quis, quaeso, vel quo? Unde, vel quomodo? Descendet sicut pluvia in vellus. Haud dubium quod Christus Jesus. Sed unde, quaeso, vel quomodo? De sinu summi Patris in uterum virginis matris. Sed quis veniendi modus? sicut pluvia in vellus. Sicut pluvia in vellus descendisti, ut salvum faceres genus humanum; te laudamus, Deus noster. Ecce quis venit, ecce unde venit, ecce quo requievit, [Col. 0385A] ecce quomodo descendit. Quis venit? Hic erit, inquit, magnus, et Filius Altissimi vocabitur (Luc. I) . Unde venit? A summo coelo egressio ejus (Psal. XVIII) ; egressus ejus a principio, a diebus aeternitatis. Quo descendit? Ecce virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod est nobiscum Deus (Isai. VII) . Quomodo descendit? Sicut pluvia in vellus. Audi apertius: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Ecce modus. Quomodo, inquit, fiet istud, quoniam virum non cognosco? (Matth. V.) Superveniet Spiritus sanctus, obumbrabit tibi Altissimi virtus, hoc est sicut pluvia in vellus. Quomodo, inquam, descendit pluvia in lanam, stillicidia super terram? Quomodo, quaeso, nisi placide et quiete, utiliter et fructuose? Profecto [Col. 0385B] aliter descendit grando in terram, et aliter stillicidia, grando cum strepitu, stillicidia sine strepitu, grando ad sterilitatem, stillicidia ad fertilitatem. Descendit ergo sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram; placide in placidam, quiete in quietam, suaviter in suavem, benigne in benignam, jucunde in jucundam. Singularis gloria Mariae descendit sicut pluvia in vellus. Quid, quaeso, facit? quid facere consuevit pluvia in vellere, stillicidia in tellure? Quid, inquam, operatur aqua in lana, unda in terra? Profecto et absque ambiguo lanam lavat, terram rigat. Lavat ad emundationem, rigat ad fructificationem. Sic profecto una eademque aqua sapientiae salutaris, una eademque gratia Salvatoris virginem matrem fecundat, et mundat; [Col. 0385C] mentem mundat, ventrem fecundat. Mundat mentem ad summam puritatem, fecundat ventrem ad excellentissimam prolem. O puritas mentis, o fecunditas ventris! O summa puritas, o singularis fecunditas! Quam beatus fructus ventris, tam gloriosa puritas mentis. Benedicta tu, inquit, in mulieribus et benedictus fructus ventris tui! (Luc. I.) O parens benedicta, o proles gloriosa! Singularis gloria Mariae! Descendet sicut pluvia in vellus, descendet sicut pluvia in vellus virgineae mentis, descendit sicut stillicidia in terram virgineae carnis. Illam itaque emundavit, istam fecundavit. Sed nunquid mundavit solam mentem? nunquid fecundavit solam carnem? Imo absque ambiguitate, et sine omni contradictione [Col. 0385D] mundavit mentem et carnem, fecundavit mentem et carnem. Una eademque unda gratiae Salvatoris extersit ignorantiam mentis, et exstinxit omnem concupiscentiam carnis. Una eademque aqua sapientiae salutaris, carnem virginis fecundavit ad prolem, et mentem matris ad omnem virtutem. Unam itaque, et eamdem mentem reddidit vitiis vacuam, virtutibus plenam. Uni eidemque carni contulit fructum fecunditatis, et conservavit florem virginitatis.

Sed nunquid secundum Gedeonis petitionem gratiae unda quasi ad velleris infusionem prius solam implevit mentem, postea autem velut terrae irrigationem solam implevit carnem? Nunquid prius carnem deseruit, ut mentem repleret? Nunquid postmodum [Col. 0386A] a mente recessit, ut carnem fecundaret? Absit! Videte tamen ne forte secundum aliquid prius infuderit solam mentem, et iterum secundum aliquid solam carnem. Utique gratiae unda prius mentem solam fecundavit ad fidem, postea autem eadem gratia carnem solam fecundavit ad prolem. Fides in mente sola, proles in carne sola; prius fides, postea proles. Nisi praecessisset fides conceptionis, omnino non successisset fecunditas prolis. Fides praecessit, et proles successit, et fides recessit. Non enim adhuc credere, sed jam scire oportuit, quod rei experimento probavit. Recte ergo dictum est quia secundum petitionem Gedeonis, juxta aliquid prius infudit solum vellus virgineae mentis, et item postmodum juxta aliquid, solam terram virgineae carnis. [Col. 0386B] Vere singularis gloria virginis Mariae, descendet sicut pluvia in vellus. Quid est vellus, nisi lana a carne recisa et a carne sublata? O quale vellus illud virgineum pectus, longe remotum, valde alienum a desideriis carnalibus et sordidis corporum passionibus! O quale vellus virgineae mentis, mundi cogitatus! O quale vellus virginei pectoris, casti affectus! O quale vellus virtutum omnium ornatus! Quis non gaudeat se vestiri posse de virtutum vellere B. Virginis Mariae? O quantus, o qualis et quam gloriosus ornatus Ecclesiae catholicae, et hoc de vellere virginis Mariae! Omnis gloria ejus filiae regis ab intus, in fimbriis aureis, circumamicta varietate. Est itaque circumamicta varietate, sed hoc de vellere virginis Mariae, pilis carnis, pilis sordidis, pilis caprinis [Col. 0386C] ad ignominiam tegeris, si non vellere vestiaris. Compara, si placet, pilos cum lana, et ex comparatione collige quam sit specialis gloria in virgine, et ex virgine Maria. Cogita lanam in pilorum comparatione, et ex ejus qualitate collige et subtilitatem et sublimitatem mentis virgineae. O cogitationes subtiles, o sensus sublimes, quae de mente virginea surgunt, quae se non in pilorum morem, sed in lanae similitudinem subtilius et longius extendunt! O sublimes, o subtiles virginis intellectus! O sublimes, o subtiles virginis affectus! O speciosum, o gloriosum virginei pectoris vellus! Ex hoc pectore omnium virtutum ornatus, ex hoc pectore totius gloriae cumulus, et ecce quale virginis Mariae vellus! O specialis gloria in virgine, et ex Virgine Maria! Descendet sicut [Col. 0386D] pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram. Quae est illa terra, nisi matris Domini caro virginea? Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum, aperiatur terra, et germinet Salvatorem. De hac terra Veritas est orta. Veritas, inquit, de terra orta est. Ex hac terra germinavit illud lignum fructiferum, quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. De hac, inquam, terra germinavit lignum vitae, nec qualiscunque, sed vitae aeternae, et in aeternum beatae. Vere fructus terrae sublimis, fructus aeternae beatitudinis. Gustate, obsecro, gustate et videte, quam suavis, et quam salubris est fructus terrae hujus, et fructus ligni hujus. O lignum fructiferum, o lignum [Col. 0387A] salutiferum! Flores habet, fructum habet; flores internae pulchritudinis, fructus aeternae beatitudinis; flores perfectae bonitatis cum fructibus aeternae beatitudinis. O res miranda et valde stupenda! In uno eodemque ligno sic fructus adveniunt, ut flores non recedant; sic fructus maturescunt, ut flores non marcescant. Ecce qualem germinavit fructum terra illa beata, quae genuit Salvatorem, gloriosa virgo Maria: Sicut stillicidia, inquit, stillantia super terram. In hac terra inventus est lapis ille sine manibus excisus, qui crevit in montem magnum, et implevit universam superficiem terrae. Puto quia in hac terra, secundum Moysi sententiam, nascitur aurum, et aurum illius terrae optimum (Gen. II) . Ibi invenitur bdellium et lapis onychinus. Qualem, quaeso, dicimus [Col. 0387B] hanc terram in qua facile invenimus si volumus aurum optimum et lapidem pretiosum. Sed quid dicturi sumus de illius terrae auro, auro tam optimo, tam pretioso? Puto quod secundum hoc quod in beato Job legitur: Quoniam et huic auro locus est in quo conflatur (Job XXVIII) .

Sed quis, quaeso, hujus conflationis locus, an forte ipse est uterus virgineus? Quis hujus operis conflator aurique mundator, nisi Spiritus sanctus? Hujus sane operatione in ventre virginali conflatum est aurum et decoctum ad purum, natura humana purgata et ab omni labe mundata, Verbo unita, et in unam personam conjuncta. In hoc conflatorio, et ex hujusmodi [Col. 0388A] auro formatus est annulus, lapis pretiosus, et in eo imposita est forma summi regis, et imago impressa, et plene expressa. Aurum optimum caro Christi lapis pretiosus, anima Christi figura, et imago Patris, divinitas Christi. Qui cum sit splendor gloriae et figura substantiae ejus, nihilominus tamen humanitati nostrae est unitus, ut ex duabus naturis tribusque substantiis esset quasi in unum annulum junctus mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, et fieret dexterae Excelsi ornatus. Hujus annuli signaculo signatum est illud edictum, vel chirographum, in quo liberata est captivitas Judaeorum. Hic est annulus Aman principi ablatus, et Mardochaeo regia clementia commissus, et quam haeretica perversitas perdidit, ordo catholicorum doctorum acquisivit. [Col. 0388B] O si quis in nobis factus filius prodigus, qui dudum mortuus est, et jam revixit, perierat et inventus est, date hunc annulum in manu ejus, et calceamenta in pedibus ejus! O quanto honore unusquisque nostrum in hoc annulo donatur, quandoquidem in ejusmodi ornatu et ipse pater gloriatur! Ecce qualia, ecce quanta bona contulit nobis virgo mater nostri Salvatoris. Ex ejus vellere vestimur et ornamur. Ex fructu terrae illius pascimur et sanamur, decoramur, coronamur et gloriamur. O vere spiritualis, vere singularis gloria in virgine, et ex Virgine Domini matre!

[Col. 0387C] Scuto circumdabit te veritas ejus, non timebis a timore nocturno. A sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et daemonio meridiano. Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis. Septem sunt genera tentationum: prima est importuna, secunda est dubia, tertia subita, quarta occulta, quinta violenta, sexta fraudulenta, septima perplexa. Importunam tentationem illam dicimus quam a recordationis nostrae oculis amovere vix possumus, quae saepe amota, semper ad animum redit, et ipsum omni pene hora inquietare non desinit. Tentatio dubia est, quae animum ita ambiguitatis nubilo involvit, ut quid certum de re aliqua tenere debeat plene discernere omnino non possit, sed modo animum ad ancipitem sententiam trahit, [Col. 0387D] modo ad diversas seu etiam contrarias impellit, et pro vario rerum eventu, multiplicique respectu sententias variat atque multiplicat. Subita tentatio est, quae judicium rationis praevenit, in tantum ut mens tentantis mali impetu praeventa ejus insidias praevenire non possit, et saepe sentit se prius pravae delectationis jaculo transfigi, quam possit circumspectionis suae scuto muniri. Occultam tentationem dicimus, per quam fit saepe ut ibi negligamus ubi solliciti esse deberemus. Per hanc enim agitur ut res noxia, valdeque perniciosa in considerationem non adducatur, et utrum bona, an mala sit omnino [Col. 0388C] non discutiatur. Et quam multa sunt putamus, quae per incuriam, aut negligentiam saepe committimus, quae nunquam fortassis toto tempore vitae nostrae in judicium adducimus, unde fit ut inde securi simus, unde judicium timere deberemus. Violenta tentatio est, quae vix aut nullo modo humana industria superari potest, quae vires humanae mentis fatigationis suae vehementia ita enervat, ut tentanti malo, nisi divinitus aspirata, resistere omnino non valeat. Fraudulenta tentatio est quae animum seducit, et in falsa sententia saepe etiam immobiliter figit, in tantum ut bonum dicat quod veraciter est malum, similiter et malum, quod veraciter est bonum; per hanc utique tentationem id, ut omnes videmus, frequenter agitur, ut unde confundi deberet mens improba, satis [Col. 0388D] imprudenter glorietur, et inde saepe quasi secura exspectat praemium, unde trepida oporteret timere supplicium. Perplexa tentatio est, quando sub uno eodemque tempore mens variis vitiis impetitur, ut vel in uno aliquo labatur. Et saepe versuta malignitas hos vitiorum congressus cum tanto artificio ordinat, ut animus improvidus unde uni vitio robustius resistere parat, eo ipso aliud incurrat atque succumbat. Importuna itaque tentatio est, quae procaciter insistit, dubia quae animum ambiguitatis nubilo involvit, subita quae judicium rationis praevenit, occulta quae deliberationis considerationem [Col. 0389A] praeterfugit, violenta quae vires mentis transcendit, fraudulenta quae animum seducit, perplexa quae variis vitiis impetit.

Notandum autem quod hi septem tentationum modi, modo possunt esse simplices et impermisti, modo compositi atque permisti. Ultimus tamen tentandi modus juxta aliquid semper est multiplex, et juxta aliquid potest esse simplex. Multiplex enim est in eo ipso quod ex pluribus vitiis componitur; simplex tamen juxta aliquid est, quando uniformiter agitur. Aliud sane est tentari diversis vitiis et aliud absque dubio tentari diversis modis. Sicut enim ex diversis vitiis tentari possumus uno eodemque modo, sic diversis quidem modis tentari possumus uno eodemque vitio. Modi itaque tentandi, [Col. 0389B] ut jam dictum est, modo impermisti sunt, quando quilibet eorum uniformiter agitur, modo compositi, quando invicem permiscentur, et ex pluribus tentationum modis una componitur, una siquidem eademque tentatio potest esse modo subita et violenta, modo subita et fraudulenta. In hunc itaque modum et de aliis judicare possumus, sed nos interim in hoc loco de simplicibus agere instituimus. De prima ergo quae dicta est importuna dictum est in Job: Lapides excavant aquae, et terra paulatim alluvione consumitur (Job XIV) . Attende, obsecro, quam convenienti similitudine importuna tentatio describitur, cum simplex est et uniformiter agitur.

Notandum sane de his septem tentationibus, quando simplices sunt, quod secunda quidem periculosior est quam prima, tertia quam secunda. Ad tertiam quoque eodem modo se habet, et quartam in consequentibus quidem consequenter debemus intelligere, periculosiorem utique esse semper posteriorem priore. Prima enim caeteris omnibus facilius vincitur, quae in se nihil molestiae habere videtur, nisi quod animus importunitatis ejus assiduitate [Col. 0391A] diutius fatigatur. Secunda autem (id est dubia) in eo ipso est periculosior quam importuna, quia mens saepe segnior redditur ad bonum, quando bonum dubitatur esse quod veraciter bonum est; similiter et pronior efficitur ad malum, quando malum esse nescitur, quod veraciter malum est. Verumtamen et subita periculosior est adhuc quam dubia. Nam in dubia tempus habemus diutius deliberandi et altius perscrutandi quod plene non discernimus, vel certe ab aliis id quaerere possumus ad quod ipsi non sufficimus. Sed subita tentatio, quia mentem inopinate praeoccupat, consilii remedium non exspectat. Et saepe pravae delectationis jaculo mentem sauciat, antequam ad circumspectionis suae custodiam assurgat. Sed malum tamen quod in [Col. 0391B] ejusmodi tentatione non possumus praevenire, quia subitum est, possumus utique et debemus celeri satisfactionis remedio delere, quandoquidem violentum non est. Sed occulta tentatio hujusmodi remedium non facile admittit, quia caecata mens ubi periculi nil metuit, remedium non requirit. Occultum enim malum sicut circumspectione non praecavet, sic nec subsequenti satisfactione delere solet. In hoc itaque tentatio occulta multo periculosior est quam subita. Occultum tamen malum aliquam excusationem recipere potest, quandoquidem mens per ignorantiam, non autem per malitiam delinquit. Et saepe fit ubi lectionis alicujus, seu etiam exhortationis occasione malum suum intelligat, et statim deserat et condigna satisfactione [Col. 0391C] expiare contendat. Quid autem de violenta tentatione dicemus, per quam saepe et scienter peccatum committimus, et ipsum etiam cum volumus nostra omnino virtute deserere non possumus? Illa sane infirmitas ad veram excusationem parum, vel potius nihil prodesse poterit, quae ex voluntatis corruptione descendit. Nunquidnam sua animum infirmitas excusat, et non potius accusat, quem inveterata peccandi consuetudo adeo enervat ut supervenienti tentationi resistere omnino non valeat? Cogita ergo quam sit periculosum periculum illud incurrere, de quo non possis etiam cum volueris pedem referre. Fraudulenta tamen tentatio, si recte perpenditur, praedictis omnibus periculosior invenitur. [Col. 0391D] In tentatione namque importuna, subita atque violenta erubescimus, atque damnamus malum quod scienter committimus. Per fraudulentam autem tentationem agitur, ut de confusionis suae merito mens improba glorietur. Sed et dubia quidem tentatio animum timidum, non tumidum reddit, fraudulenta autem timorem tollit, tumorem inducit. Ex occulta autem tentatione animus sicut nec timidus, sic nec tumidus efficitur; ex fraudulenta autem tam tumidus quam securus redditur. Pensemus ergo quam periculosum sit periculum suum in periculo non timere, et per medium mortis discrimen securum incedere. Perplexa tentatio sicut omnium est novissima, sic omnium est perniciosissima. Si enim difficile est saepe unum aliquod [Col. 0392A] vitium vincere, quam laboriosum erit plurium insultus sub uno impetu sustinere! Virum sane robustum, sed nec minus prudentem dixerim, qui tam hostilis agminis, nec viribus frangitur, nec fraudibus circumvenitur.

Sciendum autem quod ex his septem tentationibus, tres sunt quae exercent patientiam nostram, et tres aliae quae exercent prudentiam nostram. Nam per importunam et subitam, et violentam (primam videlicet, tertiam et quintam) exercetur nostra fortitudo, sed per dubiam, occultam et fraudulentam (secundam videlicet, quartam et sextam) eruditur nostra discretio. In perplexa autem tam nostra virtus exercetur ad fortitudinem, quam nostra prudentia eruditur ad discretionem. Sicut enim magnae [Col. 0392B] fortitudinis est multitudinis impetum fortiter sustinere, sic nihilominus mirae prudentiae est circumfluentium insidias prudenter praevenire. Sed quod hanc tentationem nostram prudentiam exercere dicimus, non sic sane intelligi volumus, quasi per ipsam mens in rei qualitate decipiatur, ut de falso bono glorietur, quod fraudulentae quidem tentationi quasi proprium ascribitur, sed quod magnae cautelae mirandaeque prudentiae sit, cum contra multitudinis insidias tam caute vigilat ut ex nulla ei parte per incuriam aliquid subripi valeat. Hos septem tentandi modos Psalmista sub eodem ordine consequenter ponit, satisque compendiose describit, cum dicit: Scuto circumdabit te veritas ejus; non timebis a timore nocturno, a sagitta volante in [Col. 0392C] die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et daemonio meridiano. Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis. Et primam quidem caeteris occultius tangit: nam caeteras omnes satis manifeste describit. Prima sane tentatio, id est importuna, nihil aliud, ut dictum est, molestiae ingerit, nisi quod menti hominis improbitatis suae assiduitate onerosa fit, et rei illius de qua tentatur memoriam raro ab oculis ejus recedere permittit. Suggestione sua praevenit rei praesentiam, sub ipsius rei praesentia exacuit concupiscentiam, subtracta rei praesentia revocat eam ad memoriam. Quasi ergo ab omni parte impugnat, dum se undique ingerere non cessat. Recte itaque de illa intelligitur quod dicitur: [Col. 0392D] Scuto circumdabit te veritas ejus. Nam, quoniam ex omni parte, ut dictum est, per hanc tentationem impugnamur, recte circa eam veritatis scuto undique cingimur atque protegimur. Certe in violenta tentatione non sufficit ut illuminemur ad veritatem, nisi etiam ex cooperante gratia roboremur ad fortitudinem. Sed in hac quae nullam violentiam ingerit mentibus in bono proposito solidatis, sola inspiratio veritatis sufficit. Recte ergo de ea dicitur: Scuto circumdabit te veritas ejus. Videamus autem nunc quomodo subsequentem describit in eo quod dicit: Non timebis a timore nocturno. Fit saepe cum ad lumen lunae et stellarum aliquid cernitur, ut mens in Dei judicio fallatur. Et saepe cum animal aliud aliquod videat, hominem putat. Sic saepe cum [Col. 0393A] rubus vel rupes aliqua cernitur, ferarum impetus imminere timetur. Unde fit ut intuentium membra invadat horror, et illic trepidant timore ubi non est timor. In hunc itaque modum ex timore nocturno agitur, ut mens inaniter concutiatur, dum saepe inter noctis opaca illic homines trepidant ubi securi esse poterant, sicut e contrario multoties illic male securi sunt, ubi timere debuerant. Juxta hanc utique similitudinem tentatio ambigua mentem hominis variis et vanis saepe perturbationibus exagitat, et ineptis suspicionibus inquietat. Recte ergo devotae menti de Domini adjutorio certa securitas circa hanc tentationem promittitur cum dicitur: Non timebis a timore nocturno. Subitam vero tentationem per sagittam volantem designare voluit in eo quod consequenter [Col. 0393B] adjecit: A sagitta volante in die. Et nescio si competentius, nescio si compendiosius describi potuerit. Nonne in sagittae volantis impetu tentatio illa irruit quae statum mentis saepe concutit vel emittit antequam ad sui custodiam plene evigilare possit? Sagitta namque emissa sub tanto solet impetu ferri, ut vix vel nullo modo venientis ictus possit declinari. Et saepe fit ut cum venientem jam videas prius vulnerari te sentias quam defensionis clypeum irruenti opponere valeas. Recte ergo sagittae volanti Psalmista ejusmodi tentationem comparat, quae mentem hominis festinationis suae nimietate praeoccupat. Sed hujusmodi sagittae quandoque volant in nocte, quandoque volant in die. [Col. 0393C] Vultis nosse sagittas volantes in nocte: Paraverunt inquit, sagittas suas in pharetra, ut sagittent in obscuro rectos corde. Et in hoc sane loco habes de sagitta volante in die. Sagitta in nocte volat, cum subita tentatio mentem pulsat, et malum quod suadet malum esse dissimulat. Volat autem in die cum praecipitanter quidem in illud malum dejicit, quod tamen, quia malum sit ignorari non possit. Tentatio igitur subita et occulta ex gemino videlicet tentationis genere composita describitur, in eo quod dicitur: paraverunt sagittas suas in pharetra ut sagittent in obscuro rectos corde. Hoc autem in loco sagitta volans in die dicitur, ut de subita quidem, sed simplici et impermista dictum esse intelligatur. Dicatur itaque pro dubia, dicatur item pro tentatione [Col. 0393D] subita: Non timebis a timore nocturno, non timebis a sagitta volante in die. Sed et de occulta consequenter adnectitur, cum per Prophetam adjungitur: A negotio perambulante in tenebris.

Scimus satis omnes quid sit illud negotium quod lucem odit, tenebras diligit, et quia deprehendi in nocte semper timet, imo in tenebris, sicut Scriptura loquitur, perambulare solet. Fures sane furti negotia exercere volentes, quia deprehendi metuunt tempus in id officii opportunum eligunt, et non solum noctem, sed noctem tenebrosam captant, ut flagitia sua quando occultius tanto securius peragant. Agitur itaque hoc odiosum negotium non tam in nocte quam in tenebris, quia in noctibus tenebrosis. In tenebris ergo ambulat, imo in tenebris perambulat: [Col. 0394A] nam et illud semper ab exercentibus observari solet, ut praesumptum negotium ante reversionem lucis explicari et consummari queat. Vides ergo quam congrua similitudine occulta tentatio describitur, quae semper ignorantiae tenebris tegitur, per quam incauta mens nesciens et ignorans spoliatur. O quam saepe contingit ut, dum paterfamilias secure dormit altoque sopore quiescit, spoliantibus latronibus spoliari se nesciat, et tunc primum damnum suum agnoscat, cum ad matutinam lucem evigilat! Sic utique, sic saepe per occultam tentationem virtutum spolia amittimus, et nescimus dum profundas ignorantiae tenebras patimur, et male securitatis somno opprimimur. Et fit saepe ut tunc primum mens meritorum suorum damna agnoscat, cum vitae [Col. 0394B] hujus tenebris deterius ad futurae vitae lucem evigilat, quando coeperit Deus revelare occulta tenebrarum et manifestare consilia cordium. Nunquid malignum illud, nefandumque negotium in tenebris ambulasse et perambulasse non creditur, quando per occultam tentationem agitur ut virtutum nostrarum depredatio ex magna parte nos lateat, et toto vitae hujus tenebroso tempore ad plenum deprehendi non valeat? Violentam autem tentationem Propheta describens incursum eam vocat, nescio si brevius et expressius comprehendi vel describi queat. Quis unquam inimicum suum eminus cernens non potius satagat fugere quam accurrere, nisi de magnitudine virium aut multitudine sociorum, aut instructione [Col. 0394C] armorum confidens se noverit posse praevalere? sed tunc sane hostis in hostem cum impetu irruit, cum superiorem manum habere se posse cognoverit. Recte ergo per incursum illa tentatio intelligitur per quam mens hominis quasi violenter a rectitudinis suae statu dejicitur.

Notandum sane quod in ejusmodi incursu, quamvis quamdam festinationem notare possimus, nihil tamen ad eam velocitatem quam superius in subita tentatione descripsimus, per quam saepe judicium etiam rationis praeveniri docuimus. Non ejusmodi praeoccupatio per incursum intelligi potest, ubi ut caetera taceam, ex solo strepitu irruentis adventus imminentis praesciri potest ut possit vel fugam inire, vel armis suis seipsum munire. Recte ergo, ut dictum [Col. 0394D] est, violenta tentatio per incursum intelligi potest. Videamus nunc quomodo fraudulentam tentationem Propheta describat, vel quomodo circa ipsam ex divino adjutorio constantiam ejus muniat. Qui habitat in adjutorio Altissimi et confidit in protectione Dei coeli: Non timebis, inquit, a daemonio meridiano. Et illi utique non est timendum a daemonio meridiano, qui non de sua industria, sed de solo confidit Dei adjutorio. Videamus ergo quid sibi hoc velit, quod non simpliciter dicit daemonium, sed cum adjectione, seu determinatione daemonium meridianum. Illud omnes in commune cognovimus, quod unum sit omnium daemonum assiduumque negotium famulos Dei infestare, eorumque impugnationi insistere, subversionique continue invigilare. Et sane [Col. 0395A] quando per vim nobis praevalere non possunt, ad fraudem se convertunt, ut dolo dejiciant quos per violentiam evertere non poterant. Quis autem illud nesciat quod in hora meridiana esse soleat et claritas major et calor ferventior? Quasi ergo cum summa luce et fervore daemones ad nos veniunt, quando fraudis suae nequitiam dissimulantes sub sanctitatis specie ad perversitatem nos pertrahere student et satagunt. Lux ad discretionem, et calor pertinet ad devotionem. Cum luce ergo et claritate daemones ad nos veniunt, quando in eo quod fraudulenter suggerunt, non modo discrete, verum etiam devote acturos nos esse promittunt, et persuadere contendunt. Fit autem saepe ut ejusmodi fraudulenta tentatione infatuata mens eousque desipiat, ut in eo ipso quod ex daemoniaca [Col. 0395B] persuasione actitat caeteris se credat et rectius sapere, et sanctius agere. In hunc itaque modum angelus Satanae transfigurat se in angelum lucis, et sub virtutis specie formaque sanctitatis ministrat consilia erroris, peragitque negotium iniquitatis. In hunc, inquam, modum daemonium meridianum quosdam fraudulenter supplantat, intantumque infatuat ut in suis singularibus, quas circa consilia fratrum, circa praecepta Patrum praesumunt, imo in suis rebellionibus quas in suos praelatos assidue committunt putent se caeteris omnibus sapientiores et caeteris omnibus sanctiores. Vides ergo jam, ut arbitror, quam recte hujusmodi tentationem fraudulentam per daemonium meridianum Propheta designat, quae mentem [Col. 0395C] hominis sub specie sanctitatis supplantat. Restat adhuc una sola multiplex videlicet atque perplexa, caeteris quidem immanior, omniumque, uti jam diximus, perniciosissima. Nam et haec ex ejus descriptione facile perpenditur, si recte intelligitur, subtiliterque pensatur. Cogita ergo quid de illa dicat, et cognosces quam supra hominem existat quod de ipsa promittitur, nisi forte ei qui in protectione Dei coeli commoratur: Cadent, inquit, a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis.

In quo et illud primo attendendum quam proprie exprimit typum fortiter dimicantis, viriliterque agentis, dum cadere dicat alios a latere, alios vero a dextris. Miles enim inter dimicandum clypeum quo ictus oppugnantium excipi solent sinistra quidem [Col. 0395D] gerit, sinistrumque latus eapropter obstantibus opponit, fortique bellatore fortius agente saepe id agitur, ut dum impetu valido in hostes fertur, alios impulsu lateris submittat, alios autem feriente dextra prosternat. Pensate ergo quam sit magnae virtutis, quam mirandae fortitudinis, impugnante latere, mille submittere, et feriente dextra, decem millia subruere. Ex his ergo facile perpendere possumus, quid de illo spirituali certamine sentire debemus. In hac autem spirituali pugna gemina sane militat vitiorum caterva. Nam vitia quidem alia sunt carnalia, alia vero sunt spiritualia: alia sane actualiter exercentur, alia autem spiritualiter tantum sola voluntate cordisque delectatione perficiuntur. Si ergo recte per dextram robustiora, et per sinistram recte [Col. 0396A] intelliguntur imbecilliora, cur non carnalia ad sinistram sicut spiritualia recte referuntur ad dextram? Multo enim vicinius, multoque valentius, multo denique frequentius spiritum impugnant spiritualia vitia, quam carnalia vitia; nam illa immediate, ista nonnisi mediante carne. Carnalia autem triumphamus per disciplinam corporis, spiritualia vero per disciplinam cordis. Disciplina itaque corporis ad sinistram, sicut disciplina cordis congruere fertur ad dextram. Quis autem nesciat quod multo mobilior sit motus cordis quam corporis, et eo copiosior sit excessus voluntatis quam actionis? Absque dubio multo numerosior est exorbitatio cogitationum et affectionum, quam abusio membrorum vel sensuum. Copiosior ergo est corruptio spiritualis [Col. 0396B] quam corruptio corporalis, congressioque spiritualium vitiorum multo densior est quam congressio vitiorum corporalium. Contra hos utrosque animae hostes oportet sane fortiter dimicare, et alii quidem conterendi sunt corporis afflictione, alii autem affligendi cordis contritione, ut illi per sinistram, isti dejiciantur per dextram. Multo itaque major est numerus hostium qui a dextris cadunt, quam illorum qui a latere corruunt, intantum ut Scriptura promittat et dicat: Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis. Ejusmodi sane pugna atque victoria non utique est, nec esse potest nisi virorum fortium, et eorum quidem qui sunt ad bella doctissimi, qualis utique fuit Abisai, qui levavit hastam suam contra trecentos quos interfecit nominatus [Col. 0396C] in tribus, et inter tres nobilior (I Paral. X) . Vel qualis David sedens in cathedra sapientissimus princeps inter tres, qui octingentos interfecit impetu uno. Vel denique qualis fuit vir ille virorum fortissimus, qui prostravit mille viros in mandibula asini. Oportet ergo, ut arbitror, in aliis diu exercitatum, multumque probatum fore, antequam possit in hac ultima tentatione praevalere. Puto quod sine causa non fuerit, quod de hac novissima separatim egit. Hoc idem in beato Job invenitur: nam de sex simul praemittitur, et de septima separatim infertur: In sex, inquit, tribulationibus liberabit te, et in septima non apprehendet te malum (Job V) . Propheta autem primam quidem quasi caeteris omnibus leviorem, et [Col. 0396D] novissimam velut caeteris omnibus graviorem seorsum ponit, caeteras quinque ad unam clausulam adnectit, cum dicit: Scuto circumdabit te veritas ejus: hoc de prima intelligitur, sed de quinque sequentibus simul subinfertur: Non timebis a timore nocturno, a sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et daemonio meridiano. Et sic demum de ultima infertur, quod ultimo loco ponitur: Cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis. Has septem tentationes quas hic sub una continuatione ponit, nunc unam, nunc plures Propheta pluribus in locis tangit. De importuna alias dicit: Tota die constituebant praelia (Psal. CXXXIX) . Quia per noctem ignorantia, per diem intelligentia designatur, recte in die impugnari mens dicitur, [Col. 0397A] quando ex his tentari se sentit, quae mala manifeste intelligit, tota itaque die tentatio nos impetit, bellumque insistit, quando apertum malum procaciter se ingerit, ut tandem per importunitatem superet quod per fraudem, vel violentiam praevalere non valet. De dubia tentatione alio rursum loco per eumdem Prophetam dicitur: Effusa est contemptio super principes, et errare fecit eos in invio et non in via (Psal. CVI) . Satis novimus qui sint internae illius familiae principes vel rectores, mentis videlicet deliberationes atque discretiones, quae terribilem illam virtutum cohortem contra hostilem exercitum debent diligenter instruere, firmiter munire, sagaciter ordinare, et per aequitatis tramitem, mandatorumque semitam inter tot hostium insidias in illam promissionis [Col. 0397B] terram melle et lacte manantem fideliter ducere, fortiter perducere, fideliter introducere. Super hujusmodi autem principes dura contentio effunditur, et in via veritatis veraciter erratur, quando exigentibus meritis, revelantis gratiae lumen subtrahitur, et caecata mens per varias sententias scinditur, quia quid rectius eligere, quid certum tenere debeat a diligentius discutiente, et diutius deliberante minime invenitur.

Notandum sane quod lumine veritatis subtracto prius erratur in via, postea autem erratur in invio. Errant in via, qui in bonis quae agunt modum, vel mensuram tenere nesciunt, vel nolunt, dum multa etiam non modo contra consilium, verum etiam contra praeceptum praesumunt. In invio errant quando [Col. 0397C] in malis quae jam aperte committunt, utrum bona an mala sint dubitare incipiunt. De subita tentatione id intelligitur, quod alias per eumdem Prophetam dicitur: Praeoccupaverunt me laquei mortis (Psal. XVII) , pravitatis consensus vera mors est animae, laqueus autem mortis affectio delectationis pravae. Obligatione autem pravae delectationis trahitur mens ad consensum pravitatis. Et in hunc modum affectiones perversae delectationis fiunt laquei mortis. Laqueis ergo mortis mens improvida praevenitur, quoties priusquam ad circumspectionis suae arcem fugere possit delectationi pravae substernitur. De occulta autem tentatione Propheta Domino supplicat, dum ad ipsum in suis orationibus [Col. 0397D] clamat: Quoniam tu illuminas lucernam meam, Domine; Deus meus, illumina tenebras meas (Psal. XVII) . Lucerna cordis judicium discretionis, haec cordis nostri lucerna toties a Domino illuminatur, quoties ex illuminante gratia intelligentia nostra illustratur et ad veritatis judicium dirigitur. Omnino et absque dubio invalida est humana discretio ad veritatis judicium, nisi illo illustrata lumine quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. A quo ergo factum intelligit, ut ea intelligeret quae recte intelligebat, ab eodem expetit et exspectat ut occulta sua intelligat, quae necdum se intelligere potuisse timebat. Occulta enim sua tenebras dicit quas a Domino illuminari petit, cum ait: Quoniam illuminas lucernam meam, [Col. 0398A] Domine; Deus meus, illumina tenebras meas. Violentam tentationem plangit, cum alio loco idem Propheta dicit: Ecce ceperunt animam meam, irruerunt in me fortes (Psal. LVIII) . Fortes procul dubio tunc irruerunt, quando violentae tentationes animam opprimunt, et ad corruptionis suae ruinam violenter impellunt, ita ut veraciter possit dicere: Domine, vim patior, responde pro me. Et forte animam jam captam, sed necdum tamen spiritum tenent, quando mentem hominis jam per pravam delectationem, necdum tamen per pravitatis consensum possident. Sed qui violenta delectatione jam se teneri praesentiunt qualem se diu tolerare non posse cognoscunt, cito ad orationis praesidium confugiant, divinae protectionis adjutorium petant, ne vehementis [Col. 0398B] tentationis pondere pressi, in pravi consensus praecipitium proni ruant. Pro fraudulenta tentatione Domino supplicabat, quando idem Propheta dicebat: Domine, libera animam meam a labiis iniquis, et a lingua dolosa (Psal. CXIX) . Lingua dolosa tentatio fraudulenta, lingua dolosa opinio falsa, lingua dolosa gloriatio vana. Quando de meritis tuis vel aperto sermone, vel tacita cogitatione gloriaris, linguam dolosam audis et nescis: et haec quidem gloriatio vana quandoque surgit ex opinione humana, quandoque ex suggestione diabolica, utroque modo quidem a lingua iniqua, a lingua dolosa. Certe si ejusmodi linguam libenter audis, non tantummodo stulte, sed etiam inique agis. Quid habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi [Col. 0398C] non acceperis? Cogita ergo quam sit iniquum gratis largienti ingratum fore insuper et in ipsum rapinam exercere. Hoc ei conaris auferre, quod sibi soli vult reservare: Gloriam meam, inquit, alteri non dabo (Isa. XLII) . Si ergo tantum desipit, si tam inique agit, qui in se gloriatur de suis bonis, quantum, quaeso, infatuatur qui ad hoc usque perducitur ut glorietur de malis suis? Quotiescunque ergo perstrepunt in te hujusmodi cogitationes vanae acclamantes tibi: Euge, euge, ne cesses Domino Deo tuo proclamare, ferant confestim confusionem suam qui dicunt mihi: Euge, euge. Et illud: Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa. Multiplicem atque perplexam tentationem [Col. 0398D] Propheta alio loco plangit, cum dicit: Multiplicati sunt super capillos capitis mei, qui oderunt me gratis (Psal. LVIII) . Capilli capitis consilia cordis. De capite tali, tales capilli. Ejusmodi capillatura illud interioris hominis caput munit et ornat, et totam illam interioris hominis formam decentiorem reddit. A quacunque siquidem parte ventus malignae suggestionis eruperit, haec capillorum nostrorum coma internum illud caput contra tentationis turbinem protegere solet et debet. Excrescente autem supra modum tentationum turbine, fit saepe ut sine divinae protectionis tegmine ad arcendam ejusmodi procellarum injuriam consiliorum nostrorum coma omnino non possit sufficere.

Multiplicatis itaque undique inimicorum insidiis, [Col. 0399A] contra tot seductionum argumenta jam deficit omnino humana prudentia, nec adversus tot diabolicae malignitatis fraudes sufficere possunt humana consilia. Psallere utique potest de hostibus suis, qui est ejusmodi: Multiplicati sunt super capillos capitis mei. Item de importuna tentatione idem Propheta alias dicit: Tota die impugnans tribulavit me (Psal. LV) . Et de dubia alio in loco ab eodem dicitur: Erraverunt in solitudine, in inaquoso viam civitatis habitaculi non invenerunt (Psal. CVI) . De subita autem: Praevenerunt me in die afflictionis meae (Psal. XVII) . Item pro occulta: Ab occultis meis munda me (Psal. XVIII) . Itemque de eadem: Delicta juventutis meae, et ignorantias meas ne memineris (Psal. XXIV) . Alias autem dicit de violenta: Et vim [Col. 0399B] faciebant, qui quaerebant animam meam (Psal. XXXVII) . De fraudulenta intelligitur et illud: Qui cogitaverunt supplantare gressus meos (Psal. CXXXIX) . Pro multiplici et perplexa dictum est illud: Non timebo millia populi circumdantis me (Psal. III) . Importunae itaque tentationis est ut ex praedictis perpendi potest, animum semper inquietare, et nunquam quietum permittere. Dubia autem tentatio animum exagitare consuevit, et vagum semper et profugum facit. Quid enim aliud nocturnum timorem putamus efficere quam animum timidum et trepidum reddere, et ubi nil timeri oporteret summo horrore concutere? Fugit enim ejusmodi anima, nomine persequente; et cum pax sit, semper suspicatur [Col. 0399C] bellum. Subitae tentationis est animam sauciare, delectationisque jaculo affectum transfigere. Et quid aliud exspectari oportet a sagitta volante? Occulta tentatio ex ea parte qua praevalet animum semper excaecare solet, in tenebris semper perambulans, et omne negotium suum in tenebris explicans. Violentae tentationis est animum semper violenter opprimere et funditus enervare. Fraudulenta tentatio animum infatuare solet. Quid namque aliud daemonium meridianum faceret, quam animum infatuare, vel in furorem vertere? Multiplicis tentationis est animum semper dilaniare, dissipare, distrahere. A multitudine enim impugnantium in hac tentatione quasi minutatim discerpitur, et per multa conturbationum genera varia forte dilaceratur. [Col. 0399D] Prima itaque tentatio inquietat, secunda exagitat, tertia vulnerat, quarta excaecat, quinta enervat, sexta infatuat, septima dilaniat. Importuna tentatio quando incipit animo dominari penitusque praevalere, formam sane gerit febris acutae, quae aegrotantem quidem omni hora sub continuo ardore anhelare facit, et nullam omnino interpolationem recipit.

Et sunt quidam qui juxta hunc typum in quibusdam concupiscentiis suis continua fatigatione laborant, adeo utique ut desiderii sui aestum a mentis suae oculis vix, vel nullo modo amovere valeant. Summus tamen ille salutis nostrae medicus, talem utique, cum voluerit, curat animam, imperans febri, et dimittit eam. Dubia tentatio quae in sententiae [Col. 0400A] suae diffinitione animum solet trepidum et titubantem reddere, claudicantis mihi videtur formam exprimere. Unam namque eamdemque rem modo approbat, modo condemnat. Nunc animum in fiduciam erigit, nunc iterum in diffidentiam dejicit. Ubi autem animus confidit, ibi actionis suae pedem quasi fortius figit; ubi vero diffidit, ibi quodammodo pedem suspendit, et in hunc modum claudicantis typum exprimit. Et quam multos videmus, multo seu etiam toto vitae suae tempore sub ejusmodi typo laborare, quibus quod hodie placet, cras displicet, et quod diu multumque concupiscunt, iterum idem eadem facilitate fastidiunt, semper desiderantes quod non habent, semper fastidientes quod habent, semper de opere ad opus transeunt, et alia post [Col. 0400B] alia et omnia imperfecta relinquunt, omnia incipientes et nihil perficientes. Et ejusmodi tamen claudos desperare non debemus. Multos siquidem claudos a medico nostro curatos in Evangelio audivimus, multosque quotidie ab eodem curari videmus. Subita autem tentatio lunatici morbi absque dubio formam gerit, qui ubicunque hominem apprehendit, illidit et ad terram prosternit, et saepe in ignem vel in aquam projicit. Et nescio si alius aliquis morbus hominem tam subito apprehendat, cum ei nec tantilli temporis spatium permittat, ut juxta ignem vel aquam inventus, ab igne, vel ab aqua modicum saltem retrahere se valeat. Sic sane saepe subita tentatione agitur, ut ad unum respectum mentisve cogitatum concupiscentiae aestu, invidiaeve [Col. 0400C] gelu animus uratur, et modo in illicitum amorem, modo in iniquum odium subito praecipitetur. Occulta tentatio mentis oculum obnubilat, et evangelici illius caeci formam repraesentat: qui quidem, etsi juxta viam sedeat devotionis in tentatione, non tamen videt eam discretionis illuminatione. Clamare ergo fortiter necesse utique habet, qui ejusmodi caecitatem sustinet. Illumina faciem tuam super servum tuum, et doce me justificationes tuas. Paralytici autem formam gestat quem violenta tentatio enervat, eo quod haec passio homini nihil vigoris, nihil virtutis relinquat. Homo namque hac oppressus passione, nunquam seipsum potest, vel ad statum erigere, vel ab aliis erectus in suo statu per [Col. 0400D] semetipsum saltem ad modicum permanere. Fraudulenta autem tentatione obsessus et oppressus formam sane daemoniaci habet: nam quid aliud daemonium meridianum quam daemoniacum efficeret? Et saepe qui ejusmodi passione agitur, surdus simul et mutus efficitur, intantum ut errorem suum nunquam velit recognoscere, et monentem, et praecipientem nullo modo dignetur audire, sed quidquid inepte vel improbe delirat, ad prudentiae et industriae suae magnificentiam usurpat. Qui vero a multiplici tentatione sustinet se superari, formam habet jam mortui, nec cujuscunque, sed cadaveris jam putrescentis et putridi, quod putredini jam ex omni parte subjaceat et vermibus ubique scateat. Et jam dicere potest qui ejusmodi est: Nocte os [Col. 0401A] meum perforatur doloribus, et qui me comedunt non dormiunt. A multitudine eorum consumitur vestimentum meum (Job 30) . Sunt autem quibus haec foeditatis enormitas dominatur in sola cogitatione, aliis autem dominatur etiam in actione. Illi animum suum ad omnem sordidam cogitationem, turpemque delectationem prostituunt; isti ad omnem foedam actionem seipsos applicare non erubescunt. Illi putredinis suae vermibus scatent in cogitatione, isti autem eamdem fetoris sui corruptelam ostentant in opere. Quid itaque illos dixerim nisi cadaver putridum sed sepultum, quorum corruptio quasi in occulto latet? Quid autem hos dixerim nisi cadaver putridum et projectum, quorum corruptela late omnibus [Col. 0402A] patet. Sed in his omnibus medicus noster Jesus artis suae peritiam ostendit, et omnium pie quaerentium, et cum fide petentium votis hilariter occurrit. Nam lunaticos sanat et caecos illuminat, paralyticos curat et daemoniacos mundat, mortuosque resuscitat. Nam ad vocem vocantis Jesu quatriduanus de sepulcro prodiit (Joan. XI) , et ad tactum veri Elisei cadaver projectum revixit (IV Reg. XIII) . Prima itaque tentatio, quando dominari incipit, quodammodo, ut dictum est, facit aegrotum, secunda efficit claudum, tertia lunaticum, quarta caecum, quinta paralyticum, sexta daemoniacum, septima mortuum jam putridum.

[Col. 0401B] In medio annorum notum facies (Habac. III) . Quod Apostolus plenitudinem temporis nominat (Galat. IV) , hoc Habacuc propheta medium annorum vocat. Ad similitudinem humani corporis de Christi corpore sententia profertur, quando quid futurum sit a propheta praevidetur, vel quo tempore venturum sit ab eodem praedicitur. Dimidium namque annorum nostrorum, tam statura, quam virtute crescendo percurrimus. Dimidium vero quod superest paulatim deficiendo peragimus. Nam usque ad annos triginta, vel quadraginta quinque fit quisque quotidie seipso major. Ab annis vero quadraginta a sua virtute deficiens fit de die in diem seipso minor. Hoc in Christi corpore, ni fallor, agitur, facile hoc videre potest, qui subtilius intuetur corpus Christi, [Col. 0401C] dico caput cum membris. In initio enim mundi quasi cum adhuc puer esset, sufficiebat fidelibus tantum in Deo credere, et per oblationem, vel sacrificia ei placere. Sed ad adolescentiam usque pervenit, quando praeceptum circumcisionis et observantias legis accepit. Nondum tamen noverat, vel potius nondum poterat sua pro Domino relinquere, animas suas pro Christo in morte ponere. Postea vero quam plenitudo temporis venit, postquam ad plenam aetatem pervenit, postquam dimidium annorum peregit, quando, ut diximus, statura corporis major, virtus vero robustior, praecepta altiora accepit, accepta magnifice implevit. Jam enim ei dicitur: Diligite inimicos vestros (Matth. V) . Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus (Luc. VI) . Qui [Col. 0401D] amat animam suam plus quam me, non est me dignus (Matth. X) . Sed novimus quia majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Patet ergo quia corpus Christi quod est Ecclesia, ad plenam aetatem pervenit, quod medium annorum suorum transegit, quando jam pro Domino poterat etiam inimicos diligere, quando idonea erat Dominum suum etiam usque ad mortem diligere. Instabat itaque tunc temporis tempus illud de quo per Habacuc praedictum fuerat, in medio annorum notum facies. Quid tamen est quod notum tunc futurum [Col. 0402B] fuit, quod jam forte Dominus notum fecit? Quid, quaeso, nisi mysterium illud prius absconditum, quod nemo hujus mundi principum cognovit, et quid, inquam, nisi altitudinem illam consilii divini super salutem generis humani? Fidenter assero, quia usque ad tempus illud nemo plene cognovit quantum Deus salutem hominis dilexerit, qui etiam proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Congruum valde fuit ut homini tunc innotesceret quod Deus hominem etiam usque ad humanae infirmitatis angustias, usque ad crucis mortisque opprobria diligeret, quando et homo idoneus erat cuncta mundi hujus pro Domino contemnere, insuper et animam suam pro ipso in morte ponere. Sed sicut prius homini cum adhuc quasi infirmior [Col. 0402C] esset hoc manifestare non debuit, sic procul dubio illud ulterius celari non oportuit. Cogita modo ubi sit constantia martyrum, abstinentia confessorum, pene totum hoc in his modo temporibus defecit. Cur hoc, nisi quia mundus jam in senium vergit, quia jam dimidium annorum transcurrit? Quia ergo ante annorum dimidium mundo quasi adhuc infirmo illud divini consilii arcanum manifestari non potuit, nec ultra annorum suorum medium quando eum a sua virtute necesse erat deficere, celari non oportuit, recte nunc dicitur: in medio annorum notum facies. Sed forte gratius accipitur si in hoc aliqua moraliter loquamur: In medio annorum notum facies. Tempus quoddam videtur describere, quando nescio quid magnum quibus placuerit Deus vult manifestare. [Col. 0402D] Miram et ineffabilem quamdam dulcedinem invenimus in Scripturis sanctis saepe descriptam, frequenter nobis promissam, quae quanto attentius commendatur, tanto ardentius desideratur. In Moyse namque per terram lacte et melle manantem intelligitur. In Sapientia Salomonis per escam omne habentem in se delectamentum, omnem saporem describitur. Hanc Apostolus manifestius describit. Hanc Dominus aperte promittit in Evangelio: Quod oculus, inquit Apostolus, non vidit, nec auris audivit, et in cor hominis non ascendit (I Cor. II) . Dominus autem ad omnia quae homo pro ejus amore reliquerit, centuplum promittit in hoc saeculo, et vitam aeternam in futuro (Matth. XIX) . Videsne quemadmodum multifarie, multisque modis Deus loquens patribus in prophetis sive apostolis, novissime autem loquens et nobis in Filio suo, promittit nescio quid novum, nescio quid magnum, quod quid sit scire omnino non poterunt, nisi qui experiri meruerunt? Est enim manna absconditum, ut in Apocalypsi beatus Joannes asseruit (Apoc. II) , et apostolus Paulus testatur, quia in cor hominis non ascendit. Sibi autem, suisque similibus revelatum ostendit, cum dicit: Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum (I Cor. II) , quia Dominus assignanter repromittit centuplum in praesenti [Col. 0403B] saeculo, ne hoc exspectaretur in futuro. Verumtamen juxta litteram hoc utique stare non poterit. Neque enim qui unam uxorem reliquerit, centum in hoc saeculo, sed in futuro, ubi nec nubent, nec nubentur, saltem unam minime habebit.

Sed quia per centum coeleste aliquid Scriptura sacra significare consuevit, in eo quod centuplum promittitur, dulcedinem quidem pro dulcedine promittit, sed coelestem pro carnali, spiritualem pro animali, pro terrena angelicam, pro humana divinam. Sed, inquis: Ecce nos reliquimus omnia, quid ergo erit nobis? Quin potius quod promittitur, quando dabitur nobis? Non jam dubitamus de promissione, [Col. 0403C] sed adhuc incerti sumus de tempore. Nec jam quaerimus quid sit quod sciri non potest, nisi ab eo qui perceperit. De dando eo nulla nobis dubitatio relinquitur, quod tantorum virorum attestatione promittitur. Tantummodo dic nobis quando haec erunt, et quod signum quando haec fieri incipient. Non est utique hoc meum, nosse tempora vel momenta: et quae ipse per me scire non merui, aliis manifestare non potui. Sed Habacuc propheta pro me ipse respondeat, pro me vobis ipse sua responsione satisfaciat: In medio, inquit, annorum notum facies. Mira prophetae prudentia, quod te scire voluit; tibi tamen dicere noluit. Si nobis loqueretur, dubitare quis poterat, de hoc dicit, quasi cui mentiri non audeat. Noluit ergo dicere, in medio [Col. 0403D] annorum notum faciet; sed ait, in medio annorum notum facies. Vide ergo qui haec tibi nota fieri optas, qui haec tibi manifestari desideras. Vide, inquam, si jam ad medium annorum tuorum venisti, si jam ad perfectam aetatem pervenisti. Nam in media aetate, ut omnes novimus, statura corporis major, virtus vero robustior. Credo quod ad annorum medium pervenit, qui veraciter dicere potuit: Nobis autem revelavit per Spiritum suum (I Cor. II) . O quam multi, inquis, omnia sua pro Domino reliquerunt, qui has spirituales delicias in hoc saeculo praesenti nunquam gustaverunt, et erant adhuc tales, quibus Dominus lac potum daret, non escam. Erant fortassis [Col. 0404A] adhuc quasi modo geniti infantes, et ad percipiendum solidum cibum omnino impotentes. Moriuntur praeterea quidam in pueritia, nonnulli subtrahuntur in adolescentia. Nullus sane istorum ad illud aetatis suae tempus pervenire potuit, de quo propheta Habacuc dicit: In medio annorum notum facies. Puto tamen quia talium etiam est regnum coelorum, pro eo quod scriptum est: Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur (Psal. CXXXVII) . Nam qui hic bene vivere inchoat, futurum est ut vel in futuro saeculo quandoque ad dimidium annorum suorum perveniat. Nam hoc in eo divina quandoque gratia perficit, quod per se ipse hic implere non potuit, si tamen de hac vita ad illam sine lethali vulnere transit. [Col. 0404B] Vulnus mortale, peccatum criminale. Nam qui in criminali peccato moritur, neque hic, neque in futuro ad dimidium annorum perducitur. Viri etenim sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos. Quando enim ad dimidium annorum (hoc est ad robustam virtutum aetatem) perveniunt, qui nunquam in bono crescere incipiunt? Si vis ergo ad has Domini promissiones pertingere, festina ad robustam aetatem quasi ad annorum medium pervenire. Annos dico meritorum, non temporum. Quantum proficis, tantum crescis. Qui virtutis culmen attingit, dimidium annorum implevit, quia quasi ad robustos meritorum annos pervenit. Sciendum quia crescentibus adhuc insidiatur negligentia, adultis vero [Col. 0404C] et ad plenam aetatem provectis subrepit superbia. Sed quantum negligis, tantum decrescis, quasi post tergum redis. Nam qui in negligentia deprehenditur, retro procul dubio revocatur. Roga ergo Dominum et dic: Ne revoces me in dimidio dierum meorum. Cave ergo negligentiam, detestare superbiam. Cito enim mens se in superbiam erigit, quae se ad virtutis culmen excrevisse perspexerit. Sed quanto quis altius super se per superbiam erigitur, tanto inferius sub se, deserente Deo, per culpam dejicitur, sicut scriptum est: Ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssos (Psal. CVI) . Hinc est quod per Ezechiam dicitur: Ego dixi in dimidio dierum meorum, vadam ad portas inferi (Isa. XXXVIII) . Miratur siquidem quod postquam dimidium annorum [Col. 0404D] explevit, postquam ad virtutis culmen meritis excrevit, ad inferi portas relabitur qui paulo ante coelos tetigisse gratulabatur. Portae inferi duae sunt, quae ingredientes ad omne malum introducunt. Una est ignorantia boni, altera concupiscentia mali. Ad has portas mortis se descensurum praevidit, quia a Deo propter mentis elationem derelictum se esse deprehendit, sed mox ad orationem confugit, et ne moreretur obtinuit. Quid est hoc quod Ezechias rex infirmatur, sed orando morte eripitur? nisi quod saepe electi cujuslibet mens post elationem in delectationem rapitur, sed per orationem ante mortem pravi consensus erigitur.

Postquam a paradisi gaudiis expulsum est genus humanum, in istam peregrinationem vitae praesentis veniens, caecum cor a spirituali intellectum habet. Cui caeco cordi si diceretur voce humana: Sequere Deum, vel: Dilige Deum, sicut ei in lege dictum est, semel foris missum et per torporem infidelitatis frigidum, non caperet quod audiret. Idcirco per quaedam aenigmata sermo divinus animae torpenti et frigidae loquitur, et de rebus quas novit latenter insinuat ei amorem quem non novit. Allegoria enim animae longe a Deo positae quasi quamdam machinam facit, ut per illa levetur ad Deum, interpositis quippe aenigmatibus, dum quoddam in verbis cognoscit quod suum est, in sensu verborum intelligit [Col. 0405B] quod suum non est, et per terrena verba separatur a terra. Per hoc enim quod non abhorret cognitum intelligit quoddam incognitum. Rebus enim nobis notis per quas allegoriae conficiuntur, sententiae divinae conficiuntur, et, dum cognoscimus exteriora verba, pervenimus ad interiorem intelligentiam. Hinc est enim quod in hoc libro qui Canticum canticorum conscriptus est, amoris quasi corporei verba ponuntur, ut a corpore suo anima per sermones suae consuetudinis refricata, recalescat, et per verba amoris qui infra est, excitetur ad amorem qui supra est. Nominantur enim in hoc libro oscula, nominantur ubera, nominantur genae, nominantur femora. In quibus verbis non irridenda est sacra Scriptura, [Col. 0405C] sed amplior Dei misericordia consideranda est; quia, dum membra corporis nominat, sic ad amorem vocat.

Notandum est quod mirabiliter nobiscum est, et misericorditer operatur. Qui ut cor nostrum ad instigationem sacri amoris accenderet usque ad turpis amoris nostri verba descendit. Sed unde se loquendo humiliat, inde nos intellectu exaltat, quia ex sermonibus hujus amoris discimus, hujus amoris qua virtute in Divinitatis amore ferveamus. Hoc autem nobis solerter intuendum est, ne cum verba exterioris amoris audimus, ad exteriora sentienda remaneamus, et machina quae ponitur ut levet ipsa magis opprimat ne levemur. Debemus ergo in verbis istis corporeis, in verbis exterioribus, quidquid interius est quaerere, et loquentes de corpore, quasi [Col. 0405D] extra corpus fieri. Debemus ad has nuptias sponsi et sponsae cum intellectu intimae charitatis, id est, [Col. 0406A] cum veste nuptiali venire, id est, digna charitatis intelligentia: qua si non induimur, ab hoc nuptiali convivio in exteriores tenebras, id est, ignorantiae caecitatem repellamus. Debemus per haec verba passionis, transire ad virtutem impassibilitatis. Sic est enim sacra Scriptura in verbis et sensibus, sicut pictura in coloribus et rebus. Et nimis stultus est, qui sic picturae coloribus inhaeret, ut res quae pictae sunt ignoret. Nos enim si verba quae exterius dicuntur amplectimur, et sensus ignoramus, quasi ignorantes res, quae depictae sunt, solos colores tenemus: Littera occidit, sicut scriptum est, spiritus autem vivificat (II Cor. III) ; sic enim littera cooperit spiritum, sicut palea tegit frumentum; sed jumentorum est palea vesci, hominum frumentis. Qui ergo [Col. 0406B] humana ratione utitur, jumentorum paleas abjiciat, et frumenta spiritus edere festinet. Ad hoc quippe utilis est ut mysteria litterae involuta tegantur. Hinc enim scriptum est: Sapientes intelligentiam abscondent (Prov. X) , quia nimirum sub tegmine litterae, spiritualis intelligentia cooperitur. Hinc rursus in eodem libro Scriptura est: Gloria Dei celare verbum (Prov. XXV) . Menti enim Deum quaerenti tanto Deus gloriosius apparet, quanto subtilius atque interius investigatur ut appareat. Sed nunquid ea quae in mysteriis Deus celat, nos inquirere non debemus? Debemus utique.

Nam sequitur: Et gloria regum investigare sermonem. Qui enim jam corpora sua vel motus carnis [Col. 0406C] regere et investigare noverunt, reges sunt. Regum ergo gloria est, investigare sermonem, quia bene viventium laus est perscrutari secreta mandatorum Dei. Humanae ergo conversationis verba audientes quasi ex terra homines esse debemus, ne si humanitus quae dicuntur audimus, nihil divinitatis de his quae audire debemus sentire possimus. Quasi jam non homines desiderabat esse Paulus discipulos suos quibus dicebat: Cum enim inter vos sit zelus et contentio, nonne homine estis? (I Cor. III.) Quasi jam non aestimabat homines discipulos suos Dominus, cum dicebat: Quem dicunt homines esse Filium hominis (Matth. XVI) . Cui cum verbis hominum respondissent, illico adjunxit: Vos autem quem me esse dicitis? Cum enim supra dicit homines, ac deinde [Col. 0406D] subjungit, vos autem, inter homines et discipulos suos quamdam distantiam fecit, quia videlicet [Col. 0407A] divina eis insinuans, eos supra homines faciebat, ut ait Apostolus: Si qua igitur in Christo nova creatura, vetera transierunt (II Cor. V) . Et scimus quia in resurrectione nostra, ita corpus spiritui adnectitur, ut omne quod fuerat passionis in virtute spiritus assumatur. Is ergo qui Deum sequitur imitari debet quotidie rationem suam, ut sicut tunc nihil passibile habeat in corde, ut secundum interiorem hominem jam nova creatura sit. Jam quidquid vetustum fuerit calcet, et in verbis veteribus solam vim novitatis inquirat. Scriptura enim sacra mons quidam est, de quo in nostris cordibus ad intelligendum Dominus venit, de quo monte per prophetam dicitur: Deus a Libano veniet, et sanctus de monte umbroso, et condenso (Habac. III) . Iste mons condensus [Col. 0407B] est per sententias, et umbrosus per allegorias. Sed sciendum est, cum vox Domini in monte sonat, vestimenta lavare praecipimur, et ab omni carnis inquinatione mundari, si ad montem accedere festinamus. Scriptum namque est: Quia si bestia tetigerit montem lapidabitur (Hebr. XII) . Bestia enim tangit montem, quando irrationabilibus motibus dediti, Scripturae sacrae celsitudini propinquant, et non eam secundum quod debent intelligunt, sed irrationabiliter ad suae voluptatis intelligentiam flectunt. Omnis enim absurdus, vel mente piger, si circa hunc montem visus fuerit, atrocissimis sententiis veluti lapidibus necetur. Ardet enim mons iste, quia sacra Scriptura, quae spiritualiter replet amoris igne, succendit. Unde scriptum est: Ignitum eloquium [Col. 0407C] tuum vehementer (Psal. CXVIII) . Unde cum verba Dei audirent quidam in via ambulantes, dixerunt: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, cum aperiret nobis Scripturas? (Luc. XXIV.) Unde per Moysen dicitur: In dextera ejus ignea lex (Deut. XXXIII) . Sinistra Dei iniqui accipiuntur, qui in dextera parte non transeunt. Dextera Dei sunt electi, qui a sinistris separantur. In dextera ergo Dei lex ignea est, quia in electorum cordibus (qui ad dexteram ponendi sunt) fragrant divina praecepta, et charitatis ardore succensi sunt. Iste ergo ignis quidquid in nobis est exterius rubiginis et vetustatis exurat, et mentem nostram velut holocaustum in Dei contemplatione offerat.

[Col. 0407D] Nec vacue attendendum est quod liber iste non canticum, sed Canticum canticorum vocatur. Sicut enim in Veteri Testamento alia sunt sancta, alia Sancta sanctorum, alia Sabbata, alia Sabbata Sabbatorum; ita in Scriptura sacra, alia sunt cantica, alia Cantica canticorum. Sancta erant, quae in tabernaculo exterius agebantur; Sabbata erant, quae in singulis hebdomadis celebrabantur, sed Sancta sanctorum, secretiori quadam veneratione suscipiebantur; et Sabbata Sabbatorum, nonnisi in summis festivitatibus colebantur. Ista Cantica canticorum secretum, et quoddam solemne interius est, quod secretum in occultis intelligentis penetratur. Nam, si exterioribus verbis attenditur, secretum non est. Sciendum etiam est, quia in sacra Scriptura alia [Col. 0408A] sunt cantica victoriae, alia cantica exhortationis et contestationis, alia cantica exsultationis, alia cantica adjutorii, alia cantica conjunctionis cum Deo. Canticum victoriae est, quod Moyses, transacto mari Rubro, cecinit, dicens: Cantemus Domino, gloriose enim honorificatus est, equum et ascensorem projecit in mare (Exod. XV) . Canticum exhortationis et contestationis est, quod Moyses, Israelitis ad terram promissionis propinquantibus, dixit: Attende, coelum, quae loquar, audiat terra verba ex ore meo (Deut. XXXII) . Canticum exsultationis est, quod Anna, prospecta fecunditate Ecclesiae in semetipsa, cecinit, dicens: Exsultavit cor meum in Domino (I Reg. II) , ubi per semetipsam figuratam fecunditatem prolis Ecclesiasticae expressit, cum dixit: Sterilis peperit [Col. 0408B] plurimos, et quae habebat plurimos, infirmata est (ibid.) . Canticum adjutorii David post praelium cecinit, dicens: Diligam te, Domine, virtus mea (Psal. XVII) . Canticum vero conjunctionis cum Deo hoc est, quod in nuptiis sponsi et sponsae canitur, id est Canticum canticorum, quod tanto est omnibus canticis sublimius, quanto et in nuptiis solemnitatis sublimioris offertur. Per illa enim cantica vitia evitantur, per ista vero unusquisque virtutibus locupletatur. Per illa enim cavetur hostis, per ista vero Dominus familiari amore complectitur.

Et notandum quod aliquando Dominus in sacra Scriptura se Dominum vocat, aliquando patrem, aliquando sponsum. Quando enim vult timeri, Dominum se nominat; quando vult honorari, patrem; [Col. 0408C] quando vult amari, sponsum. Ipse enim per prophetam dicit: Si Dominus ego sum, ubi est timor meus? Si pater ego sum, ubi est honor meus? (Malac. I.) Et rursum dicit: Desponsavi te mihi in justitia et fide (Ose. II) . Vel certe recordatus sum diei desponsationis tuae in deserto. Sed quia prius timeri vult ut honoretur, et prius honorari ut ad eum perveniatur, et Dominum se propter timorem nominat, et patrem propter honorem, et sponsum propter amorem; per timorem venitur ad honorem, per honorem vero ejus pervenitur ad amorem. Quanto enim dignius honor quam timor, tanto plus gaudet Deus pater, quam Dominus dici. Et quanto charius est amor quam honor, tanto plus gaudet Deus sponsus dici quam pater. In hoc ergo libro Dominus [Col. 0408D] et Ecclesia, non Dominus et ancilla, sed sponsus nominatur, et sponsa, ut non solum timori, non solum reverentiae, sed etiam amori deserviatur et in his verbis exterioribus incitetur affectus interior. Cum se Dominum nominat, indicat quod creati sumus; cum se patrem vocat, indicat quod adoptati; cum se sponsum nominat, indicat quod conjuncti sumus. Plus est autem conjunctos esse Deo quam creatos et adoptatos. In hoc ergo libro ubi sponsus dicitur, aliquid sublimius insinuatur, dum in eo foedus conjunctionis ostenditur. Quae nomina in Testamento Novo (quia jam peracta conjunctio Verbi et carnis, Christi et Ecclesiae celebrata est) frequenti iteratione memorantur. Unde Joannes [Col. 0409A] dicit Domino vivente: Qui habet sponsam sponsus est (Joan. III) . Unde idem Dominus: Non jejunabunt filii sponsi quandiu cum illis est sponsus (Matth. IX) . Unde et Ecclesiae dicitur: Desponsavi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (I Cor. XI) . Et rursus: Ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam non habentem maculam aut rugam (Ephes. V) . Et rursus in Apocalypsi Joannis: Beati qui ad coenam agni nuptiarum vocati sunt (Apoc. XIX) . Et rursus ibidem: Et vidi sponsam quasi novam nuptam descendentem de coelo (Apoc. XXI) . Nec hoc a magno mysterio abhorret, quod liber iste Salomonis tertius in opusculis ejus ponitur: veteres enim tres vitae ordines esse dixerunt, moralem, naturalem et contemplativam. Quas vitas Graeci ethicam, physicam et [Col. 0409B] theoricam nominaverunt. In Proverbiis quoque moralis vita exprimitur, ubi dicitur: Audi, fili mi, sapientiam meam, et prudentiae meae inclina aurem tuam (Prov. II) . In Ecclesiasten vero naturalis. Ibi quippe quod omnia ad finem tendunt consideratur, cum dicitur: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas (Eccle. I) . In Canticis canticorum contemplativa vita exprimitur, dum in eis ipsius Domini adventus et aspectus desideratur, cum sponsae voce dicitur: Veni de Libano, veni (Cant. IV) , vel etiam ordines trium patriarcharum, et vitas significavit, Abraham, Isaac videlicet et Jacob. Moralitatem quippe Abraham per obedientiam tenuit, Isaac vero naturalem vitam puteos fodiendo figuravit. In imo puteos fodere est per naturalem considerationem omnia quae infra [Col. 0409C] sunt inquirendo perscrutari. Jacob vero contemplativam vitam tenuit, qui ascendentes et descendentes angelos vidit. Sed quia naturalis consideratio ad perfectionem non ducit, nisi prius moralitas teneatur, recte post Proverbia Ecclesiastes ponitur, et quia superna contemplatio non conspicitur, nisi prius haec infra labentia despiciantur, recte post Ecclesiasten Cantica canticorum ponuntur. Prius quippe mores est componere, postmodum omnia quae adsunt tanquam non adsint considerare. Tertio vero loco munda cordis acie interna et superna conspicit. His itaque librorum gradibus quasi quamdam ad contemplationem scalam fecit, ut dum primum in saeculo bene geruntur, postmodum et honesta [Col. 0409D] saeculi despiciantur, ad extremum etiam Dei intima conspiciantur. Sic autem generaliter ex voce Ecclesiae adventus Domini in hoc tempore praestolatur, ut etiam specialiter unaquaeque anima ingressum Dei ad cor suum, tanquam aditum sponsi in thalamum conspiciat.

Et sciendum quod in hoc libro quatuor personae loquentes introducuntur, sponsus et sponsa, adolescentulae vero cum sponsa, et greges sodalium cum sponso. Sponsa enim profecto ipsa Ecclesia est, sponsus Dominus, adolescentulae vero cum sponsa sunt inchoantes animae, et per novum studium pubescentes; sodales vero sponsi sunt, sive angeli, qui saepe hominibus ab ipso viventes apparuerunt, seu certe perfecti quique viri in Ecclesia, [Col. 0410A] qui veritatem hominibus nuntiare noverunt. Sed hi qui sigillatim adolescentulae vel sodales sunt, toti simul sponsa sunt, quia toti simul Ecclesia sunt, quamvis et juxta unumquemque tota haec tria nomina accipi possunt. Nam qui Deum perfecte amat, sponsa est; qui sponsum praedicat, sodalis est. Qui adhuc novellus viam bonorum sequitur, adolescentula est. Innitamur ergo ut simus sponsa: si hoc necdum praevalemus, simus sodales: si neque haec adepti sumus, saltem ad hunc thalamum adolescentulae conveniamus. Quia igitur sponsum et sponsam, Dominum et Ecclesiam diximus, velut adolescentulae vel sodales, audiamus verba sponsi, audiamus verba sponsae, et ex eorum sermonibus fervorem discamus amoris. Itaque sancta Ecclesia [Col. 0410B] diu praestolans adventum Domini, diu sitiens fontem vitae, quomodo oportet videre praesentiam sponsi sui, quomodo desiderat, dicat.

In lectulo meo per noctem quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III) . Anima quae Deum quaerit et ad Dei dilectionem et cognitionem plenius pertingere cupit in lectulo hunc quaerere debet, id est in quiete mentis. Vacare enim debet, et quiescere ab occupatione, et inquietatione rerum terrenarum. Nisi enim ab exteriorum cura, et occupatione, et [Col. 0410C] amore quieverit, Deum quaerere non potest, nec invenire meretur. In lectulo ergo, id est in quiete mentis quaerendus est Deus. Et per noctem, id est per adversa tentationum, et laborum, et in pugna virtutum et vitiorum. Laborare siquidem animam oportet in multis adversis, multisque obstaculis retardari, et gravi colluctatione fatigari antequam mores perfecte corrigat, et cordis munditiam obtineat, et Deum videre mereatur. Unde merito per noctem Deum quaerere dicitur, per adversa videlicet et labores. Et non in lecto, sed in lectulo, quia quies a talibus habita exigua est, et angusta, impugnantibus nimirum animam vitiis, et pristina consuetudine, et praeteritorum peccatorum memoria et delectatione. Ob quam causam dicit etiam suum lectulum, [Col. 0410D] et non nostrum, quia non communem hunc habere potest cum sponso, nec perfecte illo frui in tam exigua quiete, quia in pace factus est locus ejus et non in vitiorum pugna et perturbatione. Hoc modo ab incipientibus et nondum perfectis quaeritur Deus in lectulo per noctem. Post hoc alio modo in lectulo, et per noctem quaeritur, cum scilicet anima mortificatis plenius vitiis et sopitis tentationibus, et purgata conscientia pleniorem quietem obtinuerit, gratia sancti Spiritus in mentem veniente, et vitia atque tentamenta sedante. Juxta quod scriptum est: Arcum conteret et confringet, arma et scuta comburet igni (Psal. XLV) . Tunc anima vacare poterit, et videre quoniam suavis est Dominus. Ita [Col. 0411A] mentis pax et tranquillitas lectulus est in quo sponsa quiescit. In hoc lectulo quaerit dilectum per noctem, quando scilicet sopita sunt desideria carnis, et post pugnam et labores victoria successit, et quies data est. In die enim laboratur et in nocte cessatur a labore, et in nocte quiescitur. Cum ergo post pondus diei, et aestus tentationem scilicet a labore ad lectulum quietis, et ad noctem pausandi a fatigatione et inquietudine anima pervenit, tunc jam expedita et vacans dilectum melius quaerere poterit. In hoc lectulo et in hac nocte dormit, sed cor ejus vigilat. Dormit enim foris, sed intus vigilat. Et quantum foris quieta est et vacat, tantum intus ad quaerendum dilectum occupatur et inquieta est. Quaerit autem hunc in lectulo et non in lecto; quia [Col. 0411B] non plenam quietem possidet, sed angustam quandiu dilecto non fruitur ad votum nec secum hunc habet. Unde et lectulum ipsum suum vocat, quasi quem sola habeat, et in quo nondum cum sponso quiescat. Et ideo bene dicitur quaerat per noctem (caecitatis videlicet) in qua detinetur, ut non eo plene fruatur, nec praesentiam ejus sentiat. Praesens siquidem est per essentiam, praesens per desiderium, et habetur jam qui desideratur, quia non habitus desiderari non posset, sed non adest per praesentiae suae revelationem. Nondum enim caecitatem ejus fugavit, nec ad sentiendum praesentiam suam illam illuminavit. De hac igitur nocte conqueritur, et per hanc dilectum se quaerere causatur, nec invenit. Cupit [Col. 0411C] igitur illuminari et oculos cordis aperiri, ut eum inveniat, et per accedentem gratiam praesentiam ejus intelligat, et se videri ab illo, et se illum videre sentiat. Quaerit namque illuminationem amplioris gratiae, praesentiae intelligentiam et spiritualis dulcedinis experientiam: Quaesivi, ait, quem diligit anima mea. In dilectione animae notare possumus amorem spiritualem et etiam affectuosum. Cum autem aliquem affectuose diligimus, hunc quasi animam nostram diligere dicimus, ac si dicat: Quem diligo affectuose et spiritualiter, id est ad salutem animae, non ad temporale commodum vel carnale. Sed non semper sponsus quaerenti se statim offert, nec desideranti se exhibet, sed saepe vota implere differt ut augeat, et aucta postmodum remuneret et perfectius [Col. 0411D] impleat. Differt etiam haec interdum, ut constantiam quaerentis probet, et eo utilius quo tardius desiderata praestet. Quod enim cum labore acquiritur, arctius tenetur et cautius custoditur. Et nonnunquam desideria citius impleta deficiunt, et dilata amplius crescunt. Unde sponsa dilationem sentiens, et dispensationem nesciens, et amoris impatiens, conqueritur, dicens: Quaesivi, et non inveni illum (Cant. V) . Nondum enim gratiam quaesitam percipit, nondum praesentiam sponsi sensit.

Sponsa itaque difficultatem passa et quasi repulsa, a quaerendo minime quiescit, sed ad quaerendum [Col. 0412A] se amplius accingit. Nam importunitatem suam et constantiam demonstrat, dicens: Surgam et circuibo civitatem (Cant. III) . Convertit se ad humilitatem, ut quem per se non invenit, per alios quaerat, si forte per illos hunc inveniat. Multo labore lectum sibi paraverat, prius cessans a peccatis, et postea decertans fortius contra vitia, et post haec recedens ab occupationibus et curis, et ad extremum vacans a noxiis, verumque etiam a plerisque bonis operationibus, ut minorata actis sapientiam, quae Deus est, perciperet. Nunc autem ad circumeundum et investigandum bonas operationes aliorum convertitur, ut sponsum hoc labore inveniat, quem quieta minus invenerat. Surgit a quiete, circumiens videlicet civitatem. Circumit cogitatione conventum [Col. 0412B] bonorum, ut in eis exempla melioris vitae et virtutum documenta capiat: per humilitatem enim reputat sibi deesse virtutum ornatum, et cordis munditiam per quem sponsum invenire mereatur domum mentis, quamvis vacantem a vitiis, sed minus ornatam virtutibus indicans. Quam ut decentius ornet sanctorum virtutes circumiens et perlustrans, et specialem gratiam uniuscujusque explorans, et ab alio humilitatis, ab alio patientiae, ab alio obedientiae, ab alio abstinentiae, ab alio charitatis, ab alio puritatis flores decerpens. Hos per imitationem in mores transfundere, eisque domum mentis ornare contendit. Metitur enim fabricam, id est pensat vitam sanctorum, et virtutum constructionem in illis considerat, ut erubescat in se de imperfectione sua. [Col. 0412C] Et sicut in Job legitur, respicit homines, sanctos attendit (Job XXXIII) , ut se peccatricem eorum comparatione reputet, unde eorum exemplis humiliata et ad profectum accensa, denuo mundando cordi et excolendis virtutibus operam dat, ut plenius mundata et ornata domo ad inveniendum sponsum digna fiat. Ipsa sponsa circuit civitatem (bonos videlicet) ut eorum scrutetur virtutes et sanctitatem: Et quaerit dilectum per vicos et plateas. Vici angustiores, et plateae latiores sunt. Unde per vicos illi designantur qui omnia relinquentes, et Christum nudum nudi sequentes angustam viam vivendi sibi elegerunt. Per plateas vero quae latiores sunt, saecularis vitae perfectos intelligimus, qui latiori via [Col. 0412D] incedentes, nec sua omnia relinquentes, sed suis bene utentes, hospitalitatibus et eleemosynis caeterisque bonis operibus Deo placuerunt. Qui latam viam quae ducit ad mortem declinantes, arctam viam mandatorum et vitae tenuerunt. Quaerit ergo dilectum primo per vicos, et postea per plateas.

Quia enim perfectionis fertur desiderio, a perfectis primo quaerit exempla. Considerat quam arcta se lege vivendi constrinxerunt, et quam tenuis eorum fuit cibus, quam pauper vestitus, quam brevis somnus, quam gravis labor corporis, quam districta disciplina cordis, qualiter in omnibus amputaverunt delicias corporis, extraxerunt cordis voluntates. Perpendit post haec quanta in his fuerit sublimitas et libertas mentis. Et quomodo commorantes in carne conversati [Col. 0413A] sunt in coelis, quomodo cuncta terrena supergressi sunt, et calcaverint. Horum aliqui modico pane et aqua sustentati sunt, aliqui non pane, sed herbis sive radicibus vixerunt, et aliqui coelitus victum acceperunt, aliqui sine omni fere cibo vitam duxerunt, aliqui absque omni vestitu sub nudo aere degerunt. Qui non solum actus saeculi, sed omnem etiam materiam abjicientes quasi extra carnem fuerunt, et quantum mundum supergressi sunt, et carnis vitia excesserunt, tantum repleti gratia, et absorpti a spiritu occulta Divinitatis scrutati sunt, et cognoverunt. Anima itaque fervens facta, per hos tam coelestes, et tanta gratia repletos discurrit, hosque considerat, et quod in se minus habet, in istis amat. Per hos Deum quaerit, ut in horum [Col. 0413B] exemplis nutritus amor ejus quandoque in Deum surgat. Cum enim in istis imago Dei, et magna ex parte similitudo resplendeat, et quantum hos imitari potuerit, eisque assimilari, tantum Deo meretur uniri, tantumque Deum in se suscipit, quantum similitudinem ejus assumpserit. Nil enim tam propinquum Deo, quam ejus character et similitudo. Cum autem facta fuerit anima justa, vera, misericors, sapiens per gratiam, quod Deus habet per naturam, quantum has virtutes in se formaverit, tantum in se Dei similitudinem reformabit. Quapropter cum sponsa perfectos attendit, eisque assimilari laborat, et per eorum exempla graditur ut dilectum inveniat, per vicos quaerit quem diligit anima ejus. Quaerit [Col. 0413C] etiam hunc per plateas, in aliquibus videlicet saecularibus sive etiam conjugatis. Nusquam enim exempla et incitamenta salutis contemnenda ducit. Hujusmodi itaque multi quamvis leviorem et latiorem viam conversandi tenuerunt, tamen bonae famae de se odorem sparserunt, et imitationis exempla praebuerunt. Quae sanctitatis exempla in Abraham? Quae in Job non inveniuntur, quibus anima Deum quaerens accendi posset et aedificari? Qui tanta repleti gratia erant, et tanta Dei dilectione praediti, ut alter eorum ad praeceptum Domini unicum filium ad mortem offerret, et alter mortem omnium liberorum aequanimiter ferret, et gratias Deo referret. Alter propter excellens meritum a Domino benedici meruit, alter in amissione omnium quae habuerat [Col. 0413D] Domino benedixit. Ille angelorum colloquio frui meruit, quos etiam hospitio suscepit, atque pavit. Iste ipsum Dominum loquentem audivit, et illuminatis oculis cordis vidit. Quanto lumine divinae gratiae hic illuminatus fuit, cujus mentem nox tot adversorum et tentationum inimici non obscuravit, et quem universus stratus quietus ejus versatus non evertit? Non immerito igitur sponsa de nocte, et lecto suae quietis in quo sponsum non invenit ad hunc virum currit, quem in nocte sua et lecto turbato ampliorem invenisse gratiam cognoscit.

Moyses et Samuel inter caeteras virtutes quibus excellenter fulserunt, illud eximium charitatis praeferunt exemplum, quod devote pro inimicis intercesserunt. Ille quidem pro populo se lapidante, iste [Col. 0414A] pro populo se de principatu ejiciente. Ille tanta charitate ut peccatum ipsorum vel eis dimitti a Domino posceret, vel se de libro vitae deleri. Iste pro se dejicientibus perhibet se non minus devote deprecari. Quis humilitatem David, viri scilicet quem Deus secundum cor suum invenit, non miretur? Qui post tanta et tam gloriosa gesta non in superbiam se extulit, imo potius canem se mortuum aut pulicem unum se nominavit. Quis quod exteriorem et interiorem humilitatem habuerat, his verbis manifestat, quibus dicit: Ludam et vilior fiam plusquam factus sum, eroque humilis in oculis meis (II Reg. VI) . Exteriorem enim vilitatem non renuit, et intus suo judicio abjectus fuit. Quot tales sub lege vel etiam tempore gratiae fuerunt, qui salubria virtutum [Col. 0414B] exempla de se praebuerunt? Per hos itaque sponsa etiam dilectum quaerit et per eos se in amorem illius accendit.

Quaesivi, et non inveni illum (Cant. III) . Quaesivit sponsa dilectum per vicos et plateas, et non invenit illum ad votum. Nondum enim praesentiam ejus sensit, nondum desideratam gratiam accepit. Nec mihi ambigendum quin circuitu suo multum acquisierit, multamque in se gratiam auxerit. Siquidem ex agnitione bonorum et virtutum eorum non parum accensum est in ea desiderium justitiae. Accessit [Col. 0414C] enim ad ardentes hoc igne quem Dominus Jesus misit in terram, et voluit vehementer accendi. Ad quos dum accedit tepidus incalescit, et fervens amplius ignoscit. Non autem quia gratiam acquisivit, a quaerendo ampliorem quiescit, desideria accensa sunt, non impleta, excitata, non sedata, et quantum creverunt, tantum sibi minus ea quae suscepit sufficiunt. Augmentum gratiae esuriem excitavit, adeo ut quantum plus accepit, tantum plus desideret. Malus sive tepidus quia bonum non amat vel desiderat, defectum suum, et ad quanta teneatur nescit. Unde cum inops sit, divitem se reputat, quia spirituales divitias ignorat. Dicit enim quia dives sum, et nullius egeo, cum miser sit et miserabilis, et pauper, et caecus, et nudus; bonus vero et proficiens [Col. 0414D] quod habet non attendit, sed ad anteriora se semper extendit. Et quia nunquam se apprehendisse arbitratur, ex desiderio semper humiliatur. In proficiente igitur cum crescente gratia crescit et humilitas, et quantum dives sit, tantum se inopem credit, quia degustata gratia amplius hunc accendit. Sponsa itaque proficit: nam quantum accenditur ad amorem, tantum humiliatur. Nondum se invenisse gratiam credit, dum perfectorum virtutes attendit, unde dicit: Quaesivi et non inveni illum. Non invenisse illum dicit, quem tam perfecte in aliis invenit. Sic Antonius maximus monachorum postquam quaesitum Paulum invenit, nil se esse comparatione illius judicavit, dicens: Vae mihi peccatori, qui falsum nomen monachi porto, hoc [Col. 0415A] illi inventio Pauli praestitit ut qui antea monachorum maximus exstitit, modo nec se nomine monachi dignum dixerit. Quod mirabilis in imitatione, cum summus sanctitatis merito suo judicio infimus fieret, et tam sublimis ante Deum ita sibi vilesceret. Sed quantum putamus ista sui vilitas sublimem fecerit? Ignoro an aliqua tam sublimis in Antonio virtus tantum ante Deum se exaltavit, quantum ista sui dejectio, et omnium meritorum quam prius habuerat annullatio. Nondum itaque invenisse se Christum credidit, quem in Paulo tam excellenter habitare conspexit. Ecce quantum Antonio Pauli contulit inventio, et sanctitatis illius cognitio. Ita sponsa non invenisse se dilectum credidit, dum perfectorum virtutes investigando cognovit. Quem [Col. 0415B] etiam quaerit non tantum in perfectioribus, sed in aequalibus, sive etiam in inferioribus. Siquidem et hi similiter vici dici possunt et plateae boni videlicet et mediocres. In istis donum alicujus gratiae quod specialiter perceperunt explorat et considerat, atque veneratur, et imitari conatur. Qui enim Deum timet, nihil negligit; nihil ubi salutis profectum accipere possit contemnendum ducit. Quantum ergo magna est, humiliat se in omnibus, per infimos etiam non renuens emendari. In his enim imitationis exempla et proficiendi nonnunquam invenit, quae utiliter sibi proponere possit. Solent quippe boni virtutes suas invicem accendere, et alter ab altero profectus pariter et humilitatis incitamenta [Col. 0415C] sumere. Unde contingit ut dum iste illius patientiam, et ille istius obedientiam; iste illius charitatem, et ille istius munditiam considerat, semper alter ab altero sumat unde in bonum crescat. Multum enim ad studium emendationis accinguntur, quando in aliis cernunt bonum quod ipsi minus habent. Et dum invicem superiores se arbitrantur, et alter alterius bonum revereatur et diligit, amando illud suum facit, et se in humilitate custodit. Sic Paulus quod plus omnibus apostolis in praedicando laborasset non attendit, sed aliorum innocentiam respicit, et quia ipse Ecclesiam Dei persecutus fuerat, ipse minimum se apostolorum dicit (II Cor. XV) . Petrus vero quod primus apostolorum sit non considerat, sed in Paulo miratur sapientiam, [Col. 0415D] et hanc quodam loco de illo commendat (II Petr. III) . Neque enim minor Paulo erat Petrus, qui hunc laudibus efferebat; nec minor apostolis erat Paulus, qui se minimum judicabat. Sed qui magni erant apud Deum necesse erat ut sibi parvi viderentur. Et qui omnibus ornabantur virtutibus, humilitatis etiam virtute debebant decorari. Maximus nempe est animae decor, si post omnium virtutum perfectionem humilitatem possideat, et cum magni sit meriti, magnam se esse nesciat. Magnum se nesciebat beatus Job qui dicebat: Si simplex fuero, hoc ipsum ignorabit anima mea (Job IX) . Parva quippe bona sua aestimabat, quia semper ad majora fervebat. Perfecti itaque, id est, vere humiles reprehensibilia sua cognoscunt et judicant, et aliorum [Col. 0416A] mala dissimulantes bona potius pensant districti judices sui, sed aliorum pii: unde cum in aliis parva aliqua bona conspiciunt, majora in eis sperant. Cum vero ipsi multa fecerint, servos se inutiles reputant. Sicque contingit ut bene de aliis, sibi vero vilescant, seque inferiores minoribus credant. Ita sponsa sua merita non considerans, nec ante oculos sibi ponens, in collata aliis gratia considerationem defigit. Congaudet dona gratiae accipientibus, congaudet Deo largitori, dilecti per membra ejus reminiscitur, et per membra in dilectum amplius inflammatur. Cumque liberalitatis ejus dona considerat, quae diversis tribuit, sua in se denuo desideria accendit: unde piam querelam replicat, dicens: Quaesivi et non inveni.

Invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem (Cant. III) . Animam sic desiderantem, sic quaerentem inveniunt vigiles qui custodiunt civitatem, angeli videlicet sancti, qui civitatem, id est Ecclesiam vel fideles custodiunt, quorum custodia suos munit Christi misericordia. Qui recte vigiles dicuntur, quia vigilant et solliciti sunt circa electos, ut defendantur a tentatione, ut proficiant in bono et ut salventur. Siquidem administratorii spiritus sunt in ministerium missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis. Horum ministerio et vigilantia Deus fideles suos protegit, non dormitat, neque dormit qui custodit Israel. Adversarius [Col. 0416C] vero noster quasi leo circuit, quaerens quem devoret. Qui quosdam ut leo devorat, quos aperta pugna dejicit, et alios occulta fraude seducit, quibus, ut in Job legitur, in terra pedicam abscondit, et decipulam super semitam ponit (Job I) ; quia et per terrena desideria eos decipit, et ibi deceptionis laqueos ponit, ubi cordis eorum semitam esse, et proclivos eos ad peccandum conspicit. Ita circuit inimicus ad fallendum. Discurrunt vero sancti angeli ad defendendum. Haec discordia inter angelos pacis angelosque discordiae agitur. Sic contenditur pro homine, et ille pro se non vigilat, sed torpescit. Oportet enim hunc videre, vigilare et orare, et videre, et considerare periculum suum, vigilare circa salutem [Col. 0416D] suam, et orare et auxilium implorare contra tentationem. Quantos enim devorat leo iste, quantos mortificat exterminator angelus ex his qui signum Dei vivi non habent in frontibus suis, qui utrumque postem suum et superliminare domus linita non habent de agni Dei sanguine; qui fidem per dilectionem non habent operantem, et vexillo crucis Christi seu virtute passionis suae muniri et defendi non merentur. Nec miratur Leviathan si hos absorbeat: absorbebit enim fluvium, et non mirabitur, malos videlicet et carnales qui more aquae defluunt et de peccato ad peccatum decurrunt, et lubrico vitiorum ad ima tormentorum descendunt. Etiam heu! fiduciam habet quod influat Jordanis in os suum, electi videlicet in quos se praevalere confidit. O quanta [Col. 0417A] multitudo absorptorum, et paucitas ereptorum. At pius Dominus abscondit suos in tabernaculo suo (id est in Ecclesia) in die malorum, et protegit eos in abscondito tabernaculi sui (id est in Christo) qui absconditum Ecclesiae dicitur, quia occulte et invisibiliter habitat in electis suis per charitatem; quippe quae eis jungitur et per fidem et virtutem passionis illius proteguntur a tentatore diabolo. Quia enim Christus passione sua inimicum vicit, virtute passionis ejusdem suos munit, ut hostem non timeant, quia ejus facti membra sunt, qui de illo triumphavit. Est quippe fidelis Deus, qui non patitur suos tentari supra id quod ferre possunt, sed facit cum tentatione etiam proventum. Ita tentationes ordinans atque temperans, [Col. 0417B] ut unde eos inimicus dejicere quaerit probentur, et probati amplius coronentur. Contingit praeterea ut eos impugnans (quatenus a Deo separet) magis eos Deo conjungat, quia, dum tentantur, humilius Deo subduntur ut a tentatione liberentur. Unde dicit beatus Job quod bestiae terrae (daemones videlicet) pacificatae fiunt bonis (Job V) . Non dicit pacatae, quia pacem non habent, sed pacificatae, quia pacem eis faciunt dum eos impugnando affligunt. Convertit ergo Deus hoc suis ad coronam, quod inimicus agit ad ruinam. Ille vero non sic arbitratur, sed ad conterendum est cor ejus, et ad interemptionem gentium non paucarum. Ita Deus electos abscondit in Ecclesia, in die malorum protegit eos in se, munit eos angelorum custodia. Hos ministros et nuntios suis [Col. 0417C] exhibet, ut illis ad salutem ministrent, et necessitates eorum nuntient, et preces perferant. Et quamvis ipse singulorum causas videat et cognoscat, vult tamen per angelos suos hoc sibi nuntiari, ut charitatem suam et dignationem suam circa hominem commendet, et propter tam dignos tamque dilectos nuntios plenius praestet.

Nec mirum quod angelos suos electis ministros exhibet, et semetipsum. Est nempe et ipse angelus magni consilii, videlicet redemptionis nostrae et salutis, quam missus est operari in medio terrae. Ministrat siquidem nobis conversatione sua et humilitate, praebendo vivendi exemplum in se, et statuens se parvulum in medio discipulorum (id est humilem), ut efficiamur parvuli sicut ipse. Ministravit [Col. 0417D] etiam nobis morte sua, in qua laboravit pro nobis ne nos laboraremus, et temporalem pertulit ne nos aeternam pateremur. Igitur ministravit nobis Dominus in hac vita, et ex hac quoque transiens ministrabit nobis in illa refectione geminae dulcedinis, quia pascet nos lacte humanitatis suae et melle divinitatis. Angelorum quoque ministerium non tantum temporale nobis est, sed etiam sempiternum, quia per eorum praesens auxilium haereditatem et aeternam salutem capiemus, et gaudium eorum cum ipsis sine fine percipiemus. Quomodo vero putamus salutem nostram diligant, et quantum nos consortes secum habere cupiant? Quis aestimet quanta charitate et cura circa commissos sibi vigilent? quomodo torpentes excitent, et sollicitos atque [Col. 0418A] ferventes amplius accendant? Quomodo hinc mala excusent, inde bona divino conspectui repraesentent, quomodo defendant, aut his gratiam obtineant? Cumque animam magno desiderio ferventem perspexerint, et ad Deum pura intentione suspirantem, quomodo putamus hanc diligant, eique congaudeant, et ad illam divertant? Quomodo inter illam et Deum discurrent? Siquidem amici sponsi sunt, auscultant vocem ejus, quam faciunt sponsum audire; voces ejus desideria sunt: haec vehementer clamant in aure sponsi, haec auscultant amici, videlicet angeli; his delectantur, ista nuntiant, et illam ut veniat invitant, istam consolantur, et monent ut quaerat et pulset, eo quod quaerens inveniat et pulsanti aperiatur. [Col. 0418B] Frequentant itaque et visitant interim ipsi animam sic ferventem, donec sponsus adveniat, et augmento amplioris gratiae hanc adventui ipsius sponsi plenius praeparant. Trahunt cogitationem ejus ad intelligendam eorum praesentiam et discendam familiaritatem, quatenus de hac notitia crescat et proficiat ad divinam. Quaerens ergo Deum anima ab his invenitur, et post circuitum civitatis, post investigationem beatorum angelorum adventum meretur, horum occursum percipit, ab his suscipitur; hi sponsum quippe praeveniunt, exhibent praesentiam suam, revelant se: angeli enim lucis sunt, cum luce veniunt: qua perfusa, illuminatur pariter et tangitur, ut adventum eorum intelligat et praesentiam sentiat. Quam gratiam dum percipit, inventam [Col. 0418C] se a vigilibus fatetur, licet dilectum se non invenisse causetur. Animam itaque inventam esse a vigilibus, est ipsam invenisse gratiam ad sentiendam eorum praesentiam, quae prius caecitatis suae tenebras patiens, nil nisi se sentiebat. Tunc desiderium suum, et cogitationem in ipsos dirigit, et familiare colloquium quasi cum notis format, vota sua insinuat, amorem nuntiat, de sponso interrogat. Num quem diligit anima mea vidistis? Quaerit eos testes suae dilectionis, pariter et desideratae praesentiae sponsi. Certe enim scit quod angeli Dei visione fruantur, et amorem ipsius et desideria non ignorent, et miratur et quasi indebitum arbitratur, ut Deum videant, et se visionis illius expertem relinquant quae dicat: Nonne eum quo frui desiderio [Col. 0418D] habetis, et in illo desideria mea jam diu vidistis? Perhibet dilectus quod ad ostium animae stet et pulset; et si quis aperuerit ei, intret ad illum, et coenet cum eo. Ego jam aperui patenter ostium meum per desiderium ipsius, nec ingreditur. Insuper ingressa sum ad eum: et pulso ad ostium ipsius, quod aperiendum promittit pulsanti. Et oblitus promissionis utriusque, nec ingreditur in meum nec mihi aperit suum. Sto, et non respicit; pulso, et non aperit; clamo, et non respondet; quaero illum, et non invenio. Quo ergo abiit? Nunquid non illum vidistis, qui estis angeli semper videntes eum, quia semper videtis faciem, et ipse et Pater unum sunt, et qui videt unum, videt et alium? Igitur non intrantem ostium meum, nec aperientem suum, ac [Col. 0419A] proinde non penes me, nec penes se inventum, apud vos quaeram, a vobis sciscitabor, ad vos transibo ut penes vos inveniam quem diligit anima mea, sponsum Ecclesiae, etc.

Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea (Cant. III) . In triplici creatura sua investigari et cognosci potest Deus: in mundo et ad ejus ornatum creatis, in homine et in angelo. Has singulas circuit, et pertransit anima Deum sitiens, ut eum quem quaerit inveniat. Ex visibili mundi specie inspecta invisibilem Creatorem considerat. Haec enim inspecta, scire dat quod Dominus ipse [Col. 0419B] est Deus, et quod ipse fecit hanc, et non ipsa seipsam. Sed haec visio communis est omnium, tam malorum scilicet quam bonorum. Hoc enim modo omnes homines vident Deum, ut in Job legitur, ut unusquisque intuetur procul (Job XXXVI) , quia foris videtur Deus, et non in se. Hoc modo viderunt eum philosophi, qui tamen per amorem non invenerunt. Unde de hac visione transit ad hominem, qui quoque in imagine pertransit, licet similitudinem amiserit, in quo familiarius videtur Deus, utpote in ejus animae imagine, quam in se repraesentat per rationem et intellectum. Non autem transit ad omnes homines, sed ad bonos tantum et spirituales. Neque enim ad gradientes latam viam se dirigit, quae ducit ad mortem, sed ad arctantes se pro [Col. 0419C] regno coelorum, quos superius plateas sive vicos appellat, et quibus imperfectiores sive perfectiores designat. In his invenit non solum imaginem Dei, sed ex parte similitudinem, in quantum in virtutibus profecerunt, vel ad perfectionem conscenderunt. Sed quia non plenam in his (quamvis aliquam inveniat similitudinem), ut plenius comprehendat et vicinius contempletur, ad vicinius contemplantem transit, angelicam scilicet creaturam, in qua similitudinem plene considerat, utpote signaculum similitudinis, et in qua ab initio signata perseverat similitudo. Homines quamvis boni, quamvis sancti, vident tamen in nocte, id est in obscuritate, angelus vero in meridie, id est plena cognitione. Sicut [Col. 0419D] enim beatus Job loquitur, stellae obtenebrantur caligine hujus noctis (Job III) , quia etiam hi qui lucent virtutibus et vitae sanctitate obscurantur tenebris humanae caecitatis. Angelus luce perfunditur perfectae contemplationis. Candor est enim lucis aeternae et speculum sine macula divinae majestatis, qui sicut nulla parte distat a Deo, ita perfecte et sicut est Deum videns, et hunc in se repraesentat, quoniam speculum mundum et perspicuum est illi qui in eum oculos cordis dirigit, mundatos tamen plenius a peccatis et vitiis, et etiam eorum imaginibus. Obscurant enim vitia, eorum quoque imagines reverberant, et contemplationem impediunt atque notitiam abscondunt: qui igitur hoc speculum inspicit in horum munditiam considerandam, mundos [Col. 0420A] oculos cordis mittit. In hoc speculo sibi relucet Dei similitudo. Mundi enim sunt sicut est mundus ille; sancti sunt, sicut est sanctus Dominus Deus eorum. Denique de illo mundus transit ad munditiae auctorem, et de sanctis ad Sanctum sanctorum, de contemplantibus ad contemplandum, et statim invenit dilectum. His enim adeo vicini sunt illi, ut vix sit medium inter hos et illum, et post hos non sit invenire nisi illum. Invento igitur dilecto angelis congratulans, et consecutum per eos beneficium commemorans, ait itaque: Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea. Quia illico ut hos pertransivi, dilectum inveni, hos pertransivi ut venirem, et per hos transivi ut invenirem: horum enim occursu et auxilio quod cupivi obtinui, [Col. 0420B] qui et meum provocaverunt et accenderunt desiderium, et dilecti obtinuerunt occursum. Sponsi igitur inventio praesentiae ipsius est experientia et revelatio.

Quaerenti nempe animae, nec ab intentione cessanti exhibet se tandem et votis occurrit. Quo praesente, innovatur anima, et quasi ei adhaerens sentit interni gustus dulcedinem, intelligentiam spiritalem, fidei illuminationem, spei augmentum, charitatis incentivum, compassionis affectum, justitiae zelum, delectationem virtutum; habet in oratione cum Deo familiare colloquium, audiri se sentiens plurimumque exaudiri, facie ad faciem cum Deo loquens, et audiens quid loquatur in ea Dominus Deus, in oratione Deum cogens, et interdum convincens. Hac [Col. 0420C] gratia illustrata, incipit tenebras cordis sui videre, seipsam cognoscere, discernere qualiter se vitia sub specie virtutum occultent, vel se illis occulte socient. Oritur enim in mente nova dies post noctem ignorantiae, et fit diluculum quo surgit ad offerendum holocaustum contritionis pro singulis virtutibus, ne fortassis fuerint imperfectae, vel minus purae, et ad concremandum quidquid in illis admistum fuerit carnale. Hominis enim spiritus interdum fertur ad aliud bonum cui annexum est aliquid carnale, quod humanitatem delectat, et trahit occulte, sed ignorat. Item quam saepe credit aliquis a spiritu moveri ad aliquid faciendum, cum moveatur a carnalitate, vel naturalibus, vel levitate, vel causa aliqua [Col. 0420D] vel occasione. Denique interdum facit homo aliquid ante tempus vel tarde, vel indiscrete. Has tenebras et occulta mala deprehendit, et dijudicat, et diluculum compunctionis hominem sibi demonstrat, quod scilicet minor sit in bono quam credebat, quod initium gratiae tantum acceperit, quod in nocte jacuerit, quod ad diliculum, et non ad plenam diem venerit. Sicut ergo per acceptam gratiam illustratus seipsum cognoscit, ita per eamdem intelligit exignum esse quod invenit. Elias post auditum sibilum aurae levis, in qua Dominum esse didicit, pallio vultum operuit, et in ostio speluncae stetit (III Reg. XIX) . Sic homo, percepta gratia et per hanc cognita in perfectione sua, vultum pallio operit; quia quanta ignorantia tegatur agnoscit, et in ostio speluncae [Col. 0421A] stat, quia post noctem cognitae caecitatis de corruptionis vitio exire ad illucescentem sibi diem gratiae venire desiderat. Remissus et caecus, nec se videt, nec gratiam amat, quia tenebris suis obvolvitur, et lucem gratiae ignorat. Devota anima, et gratia illustrata sicut se videt, ita de se parum sentiens humiliatur; et sicut intelligit gratiam, ita ad desiderandam illam amplius inflammatur. Humiliata ergo et desiderans, et secum de inopia causans paululum se memorat invenisse dilectum, non perfecte, nec ad votum.

Tenui illum, nec dimittam, donec introducam illum in domum matris meae, et in cubiculum genitricis [Col. 0421B] meae (Cant. III) . Anima, quamvis accepta hac gratia, non immemor tamen imperfectionis suae, nec nimium de dono Dei confidens, recolit se multoties carnaliter affici voluntate propria atque a spiritu ferri, mores nondum perfecte correxisse, nec Christi virtutes apprehendisse. Cupit ergo effectum suum purgari, voluntatem mortificari, spiritum suum deficere, et Christum induere, sicut dicit Apostolus: Induimini Dominum Jesum Christum (Rom. XIII) . Licet enim dilectum invenit, nondum hunc in hospitium introducit, et quod accepit, quasi foris, non intus, fuit in desiderio et non in effectu. Visitatam se intelligit et consolatam, sed nondum talem cum qua moram faciat dilectus, et mansionem habeat donec a se perfecte deficiat. Ad [Col. 0421C] hoc ergo juvari se petit, et eousque proficere, quatenus formetur Christus in ea, et vivat jam non ipsa, sed vivat in ea Christus. Donec autem ad hunc statum perveniat, perhibet se non quieturam, nec cessaturam a precum instantia, dicens: Tenui illum nec dimittam, etc. Tenetur Deus orationis devotione, desiderio, importunitate, memoria, prece, fide et exspectatione exauditionis, nec dimittitur si ab intentione non cessetur, nec vultus amplius in diversa mutetur. Tenet itaque dilectum, quamvis aurora sit, nec dimittit, donec benedixerit ei. Luctata est cum eo tota nocte qua dormivit, sed cor ejus vigilavit, quia scilicet ab exteriori occupatione cessavit et in quaerendo dilectum laboravit. Etiam [Col. 0421D] quamvis per noctem ad auroram pervenerit, non cessat a lucta, videlicet ab orationis instantia, nec dimittit dilectum, nisi benedictionem det, ut eat de virtute in virtutem, et videat Deum deorum in Sion, id est in speculatione per speculum, et in aenigmate, quem videre non potest sicuti est, dum vivit in corpore, benedictionem hanc quaerit, et nominis mutationem, ut non jam Jacob, sed Israel dici possit, nec opus sibi sit ut amplius vitia supplantet. Jacob enim supplantator dicitur, sed ut, expugnatis et expulsis vitiis, puritate fruatur virtutum et Deum contempletur quia Israel videns Deum dicitur. Puritati enim cordis vivendus Deus promittitur, sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) . Hac benedictione [Col. 0422A] percepta, claudicabit altero pede, quia quae duplicibus incedebat desideriis, carnalia quidem sentiens, sed spiritualibus consentiens, nunc perfectius mortificatis vitiis et marcescente carnalitate, spiritualibus tantum desideriis feretur. Ad hanc ergo puritatem et perfectionem suspirans, ait: Tenui illum, nec dimittam, donec introducam illum in domum matris meae. Mater nostra est gratia Spiritus, quae spiritualiter nos regenerat. Cujus domus est humana mens, in qua eadem gratia suscipitur. In hanc domum dilectum cupit introducere, ut sicut hunc invenit, ita cum illo maneat et inhabitet. Acceptam enim gratiam in se retinere desiderat, in mores transfundere, et in conversatione transformare. Manet in illa anima Christus, qui virtutes [Col. 0422B] ejus possederit, humilitatem, mansuetudinem, patientiam, obedientiam et charitatem. Et item quae mandata illius servat, sicut ille ambulavit et ipsa ambulat: Si quis diligit me, inquit, mandata mea servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) . Talis ergo et vere diligit, et Christum in domum mentis introducit. Affectuosa dilectio, qua superius dilectionem animae significari diximus, interdum plus afficit minus diligentem et minus perfectiorem. Non enim tantum diligit quisque, quantum hanc sentit, et quantum in illo statu sibi diligere videatur, sed quantum in virtutibus et charitate fundatus fuit, et in servandis mandatis fidelis habetur. Dulcis in Deum affectus quodammodo carnalis est, [Col. 0422C] et fallax, et humanitatis interdum potius quam gratiae, cordis quam spiritus, sensualitatis quam rationis; ita ut magis accedat aliquando ad minus bonum, et minus ad majus, et ad aliquid quod sapit amplius quam quod expedit. Hoc affectu errabant discipuli, et carnaliter Deum diligebant, cujus praesentia carere nolebant. Unde etiam non diligere arguebantur, quid quod delectaret magis quam quod expediret amplectebantur. Sic affectuose interdum carnalis aliquis et imperfectus ad Deum afficitur, non quod valde diligat, sed quia dulcedinem gratiae degustat, quae quantum durat, tantum juvat, quandiu durat dulcedo, durat et dilectio. Sed non agnoscetur in bonis amicus. In die namque ista [Col. 0422D] Dominus quidem misericordiam suam mandat, sed in nocte tentationum et laborum in praeceptis declarat, quantum quisque diligat. Visitatione gratiae consolatur Deus pusillanimitatem nostram, juvat infirmitatem, excitat voluntatem. Et quid mirum si infirmus ungatur gratia, cum etiam malus Domino cum benefecerit ei confiteatur? Itaque contingit ut pusillanimis, et dilectionis avidus, dilectione hac magis moveatur, et in quo sensualitas et carnalis appetitus potius quam ratio dominatur. Interdum hanc magis sentit levis corde et inops gratiae: facilius enim movetur qui levior fuerit, expers consolationis delectabilius oblatam recipit. Hujus ergo dulcis affectus causa est interdum, non gratiae copia, sed mentis inopia. Exigua enim laetificant [Col. 0423A] pauperem. Non omnis qui dicit: Domine Domine, intrabit in regnum coelorum. Non omnis quia iterum atque iterum dicit: Domine, dulciter (scilicet affectuose) intrabit, sed qui voluntatem Patris fecerit, qui mandata custodierit. Voca me et respondebo tibi, ait B. Job (Job XIV) . Vocat Deus per gratiam visitantem, et respondebit homo per mandatorum impletionem; vocatio non facit perfectum, sed obligat; responsio per mandata justificat. Fit enim aliquoties affectus iste dulcis a malo spiritu, ut dum nimis ei creditur, eique dum valde delectat inhaeretur, ad debilitatem cordis homo perducatur. Item ut per illius occupationem ab utiliori opere revocetur. Et item ut ejus abundantia fretus aliquis se perfectum credat, et ad perfectum [Col. 0423B] minus exerceatur. Per se quoque aliquis interdum gratia abutitur, in vacuum hanc recipiendo vel utilius aliquod opus omittendo, sive finem sui profectus in hac constituendo. Sicut enim spiritus prophetarum prophetis subjectus esse memoratur, ista gratia homini subjicitur, ut vel bene, vel male illa utatur: per hanc ergo offendit qui usum ejus nescit, sicut etiam virtus id vitium vertitur, si nimie, vel extra tempus exerceatur. Sponsa ergo affectuose, pariter et desideranter delictum quaesivit, inventum vero ut ad se introduceret non minus sollicita fuit. Quaerenda est enim sedule amplior gratia, nec cessandum, sed per hanc progrediendum, donec ac perfectionem veniatur. Antequam comedam suspiro, ait beatus Job (Job III) . [Col. 0423C] Antequam suspiret quis non comedit, quia nisi hanc gratiam desideret et quaerat, ejus refectionem non percipit. Nisi quoque per hanc progrediatur, ad perfectionem non pertingit. Cibus est haec gratia, quia reficit; lux est, quia illuminat. Revelat enim mala sua homini, et roborat eum ut corrigere possit, cognito periculo suo hanc recipit, qui per hanc se corrigere, et ad interiora progredi negligit. Fervens vero anima, ne in vacuum hanc recipiat, semper proficere laborat, et diligenter exercet agrum suum meliorando mores, et excolendo virtutes, ut aedificet mentis domum in quam introducat dilectum.

Non autem sufficit sponsae in domum mentis introduxisse dilectum, nisi et in cubiculum suum introducat illum, ubi familiarius et secretius illo fruatur, et sola cum solo sit, et confabuletur, et remotis omnibus consiliis intersit, secreta cognoscat, causas occultas discat, incerta et occulta sapientiae suae manifestet illi Deus. Ibi audire cupit verbum absconditum, id est internam et occultam aspirationem, quae in Job verbum absconditum vocatur (Job IV) , quia paucis conceditur, vel quia silenter aure cordis praecipitur. Quod etiam verbum audire perhibetur in nocte, quando sopor solet occupare homines, id est quando, calcatis carnis desideriis, [Col. 0424A] quies mentis possidetur. In noctis ergo silentio quando secrete cum illa Deus est in cubiculo suo, quando pacata et quieta sunt omnia, quando pax habetur intus a vitiorum perturbatione, et foris ab omni inquietudine et occupatione, quando silent vitia, et peccatorum omnium recordatio, sensus quoque exteriores sopiuntur, et mundanorum memoria. Cum itaque tanta quies fuerit, et jam silent omnia, tunc jam audiri poterit vox Dei, quae non tantum loquitur, sed susurrat, id est tenuiter et occulte aliquid humanae menti manifestat. Nec solum susurrum Dei, sed et venas susurri ejus furtive tunc suscipit anima, quia subtilitatem divinae aspirationis, et causarum origines quibus ad mentem gratia veniat intelligit. Diversis enim modis [Col. 0424B] visitat Deus, quia nunc expungit mente desiderio divini amoris, nunc spe et gaudio futurae retributionis, nunc delectatione alicujus virtutis, nunc cognitione propriae imperfectionis, nunc timore poenae, et peccatorum recordatione, vel alicujus periculi vel negligentiae manifestatione, nunc memoria bonae rei, nunc exemplo et gratia alicujus viri perfecti. Istis et aliis modis gratia mentem visitat, nec semper eodem modo, sed nunc isto, nunc illo. Sicut enim in diversis diversa sunt dona, et distributiones Spiritus, ut iste accipiat hanc gratiam, ille illam ita in uno; eodemque homine diversae sunt visitationes Spiritus. Anima ergo, cum qua Deus in silentio susurrat; ista cognoscit et discernit, et secundum modum quo visitatur [Col. 0424C] se conformat et dirigit. Novit enim discretionem gratiae et usum, praesentiam quoque sive absentiam intelligit, adventum etiam et abscessum, causas etiam adventus, motus et cogitationes, praenuntios, et praeambulos gratiae. Quod autem hanc ante omnia mereatur humilitas frequenti experientia didicit, multiplicesque et occultos humilitatis modos, sive motus intelligit. Nec ambigitur quod toties gratum Deo sacrificium offert et gratiam sibi cumulat, quoties se propter Deum deprimit et humiliat. Ut ergo abundantius hanc consequatur, humilitatis vestigia tam in cogitatione quam in opere sectatur. In mente suo judicio se deprimit, et foris se propter Deum hominibus [Col. 0424D] subjicit et postponit, abjectionem eligit, contemptibilem se facit, ut sit pretiosa apud Deum, humiliat se ut exaltetur, gaudet opprobriis, pro contumelia enim se recepturam a Deo novit gratiam, pro convicio benedictionem. Intellexit hoc David qui, maledicente sibi Semei, magis hunc pati voluit quam per militem suum vindicari, pro maledictione illa bonum sibi a Domino reddi praesentiens. Sic humilibus Deus dat gratiam, superbis vero resistit. Sed quis vetustam, et inolitam superbiam, quis occultas ejus radices, atque subtiles cogitationes, quibus ut plurimum latenter irrepit, et etiam nescientibus subrepit, nisi Deo susurrante (id est occulte revelante) cognoscat? Quae quantum in mente dilatatur, tanto minus cognoscitur, quia mens per hanc amplius [Col. 0425A] excaecatur. Sic etiam in verbis et operatione multipliciter latet, nec cognoscitur, nisi ad cognoscendum a gratia quis erudiatur. Latet itaque in anima superbia, et hoc ipsa nescit; sed Deus hoc videt, quia occulta conspicit, et propterea gratiam suam subtrahit, vel non concedit. Non solum ergo propter manifestam, sed etiam propter occultam, nec propter majorem, sed etiam propter minorem superbiam mens siccatur gratia: Desertos faciam, ait Dominus, montes et colles, et omne germen eorum exsiccabo (Psal. XLII) ; per montes, majores, superbos, et per colles, minores designans. Isti montes exsiccantur, et arescunt, sed valles, id est humiles, irrigantur aqua gratiae, et abundant frumento spirituali. Istos montes, visitantisque gratiae origines [Col. 0425B] et causas merendi, vel demerendi latenter intelligere, est venas divini susurri furtive suscipere. Venae istae silenter et cum levi murmure serpunt, nec audiuntur a mente inquieta, et in qua perstrepunt et clamant vitia, vel perturbationes aliquae. Horum itaque intelligentia percipitur, et discitur in cubiculo (id est mentis secreto) ubi exclusa sunt omnia praeter Deum, ubi sola cum solo anima susurrat, haec est solitudo in quam ducit animam Deus, ut loquatur ad cor ejus. Ibi audire potest quid loquatur in ea Dominus Deus. Ibi aperit illi aures tantum interiores: patescunt enim aures cordis, tumultus saecularium negotiorum claudit, et quies secretae considerationis aperit. Tunc [Col. 0425C] verba Dei mens vivacius penetrat, cum ad se admittere curarum saecularium tumultus recusat. Hoc cubiculum schola est, ubi discat in silentio, ubi doceantur arcana praeceptorum, ubi erudiatur in divinae voluntatis notitia, in morum cognitione, in virtutum discretione, in spiritualium rerum contemplatione. Ad hoc cubiculum secedere debet anima, sicut Moyses ad tabernaculum foederis ad consulendum Dominum de dubiis, de disponenda mentis suae domo, de gerendis in illa, de statu proprio, de aliorum necessitatibus spiritualibus, et corporalibus, de dilectione Dei, de amore justitiae vel defensione, de discretione exercendi zeli, de tempore dissimulandi excessus, de compassione delinquentium, de rigore. Hic quotidie discutit, et investigat [Col. 0425D] interiora sua et exteriora, et qualis sit meditatio, vel circa quid maxime sit vel esse debeat; qualis locutio, moderata an dissoluta, humilis an superba; et item qualis sit operatio strenua vel remissa; qualis denique sit totius domus dispositio, et quae in ea corrigenda sunt, quae toleranda. Inquantum vero ad puritatem conscientiae pervenit, quantumcunque voluntatem suam mortificando divinae conjunxit, seque unum cum Deo fecit, intantum spiritualia cognoscit, et Dei voluntatem intelligit. Ut ergo hanc gratiam percipiat, merito dilectum, introducere cupit in cubiculum, id est secretum quietis, meditationis, orationis, ubi ab exterioribus quiescat interna et mystica meditatione discat et oratione obtineat.

Adjuro vos, filiae Hierusalem, per capreas, cervosque camporum, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit (Cant. III) . Multo labore, instantia et oratione sponsa dilectum invenit, et tandem in cubiculum introduxit. Unde dignum est ut post fatigationem tandem requiescat, et dilecto tot sudoribus et discursionibus apprehenso fruatur, nec facile ab ejus amore avellatur. Allegat ergo Deus pro illa monetque ne a suavi somno (id est quiete divini amoris) suscitetur, nec a secreto cubiculi ad curam regiminis protrahatur. In hoc enim cubiculo non solum dilecti fruitur amplexibus, et [Col. 0426B] propria negotia peragit, sed etiam aliorum necessitatibus intendit. Diversis autem modis hic Deo fruitur, videlicet nunc ut sponso, nunc ut doctore, nunc ut patre, nunc pro se illum exorat, nunc pro aliis precibus hunc flectit et placat, nunc in ejus amore dormit, nunc contemplatur, nunc cum illo aliqua ordinat et disponit, nunc ab illo audit et docetur, nunc ejus amplexibus fruitur. Habet enim cum illo amplexus et oscula, habet fetus et ubera, sed haec omnia non materialia vel carnalia, sed casta et salubria. In istis amplexibus Deus stringit et stringitur, quia voluntatem suam prius animae cum quadam dulcedine ingerit et insinuat: qua charitate excitata anima, dum vocanti et attrahenti se jungit, quasi stringentem [Col. 0426C] se stringit. In istis enim amplexibus prior Deus stringit, et sic versa vice anima stringit, quia dignioris vel amplioris amantis est prius stringere, unde et ille prius dilexit nos, ut eum possemus diligere, et etiam charitatem exhibuit, qua majorem vel parem nemo potest exhibere. Animam itaque Deus amplexatur, quando eam per gratiam ad se trahit sibique conjungit. Osculatur, cum gratiae suae dulcedine reficit; fecundat eam, cum charitatem auget. Lacte pinguescunt ejus ubera, cum dulcedine compassionis repletur. Est ibi spirituale connubium, concordia videlicet et conjunctio voluntatum. Fecundat ibi non carnalis copula ventrem, sed Spiritus sanctus mentem gemellis hanc impraegnans fetibus (id est gemina charitate), Dei videlicet dilectione et proximi. [Col. 0426D] Hinc uxor fit anima, accepit pietatis ubera quae prius non habuit, cum adhuc parvula fuit, nunc tamen novit peccantibus compati, sed juveniliter indignari. Hic dormit cum Christo, dum ab exterioribus oculos claudit, et interna per contemplationem cognoscit. In quo somno cum Jacob angelos videt ascendentes et descendentes (Gen. XXVIII) , ascendentes ad Dei contemplationem, descendentes ad humanam visitationem. Contemplatur in angelo hanc visionis Dei et visitationis humanae vicissitudinem, quomodo et Deo inhaereant, et nobis condescendant, causamque nostram apud Deum peragant. Animas quoque jam cum Christo regnantes contemplatur et considerat, scilicet quem affectum erga nos habeant, et qualiter nos secum habere consortes [Col. 0427A] cupiant, opemque suam et intercessionem nobis impendant, et nostri sollicitudinem gerant. Per hos enim adjurantur filiae Hierusalem, ne dilectam suscitent; quia, sicut illi amori Creatoris inhaerent, et tamen salutis humanae curam gerunt et peragunt, ita perfecta anima et in Dei amore quiescit, et proximorum saluti intendit. Adjuratur etiam per hos; quia cum his etiam et inter hos pro salvandis discurrit, nec tantummodo Deum, sed et hos orat et eorum auxilium implorat. His necessitatem humanam nuntiat, cum his in hoc negotio laborat. Bene ergo per hos adjuratur, utpote conscios et testes charitatis ejus, et industriae, et occupationis circa proximos necessariae. Isti enim sunt capreae, cervique camporum (angelica videlicet creatura et homines) [Col. 0427B] quorum animae jam transierunt ad regnum coelorum. Istae capreae et alta petunt et a longe prospiciunt; quia, alta contemplatione sublevati, dum Deum conspiciunt, in illo quidquid inferius in creatura ejus agitur, cognoscunt. Cervi quoque spineta transeunt, et venenum vineunt. Ita sanctorum animae spinas peccatorum transilientes, et venenum suggestionum inimici malitiamque mundi vincentes jam transilierunt ad regnum. Et caprearum quidem campus, est illius vitae felicitas. Campus vero cervorum, istius saeculi spatiositas. Transeunt tamen capreae ad istum campum charitatis condescensione, et transilierunt cervi ad illum desiderio et fide. Hi cervi adhuc degentes corpore illic transilierunt, quia pedes eorum, id est affectus, stantes erant in [Col. 0427C] atriis Hierusalem. Nunc vero in anima illuc transiverunt, postmodum etiam corpore eo venturi sunt. Ad hos etiam contemplatione transilit sponsa, apud hos proximorum curam secum transtulit, cum his ante Deum eorum causam intus agit. Merito ergo sponsus monet ne suscitetur, eo quod bene circa proximorum salutem occupatur.

Et bona quidem sollicitudo et turbatio carnalis, sed melior et sublimior circa plures occupatio et cura spiritualis, utpote tam Deo quam coelestibus civibus familiaris, et permanens, et secura magis. Occupatio quidem exterior, id servitus est, quia corporis etiam labor perficitur. Interior sollicitudo et oratio, sublimius atque dignius officium est. Illa [Col. 0427D] servit, dum ministerium exhibet; haec apud Deum meritis et familiaritate obtinet; messem esse multam Dominus dicit, et rogari se monet ut in eam operarios mittat. Quod maxime perficere praevalet anima perfecta quae Deo familiaritate devotionis adhaeret, haec modo Deo supplicat, ut in messem operarios mittat, modo ut in hanc messis gratiam ad operandum utiliter concedat, hujus messis partem occupat activus, exteriori ministerio, sed contemplativus totam messem occupat orationis auxilio. Duae quippe sunt vitae, activa scilicet et contemplativa, quae designantur per Martham et Mariam, Martha foris laborat, Maria intus orat. Die illi, ait Martha, ut me adjuvet, (Luc. X) ; bene illam adjuvat, quae divinum adjutorium illi implorat, quia frustra laborem [Col. 0428A] impenderet, plantaret atque rigaret, nisi Deus incrementum daret. Optimam ergo partem elegit Magdalena, quae gratiam exercet contemplationis, et tamen occupatur in parte sororis, ut etiam activae vitae praemio coronetur, in qua pari charitate par praemium meretur. Martha in uno loco corpore laborat circa aliqua, Maria in multis locis charitate circa multa. In Dei enim contemplatione et amore videt omnia, dilatatur ad omnia, comprehendit et complectitur omnia, ita ut in ejus comparatione Martha sollicita dici possit circa pauca. Valde ergo hoc unum est necessarium, et merito praeferendum, in quo et Deo per amorem anima inhaeret et omnibus charitatem et sollicitudinem exhibet. Bene ergo sponsa proximis vigilat mente, licet dormiat, id est [Col. 0428B] quiescat, ab exterioribus corpore, nec suscitari debet ut evigilet, id est exterius vigilet, quae ita interius charitate et oratione vigilat; bene itaque occupatur sponsa, licet exterius non operetur, quia multis imo omnibus saltem obtinere conatur. Filias ergo Hierusalem (animas videlicet ad visionem pacis aeternae pervenire cupientes) prohibet sponsus illam suscitare et ad exteriorem occupationem pertrahere. Quae ideo etiam ab eo dilecta vocatur, quia in amore ejus quiescit et multorum salutem peragit; prohibetur autem suscitari donec ipsa velit, eo quod ita Deo sit juncta et in voluntatis ejus agnitione perdocta, quod ad egrediendum et regrediendum pro divino arbitrio, justa et necessaria urgente causa, sit parata, prudens et ordinata charitas, ita ut [Col. 0428C] divinae pareat voluntati, ut, juxta sapientis sententiam, misereatur sibi placens Deo, imo juxta ipsam sapientiam, primo fleat super seipsam. Nec solum negotiis saecularibus se non implicat ut Deo placeat cui se probavit, sed etiam necessitatibus proximorum se subtrahit, quibus se extenuari vel implicari a perficiendo cognoscit, non tamen facit hoc ex inclementia, sed ex prudentia. Merito imperfectus quandiu non habet nisi parumper olei charitatis quo ipse tantum ungatur, et nondum per intima dona gratiae solidari meruit, non vult exterius implicari, nec curarum saecularium aestuet humanae conversationis et mutabilitatis vento contingat eam ab eo exiguo quod accepit exsiccari. Exterior enim occupatio imperfectos cito immutat et dejicit, quia muscae morientes, [Col. 0428D] id est cogitationes mundanae, perdunt suave unguentum gratiae minus in anima fundatae (Eccle. X) . Cupit ergo abundare prius sibi, ut sic possit aliis infundere; hoc oleo vult potius inungi quam ungere, de pleno fundere quam effundere, fluere quam effluere. Qui enim indiscrete aliis prodesse cupit, et ante tempus effundit, semper inops et a gratia vacuus manet, et profectum suum impedit, et aliis minus proficit. Non vult itaque prudens anima a quiete et silentio quae se in justitia excolit evocari, quia cultus justitiae silentium requirit, donec cultus iste ad fructum et maturitatem pervenerit, videlicet donec perfecte profecerit, et donec induatur virtute ex alto residere studet in civitate, [Col. 0429A] id est inter claustra conscientiae. Affectant enim aliqui regimen ante tempus, cum scilicet imperfecti adhuc sunt, et carnali appetitu magis trahuntur quam utilitatis instinctu. Sed appetitum hunc et voluntatem animam sentire, non est hoc eam velle, quia voluntas ista carnis est, non spiritus, nec sua, sed aliena, si hanc ipsa non diligit vel sequatur, sed odit et detestatur. Non ergo hoc vult ipsa cum vult carnalitas. Cum vero mortificata carnalitate prodesse proximis tantummodo voluerit spiritualiter, tunc jam ipsa hoc velle judicatur; haec enim voluntas sua est, quia huic consentit. Carnalis autem non sua est; quia, dum huic renititur, non ipsa hanc, sed quod habitat in ipsa peccatum operatur. Donec ergo ad istum statum pervenerit ut spiritualiter [Col. 0429B] non carnaliter hoc velit, non debet suscitari, nec ad aliorum regimen assumi. Quamvis autem dilecta ad hanc spiritualem voluntatem pervenerit, monet tamen Christus ne suscitetur donec velit, quia talem novit quod volet cum opportunum fuerit.

Quae est ista quae ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris, et universi pulveris pigmentarii? (Cant. III.) Per desertum ascendit sponsa, id est hujus mundi amatores, qui desertum sunt, qui deseruntur a Deo, qui eum deserunt, [Col. 0429C] dum factis eis dicunt: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus (Job XXI) . Ideo deseruntur ab eo, et relinquitur eis domus eorum deserta, ut habitatorem in se non habeant Deum, per hos ascendit sponsa, quia cum eis conversans corpore, mente eos transcendit superna appetens, et eorum delectationes infimas respuens, inter carnales commoratur, et eorum perversos mores et vitam non imitatur. Bonos longe sive prope positos attendit, ad eos mente aceedit, eisque jungitur cogitatione, exempla considerat, conversationi eorum se conformat. Ita salvatur a generatione ista prava, cum ab ea separatur, et transit atque transcendit ad generationem quaerentium Dominum: difficile est enim salvari cum perversis, nisi hoc modo transcendantur [Col. 0429D] et deserantur, quia trahit et attrahit eorum prava conversatio, et corrumpunt colloquia eorum et confabulatio. Quod enim frequenter videtur et auditur, ad hoc facile animus informatur, quia sicut dicitur vulgo juxta quem sedet aliquis ab eo et discit. A malorum itaque consortio sequestrari, et ad bonos dilectione transire eosque imitari, hoc est ascendere, quia spiritualiter est sublimari. Quantum enim quis bonos diligit, tantum bonus fit, tantumque in Deum ascendit, mali quotidie descendunt, quia de peccato in peccatum corruunt, et cum in sordibus sint, sordescunt adhuc. Item demergit eos tempestas aquae, id est peccatum, et absorbet profundum, id est involvit iniquitas eorum, et urget super eos puteus os suum, id est profunditas iniquitatis, [Col. 0430A] quando non solum merguntur in peccatis, sed etiam perdunt aditum confessionis; boni vero ascendunt, quia de virtute in virtutem eunt, et in charitate quotidie proficiunt, quia augmentatur in eis charitas per bona interiora, per voluntatem et opera; dum ergo inter desertos a gratia, et deficientes atque descendentes sponsa proficit, per desertum ascendit. Dicitur etiam desertum hic mundus, vel quia deseritur et contemnitur, vel quia seipsum deserit, et in se deficit. Quotidie enim cum tempore gaudia temporis transeunt, et quot dies, tot gaudia dierum praetereunt et deficiunt. Quot dies aliquis accepit ad vivendum, tot ei amputantur a vivendo et gaudendo, hoc est ergo hominem vivere et gaudere, a vita et gaudio deficere. Et qui gaudio transitorio [Col. 0430B] fruitur, non tam gaudere dicendus est quam gaudium discere; quia gaudium ejus simul transit et deperit cum tempore. Est itaque desertum mundus, quia gaudia sua deserit et amittit. Unde gaudia ista anima perfecte contemnit, et ad supernum et verum gaudium tendit, per desertum ascendit. Desertum hoc non solum suas delectationes deserit, sed etiam sterile est et arescit, nec fructum habet; fructum enim Christo non potest facere, quia spiritum qui ex Deo est non potest accipere, quia non novit eum, nec scit eum. Sed anima devota, dum pro vero gaudio laborat, in deserto sterili et arido fructificat, et inter arentia et labentia fructum affert qui maneat. Igitur in hoc deserto et in hac terra deserta invia et inaquosa fructum facere manentemque [Col. 0430C] afferre, hoc est per desertum ascendere. Ascendit autem sponsa sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris, et universi pulveris pigmentarii.

Per myrrham intelligere possumus mortificationem et contemptum terrenae dilectionis sive consolationis, et per thus desiderium supernorum et orationem. Tenetur quilibet ad hoc, ut mortificet membra sua quae super terram, fornicationem et immunditiam, concupiscentiam malam et avaritiam, et caetera mortalia, et item ut servet mandata: haec enim pertinent ad vitam aeternam, et haec justitia, quam qui fecerit homo vivet in ea. Sed anima quae ad sublimiorem gradum vult conscendere, [Col. 0430D] etiam multitudinem venialium et minores concupiscentias debet cavere, ut perficere et ampliorem gratiam mereatur accipere. Debet enim vitare cogitationes carnales et vanas, et item cogitationes suspicionis, irae et amaritudinis, et hujusmodi. Consolationes etiam terrenas, in cibo videlicet et potu, in colloquio, in videndo et audiendo, in curiositate, in vestibus, in somno, in qualibet libertate; quia, quantum delectationes istas mortificat et respuit et carnaliter consolari renuit, tantum spiritualiter merebitur consolari et in gratia vivificari. Quantum ab istis vacuum cor reperit gratia, tantum replebit. Quantum caduca ista aliquis contemnit et supergreditur, tantum ascendit, quia tantum de infimis ad superna pergit: post mortificationem itaque majorum [Col. 0431A] peccatorum, etiam minora mortificare et calcare oportet proficientem animam, et ad spiritualem vitam conscendere volentem. Sic beatus Job, postquam lumbos praecinxerat carnis, etiam lumbos mentis, id est cogitationes malas, praecingere jussus est a Domino (Job XXXVIII) , quando cum illo colloquium erat habiturus, et jussionem suam illi erat manifestaturus. Cum beato itaque Job hos lumbos praecingere oportet devotam mentem: haec enim myrrha, id est mortificatio, proficientis sive perfectae animae est. Cum hac etiam debet thus cremare, quia non solum debet terrenas delectationes mortificare, sed etiam superna desiderare, et devotis precibus quaerere. Simul ascendit utique fumus mortificationis, scilicet et desiderii atque orationis; [Col. 0431B] quia alter ab altero fulcitur, ita ut neuter per se possit ascendere vel Deo placere. Superna enim desiderare non possumus, nisi terrena despiciamus, et terrena non despicimus nisi supernorum desiderio trahamur. Absque delectatione enim cor esse non potest, sed aliqua ideo trahi necesse est, quia trahit sua quemque voluptas: unde, cum alia illi subtrahitur, ad aliam facilius inclinatur, et quia vacuum est, ad aliquid capiendum amplius est dispositum. Tanto ergo magis spiritualem delectationem admittit, quanto et consolationis terrenae expers est, et in aliquo delectari non cupit.

Item, quantum aeterna cognoscimus, tantum transitoria despicimus et damnamus: haec est enim illa pretiosa margarita, quam qui invenit, quae prius [Col. 0431C] amaverat libenter cuncta derelinquit. Myrrham ergo cremat anima, cum terrenas delectationes contemnit; thus vero, cum superna desiderat et quaerit. Cum myrrha vero et thure universi pulveris pigmentarii fumus perhibetur ascendere, non dicit universi pigmenti, sed universi pulveris pigmentarii. Pigmen enim est quaelibet virtus seu quodlibet opus virtutis quae in pulverem comminuitur cum subtiliter discutitur et discernitur, ne quid in ea mali lateat, vel indiscrete fiat. Pigmentarius est homo qui pulverem hunc terit, id est singula opera sua discutit, providendum est enim ut bona sine admistione malorum fiant, quia mala majora bona necant, minora hominem maculant. Manifesta ergo mala [Col. 0431D] cavenda sunt. Sed quia omnia nosse non possumus, generalis et occulta contritio pro his est habenda. Interdum enim peccatum aliquod est in homine quod eum latet, vel quod ignorat esse mortale. Contritio itaque sit primum pigmentum quod faciamus et Deo offeramus, quia generalis contritio delet omnia mortalia, occulta atque manifesta, et charitatem restituit, si fuerit amissa. Extra charitatem quidquid egerimus minime placebit, nec quantumcunque teramus vel comminuamus, ante Deum redolebit. Ut ergo omnia opera nostra in charitate fiant et gratum Deo pulverem teramus, in primis conteramus. Deinde singula discutienda sunt opera, eleemosynae, vigiliae, orationes et alii corporis labores, si pure fiant propter Deum, si aliud sit in [Col. 0432A] causa principaliter vel secundarie, si fiant discrete et cum debito moderamine, si finis sit profectus et perseverantia, si possibilitas perficiendi, si tempus quando id fieri expediat, si modus, quo et quantum et quam frequenter, etc. Item, quando aliquid sit intermittendum, et quando vehementius insistendum. Item, si cum scandalo aliorum fiat vel damno; si ad hoc impellat levitas, inconstantia, curiositas; si laus appetatur vel latenter subripiat; si humana delectatio, si terrenum commodum est discutiendum; denique si virtutes sunt purae, si perfectae, si Deus super omnia diligatur, si aliquid amori ejus aequatur vel praeponatur, si dilectio proximi habeatur, si sincere propter Deum exhibeatur, si diligatur in Deo amicus, si dilectio haec spiritualiter et [Col. 0432B] non carnaliter impendatur, si non accipiatur persona, si consideretur causa.

Movetur enim interdum aliquis dilectione, sed carnali, vel privata ducitur, ut non pure in Deo exhibeatur vel aliquis diligat magis quod minus est diligendum, vel econtrario. Item videndum si humilitas sit vera et non ficta vel imperfecta, si sic sibi homo intus vilescat, ut foris irrogatam injuriam vel contemptum non superbe vel impatienter ferat, si sic foris se deprimit et humiliat, ut intus de hoc non superbiat, sed humile apud se de se judicium teneat, et qualem se foris ostendit, talem se intus veraciter sentiat. Item si humilis ibi sit ubi humilitas honoratur, et ibi humilitatem refugiat ubi contemptui habetur. Item si humilitatem exercet, cum libere deberet [Col. 0432C] injustitiae se opponere, et patientiam tenet, cum potius impatiens malorum deberet succendi igne divini zeli, et deficere; ferre non valens contemni justitiam, et praevalere perversitatem. Non enim sustinere debemus si quis devorat, si quis extollitur, si quis in faciem nos caedit. Si extollitur et insolescit contra justitiam, vel qui in faciem nos caedit convicio, ita quod causa simus in nostra culpa vel vitio. Si peccantes et colaphizati sufferimus, mercedem non habemus. Si vero non peccantes, haec est grata Deo patientia. Item considerandum, si sic patientiam foris quis exhibeat, ut intus non doleat, nec malum rependere cogitet; et item si in ipsa hora acceptae injuriae verba impatientiae, vel convicii [Col. 0432D] respondeat, vel post horam cor invidiae vel rancoris servet. Item dijudicare debet homo si obedientiam servat propter aliquod commodum suum, vel lucrum, vel pure propter Deum, et propter praeceptum, si in adversis obediat, si prompte, si devote. Item attendere debet si corripiat modeste, si corrigat temperate, et si in servanda disciplina servet mansuetudinem, devitet vehementiam, iram, amaritudinem, indiscretionem. Et si forte pronior sit ad rigorem quam ad compassionem, et si remissionem exhibeat, ubi sit rigor exercendus: in his saepe fallitur animus, et quod carnaliter et vitiose agit, virtutis opus esse credit. Zelus etiam falsus est si nostram potius quam divinam injuriam vindicemus, et si erga eos qui nobis ingrati sunt vel minus chari [Col. 0433A] amplius accendamur. Item eleemosynae largitio minus accepta est, si tarde vel avare aliquis tribuat; maculata vero, si cum superbia vel cum convicio fiat. Item fallitur aliquis si sub occasione sustentandi corporis delectationi serviat, vel sustentationem necessariam sibi subtrahat. Item fraudatur continentia, si corpore et mente castus sit aliquis, tamen sub specie utilitatis vel consulendi suggeritur ei ut familiaritatem aliquarum mulierum habeat, ad quod enim pia intentione ducitur, prompta est etiam et facile acquiescit natura, in quo negotio occulte se jungit vitium, quo et usu ad hoc perducit ut homo seipsum non intelligat, et magis hoc agat quod delectat quam quod expediat. Sic contingit ut aliquando carnali magis appetitu quam spirituali ad [Col. 0433B] hoc aliquis feratur, a cujus tentationis periculo tantum quilibet liber erit quantum ad abstrahere ab hac familiaritate libera mente et non tristata potuerit. Vigiliae et orationes sunt tibi inutiles, si sic ista exerceas, ut eo tempore dormias et torpeas quo debes orare et vigilare, si singularitatem quamdam in his teneas per quam communia, et ad quae magis teneris omittas, monere proximum, consolari dolentem, et caetera charitatis opera quae Deo placent. Et tamen contingit ut non semper pure in Deo fiant: nam interdum ad ista promptus est aliquis, quia acedia laboratur, et taedio afficitur, et delectabile illi est cum exterius implicatur, vel personis placet quibus loquitur, vel in his sibi placeat, et in tali [Col. 0433C] gratia gloriatur. Quia quietam etiam vitam ducentibus aliquando subripit torpor vel error, ut vel per torporem inutiles fiant, vel per nimiam discussionem spiritualium in errorem corruant.

Et item in hac vita delinquitur, si propter quietem exterior proximi cura penitus relinquatur. Omnia enim haec virtutum opera subtiliter discutere, et si veraciter bona sint retractare, est universa pigmenta in pulverem conterere. Quem pulverem cum myrrhae et thuri, mortificationi scilicet et devotioni homo pigmentarius miscet, pretiosum aroma componit, quod cum igne charitatis in thuribulo cordis crematum fuerit, suavis odoris fumum de se sursum dabit; debet autem fumus iste ascendere sicut virgula quae recta est, et in altum crescit; [Col. 0433D] ita directe et non distorte debet gratia sursum tendere, ut nihil a latere quaerat, nil carnale, vel terrenum. Quanto terrenum aliquid appetit, vel in aliquo delectatur, tanto fumus iste minus ascendit, quia distorte et a latere ducitur, unde merito virgulae comparatur, ut velocitas ascendendi designetur: virgulae enim quae crescendo grossantur, non nimis in altum ducuntur; sed virgulae quae velocius et sursum crescunt, subtiliores et minores sunt. Debet itaque fumus iste mortificationis, devotionis et discretionis, in modum virgulae velociter ascendere, ut non segnes simus in agendis bonis, et studio proficiendi, sed alacres, ut ne per tarditatem et desidiam grossescamus, sed subtiles atque sublimes crescamus. Et per fervorem mentis [Col. 0434A] festine sursum tendamus; festine quippe ascendendum est et viriliter insistendum, quia si remisse quis sursum ascendere conetur, pondere corporis et humanae imbecillitatis deprimitur. Corpus enim quod corrumpitur aggravat animam, et nisi proficiat, necesse est ut deficiat, quia deorsum trahit natura, et semper petit ima. Videmus namque in hominibus ponderosis quod si arborem ascendere velint, et sursum repere, si quando remissius in ascendendo agunt, statim gravantur et deficiunt, sed velocitas ascendendi et instantia ponderositatem superat, et perducit; in hunc modum alacriter et sollicite ad perfectum tendentes, et mandata implentes perfectionis culmen attingunt, remissi vero deficiunt, et quotidie proniores ad lapsum fiunt. Virgulae ergo [Col. 0434B] comparatur sponsa propter intentionis puritatem, et proficiendi velocitatem, propter omnia vero praemissa merito de illa dicitur: Quae est ista, quam admiranda scilicet, quanta laude digna, etc.

En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel (Cant. III) . Salomon pacificus interpretatur. Et significat Christum qui pacificavit quae in coelis et in terris sunt, qui Patri peccatores reconciliavit, et inter angelos et homines concordiam reformavit, peccatores conversos justis sociavit. Quos vero hic in concordia sociat, in regno etiam [Col. 0434C] perpetua charitate et pace sibi conjungit, et ad quietem perpetuam perducit. Quae quies lectulus dicitur, quia in illa ab omni inquietudine et labore hujus vitae pausatur; in illa quiete pausant, qui hic pro Deo laboraverunt: Ibi enim, ut in Job legitur, requiescunt fessi robore, et quondam vincti absque omni molestia (Job III) . Illic aeterna quies reficit et remunerat quos hic labor praeceptorum et virtutum profectus fatigabat, et qui hic vinculis humanae infirmitatis ligabantur, ibi, diruptis vinculis, Deo sacrificant hostiam laudis. Vincula haec sunt fames, sitis, somnus, lassitudo, et caetera hujusmodi; quae omnia ibi cessabunt, quia non esurient, neque sitient amplius, nec labor erit ibi, neque dolor, nec cadet super illos sol iste materialis qui eos urat, [Col. 0434D] sed neque aestus tentationis: jam enim tunc dicit eis spiritus, ut requiescant a laboribus suis et tentationibus. Spiritus, qui eos ad obediendum praeceptis roboravit, tunc ut quiescant a labore dicit. Qui enim ingressi sunt in requiem illam, requieverunt ab operibus et a laboribus suis, sicut et a suis Deus, quibus pro homine laboravit, et eum redemit. Ab his laboribus requievit in se, pro his laboribus requiescunt in illo membra ejus, nullus unquam sicut ille laboravit, quia non fuit dolor sicut dolor ejus. Et secundum multitudinem dolorum ejus consolationes aeternae laetificaverunt membra ejus, quia magni dolores ipsius magna gaudia membris ejus contulerunt, magnus labor perpetuam requiem, et amara mors, sempiternae vitae dulcedinem. Pro his [Col. 0435A] enim incomparabiliter eum amant, et in ejus amore gaudent: habent enim quem amant, cognoscunt et vident, quod totum vita aeterna est. Idem est enim cum illo requiescere, et cum illo gaudere, et illum habere: item amare nosse est, quia amor notitia est, et nosse videre est. Et haec est vita aeterna cognoscere Patrem verum Deum, et quem misit Jesum Christum: haec est illa beatitudo, et hae dotes animae. Cognitio Dei amor et fruitio. Quis cogitare sufficiat illum mutuum amorem Salvatoris et salvatorum, et quomodo diligat quos tam pretioso pretio redemit, quomodo illorum saluti congaudeat, quomodo ipsi eum diligant, et in ejus amore quiescant, et in eo gaudeant per quem se redemptos et ad requiem translatos sciunt et semper vident? Cumque [Col. 0435B] aeterna charitate pro redemptione sua eum diligant, incomparabiliter ab eo amplius diliguntur. Adeo suos in passione dilexit, et tantus fuit in eo fervor charitatis ad redimendum eos, ut acerbitatem passionis ejus omnino tollere potuerit, sed noluit, et imo acerbiorem martyrii dolorem assumpsit, et pati voluerit plus quam nullus hominum unquam passus sit, vel pati potuerit, ut incomparabilem demonstraret charitatem. Quae charitas circa eorum salutem tanta fuit, quod cum eos pretio suae mortis redemisset, non tam redemptos a se quam a Patre sibi datos commemorat, quodam loco ita dicens: Pater, quos dedisti mihi, volo, ut ubi ego sum, et ibi sint mecum (Joan. XVII) . In tantum de ipsorum redemptione exsultat, ut non reputaret magnum id quod pro eis [Col. 0435C] pertulit, sed videatur eos quos accepit datos sibi potius in munere quam emptos pretio vel recompensatione. Qui ergo tantum eos dilexit in exsilio, incomparabiliter quoque diliget in regno, majorem quoque charitatem circa hos habuit quam circa corpus proprium, moriendo pro illis; majorem quoque ibi circa eos habebit quam ipsi ad eum habere possint, magisque gaudebit de eorum salute quam ipsi in hac possint gaudere: de eorum itaque salute gaudebit, et gaudium eorum ipse erit, ipsum sapient, ipsum in memoria habebunt, ipsum in desiderio; in his tribus consistit anima, et haec tria perfecte implebit Dei Filius et Dei est sapientia. Istae enim sunt plateae Hierusalem, id est viae latae [Col. 0435D] civium Hierusalem, qui vident Dei pacem; hae plateae sunt ratio, memoria, voluntas; quae latae sunt, quia multa in his plateis influunt, intrant et exeunt. Quanta enim comprehendit ratio, quanta memoria, quanta voluntas? Sed plateae istae sternentur, id est complanabuntur, id est perfecte complebuntur auro mundo, id est divina sapientia et Dei fruitione. Singula enim Deus occupabit, laetificabit, beatificabit et perfecte satiabit. Quidquid enim sapere poterit ratio, quidquid recolere memoria, quidquid desiderare voluntas, Deus erit, et singula haec implebit, quia omnia in omnibus erit, et cantabitur ei canticum laetitiae de felicitate beatitudinis aeternae; ibi dum justi sine fine damnatorum cruciatus conspiciunt, in Dei laudibus crescunt, et quia et in se [Col. 0436A] cernunt bonum quo remunerati sunt, et in illis supplicium quod evaserunt, erit gratiarum actio et vox laudis. Gratias agent liberatori suo Deo, et cum perpetua charitate diligent, in quo etiam signa suae liberationis, cicatrices videlicet vulnerum indesinenter aspicient. Quantoque reminiscentur periculorum et miseriae quam evaserunt, tanto exsultantes dicent: Torrentem pertransivit anima nostra, forsitan pertransisset anima nostra aquam intolerabilem. At laudantes Deum subjungent: Benedictus Dominus qui non dedit nos in captionem dentibus eorum, scilicet daemonum, de laqueo quorum venantium animae eorum ereptae sunt, et contritus est laqueus, quia cessavit tentatio; et ipsi sunt liberati, sed inimici vinculis aeternae damnationis sunt astricti. [Col. 0436B] Quos etiam semper videbunt in inferno, ut eorum conspectis tormentis semper gaudeant, et liberatorem suum diligant, et gratias illi agant: unde ad Job Dominus loquitur, quod diabolum electi accipiunt in praemium sempiternum (Job XL) , et quia hic se cum eis dum eos tentando affligit, et illic dum visa ejus poena gaudebunt quam evaserunt, pro his omnibus erit gratiarum actio, eritque vox laudis, quia quem diligent perpetuo laudabunt: laudabit enim Hierusalem, id est visio pacis, id est omnes videntes illam pacem laudabunt Dominum, qui est eorum pax et exsultatio et aeterna beatitudo, et in pace sua et concordia, et in charitate ita suos unit in regno et conjungit, ut et quidquid felicitatis et gaudii unus habuerit, hoc etiam per charitatem [Col. 0436C] alterius fit, dum iste illi quod ipse habet optat et ille istius bonum ita in ipso sicut in se suum amat. Quot ergo electi regnabunt cum Christo, tot erunt ibi praemia, et de tot uniuscujusque qui salvabitur erunt gaudia. Si quis computare possit numerum civium supernorum, etiam computare poterit gaudia singulorum, quia tot sunt electorum gaudia.

Videndum est nunc quam infusa et quam diuturna sunt. Conferamus gaudium hujus vitae ad gaudium patriae. Si duplicemus, si triplicemus, quantumcunque numerus per numerum multiplicari potest, non pertingemus ad aequalitatem gaudii beatorum, et quia hic igniculus, ibi canimus, sicut dicit auctoritas: Vivit Dominus cujus ignis in Sion et caminus [Col. 0436D] in Hierusalem. Sed nec ad terminum, quia infinitum est, sicut immensitate ita aeternitate quantum ad comprehensionem vitae praesentis, ita ut nulla comparatione, nulla computatione ad magnitudinem hujus gaudii sive diuturnitatem possumus attingere. Dictum est quam multipliciter sit hoc gaudium, quam magnum, quam diuturnum; videndum nunc quid sit, vel in quo sit. Unde sciendum, quod ipsum in Deo est et Deus est: neque enim verum atque perfectum dici posset si non Deus esset, vel extra Deum esset. Et quia nihil verum, nihil perfectum extra Deum, nec creaturae ad similitudinem Dei factae aliquid praeter Deum sufficere, vel perfecte hanc posset implere, hoc est illud plenum gaudium quod in Evangelio Dominus petere et quaerere monet [Col. 0437A] (Joan. XVI) , et quod accepturos esse petentes perhibet. Et hoc est illud quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quod Deus suis praeparavit; parvus et magnus ibi sunt, et servus et liber a domino suo. Qui hic pro Deo servierunt, de labore ad requiem, de servitute ad libertatem transierunt, jam liberi a timore alicujus poenae vel separationis, et possident timorem reverentiae et amoris. Fruuntur enim libertate filiorum Dei, qua libertate eos Filius Dei liberavit ut vere liberi sint. Servivit Christus ut servi libertati donarentur, formam servi suscepit ut reformarentur qui erant per peccatum deformati, et similitudine Dei privati. Carnem de nobis accepit, spiritum suum nobis dedit, sicque dum nostrae infirmitatis servitutem [Col. 0437B] assumpsit, et sui Spiritus libertatem contulit, libertati nos restituit: ubi enim Spiritus Domini, ibi libertas; in hoc Spiritu Patrem ipsius, Patrem quoque nostrum vocamus et accipimus; in anima ergo reformavit ad sui similitudinem, in corpore reformabit ad corporis sui claritatem. Haec est electorum libertas, hoc gaudium; de hac libertate gloriantur, de hac gloria gaudent, quod scilicet fruuntur gloria filiorum Dei, quod filii Dei sunt, et ideo haeredes, et quod patrem habent Deum, et fratrem Christum, quod haeredes sunt Dei, et cohaeredes Christi, et quod haereditatem coelestis Patris cum Christo fratre possident, in qua ipsum primogenitum consortem et consocium habent. Est etiam [Col. 0437C] primogenitus in multis fratribus, hos fratres et cohaeredes habet Christus in libertate sua et gloria, hos socios secum habet in mensa. Edent enim et bibent in mensa ejus in regno suo; hujus mensae requies, ut in Job legitur, plena est pinguedine (Job LVI) . Requies hujus mensae est refectio illius gloriae quae plena est pinguedine, quia perfecte satiat sicut dicit Propheta: Satiabor cum manifestabitur gloria tua (Psal. XVI) . Illa gloria satiabimur et pariter illam desiderabimus, nec desiderium habebit defectum, nec satietas fastidium, quia desiderium comitabitur satietas, et satietatem desiderium: illius enim immensitas praestabit satietatem, et dulcedinis gustus desiderium. Semper ergo satiabitur, et semper delectabit: haec est illa refectio, haec est [Col. 0437D] illius mensae requies plena pinguedine. Satiabimur enim ex adipe frumenti quod in terram cecidit, id est divinitate Salvatoris nostri qui defectum nostrae mortalitatis suscepit, ut nos sua divinitate reficeret: de torrente, id est transitoria et turbulenta passione bibit in hujus mundi via, ut nos torrente voluptatis suae potaret in patria. Qui calicem passionis bibit, et nobis fontem aquae vitae aeternae praeparavit: hae sunt deliciae, illa refectio, illa abundantia Hierusalem, illa requies et pinguedo illius mensae. Ille torrens voluptatis quo inebriantur electi, ut obliviscantur, et expertes sint omnis miseriae, et gaudeant sine fine: haec est beatitudo, requies et lectulus pacifici nostri, ubi pascit suos his deliciis, et ubi cubat in meridie. Hic lectulum habet sponsa cum [Col. 0438A] sponso in nocte, id est in hujus vitae caecitate; ibi autem in meridie, id est plena charitate et cognitione. Hic cognoscit tantum ex parte, ibi cognoscet sicuti est et perfecte, ibi dormit et requiescit in pace sine omni perturbatione, et in idipsum, id est in illius pace, quiescit qui est pax et gaudium quod est idipsum. Et quia semper idem est, et eodem modo est nec mutatur aliquando, nec finitur, quia nec habet transmutationem, nec vicissitudinis obumbrationem, illam plenitudinem et delicias cogitando circumscribunt, et considerando ambiunt devoti et fortes qui in adimplendis praeceptis viriliter desudant. Hi per sexagenarium numerum designantur, qui ex decem et sex perficitur; per decem namque Decalogus, id est praecepta significantur; per sex labor qui in [Col. 0438B] adimplendis eisdem praeceptis impenditur. Hi ergo fortes Salomonis lectulum desiderio ambiunt, non conscendunt, vel in eo dormiunt: tantummodo enim de illa cogitare et investigare aliquid possunt, non autem perfecte, et sicuti est comprehendere. Quantumcunque de hac cogitando circumscribant, vel de aequalitate ejus et felicitate conjectant, circa ire est, non ad perfectam cognitionem intrare. Unde quia minimum est quod de illa quiete cognoscere possunt, per diminutivum exprimitur, nec tam lectus quam lectulus nominatur. Non valent hunc lectum perinde ambire qui adhuc gemunt pro peccatis praeteritis, et lacrymis poenitentiae lavare opus habent lectum tristitiae, et aegrae conscientiae: hi [Col. 0438C] enim non quietum, sed turbatum habent lectum, dum turbat eos intus conscientia, et peccatorum tristis memoria, nec tam ambire et desiderare possunt superna praemia, quam timere adhuc tormenta. Cum autem per veram poenitentiam mundati fuerint a peccatorum sordibus, et post diuturnam pugnam liberati a vitiorum passionibus, et roborati per gratiam atque de timore et spe ad perfectam charitatem transierint, tunc illuminatis oculis ascendere atque superna contemplari possunt. Fortes proinde, imo qui fuerint ex fortissimis Israel, id est magis devoti et spirituales, habent lectum Salomonis ambire, et possunt quidquid in Scriptura intelligunt opere perficere. Qui vero segniter praecepta implent, et molliter et dissolute vivunt, non [Col. 0438D] valent ad hujus quietis considerationem conscendere, in quibus adhuc fortia sunt carnalia et mundana desideria, videlicet gulae appetitus, irae furor, avaritiae aestus, luxuriae ardor, impatientiae vel invidiae livor. Hi enim tanto infirmiores sunt in Deo, quanto ista in se minus perfecte defecerunt. Cum vero haec in eis debilitata fuerint diuturno studio et labore, et per spiritualia desideria roborata, et tunc quanto haec sub se presserint, tanto superius fortes sunt et potentes, et hunc lectulum ambire possunt. Fortissimi ergo ex Israel, id est ex his qui Deum mente contemplantur et quaerunt, et quorum ferventiora fuerint desideria spiritualia, hunc lectulum ambiunt. Vehementibus enim desideriis accensi, undique circumeunt et aditum quaerunt, [Col. 0439A] ut et quietem hanc degustent, et ad illam aliquatenus intrent; hic ergo est eorum ambitus, et circa lectum hunc desiderii cursus.

Omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi (Cant. III) . Fortes lectum Salomonis ambientes, nunc superna considerant, et illis intendunt, nunc inferius contra humani generis adversarium bellum gerunt. Contra quem ut dimicare possint, in primis sumentes juxta Apostolum armaturam Dei, virtutes scilicet, quibus cum armantur et omnes habeant, cavent ne in aliqua negligant. Sciunt enim quod si in una offenderint, facti sunt omnium rei, [Col. 0439B] et nec aliquam habebunt, sicque inimico non armati sed nudi apparebunt. Qui enim aliqua virtute caret, huic contrarium vitium habet, sicque extra charitatem est, quia virtus et vitium simul esse non possunt. Et qui extra charitatem fuerit, vires contra adversarium habere non poterit. Deinde justitia se muniunt, et armant quasi lorica, qua circumtecti impenetrabiles contra jacula hostium manent. Qui enim exhibet Deo quod debet et proximo, undique munitus est, nec in eo invenit hostis quod feriat. Habent etiam fidem rerum quae non videntur quasi scutum, quae prima opponitur hostibus, quanquam primo impugnant, et hanc tanto feriunt et impetunt hostes quanto spiritualius eos expugnant, dum enim viri perfecti futura et aeterna credunt et [Col. 0439C] diligunt, terrena et transitoria judicant et contemnunt. Unde cum de his tentatur quae non diligunt, facile tentantem adversarium vincunt, frustra enim jacitur rete ante oculos pennatorum. Pennati quippe sunt, et duabus pennis sublevantur, et ut in coelis sit eorum conversatio, et illa appetant et terrenis superemineant, meditatione scilicet et contemplatione. Assumunt etiam spem salutis quasi galeam; hac quippe gaudent intantum ut etiam labores non solum libenter portent, sed delectentur in his, et beatos se per hos reputent, sicut scriptum est: Labores manuum tuarum quia manducabis (Psal. CXXVII) , beatus es. Vere enim beatus est, qui et futura credit et diligit, et opera impendit pro quibus illa exspectet [Col. 0439D] et speret, et in laboribus delectatur et gaudet, quae pro illis exhibet, his armis muniti Christi milites, secure et viriliter pugnare possunt. Dum enim illuminati per gratiam futura credunt, et opera exhibent pro quibus illa sperent, habent fidem et spem, habent etiam virtutes et justitiam. Sic armati sumunt verbum Dei quasi gladium quo et se tueantur, et hostes feriant: vivum est enim verbum Dei et efficax, et quasi gladius penetrans et cogitationes maligni discernens. Fortes ergo Salomonis nostri omnes tenent gladios, quia sacram Scripturam amplectuntur et memoria retinent, et huic mente inhaerent, in qua diversa documenta habent quibus callidi hostis insidias cognoscant atque superent. Lectio enim Scripturae atque meditatio, [Col. 0440A] psalmodiae devota decantatio mentem roborant, hostem infirmum reddunt, et vires ejus evacuant. Dum itaque hanc memoria tenent et opere implent, et per hanc ad confligendum cum hoste doctissimi fiunt, quia per intelligentiam Scripturae erudiuntur, et per operationem illuminantur sicut Psalmista dicit: In intellectibus manuum suarum, id est per operationem, reduxit eos (Psal. LXXVII) . Horum prima cautela est, ut cum hoste dimicaturi humilitatem hanc assumant, et se viribus suis confligere posse non confidant, sed infirmos se reputantes, totos divinae protectioni committant. Qui tantummodo hoc conflictu fortes fiunt, quantum ad decertandum cum hoste non in se sed in Deo confidunt. Cum inimico enim humani generis nullus [Col. 0440B] ex aequo decertare posset comparatis invicem viribus, quorum tanta est fortitudo, ut nulla virtus humana ei comparari possit, propter tot nocendi artes quas habet, quas nemo cognoscere sufficit.

Divina ergo virtute cum his congrediendum est, quam proprie meretur infirmitatis cognitio et humilitas, quae sola, ut in vitis Patrum legitur, hos laqueos evadere potest. Sic Jonathas hostium multitudine vallatus, dum se resistere non posse cognoscit, ad divinum auxilium confugit et victor exstitit (I Reg. XIV) . Sic Josaphat in simili periculo positus, cum se infirmum coram se profiteretur, totum se ad invocandum Deum convertit, et contra hostes convaluit (II Par. XVII) . Quorum uterque humilitate et oratione magis triumphavit quam virtute; humilitate [Col. 0440C] vero et oratione Dominica passio memoranda est atque fide sonanda. In illa milites Christi contra hostes vires accipiunt; nam ibi fortitudo Dei infirmata est, ut nos roboraremur. Ibi inimicus fortis exstitit, ut infirmaretur; ibi praevaluit, ut dejiceretur. Tantum ergo in hac pugna membra Christi fortia sunt, quantum in hac fidem suam collocare potuerint. In hac fidei firmitate, in hoc lapide adjutorii stetit Moyses, quando pugnante populo suo cum Amalecitis, Dominum oravit (Exod. XVII) . Cujus cum manus prius essent graves, tanta deinde in eis fortitudo exstitit, ut non laxarentur donec inimici superarentur. Manus vero in orando sustentabat Aaron, qui interpretatur mons fortitudinis, [Col. 0440D] et Hur qui dicitur ignis: viriliter enim insistendum est orationi et cum fervore: qui fervor intelligitur per hunc ignem. His duobus sublevata oratio, constantia videlicet et devotione, de hostibus triumphabit, et quod postulat impetrabit. Interdum ita cum Moyse pugnant hi milites nostri pacifici, et congrediente turba bonarum cogitationum cum turba malarum vel vanarum, interdum subtracta consolatione, et quasi derelicti cum Jonatha orando recipiunt et recuperant auxilium, et hostes vincunt. Ille vero derelictus a comitibus scissis vestibus, terram super caput posuit, et oravit; comites recepit, hostes interfecit. Ita milites Christi in tentationis anxietate recedentibus, et turbatis bonis cogitationibus, vestes scindunt et capiti terram [Col. 0441A] superponunt, dum virtutes in se scissas et imperfectas reputant. Et quia terra et cinis sunt, mente rectractant, et orando, et se humiliando cogitationes spirituales et prius habitas recuperant, et hostes expugnant. De Juda quoque Machabaeo legimus quod aliquando congressus cum hostibus tantae constantiae et confidentiae fuerit, ut prius ad eos transiret quam eos ad se transire permitteret (I Machab. III) . Quod sicut in illo, ita in servis Christi victoriae signum est: hoc enim pro signo habuerunt illius hostes, quod si Judas torrentem inter eos medium prior transiret, victor existeret, nec ei resistere possent: quod factum est, et victor exstitit. Sic milites Christi futuros victores praesignat, si ad obstacula intrepidi persecutores, vel adversa [Col. 0441B] ferre parati sunt et haec constanter pertranseant. Hic Judas, instante bello, fuit strenuus; pacis vero tempore providus, in bello viriliter agebat: quo cessante, vel potius intermisso, non otio torpebat, sed de rebus gerendis disponebat; loca polluta (accepta opportunitate) ipse mundabat, et sancta renovabat, destructa reaedificabat. Ita milites Christi docti sunt nunc cum hostibus fortiter dimicare, et nunc mentis suae (quae domus Dei est) polluta mundare, et virtutes aedificare, sancta studia et pia opera renovare. Hos gladios (videlicet haec Scripturae documenta et exempla) tenent, et per haec ad bella spiritualia doctissimi fiunt: Uniuscujusque etiam ensis super femur suum, propter timores nocturnos (Cant. III) . In femore notatur propagatio carnalis, [Col. 0441C] dum per femur intelligi possunt motus carnales atque cordis voluntates. Ex utroque enim magna propagatio ducitur; quia sicut ex carne generantur cogitationes variae, ita ex corde procedunt voluntates multae.

Quantum quisque has delectationes vel voluntates sequitur, tantum in mente caecatur, quia quae carni sunt dulcia, spiritui sunt noxia, et quae carnaliter delectant animam amaricant. Terrena delectatio est illa uva acerba, quam qui comedit obstupescunt dentes ejus (id est intelligentia spiritualis obtunditur) et juxta Jeremiam ad numerum franguntur hujus dentes; quia juxta numerum delectationum carnalium frangitur et dissipatur notitia spiritualium. Et quantum in his homo delectatur, tantum [Col. 0441D] intus caecatur, et caecitatis nox in mente generatur. Quae nox tanto magis timenda est, quanto etiam nescientes in multis peccamus, et delectamur; natura enim humana prona est ad malum, et in multis delinquit, quae nescit; quia, sicut in Job legitur, luteas habitamus domos, et terrenum habemus fundamentum, et consumimur velut a tinea, quae occulte et sine sono vestem consumit (Job IV) : hinc est quod peccatorum sordibus saepius intingimur et abominamur, id est, abominabiles nos faciunt hujusmodi vestimenta nostra, id est corpora. Item saepe peccamus, et delectamur quod minus cognoscimus et nescientes peccamus, et quas delectationes et peccata Dominus novit, quamvis nos haec ignoremus; et ideo nos excaecari permittit. Item novit [Col. 0442A] opera singulorum, et ideo inducit noctem, ut in Job legitur, id est permittit evenire caecitatem (Job XXXIV) . Ex peccato enim caecamur et caecati amplius peccamus, quia non videmus in quantis delinquimus: unde timendae sunt istae noctes, et contra hos nocturnos timores est gladius verbi Dei habendus super femur delectationum et voluptatum, non seponendus vel longe ponendus, quatenus per hunc cognoscantur peccata et abscindantur: verbum enim Dei illuminat, et intellectum horum dat. Quae si minus caveant, et minus cognoscentur. Caecata paulatim mente, etiam usu roborantur contra hominem, ut ea vitare facile non possit. Est et alius gradus ad cognoscendum et reprimendum has delectationes efficax et necessarius, [Col. 0442B] gladius scilicet amoris Dei, et ut charitate vulneretur anima illius, qui per ipsa vulneratus est, et ei condoleat, qui pro ipsa dolores sustinuit: ipse enim vulneratus est propter delicta nostra, et dolores nostros ipse portavit. Pro his, o homo, te vulneret gladius amoris, et pertranseat animam tuam gladius doloris. Iste gladius bis acutus est, amore vulnerat, et sic intelligentiam aperit mentemque illuminat. Amor enim notitiam generat et peccata abscindit, ut eum offendere caveas quem amas. Desuper femur itaque delectationum, sive voluptatum carnalium habent milites Christi amoris gladium propter timores nocturnos, id est propter occultos peccandi lapsus; quia si non amant propter caecitatem et ignorantiam, in multis delinquunt. Et item [Col. 0442C] dum amore fervent, teporis periculum declinant; quia, sicut amor illuminat, ita tepor excaecat. In remissa enim mente crescunt terrenae delectationes, et silvescunt propriae voluntates; quia, juxta Salomonem, agrum hominis pigri replent vepres et spinae (Prov. XXIV) , quae quantum fructificavit, tantum nemus opacum horum fructetorum generant mentemque obtenebrant, ut minus homo remissus intelligat in quantis delinquat, minus se attendat, minus se apprehendat. Timenda est haec nox in qua homo quotidie fit deterior, et tamen de se securior. Qui vero divini amoris gladium habuerint timorem hunc excutient, et non veniet super eos timor iste spinarum et veprium, ad quem habendum [Col. 0442D] maxime valet memoria beneficiorum Dei, ut recolas et recogites quod te fecerit et refecerit, quod tibi bene fecerit. Cogita illius bonitatem, largitatem et liberalitatem; quam bonus sit in se, quam largus erga te, seipsum impendens pro te quam liberalis ad te, dona sua cumulans in te. Ista cogitans amabis, quem talem erga te considerabis. Et hic gladius amoris pullulantia mala praescidet, et ab hoc timore nocturno securum te reddet.

Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani (Cant. III) . Ferculum est sancta anima, quae pascit et reficit. Reficit enim Christum, reficit et membra [Col. 0443A] ejus. Christum reficit, dum bonis ejus operibus et studiis atque desideriis delectatur, sicut scriptum est: Populus meus saturavit me vocibus, implevit me odoramentis. Reficit enim membra ejus exemplo, dum ex sancta vita ejus atque moribus aedificatur et emendatur. Reficit oratione, dum a Deo eis impetrat gratiam qua consolantur et aedificantur. Ad salutem pascit doctrina, dum eos praedicatione roborat, et instruit ad sapiendum aeterna et salubria. Pascit consilio, dum hortatur ad bonum, et dulci admonitione contristatos erigit et reparat, et bonos amplius accendit et roborat; pascit colloquio, dum de bono colloquitur, et inutilis locutionis, in quantum praevalet, occasionem tollit. Verba aedificationis in medium profert, et materiam boni sermonis [Col. 0443B] praebet charitati et paci operam dat; linguae detrahenti aurem non accommodat, sed hanc vultu tristi dissipat. Ita sancta anima tam Christum quam membra ejus reficit. Unde hoc ferculum sibi fecisse Christus dicitur; dicitur etiam sancta anima ferculum, ferculum a ferendo, quia fertur de loco ad locum, ubi eam voluntas gubernantis direxerit, et Dei videlicet omnia disponentis, ut plures reficiat, et ad salutem instituat; hoc ferculum Christus fecit de lignis Libani. Hae sunt cedri, quae crescunt in monte Libano, et significant electos qui crescunt et fructificant per Christum et in Christo. Libanus enim qui candidatio dicitur, Christum significat, qui ex munda virgine processit sine omni peccati [Col. 0443C] labe. Haec ligna sunt pulchra, procera, imputribilia, odorifera, a vermibus illaesa, et significant sanctos, qui pulchri sunt per sanctam conversationem et per mores honestos; proceri, quia sursum tendunt desiderio, et superna quaerunt; imputribiles, quia charitas eorum atque sanctitas ita hic incipit ut in aeternum non finiatur, sed in futuro perficiatur; odoriferi, quia bonae famae de se odorem emittunt, et opinione sancta alios ad bonum trahunt; a vermibus sunt illaesi, quia vermes, id est daemones, interiora sua depasci non sinunt, nec ipsis ignorantibus alienos robur mentis suae comedere, quia occultas eorum suggestiones multis experimentis edocti cognoscunt; de his lignis fecit Christus ferculum, id est animam omni plenitudine gratiae refertam, [Col. 0443D] adeo ut in se abundans sit, et alios reficere, eisque prodesse potens sit; facit, inquam, animam talem de lignis Libani, id est de sanctorum exemplo, cum in eorum vita et conversatione formam ei, quam imitetur ostendit, cum in eodem spiritu quo illustraverit hanc reparat, et ad perfectionis gradum perducit, cum virtutes quibus illi ornabantur in ea construit, cum denique juxta eorum formam et similitudinem hanc informat et componit.