194

[Col. 0009A] I. Psalmo sexagesimo quarto de duabus civitatibus inter se contrariis, Jerusalem videlicet et Babylonia, earumque civibus inter se contrariis agitur. De quorum permistione ac distinctione in tempore papae Eugenii largo tractatu agentes, hunc ipsum psalmum pro materia tunc habuimus, eumque ipsi beatae memoriae pontifici legendum praesentavimus, hac intentione scilicet, ut curia Romana, quae, contestante Petro, Ecclesia est in Babylone collecta (I Petr. V, 13) , per nomen Babylonis tropice notata urbe Roma; ut, inquam, curia illa semetipsam attenderet, seseque ac pariter Ecclesiam totam, quam regere debet, a confusione Babylonica distinctam exhibere satageret sine macula et ruga. Neque enim vel hoc ipsum carere macula videtur, [Col. 0009B] quod nunc dicitur curia Romana, quae antehac dicebatur Ecclesia Romana. Nam, si revolvantur antiqua Romanorum pontificum scripta, nusquam in eis reperitur hoc nomen, quod est curia, in designatione [Col. 0010A] sacrosanctae Romanae Ecclesiae: quae rectius Ecclesia, quam curia nominatur, quia nomen curiae, ut ante nos dictum est, a cruore derivatur, sive a curis, ut ait quidam:

II. Absit autem a sacrosancta Romana Ecclesia talis macula et ruga, qualis nomine curiae notatur! Quod nomen his qui mollibus vestiuntur, et in domibus regum sunt, atque judicibus cunctis in judicio sanguinis cooperantur ad vindictam malefactorum, non improbabiliter attribuitur, sicut olim senatui Romano congruebat, quando sub judicibus cinctis, imperatoribus, dictatoribus, consulibus, non urbis tantum, sed et orbis dominium sibi vindicavit. [Col. 0010B] Verum quia sedes tunc imperialis, nunc facta est apostolica, dum Antiochus et Remus concedunt Petro regni solium, cedente quoque imperatore Constantino a Roma seniore ad novam, quam [Col. 0011A] Constantinopolim a suo nomine vocavit, non immerito in urbe Roma praeferendum est nomen Ecclesiae nomini curiae; quoniam et hi, qui nunc in ea se faciunt senatores, etsi habeant potestatem sine sanguinis vindicta tractandi et judicandi causas civiles et lites forenses, quemadmodum docet beatus Petrus in ordinatione Clementis; attamen grandiora urbis et orbis negotia longe superexcedunt eorum judicia, spectantque ad Romanum pontificem, sive illius vicarios Lino et Cleto similes, ei tanquam beato Petro fideliter cooperantes: itemque ad Romanum imperatorem, sive illius vicarium urbis praefectum, qui de sua dignitate respicit utrumque, videlicet domnum papam, cui facit hominium, et domnum imperatorem, a quo accipit [Col. 0011B] suae potestatis insigne; scilicet exertum gladium.

III. Sicut enim hi, quorum interest exercitum campo ductare, congrue investiuntur per vexillum; sic non indecenter ex longo usu praefectus Urbis ab imperatoribus cognoscitur investitus per gladium, contra malefactores Urbis exertum, ut videlicet gladio legitimo pereant, qui gladium non legitimum accipientes, vindictam sanguinis temere usurpant. Praefectus vero Urbis desuper sibi dato gladio, tunc legitime utitur ad vindictam malorum, laudem vero bonorum, quando exinde tam domno papae, quam domno imperatori ad honorificandum sacerdotium et imperium famulatur, promissa et [Col. 0011C] jurata utrique fidelitate, ac servata inter eos tali distinctione, qualis est inter duo luminaria magna, quae Deus ita creavit et ordinavit, ut alterum praeesset diei, alterum nocti. Quia spiritualia quibus praeest domnus papa, diei; et temporalia quibus praeest domnus imperator, nocti comparantur. Ecce duo luminaria, et ecce duo gladii hic: luminaria, propter judicia Domini vera justificata in semetipsis; gladii, propter vindictas in illos exerendas, qui nolunt obedire judiciis Domini veris, justificatis in semetipsis; veris, ne judex fallatur in discernendo bonum et malum, justum et injustum; justificatus, ut solo intuitu justitiae, absque munerum captatione, absque personarum acceptione, reprobetur malum et eligatur bonum; sive per illum judicem [Col. 0011D] qui habet gladium spiritualem, sive per illum, qui non sine causa gladium portat materialem. Munera enim excaecant oculos etiam sapientum, et acceptio personarum aliquando pervertit judicium. Perversum vero judicium, sive muneribus coemptum, coram Deo robur non habet, etiamsi nullus hominum dicere audeat judici: Cur ita facis?

IV. Hinc est illud in Isaia: «Vae qui convertitis [Col. 0012A] judicium in absinthium (Amos V, 7) .» Et in Apocalypsi «nomen stellae quae de coelo cecidit, dicitur absinthium (Apoc. VIII, 11) .» Quia enim succus absinthii sumptus extorquet vomitum, recte absinthio judicium illud assimiletur, quod a piis et justis juste ac pie respuitur. Et tunc etiam nomen stellae dicitur absinthium, cum sub nitore justitiae, injustum fit judicium: tanquam si vinum sit felle mistum, quod cum gustasset Christus in passione sua, noluit bibere. Unde non mirum quod servi ejus nolunt bibere judicium felle iniquitatis mistum, quod quasi absinthium facit vomitum. Quanquam non audeat istud manifeste improbare qui opprimitur talis judicii perversitate, tunc maxime cum judices perversi omnes diligunt munera, sequuntur [Col. 0012B] retributiones; audet tamen is, qui veritatem intelligit et diligit, ipsam veritatem approbare saltem in corde suo, assimilatus illi beato Joseph, qui non consentit judicibus Christum judicantibus injuste. Audet quoque cum eodem Joseph Christum sepelire, dum veritatem velut sepultam in corde suo tacitus veneratur, certus quod eadem veritas quandoque resurgat et dicat: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) ,» in sacerdotio et regno, in spiritualibus et temporalibus.

V. De quorum distinctione pro posse nostro disseruimus in tractatu subsequenti super psalmum praetaxatum: quem et prius beatae memoriae papae [Col. 0012C] Eugenio porreximus, et nunc denuo tibi, Henrice, cardinalis presbyter sanctae Romanae Ecclesiae, pro munere offerimus ⁜ (2) . Quia enim zelo domus Dei te sensimus inflammatum, gratia Dei aspirante amplius te accendi optamus eo igne, quem Dominus Jesus misit in terram, et voluit vehementer accendi. «Ignem, inquit, veni mittere in terram; et quid volo nisi ut ardeat?» (Luc. XII, 49.) Iste est ignis, de quo in lege dicitur: «Ignis iste erit semper in altari, quem nutriet sacerdos, subjiciens ligna mane per singulos dies (Levit. VI, 12) .» Cum igitur in ministerio tabernaculi afferant principes donaria magna, scilicet aurum, argentum, lapides pretiosos, ad ornandum sive altare, sive rationale, sive humerale, nos pauperculi saltem ligna offeramus [Col. 0012D] ad ignem sanctum nutriendum, et pilos caprarum ad operiendum tabernaculum. Talia denique cupimus esse qualiacunque opuscula nostra, quibus et ignis charitatis tanquam lignis cedrinis nutriatur, et poenitentiae operimentum, quasi de pilis caprarum exinde contextum, proficiat ad illius beatitudinis augmentum, de qua dicitur: «Beati, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) .» Suscipe igitur munusculum [Col. 0013A] hoc de manu paupertatis nostrae, qui auro et argento minime abundamus, ne omnino illius praecepti transgressores inveniamur, de quo in lege [Col. 0014A] Domini dicitur: «Non apparebis in conspectu Domini Dei tui vacuus (Exod. XXXIV, 20) .»

I. Te decet hymnus, Deus, in Sion, et tibi reddetur votum in Jerusalem. Psalmo isto tertia jam recapitulatione reditur ad summum spei, id est ad finem saeculi, quando sumus in patriam coelestem resumptis corporibus profecturi. Inscribitur autem sic: In finem. [Col. 0013B] Psalmus David. Canticum Jeremiae et Aggaei de verbo peregrinationis, quando incipiebant proficisci. Et est sensus: Hic psalmus est David prophetae considerantis in finem, id est in ultimam aetatem. Psalmus dico, est canticum, id est jucunditas et laetitia Jeremiae et Aggaei, et omnium fidelium. Jeremias interpretatur excelsus Domini; Aggaeus, solemnis vel sublimis. Hi utrique praedixerant futuram peregrinationem Judaici populi, et reversionem in patriam. In qua etiam reversione Aggaeus interfuit. Utrique vero intellexerunt peregrinationem fidelium quae fit in hac vita, et reditum, qui tandem erit, per illam designari. Per hos autem duos designantur omnes fideles; quoniam illi, sicut sub illius peregrinationis figura hoc exsilium spiritale magis [Col. 0013C] plangebant, sic et in illius reversionis laetitia, de spiritali potius liberatione gaudebant. Et Jeremias quidem plus caeteris lamentatus et afflictus, non dubitatur plus caeteris quoque laetificatus, et vere juxta nomen suum in regno coelorum insigniter excelsus, pro eo quod super gentes et super regna constitutus ut evelleret, destrueret, disperderet, et dissiparet, aedificaretque ac plantaret, multa in hoc officio contraria passus, et valde humiliatus, ac passioni Christi expresse complantatus est. Sed tamen per ipsum Jeremiam, licet praecipuum, significantur minus perfecti et mediocres; per Aggaeum, qui in reditu adfuit, perfecti, qui non solum se peregrinari agnoscunt, sed juxta Apostolum conversatio [Col. 0013D] eorum jam in coelis est, ubi secundum nomen Aggaei solemnizant, et gaudia coelestis patriae in terra peregrinationis jam praegustant.

II. Sic et in Evangelio, dicente Domino ad Petrum: «Tu me sequere (Joan. XXI, 19) ;» de Joanne vero: «Sic eum volo manere (ibid., 22) ,» per apostolorum principem significatur vita mediocrium in actione bona bene laborantium; et per Joannem vita perfectorum, tanquam super pectus Jesu in contemplationis requie pausantium, dulcedinemque vitae perennis in hac peregrinatione praegustantium, cum utrumque istorum, Petrum videlicet et Joannem, constet in utraque vita fuisse consummatum. Et quidem valde honorandus est beatus Joannes, qui supra pectus Domini in coena recubuit. Sed [Col. 0014A] tamen prae caeteris apostolis apostolorum principi, tanquam principaliter cum Jeremia super gentes et super regna constituto, data est auctoritas confirmandi fratres, et destruendi portas inferi, ut eleventur portae aeternales; portae Sion, quas diligit [Col. 0014B] Dominus super omnia tabernacula Jacob: quarum ad introitum cum Jeremia et Aggaeo anhelantes ejusdem Sion peregrini cives, dicunt assidue oris et cordis clamore: Te decet hymnus, Deus, in Sion; et tibi reddetur votum in Jerusalem, subauditur, coelesti. Et, ne quis illorum illic desit, orant in metu et spe: Exaudi nos, Deus, salutaris noster, spes omnium finium terrae, et in mari longe, et caetera.

III. Nota est historia quod Jeremias captivitatem Judaeorum in Babyloniam et praedixit et vidit. Prophetavit etiam eos post septuaginta annos redituros. In illa vero captivitate fuerunt in Babylonia prophetae, inter quos erat Ezechiel et Aggaeus. Completis autem septuaginta annis, permittente Cyro rege Persarum, regressi sunt Jerosolymam, et Aggaeus [Col. 0014C] cum illis, et restitutum est templum. Quoniam autem haec in figura contingebant illis, intelligendum est duas esse civitates spiritualiter: unam malorum quae coepit a Cain, alteram quae coepit ab Abel. Illius cupiditas, hujus charitas cives facit. Ambae permistae sunt corpore, non desiderio; quia, quandiu in corpore sumus, haec ut illa peregrinatur a Domino. Hujus autem peregrinationis causa fuit verbum quod primis parentibus factum est, «eritis sicut dii (Gen. III) .» Quod non incongrue dicitur verbum peregrinationis, quia causa est universalis peregrinationis, in qua captivi detinemur. Incipit tamen ad patriam exire qui incipit amare, ut tandem penitus constitutus in dexteram separetur.

[Col. 0014D] IV. Nec vacat quod post septuaginta annos de peregrinatione redeunt. Hic enim numerus tempus vitae designat praesentis, quo maxime ante adventum tenebatur populus in confusione: unde regredi coepit per Christum, qui natus est in septuagesima septima generatione. Hoc ergo canticum de reversione, consolatio est in exsilio, ne quis desperet, certum audiens reditum, et per quem, et quae divitiae sint reversis. Primo autem Propheta affirmat reditum et precatur; secundo laudes Dei describit ibi: Spes omnium finium terrae, et in mari longe

V. De hac ergo reversione voce revertentium Propheta cantat et ait: Te decet hymnus, Deus, in Sion. O Deus juste! cujus justo judicio sumus in [Col. 0015A] peregrinatione sub rege Babylonico, sed tandem reversuros nos confidimus ad patriam, coelestem videlicet Jerosolymam, ad quam proficisci nunc incipimus, qui manentes in Ecclesia per fidem ambulamus, te decet hymnus: te, non deos gentium daemonia; decet hymnus, id est laus cum cantico. Ubi? in Sion, id est in Ecclesia, quae secundum statum sive motum peregrinationis, in qua per fidem nunc ambulat, Sion, id est speculatio, dicitur; secundum statum vero aeternitatis ad quam tendit, Jerusalem, id est visio pacis, nominatur; quia tunc videbit facie ad faciem quod nunc per speculum videndo, Sion dicitur, id est speculatio. In hac Sion te Deum verum decet hymnus ab illius civitatis civibus. Nam, etsi aliquis illorum fuerit etiam in [Col. 0015B] fornace Babylonica secundum corporalis angustiae detentionem et hominum despectionem, tamen, quia spiritu spiritualia et coelestia speculatur, bene trium puerorum cantat hymnum, qui neque ad adorandam statuam auream, id est ad sectandam avaritiam declinatur, neque igne Babylonico, quae turpissima est immunditiae libido, perniciose uritur. E contra, si civis aliquis Babylonicus amori saecularis vel gloriae, vel concupiscentiae, vel utriusque deditus, maxime avaritiae servus, quae est idolorum servitus, fuerit in Sion, id est in praesenti et peregrinante nunc Ecclesia, vel dignitatibus ecclesiasticis honoratus, vel specie sanctitatis tanquam civis Jerusalem palliatus; non te Deum verum decet hymnus in talis confusionis vel una persona, [Col. 0015C] vel plurium synagoga; quia non est speciosa vel pretiosa laus in ore peccatoris, maxime in obsequio divino quae sua sunt, non quae Jesu Christi quaerentis, quod est adorare auream statuam.

VI. Propterea namque in quatuor temporum jejuniis, quibus hymnorum cantores ad sacros ordines promoventur, trium puerorum post aureae statuae contemptum, post incendium fornacis devictum, subnectitur hymnus, ut instruantur ordinandi quod, etsi cives dicantur et habentur Jerusalem, non tamen decet eos hymnum Deo vero cantare, vel altari sacro ministrare, nisi contempto prius aureo simulacro exitialis avaritiae, victoque vel exstincto in se libidinis igne piceo ac sulphureo, [Col. 0015D] quem rex Babylonis nutrit, rex Jerosolymitanus detestatur et odit: quique non pueros Domini Spiritu sancto vento roris protectos incendit, sed ministros regis Chaldaeos incendit, qui eum nutriunt, non exstinguunt. Porro tres pueri, omnes videlicet pure colentes trinum in unitate Deum, non hunc ignem in se nutriunt, sed jejuniis, vigiliis, orationibus, caeterisque spiritualibus exercitiis restinguunt. Et, cum restinctus fuerit, vel ut non sit, quod senibus contingit aliquoties; vel certe, ut non obsit, quanquam legi membrorum naturaliter insit, quod juvenibus evenit; qui, etsi sentiunt in se carnis concupiscentias, non tamen eunt post eas, neque arma iniquitatis faciunt membra sua, legi Dei mente serviendo, legique membrorum carnalium [Col. 0016A] in Spiritu sancto, tanquam vento roris flante, resistendo; tunc demum, certificante illos Apostolo, quod nihil damnationis est eis qui non secundum carnem ambulant, quodque illis qui in carne ambulantes non secundum carnem militant, corona debetur tanquam legitime certantibus; accedant, vocante illos Domino, ad sacros ordines accipiendos, et hymnos Deo canendos; quia te decet hymnus, Deus, in tali Sion tales cives etiam in medio Babylonis, in medio nationis pravae, habente. Sed peramplius et perfectius tibi reddetur votum in Jerusalem illa, quae sursum est, libera penitus ab omni confusione Babylonica, quae est mater nostra.

VII. Non omnium est illa trium puerorum perfectio, [Col. 0016B] ut hymnum cantare possint in terra aliena. Unde et dicunt: «Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena?» (Psal. CXXXVI, 4.) Sed in Jerusalem tibi reddetur votum ab omnibus Jerosolymitanis civibus, quando caro humana, quae nunc terra est aliena corruptibilis, scilicet sua corruptione aggravans animam quantumlibet spiritualibus ac coelestibus intentam, fuerit in electis omnino incorruptibilis et impassibilis. Nunc vero, etsi vento roris flante viri spiritales afflati et refrigerati cantant hymnum Domini in terra aliena, tamen et illi crebro suspendunt organa in salicibus in medio Babylonis: et qui sunt fragiles, adhuc in lucta carnis inferiores, omnino conticescunt ab hymnorum cantico exsultativo, ac super flumina Babylonis residentes, [Col. 0016C] dulce habent flere, suisque pascuntur lacrymis, manducando simul panem doloris. Mente igitur in Jerusalem supernam proficiscentes, illiusque memoriam in principio laetitiae suae ponentes, vota laudis, et gratiarum actiones vovent, quae tandem in Jerusalem persolvent ac reddent.

VIII. Sed, quoniam antequam perveniatur in illam Jerusalem, dum proficisci nunc incipimus, et in convertendo captivitatem Sion, quasi laxata captivitate, restincto per martyrum sanguine Babylonico igne, alteram Babyloniam, id est Romam videmus, et gaudemus in civitatem Sion commutatam; te decet hymnus, Deus, in Sion, id est in Ecclesia catholica Petri apostoli fide firmata, et per [Col. 0016D] apostolos virosque apostolicos erudita, quasi per Jeremiam et Aggaeum. Petrus quippe apostolus, qui respiciente se Domino flevit amare tanquam in lamentationibus Jeremiae, peregrinos cives Jerusalem docet seminare in lacrymis, quod post metatur in exsultatione. Cui sociatur Paulus apostolus, velut alter Aggaeus, quod interpretatur solemnis vel sublimis; quoniam raptus usque ad tertium coelum, solemniter et sublimiter est magnitudine revelationum glorificatus, et tanquam vas electionis vere digne est glorificandus. Vel, quia Jeremias multimoda passione attritus et tandem martyrio coronatus est, per illum significari potest martyrum candidatus exercitus. Per Aggaeum vero in convertendo captivitatem Sion factum sicut consolatum, [Col. 0017A] notare possimus coetum confessorum in pace quiescentium, et auxilia regum ad aedificandas ecclesias habentium.

IX. Sicut enim Cyro laxante captivitatem, per Aggaeum caeterosque illius temporis prophetas reaedificata est Jerusalem, sic, imperatore Constantino dante pacem sanctae Dei Ecclesiae, quasi destructo jam regno Babylonico, portae Sion sunt reaedificatae, atque tam imperialibus quam et pontificalibus edictis, tanquam seris et vectibus firmatae. Spurcissimus Nero, qui velut alter Nabuchodonosor primus in secunda Babylonia erexerat idololatriam quasi auream statuam, cum suis posteris martyrum Christi tortoribus incendia fornacis augientibus ( sic ) jam judicatus erat; ita ut quidam, [Col. 0017B] ex talibus humiliati ad poenitentiam, fenum quasi bos comederent, et altissimum in regno hominum dominantem recognoscerent, quidam vero cum Balthasar nimium secure luxuriantes et tyrannizantes, omnino amisso regno cum vita perirent; sicut gesta martyrum contestantur quosdam ex tortoribus et senatoribus in urbe Roma, tanquam in Babylonia, sub jugum Christianae legis humiliatos, quosdam vero tam visibiliter quam invisibiliter in manus daemonis traditos, et regno simul ac vita privatos. His igitur partim condemnatis, partim conversis, nomen quoque commutatum est illius Babylonis, ut rectius urbs illa dicatur jam Sion quam Babylon. Et ideo pridem suspensa illic organa jam captantur ad cantica.

[Col. 0017C] X. Quando enim fides Christiana in procinctu adhuc posita, et, ut ait quidam:

XI. Te decent sancta sacerdotalis officii ministeria spiritalibus canticis et hymnis in illa Sion perornata. Cum verbi gratia quidam Romanorum pontificum statuit psalmos ante sacrificium canendos antiphonatim, quidam Gloria in excelsis, quidam Sanctus, sanctus, sanctus, quidam Agnus Dei sacro adjunxit officio. Et quaedam precum solemnia inseruerunt ejusdem Ecclesiae Romanae pontifices cum canticis et hymnis festivis, maxime in solemnitatibus praecipuis, quarum in vigiliis praecedit quasi [Col. 0018A] lamentator Jeremias jejunando, vigilando, plorando coram Domino qui fecit nos. Et in diebus festivis consequenter adest Aggaeus ille solemnis, qui reversioni de Babylonia in Jerusalem praesentialiter interfuit: sicut excellens quaelibet solemnitas, verbi gratia paschalis, in canticis et hymnis quasi praesentialiter nobis post derelictam Babylonem supernae pacis et laetitiae ingerit visionem. Nam in tanto festo lamentationibus quadragesimalibus et vigiliis ac jejuniis praevento, incipientibus proficisci sursum, quibus conresurgentibus Christo sapiunt ea quae sursum sunt, exsultat jam angelica turba coelorum, exsultant divina mysteria; in quibus decenter ordinatis, et Babylonis civibus inde sequestratis, te decet hymnus, Deus, in Sion. Et hic [Col. 0018B] hymnus praeparatio est voti perfecte reddendi quandoque in Jerusalem.

XII. Sed nunquid, o Deus! te decet hymnus in Sion, interdictus a principibus ejusdem Sion, qui suis decretalibus edictis interdicunt officia et beneficia ecclesiastica clericis cum Nicolao fornicatore manifeste incestuosis, et cum Juda mercatore pessimo, vel Simone Mago turpiter negotiantibus, et in domo Dei latrocinantibus, quia materialibus quoque armis tutati atrociores inveniuntur Juda, qui redarguente propria conscientia dixit: «Peccavi tradens sanguinem justum (Matth. XXVII, 4) ;» et Simone Mago, qui ab apostolo Petro imprecatus, dixit eidem Petro ac caeteris apostolis: «Precamini vos pro me Dominum, ut nihil veniat super [Col. 0018C] me horum quae dixistis?» (Act. VIII, 24.) At isti malitiosi neque propria conscientia redarguente humiliantur, neque ab aliquo veritatis aemulatore se argui patienter sufferunt; quin potius tales persequuntur et odiunt, suisque militibus trucidandos et occidendos exponunt. Quid igitur intendunt isti, vel princeps mundi hujus Babylonicus quid per eos intendit, nisi civitatem Sion destruere atque Babyloniam reaedificare?

XIII. Quando enim Romanum imperium, quasi caminus igne Babylonico ardebat contra cultores Trinitatis, crucians eos diversis tormentis qui spreverunt auream statuam, idololatriam, praecipueque avaritiam: tunc non immerito a Petro apostolo [Col. 0018D] urbs Roma tropice dicta est Babylonia. «Salutat, inquit, vos Ecclesia in Babylone collecta (I Petr. V, 13) .» Sed, refrigerato et exstincto igne persecutionis in imperio Romano jam ad fidem Christi curvato, ipsa urbs urbium Roma recte Sion dicitur, ut jam dictum est. Neque Babylonicae tyrannidi, vel confusioni de caetero locus est permittendus in ea, cum sit aula pudicitiae, sedes justitiae, asylum religionis canonicae ac monasticae, rationabilibus privilegiis velut quibusdam propugnaculis defensando undique claustra ordinata regulariter, ut liberum sit in eis cantoribus de canticis Sion hymnos frequentare, secundum quod te decet hymnus, Deus, in Sion.

XIV. Subsistere hic libet aliquantulum, et intermisso [Col. 0019A] paulisper expositionis cursu, ad eos intendere confutandos, qui muros Jerusalem destruere murosque Babylonis, quantum in ipsis est, conantur aedificare. Nonne ea quae Deus conjunxit separant, vel quae ipse disjunxit ac distinxit in unum confundunt, muros Babylonis, id est confusionis in altum attollunt? Imperium quoque Romanum nituntur facere Babylonicum, et quod pejus est, regnum Christianum volunt esse paganum: vel certe de duobus repugnantibus insimul confusis restaurant regnum Babylonis, et resuscitant regnum ejus, de quo Dominus in propheta Jeremia conqueritur, dicens: «Grex dispersus Israel, leones comederunt eum (Jer. X, 21) .» Primus comedit eum rex Assur; iste novissimus exossavit eum Nabuchodonosor rex [Col. 0019B] Babylonis. Vere leones bestialis ferocitatis principes comederunt gregem Domini: et primus rex Assur, quia primus princeps Assyriorum, Judaeorum scilicet seipsos dirigentium, comedit eum, vel quando Pilatus eorum tetrarcha occidit Christum, disperso grege discipulorum ejus, vel quando, ipsis Judaeis concitantibus, misit Herodes rex manus, ut affligeret quosdam de Ecclesia. Deinde reliqui leones a Nerone usque ad Diocletianum per decem universales persecutiones, ita comederunt ac disperserunt gregem Domini, ut illa bestia decem cornibus terribilis Danieli praeostensa, jam singulis cornibus in singulis persecutionibus debacchata, et sanguine sanctorum satiata sit ultra quam dici possit. Et quia ultima persecutione, Diocletiano et [Col. 0019C] Maximiano tyrannizantibus, decem annis vexata est Ecclesia; sive in decem universalibus persecutionibus, sive in decem annis ultimae persecutionis intelligas decem cornua crudelis bestiae, Romani videlicet imperii, gratanter accipe humiliationem ex tunc illius bestiae, ita ut fenum quasi bos comedens, et praesepe Domini sui agnoscens, rore coeli tincta sit; baptizato videlicet Constantino imperatore, non ut haeretici contendunt, ab haeretico Eusebio Ariano, sed ut Catholici sentiunt, a catholico urbis Romae pontifice Silvestro.

XV. Memini enim, cum in urbe Roma fuissem, fuisse mihi objectum a quodam causidico Ecclesiae Dei adversario, non esse rata privilegia imperatoris [Col. 0019D] Constantini ecclesiasticae libertati faventia, eo quod ipse vel baptizatus, vel rebaptizatus fuisset in haeresi Ariana, ut insinuare videtur historia Tripertita. Quo contra tunc ex parte disputavimus, et adhuc disputare et probare parati sumus, quod sicut in antiqua Babylonia rata fuerunt edicta Deum Danielis condonantia ⁜ (3) , licet a pagano imperatore promulgata, sive cum Nabuchodonosor Filium Dei sibi in fornace manifestatum glorificavit, sive cum exposito sibi per Danielem somnio, ipsum Danielem in sublime super omnes principes Babylonis extulit, atque Deum ipsius et trium puerorum laudibus magnificavit; quem et postea de regno ejectus, et [Col. 0020A] denuo restitutus in regno, hominum dominari confessus est: multo magis in secunda Babylonia privilegia vel edicta imperialia imperatorum Deum glorificantium, et servos ejus in sublime super omnes regni terreni principes extollentium, rata sunt habenda, in quantum propheticis, evangelicis, apostolicisque documentis inveniuntur consona, etsi vita imperatorum non sit omnimodis approbanda.

XVI. Si enim Cyrus rex Persarum testimonio divino laudatur, et Christus Domini a propheta nominatur, non quia sanae fidei exstiterit, vel juste vixerit, qui paganus fuit; sed quia imperiali edicto captivitatem populi Dei primus laxavit, permittens cives Sion reverti ad canendos hymnos in Sion: quomodo non est laudandus imperator Constantinus, [Col. 0020B] qui primus imperatorum Romanorum publicis edictis libertatem tutatus est Ecclesiae, ut vacaret servis Dei libere Deo servire in psalmis et hymnis et canticis Sion? Quod cum usque ad ipsius tempora fieret in urbe Roma, in altera videlicet Babylonia, per cryptas et alias latebras, tanquam in silentio suspensis organis in medio Babylonis; ex tunc aedificatis ope ipsius muris Jerusalem, in templis magnificis Deo vero sacrificatur, conjubilantibus electis cantoribus exercitatis in canticis Sion. Quis sapiens et intelligens haec, non opus divinae pietatis veneretur, cujuscunque sit fidei vel conversationis aestimatus homo, per quem talia Deus est operatus?

[Col. 0020C] XVII. Legimus regum paganorum, Cyri, Darii, Artaxerxis, optima scripta et edicta pro reaedificandis muris Jerusalem promulgata, nec pro eorum perfidia illa censemus repudianda; sed pro divina pietate, qua inspirante processerunt, amanda et veneranda, in eo praecipue quod ex reipublicae sumptibus quaedam remittendo, quaedam largiendo, adjutorium praebuerunt famulis Dei reaedificantibus domum Dei, et muros Jerusalem post laxatam populi Dei captivitatem. Legimus et veneramur epistolas bonas regis Assueri, prioribus epistolis malis ex consilio Aman Agagitae hostis Judaeorum datis contrarias, et laudamus eas. Quomodo igitur non laudemus edicta Constantini aliorumque imperatorum paci ecclesiasticae faventium, qualitercunque [Col. 0020D] se habuerit fides et conversatio eorum? Certe in historia ecclesiastica laudatur, Eusebio narrante, fides et pietas Constantini principis; a qua, si postea, ut in Tripertita historia legitur, deviando, baptizatus vel rebaptizatus est ab Eusebio Ariano, culpa ejus ad ipsum spectat, neque tamen bona scripta ejus evacuat. Sicut et culpa regis David, licet illi multum nocuerit, scripta tamen ejus bona evacuare non potuit; sic scripta Salomonis bona et sancta tenemus, quanquam novissima senectutis ejus per luxuriam et idololatriam graviter foedata non ignoremus. Prophetiam quoque Balaam arioli mercedem iniquitatis amantis, quia sacris [Col. 0021A] litteris consona invenitur, in summa recipimus auctoritate, non pensando quis dixerit, sed quid.

XVIII. Fuerit ergo imperator Constantinus in suis extremis cujuscunque sectae sectator, derelicta, ut fertur, fide catholica, pro qua laboraverat in synodo Nicaena, quod ego minime credo, cum ejus etiam filios Constantinum et Constantem paternae fidei successores duo testes, duae olivae, ac duo candelabra, Joannes videlicet et Paulus, in opprobrium Juliani apostatae commendent, et Catholicos atque in fide catholica et conversatione bona stabiles, de regno terreno ad regnum coeleste translatos praedicent. Fuerit ergo pater eorum Constantinus, circa fidem peste Ariana, contra quam ante laudabiliter dimicaverat, maculatus, ut asserit Cassianus; [Col. 0021B] cujus non solum in laude nimia Tripertitae historiae, sed et in caeteris opusculis notatur et repudiatur sensus haereticus, quanquam de Vita Patrum scripta ejus teneamus, ea duntaxat quae approbavit vir illustris Hieronymus. Nam caetera sunt apocrypha, et, ut Prosper, doctor eruditissimus, notat, pro sensu haeretico repudiata. Quaedam tamen ab ipso Prospero inveniuntur emendata. Quomodolibet ergo Tripertita historia de baptismo Constantini sit recipienda vel respuenda, nihil hoc attinet ad infirmanda ejus edicta pro catholica fide in defensionem sanctae Dei Ecclesiae promulgata, et per apostolicos doctores roborata, inter caetera imperialia scripta.

XIX. Unde in Gestis ecclesiasticis legitur inter [Col. 0021C] caetera: «Denique reges et praesides ac magistratus, non solum adjacentia tribuere, sed et ipsi propria largiti sunt per universa regna terrarum, unde alerentur egentes qui in mundo nihil possidebant, ecclesiaeque fabricarentur atque restaurarentur, Deoque et Ecclesiae ejus rite famulantium, servorumque illius supplementa absque necessitate tribuerentur. E quibus vir religiosissimus Constantinus, primus fidem veritatis patenter adeptus, licentiam dedit per universum mundum in suo degentes imperio non solum fieri Christianos, sed et fabricandas ecclesias, et praedia tribuenda constituit. Denique idem praefatus princeps donaria immensa, et fabricam templi primae sedis beati Petri principis [Col. 0021D] apostolorum instituit, adeo ut sedem imperialem, cui quippe Romani principes praesidebant relinqueret, et beato Petro suisque successoribus profututuram concederet.» Audiat adversarius quia imperator Constantinus in gestis ecclesiasticis vir religiosissimus nominatur, et ejus institutio, non quia ejus fuit, sed quia justa et rationabilis exstitit, laudatur. Neque enim tam laudabili constitutioni hoc adversatur, quod jurisperiti dicunt rem publicam non posse usucapi, cum hoc dicto sane intellecto astruatur id quod juris publici est in privatum jus non posse redigi. Denique res publica Ecclesiae donata manet adhuc publica, in publicum summi Regis obsequium, non in jus privatum vindicata.

[Col. 0022A] XX. Cujus transpositionis multa inveniuntur laudabilia exempla, non solum in sancta Ecclesia, sed et in gente non sancta et pagana. Legamus gesta regum paganorum in libris Machabaeorum, et inveniemus Jerusalem, peccatis exigentibus, aliquoties miserabiliter humiliatam et a gentibus conculcatam, quam Deo propitiato, reges gentium valde honoraverunt, et reipublicae sumptibus ditaverunt. Nam, cum sancta civitas habitaretur in omni pace, leges etiam in ea optime custodirentur, fiebat ut ipsi reges gentium in summa veneratione haberent locum sanctum, quem postea legibus Dei contemptis, profanatum ac dehonestatum, per bella triumphalia Machabaeorum denuo legimus reparatum, et coronis aureis ornatum, regibusque gentium valde [Col. 0022B] humiliatis, eorum largitione magnifice honestatum. Cui rei simile est quod post praelia martyrum victoriosa, inclinata sunt regna, et per Constantinum pium principem in obsequium Christi moenia et praedia imperialia translata, et libertas aedificandi et ditandi ecclesias publicis edictis confirmata.

XXI. Post Constantinum quoque ipsius in imperio et pietate successores catholici reges et imperatores eamdem libertatem sanctae Dei Ecclesiae firmaverunt: videlicet junior Constantinus et Constans, Valentinianus, Arcadius et Honorius, Carolus et Ludovicus; quorum statuta imperialia super ecclesiastica libertate prae manibus habentur, quibus ecclesiasticae immunitatis et libertatis privilegia, [Col. 0022C] tam ab ipsis quam a suis antecessoribus promulgata, censentur omnino rationabilia et inviolabilia. Unde Arcadius et Honorius dicunt inter caetera: «Quaecunque a parentibus nostris diversis sunt statuta temporibus, manere inviolata atque incorrupta circa sacrosanctas ecclesias praecipimus. Nihil igitur a privilegiis immutetur: omnibus qui ecclesiis deserviunt, tuitio deferatur. Quia temporibus nostris addi potius reverentiae cupimus, quam ex iis quae olim praestita sunt, immutari.» Valentinianus quoque decrevit, dicens: «Universos quos constiterit custodes ecclesiarum esse, ac sanctorum locorum religiosis obsequiis deservire, nullius attentationis molestiam sustinere decernimus.»

[Col. 0022D] XXII. Multa his consimilia ex legibus et edictis imperatorum seu regum possemus colligere. Sed habemus firmiora munimenta in decretis pontificum Romanorum libertatem et immunitatem praediorum ecclesiasticorum, et omnium quae possident Ecclesiae munientium sui apostolatus in contradicibili auctoritate: quibus rerum ecclesiasticarum fraudatores, vastatores, alienatores anathematis jaculo feriuntur, et ut sacrilegi pronuntiantur. Si vero de gestis ecclesiasticis inde tibi suboritur ambiguitas, quod in ecclesiastica historia in aliquibus videtur dissonare a Tripertita historia, circa ea quae de imperatore Constantino scripta sunt utrobique; praetermissa diversitate codicum de baptismo Constantini varie agentium, unam tamen et eamdem [Col. 0023A] pietatem jam dicti principis contestantium; respice, quaeso, pontifices Romanos ejusdem veritatis attestationi unanimiter consonantes. Quod si adhuc firmiora petis argumenta, recurre ad immobile fundamentum evangelicorum, apostolicorum, propheticorumque testimoniorum, quibus aperte invenis approbatum, regibus et principibus caeterisque divitibus mundi hujus esse licitum ac salubre sanctam Dei Ecclesiam larga munificentia honorare, Christoque in ea regnanti aurum de thesauris suis offerendo, cunabula ejus, quae sunt famulantium sibi habitacula coenobitalia, ornare; quemadmodum sancti martyres offerendo myrrham, et sancti confessores offerendo thus, eadem cunabula pro sui ordinis congruentia ornant, dum in eis reliquiae [Col. 0023B] martyrum collocatae virtutibus et miraculis coruscant, suisque meritis inibi militantes adjuvant, et doctrinae confessorum sanctos mores informant, orationibusque suffragantur bovi et asino hujusmodi praesepe Domini sui recognoscentibus.

XXIII. Et quia non solo cibo angelorum, sed et feno animalium decet refertum esse hoc praesepe Domini: comportent hoc fenum divites mundi hujus, faciendo sibi amicos de mammona iniquitatis, ut cum defecerint, recipiatur ab eis in aeterna tabernacula; pro quibus consequendis ipsi reges offerant aedificia regalia, ut impleatur quod scriptum est: «In cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, orietur viror calami et junci (Isai. XXXV) .» Quod ad litteram quoque impletum perpendimus, [Col. 0023C] qui non solum templa idolorum, sed etiam palatia imperatorum et regum, in ecclesias et habitacula Deo militantium conversa videmus. Pro exemplo sit nobis in urbe Roma domus rotunda Sanctae Mariae; quae daemonibus fabricata, nunc est in honore beatissimae virginis Mariae omniumque sanctorum dedicata. Similiter et palatium Lateranense, prius imperiale, nunc factum sacerdotale, manifeste repraesentat hujus prophetiae veritatem, qua dicitur: «In cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, orietur viror calami et junci.» Nihilominus et in coenobiis auxilio divitum fabricatis, quasi cubilia draconum calami et junci replent: cum lingua docentium, quasi calamus scribae velociter [Col. 0023D] scribentis verbum Dei firmat, et fides audientium ad modum virentis junci, non in superbiae rupe, sed in humilitatis valle radicata verbum sibi dictum conservat ne pereat, quomodo et cophini de juncis contexti fragmenta quinque panum servant ne pereant. Et Maria humilium regina, et humilitatis exemplar praecipuum, conservabat omnia verba suae fidei credita conferens in corde suo, donec ea committeret calamis apostolorum et Evangeliorum, de talibus digne loquentium et scribentium, quod non decebat sexum femineum.

XXIV. Propemodum simile est huic in coenobiis regularibus, quia infirmis ac femineis personis orantibus, et fortibus atque viribus [ forte viris aut virilibus] viriliter ac fortiter verbum Dei [Col. 0024A] scripto vel dicto contestantibus, invicem sibi cooperantur calami et junci, fortes et infirmi, eloquentes et taciturni. Quod spectatorem et dilectorem Dei mirabilium praecipue delectat, cum fit in cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, sicut in palatiis regum, vel antiquis templis daemonum, prout supra exemplificatum est in rotunda domo Sanctae Mariae, et in palatio Lateranensi. Torqueantur super hoc spectaculo invidorum lippi oculi; ego vero delectabor in Domino talia operante, atque serenis oculis aspicio Deum jacentem in quolibet tali praesepio, in medio duum animalium, bovis et asini, tanquam in medio calami et junci. Nam bos animal mundum et sacrificiis aptum, ruminans atque triturans, apte significat chorum litteratorum [Col. 0024B] verbi ministerio deditorum, quorum linguae assimilantur calamis velociter scribentium. Et asinus animal simplex atque oneriferum, non incongrue significat gregem simplicium; verbi gratia fratrum conversorum, vel sororum devotarum, seu aliarum fidelium personarum, quae omnino paratum cor habent ad onus obedientiae pro suo posse ferendum, et in charitate quae omnia suffert, omnia sustinet, et ipsi tanquam Issachar asinus fortis humerum supponunt ad omnia sufferendum et sustinendum.

XXV. Quis non, ista considerans, videat Jesum venisse in partes Caesareae Philippi? quia, cum Caesar esset imperator et Philippus tetrarcha, non incongrue his nominibus praenotatur potestas Christi [Col. 0024C] eo usque in mundo processura, ut imperatorum caeterorumque principum, majorum scilicet ac minorum, sibi colla inclinaret. Quo modo antiquus ille Jesus, qui et Josue dictus est, quinque regum colla suis principibus calcanda substravit, sole diem prolongante usque ad consummationem talis victoriae. Putasne sine mysterio non alibi, sed in loco tali dictum est Petro: «Quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum; et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis?» (Matth. XVI, 19.) Poterat hoc alio in loco Dominus [Col. 0024D] dixisse Petro, sed voluit ostendere Caesares ac tetrarchas caeterosque principes mundi hujus per principatum dignitatis apostolicae aut frangendos aut flectendos. Et beati qui flexibiles inveniuntur, ut princeps Constantinus, et post ipsum Arcadius et Honorius, Valentinianus, Gratianus, Carolus et pius Ludovicus, caeterique horum similes a malo ad bonum inclinabiles. Miseri vero qui, flecti nolentes, frangi meruerunt, ut Nero, Decius et caeteri tales in paganismo tyrannizantes, et quidam postea in Christianismo illis nequiores, ut Constantius Arianus, et Apostata Julianus, caeterique reges haereticorum vesaniae contra Ecclesiam Dei faventes, aut moderno tempore spiritalia dona, quae minime habebant, vendentes, ac potius vendere simulantes [Col. 0025A] in constitutionibus episcoporum, abbatum, praepositorum, capellanorum, non ad Dei, sed ad sui beneplacitum, captando in omnibus quaestum Simoniacum.

XXVI. Volebant enim reges mali et Simoniaci, caeterique principes illis consentanei, vel absque omni electione canonica episcopatus, caeterasque dignitates ecclesiasticas pro velle suo dare, vel tales fieri electiones, in quibus ipsi potestative dominarentur, eo quod secundum canones, consensus honoratorum requirendus et admittendus est in electionibus episcoporum. De isto assensu honoratorum cujusque civitatis admittendo et requirendo in electione pontificis, copiose memini tractatum in epistola beatae memoriae Chuonradi Salzburgensis [Col. 0025B] archiepiscopi ad archiepiscopum Magdeburgensem Norbertum virum litteratum. Voluerat enim ille inter honoratos cujusque civitatis etiam potestativos principes vel reges reipublicae administratores esse comprehensos: quod sacrorum canonum censura omnino contradicit. Unde in septima synodo universali, habita a quinque patriarchis cum CCCL Patribus sub Adriano papa, capitulum tertium sic se habet: «Omnis electio episcopi, vel presbyteri, vel diaconi a principibus facta irrita manet, secundum regulam quae dicit: Si quis episcopus saecularibus potestatibus usus Ecclesiam per ipsos obtineat, deponatur et segregetur, omnesque qui illi communicant.» Item concilio Antiocheno: «Si quis presbyter [Col. 0025C] vel diaconus per saecularem dignitatem Ecclesiam Domini obtinuerit, dejiciatur et ordinator ejus, et a communione modis omnibus abscindatur, et sub anathemate sit sicut Simon Magus a Petro.» Ex synodo Symmachi papae cum CCXVIII episcopis: «Non placuit laicos ad statuendum aliquid in Ecclesia aliquam habere potestatem, quibus obsequendi manet necessitas, non auctoritas imperandi.» Octava synodus, cap. 11: «Promotiones et consecrationes episcoporum, concordans prioribus conciliis, clericorum electione ac decreto, et episcoporum collegio fieri haec sancta et universalis synodus definivit et statuit, atque jure promulgavit, neminem laicorum principum vel potentum semet inserere electioni vel promotioni patriarchae vel [Col. 0025D] metropolitani aut cujuslibet episcopi, ne videlicet inordinata et incongrua hinc fiat contentio vel confusio. Praesertim cum nullam in talibus potestatem quemquam potestativorum, vel caeterorum laicorum habere conveniat, sed silere et attendere sibi, usquequo regulariter a collegio Ecclesiae suscipiat finem electio futuri pontificis. Si quis vero laicorum ad concertandum et cooperandum invitatur ab Ecclesia, licet hujusmodi cum reverentia si forte voluerit obtemperare se asciscentibus. Taliter enim dignum sibi regulariter ad suam Ecclesia promovet salutem. Quisquis autem saecularium principum vel potentum, vel alterius dignitatis laicus, adversus communem ac consonantem atque canonicam electionem ecclesiastici ordinis agere tentaverit, [Col. 0026A] anathema sit, donec obediat et consentiat quod Ecclesia de electione et ordinatione proprii praesulis se velle monstraverit.» Canones Parisiaci: «Si per ordinationem regiam honoris istius culmen pervadere aliquis nimia temeritate praesumpserit, a provincialibus loci ipsius episcopis recipi penitus nullatenus mereatur, quem indebite ordinatum agnoscunt. Si quis eum de comprovincialibus recipere contra interdicta praesumpserit, sit a fratribus omnibus segregatus, et ab ipsorum omnium charitate semotus.»

XXVII. Hujusmodi regulis de pontificum promotione promulgatis, excluditur violentia regum seu principum, caeterorumque laicorum potestativorum ab electionibus et promotionibus episcoporum, [Col. 0026B] quanquam recte requiratur assensus cujusque civitatis honoratorum. Huc accedit novum papae Innocentii decretum, quo praecipitur electio a canonicis fieri secundum consilium religiosorum. Quibus omnibus diligenter pensatis, quatuor inveniuntur distinctiones in electione canonica. Nam spiritales et religiosi viri habent consulere, canonici eligere, populus petere, honorati assentire. Qui tamen si consilio religiosorum Patrum et electione clericorum ac petitione populi concurrente in unum, noluerint praebere assensum, non propterea irrita erit electio, si alias est canonica. Quia neque regibus, neque honoratis eam cassandi est ulla potestas, sed, ut Symmachus papa dicit, obsequendi necessitas. [Col. 0026C] Jure denique, sicut fabricans mundum in principio fecit Deus coelum et terram, sic in fabricanda nova creatura prius formantur coelestia et spiritalia, dehinc terrestria et corporalia; ut videlicet spiritaliter electo et constituto episcopo, deinde accedat laicorum assensio, et illa regalium donatio, de qua constitutum jam episcopum rex vel imperator investire habet, quando jam in electione vel promotione prorsus non est contradictio.

XXVIII. Nam, si electionis patet dissonantia, jure in talibus exspectatur judicum spiritalium sententia, ut electo jam confirmato fiat regalium donatio: quanquam eadem jam ecclesiis olim donata, in possessione sint ecclesiastica censenda, sed obsequio decenti apud regem deservienda, non ad nutum [Col. 0026D] ejus ecclesiis quasi ex novo conferenda vel auferenda. Reges enim ac principes in tali malitia pertinaces, ut vellent ad nutum suum dispensari ecclesiastica vel ipsa regalia, ex parte fracti sunt, humiliatis caeteris ad obedientiam apostolicae sedis: ita ut jam laetari possemus in his quae dicta sunt et acta, in domum Domini euntibus his qui veniunt de Babylone in Jerusalem, si non videremus a quibusdam reaedificari Babylonem, id est illam confusionem, qua rex Babylonis diabolus in diebus istis novissimis exossat gregem Domini, sicut Jeremias deplorat, dicens: «Grex dispersus Israel, leones comederunt eum. Primus devoravit eum rex Assur, iste novissimus exossavit eum Nabuchodonosor rex Babylonis (Jerem. L, 17) .»

[Col. 0027A] XXIX. Quid enim est gregem Domini exossari, nisi eum ita fascinari ut in errorem inducatur, si fieri potest, et electi ossibus carnem portantibus assimilati, sed peccatis exigentibus eorum numero sociati qui cives potius Babylonis quam Jerusalem censentur? Verbi gratia, in clero hi qui cum sint valenter litterati, dicuntur tamen et sunt Acephali, et, ut ait Isidorus, hippocentauris assimilati, qui nec equi nec homines, mistum genus et confusum in se repraesentantes, neque clericali neque laicali disciplina utentes, ex eo quod vocantur clerici vel canonici, cum sint synagoga Satanae, volunt pro suo libitu ecclesiasticos honores partim sibi usurpare, partim sui similibus vel etiam nequioribus conferre. Horum quidam praecipuas in Ecclesia dignitates [Col. 0027B] et sedes occupant, atque cives Jerusalem tanto gravius gravant, quanto licentius in ipsa Jerusalem regi Babylonis militant, saecularia spiritualibus miscendo, et omnia ita confundendo, ut si videas hujusmodi hominem, neque in habitu, neque in conversatione valeas perpendere illius professionem. Similiter et inter laicos vix invenias in ordine militari aliquem suis contentum stipendiis, ad saecularem videlicet militiam pertinentibus; ita ut non habeant decimas militiae spiritali potius quam saeculari divina ordinatione destinatas. Et hi ergo, veluti ex diverso genere confusi, cives Babyloniae sunt, separantes quae Deus conjunxit, et jungentes quae separavit. Hujus autem confusionis praecipui sunt machinatores episcopi talem clerum foventes, [Col. 0027C] et laicis talia beneficia praestantes; et principes eadem sua potentia manu tenentes, atque in hoc non Deo, sed regi Babylonis militantes. Diligit enim tales confusiones rex Babylonis, ut spiritalia et saecularia insimul confusa repraesentent quodam modo chaos antiquum, quando adhuc terra erat inanis et vacua, et tenebrae erant super abyssum.

XXX. Sed, ne semper talis esset confusio rerum, Spiritus Dei ferebatur super aquas, ut ex tanta rerum confusione produceret formas discretas, et ab invicem sua proprietate distinctas. Multo nunc benignius fertur super aquas baptismi, ut ex his ad lucem producat quidquid illud pulchritudinis et jucunditatis [Col. 0027D] fuit. Unde sibimet ipsi applaudebat antequam quidquam faceret aeterna Dei sapientia, ludens in orbe terrarum, pro deliciis habens esse cum filiis hominum. Haec eadem novissime diebus istis loquens in carne propria hominibus, et manens cum hominibus, ipsos cum quibus manebat homines inter se discrevit, aliter loquens discipulis suis in monte, aliter turbis in loco campestri: ostendens videlicet, quod sui discipulatus electi sectatores a turbis hominum secernendi, sibique in monte celsioris conversationis jungendi essent. Hujus divinae institutionis memor beatus Petrus, in ordinatione Clementis dicit: «Te quidem oportet irreprehensibiliter vivere, et summo studio niti ut omnes vitae hujus occupationes abjicias, ne fidejussor existas, [Col. 0028A] ne advocatus litium fias, neve in ulla aliqua occupatione prorsus inveniaris mundialis negotii occasione perplexus. Neque enim judicem aut cognitorem saecularium negotiorum hodie te ordinare vult Christus; ne praefocatus praesentibus hominum curis, non possis verbo Dei vacare, et secundum veritatis regulam secernere bonos a malis.» Item: «Sicut impietatis est crimen, neglectis verbi studiis, sacerdotes sollicitudines suscipere saeculares; ita unicuique laicorum peccatum est, nisi invicem sibi et in his quae ad communis vitae usum pertinent, operam fideliter dederint.» Et Paulus doctor gentium: «Nemo, inquit, militans Deo, implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat, cui se probavit (II Tim. II, 4) .» Item: «Omnis pontifex [Col. 0028B] ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur in his quae sunt ad Deum (Hebr. V, 1) .» In his, inquit, quae sunt ad Deum; non in his quae sunt ad saeculum.

XXXI. Quae nimirum doctrinae apostolicae salubria monita, non ita sunt accipienda, ut illis Apostoli dictis inveniantur contraria, quibus asserit se suique similes habere potestatem etiam angelos judicandi, quanto magis saecularia? Item: «Spiritualis, inquit, judicat omnia, et ipse a nemine judicatur (I Cor. II, 15) .» Judicet ergo spiritualis omnia, praesertim suae sollicitudini commissa, etiam saecularia, sic tamen ut in saecularibus negotiis non se implicet. Aliud est enim de saecularibus juste judicare, aliud eisdem se implicare. Nam de saecularibus [Col. 0028C] judiciis et judicibus habet potestatem judicandi episcopus, sciens reprobare malum et eligere bonum, sciens juxta legem discernere inter lepram et non lepram, inter sanctum et non sanctum. Sed alia sunt judicia et negotia, quae spiritalis homo sedens in cathedra Moysi per semetipsum potest administrare, alia quae debet sensatis laicis committere, praecipue quae spectant ad vindictam malefactorum, contra quos minister armatus et judex cinctus non sine causa gladium portat; quem nemo debet sua praesumptione accipere, ne gladium accipiens gladio pereat; sed ecclesiastica potestate ordinante saecularem atque interdum frenante, interdum stimulante, sic per sanctos judicentur nationes, [Col. 0028D] ut ipsis juste dominantibus munda sit manus et lingua sacerdotis a negotio sanguinis. Neque enim sanguis per judicem cinctum, licet ab episcopo constitutum, fusus, imputandus est episcopo, si tamen eidem judici non sinit esse potestatem liberam, seu violentiam contra justitiam.

XXXII. Sic enim legimus a pontificibus Romanis quosdam regum seu principum, pro inutilitate vel nequitia sua excommunicatos et destitutos, aliosque pro illis constitutos, ut ii quos provexerunt, non solum ex instituto, sed etiam ex praecepto eorum gladio vindice persequerentur hostes Ecclesiae vel regni. Sane in talibus bellis movendis pro defensione patriae seu Ecclesiae, sacerdotali quoque tuba cum principis edito consonante, sic se lingua [Col. 0029A] sacerdotalis debet cohibere, ne se videatur mortibus etiam hostium commiscere; sicut de beato Gregorio legimus, qui, cum Romanos milites in defensione Urbis contra Longobardos pecunia ecclesiastica velut sacellarius juvaret, atque doctrina sacerdotali tanquam justitiae signifer animaret; a mortibus tamen ipsorum Longobardorum studuit sibi cavere, ipsis quoque hostibus parcendo, nec bella inferendo vel inferri praecipiendo, nisi quantum exegit necessitas injuriae propulsandae, vel urbis ac patriae defensandae. Hinc est quod hostibus versus urbem properantibus monet a tergo instandum, vel ex adverso resistendum: quibus in pace quiescentibus, et Ecclesiam non laedentibus minime docet bella inferenda, quanquam nota fuerit hostilis eorum [Col. 0029B] nequitia. Inde est quod penes imperatorem Mauritium sibi prorsus infensum, dudum accusatus quod Malchum episcopum sui patrimonii provisorem, pro reddendis pensionibus tandiu in custodiis afflixisset, quousque spiritum exhalaret, Sabiniano suo Constantinopolitano diacono scribens, ait: «Unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris, quia si ego servus eorum in mortem vel Longobardorum me miscere voluissem, hodie Longobardorum gens nec regem, nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione divisa esset. Sed, quia Deum timeo, in morte cujuslibet hominis me miscere formido. Malchus autem isdem episcopus neque in custodia fuit, neque in aliqua afflictione; sed die qua causam dixit et addictus est, [Col. 0029C] nesciente me a Bonifacio notario in domum ductus est, ibique prandidit et honoratus est ab eo, et nocte subito mortuus est inventus.»

XXXIII. Quam vero crudele visum fuerit huic sacratissimo doctori, ut episcopo jubente aliquis ita castigaretur, ut ex ipsa castigatione mortis causa inferretur, inde colligitur, quod Joanni episcopo Calliopolitano inter alia scribens, ait: «Matricula, quam frater et coepiscopus noster Andreas Tarentinus episcopus fecit fustibus castigari, quamvis exinde post octo menses hanc obiisse non credamus, tamen quia eam contra propositi sui ordinem hujusmodi fecit affligi, duobus hunc mensibus a missarum solemnitate suspende, ut vel haec eum verecundia [Col. 0029D] qualem se de caetero exhibere possit, instituat.»

XXXIV. Audiant haec episcopi, qui ultro et contra justitiam plerumque bella movent, guerras excitant, et plerumque innocentes etiam personas truncari et morte tenus male tractari praecipiunt, officiumque militis et sacerdotis in una persona confundunt, comitis et pontificis dignitatem simul administrant, hostibus non tyrannizantibus, verum ea quae pacis sunt et gratiae humiliter quaerentibus, gladios intentant et eos occidi vel truncari praecipiunt: quos utinam vivos capi praeciperent, et a mortibus eorum sibi caverent! qui si, capi se non permittentes, a militibus episcoporum occiderentur, qualicunque pallio excusationis verecunda patrum [Col. 0030A] tegerentur, ne homicidae viderentur. Nunc autem quia episcopi quidam sic tyrannizant, ut etiam innocentes personas et spiritales, militum suorum gladiis interdum exponant; esurimus et sitimus hanc justitiam, ut judicia et negotia spiritalia per spiritales, et saecularia per saeculares ita peragantur, ne termini a patribus constituti negligantur. Talibus judiciis in Ecclesia Christi distincte ordinatis, confunderetur et excluderetur omnino rex Babylonis, princeps tenebrarum et confusionis, qui nunc rebus male mistis et confusis gloriatur se abundare filiis et filiabus multiplicatis super numerum filiorum et filiarum Jerusalem.

XXXV. Misereor super filias Babylonis, miseras illas falso sanctimoniales dictas, quae si aut Christo [Col. 0030B] per votum continentiae spiritaliter nuptae, vel ante votum saeculariter conjugatae fuissent, poterant esse filiae Jerusalem, vel inter sexaginta reginas, inter octuaginta concubinas contemplantes regem Salomonem in diademate suo, quo coronavit eum mater sua in die desponsationis suae. Nunc autem sanctimoniam professae, mundo autem nimis amicae, filiae Babylonis et confusionis recte dicuntur, et a filiabus Jerusalem, non tanquam fatuae virgines, in ultimo tantum sponsi adventi secernendae sunt; sed et nunc in interitum carnis tradendae Satanae, ut spiritus earum salvus fiat, sicut nuper in concilio Remense tu, papa Eugeni, de talibus mandasti, ut Christiana etiam sepultura careant, nisi vitam suam in congregationibus secundum Regulam [Col. 0030C] beati Benedicti, vel sancti Augustini emendent, et relictis propriis, communiter vivant. In quo statuto exsequendo episcopi quidam non bene vigilant. Sed et ipsae filiae Babylonis remurmurant inter se dicentes: Quid est rationis quod nobis feminis in claustro quolibet stabilitis et nutritis, neque tamen regulae alicujus voto adhuc obligatis, quia votum regulae solemus differre usque ad lassitudinem senectutis; nunc imponitur invitis observantia regularis? Quibus cum respondeo, quia estis in monasterio et utimini stipendio regulariter viventibus constituto, respondent: Nonne similiter et canonici episcopalium ecclesiarum vivunt de stipendio regulariter viventibus constituto, et ipsi nullam penitus [Col. 0030D] observant regulam, neque saltem illam dissolutam, quam sibi a Ludovico dicunt propositam sive impositam: quae, cum eos jubeat in claustris suis insimul habitare, nec permittat illis extra dormitoria sua dormire absque inevitabili causa, non ita fit; sed unusquisque discurrit, et dormit ubi vult. Quare itaque nobis feminis illud prohibeatur, quod in viris Deo sacratis toleratur, cum nec saltem in sua illa jam dicta regula illis hoc permittatur?

XXXVI. Sic murmurant filiae Babylonis miserae contra ejusdem Babylonis filios, utinam tam parvulos ut possent teneri, et allidi ad petram! Nam petrae inhaerentes Petri successores multa sollicitudine tales constringere laboraverunt, verbi gratia [Col. 0031A] praecipiendo ut tam episcopi quam clerici neque in superfluitate seu inhonestate, vel varietate colorum, aut fissura vestium, neque in tonsura intuentium, quorum exemplum et forma esse debent, offendant aspectum; sed potius ita in suis actibus errata condemnent, et amorem innocentiae conversatione demonstrent, sicut dignitas exigit ordinis clericalis. Magnifice dictum: «Sicut dignitas exigit ordinis clericalis!» Ne intelligatur exiliter, pensanda est ordinis clericalis dignitas, non secundum vulgaris opinionis aestimationem frivolam, sed secundum legem divinam. Locutus est enim Dominus ad Moysem, dicens: «Tolle levitas de medio filiorum Israel, et purificabis eos juxta hunc ritum: Aspergentur aqua lustrationis, et radant omnes pilos carnis suae. [Col. 0031B] Cumque laverint vestimenta sua, et mundati fuerint, tollent boves de armentis,» etc. (Num. VIII, 8.) Radant, inquit, omnes pilos carnis suae: Pili carnis sunt vitae veteris cogitationes, ut ait beatus papa Gregorius, quas sic a mente incidimus, ut de amissione earum nullo dolore fatigemur. Pili carnis, sunt quaelibet superflua humanae corruptionis. Levita namque assumptus vocatur.

XXXVII. Oportet ergo levitas omnes pilos carnis radere; quia is, qui in obsequiis divinis assumitur, debet ante Dei oculos a cunctis carnis cogitationibus mundus apparere. Non illicitas cogitationes mens proferat, et pulchram animae speciem quasi pilis fuscantibus deformem reddat. Sed, quantum libet, ut diximus, quempiam virtus sanctae conversationis [Col. 0031C] evexerit, adhuc tamen ei de vetustate nascitur vitae qui toleratur. Unde et ipsi levitarum pili radi praecepti sunt, non evelli. Rasis enim pilis, in carne radices remanent, et crescunt iterum ut recidantur; quia magno quidem studio superfluae cogitationes amputandae sunt, sed tamen amputari funditus nequaquam possunt. Semper enim caro superflua generat quae semper spiritus ferro sollicitudinis recidat. Sed haec in nobis tunc subtilius conspicimus, cum speculationis alta penetramus. Verum hanc munditiae vel pulchritudinis perfectionem consequi non poterit, nisi qui cunctas prius ab animo suo facultates saeculi, divini amoris novacula raserit. Proinde Dominus noster, qui legem non solvere, [Col. 0031D] sed adimplere venit, ut ista quoque levitarum lex a suis assumptis possit impleri, dicit adolescenti diviti: «Si vis perfectus esse, vade et vende quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me (Matth. XIX, 21) .» Ac deinceps: «Et omnis qui reliquerit domum vel fratres (ibid., 29) ,» et caetera.

XXXVIII. Hanc plane levitarum esse rasuram Moyses quoque in Deuteronomio probat, cum dicit in benedictionibus Levi: «Qui dixit patri suo et matri suae: Nescio vos; et fratribus suis, ignoro illos: et nescierunt filios suos. Hi custodierunt eloquium tuum et pactum tuum, servaverunt judicia tua, o Jacob, et legem tuam, o Israel (Deut. XXXIII, 9) .» Sic, inquam, spiritaliter debere radi filios Levi [Col. 0032A] probat hic ipse Moyses, cum et illic protinus subjungit: «Ponens thymiama in furore tuo, et holocaustum super altare tuum (ibid.) .» Et hic cum dixisset: «Aspergantur aqua lustrationis, et radant omnes pilos carnis suae (Num. VIII, 7) ,» continuo subdit: «Cumque laverint vestimenta sua et mundati fuerint, tollent bovem de armentis, et libamentum ejus similam oleo conspersam. Bovem autem alterum de armento accipies pro peccato: et applicabis levitas coram tabernaculo foederis, evocata omni multitudine filiorum Israel. Cumque levitae fuerint coram Domino, ponent filii Israel manus suas super eos, et offeret Aaron Levitas munus in conspectu Domini a filiis Israel, ut serviant in ministerio ejus. Levitae quoque ponent manus suas [Col. 0032B] super boum capita,» etc. (Ibid. 7, 12.) Quidnam est aqua aspersos levitas et rasos, lotisque vestimentis mundatos, bovem alterum in holocaustum, alterum pro peccato manibus suis super capita positis coram Domino tangere, positis antea vel insimul manibus filiorum Israel super se? Quid, inquam, hoc est? nisi spiritalis propositi viros a propriis vitiis mundatos, a cunctis facultatibus curisque saeculi rasos, ad hoc solum vacare ad quod assumpti sunt: videlicet, ut ponant thymiama in furore Domini, et holocaustum super altare ejus, id est interveniant pro peccatis populorum. Filii namque Israel manus suas super levitas, qui ab ipsis decimas accipiunt; et levitae manus suas ponunt super capita boum, e quibus unum, inquit, facies [Col. 0032C] pro peccato, et alterum in holocaustum, quando spiritalis ordinis viri saecularium peccata suscipiunt, quorum ex eleemosynis vivunt, et ea coram Domino sacrificiis orationum oblatis, deprimere et usque ad remissionem vel indulgentiam eorum superare contendunt. Quod quia magna est instantia faciendum, in fine capituli trina repetitione commemoratur factum: «Feceruntque Moyses et Aaron, et omnis multitudo filiorum Israel super levitas, quae praeceperat Dominus Moysi (ibid., 20) .» Et deinde: «Purificatique sunt, et laverunt vestimenta sua, etc. (ibid., 21) .» Ac deinde tertio: «Sicut praeceperat Dominus Moysi de levitis, ita factum est (ibid., 22) .»

[Col. 0032D] XXXIX. Et quidem de levitis ita factum est ut Dominus praeceperat, purificatis et rasis primo litteraliter ministris veterum et carnalium sacrificiorum: deinde sub novo legislatore benedictionem dante spiritaliter purificatis et rasis filiis Aaron sacerdotis veri, Christi videlicet apostolis, novi sacrificii primis et praecipuis ministris. Verum, sicut in captivitate Babylonica presbyteris iniquis inique judicantibus, egressa est iniquitas a senioribus qui videbantur regere populum, neglecto praecepto per Moysen dato de purificatione levitarum; sic et modo, quasi tyrannizante rege Babylonico, et populo Dei captivo, egreditur iniquitas a senioribus qui videbantur regere populum, neglecta purificatione et rasura levitarum, quae instituta est per Christum, [Col. 0033A] paucissimis levitarum exceptis, qui exemplo trium puerorum et Danielis prophetae se castrantes propter regnum coelorum, digni et idonei existunt hymnum Deo canere, visiones regni coelestis videre ac senes impudicos judicare. Judicium vero talium presbyterorum cum filiabus Israel temporibus turpiter agentium, et filiabus quoque Juda Susannae consimilibus insidiantium, ex eo tempore coepit acrius agitari, ex quo talibus interdicta sunt officia divina et beneficia ecclesiastica, tanquam Daniele praesidente in quolibet casto et justo apostolicae sedis antistite. Sed, quia necdum tota captivitas Babylonica soluta, vel reversio in Jerusalem peracta est, adhuc super flumina Babylonis flendo sedemus, et hujusce confusionis remedia majora [Col. 0033B] exspectantes, cum Jeremia et Aggaeo canimus: Te decet hymnus, Deus, in Sion, et tibi reddetur votum in Jerusalem.

LX. Quaenam remedia majora exspectamus et expetimus? Illa videlicet, ut sicut in reversione populi Dei de captivitate, cantores et sacerdotes et Nathinaei descripti sunt cautissime per tribus et familias suas, ac de sacerdotio ejecti sunt qui suam de scripturis genealogiam indicare non potuerunt; ita et nunc fiat, exaudita oratione Jeremiae dicentis: «Converte nos, Deus, ad te, et convertemur; innova dies nostros sicut a principio (Thren. V, 21) .» Denique, si ad principium nascentis Ecclesiae respiciamus, dies claros et serenos in ordinibus ecclesiasticis inveniemus. Ita ut alii vice apostolorum, [Col. 0033C] pontifices, alii vice septuaginta discipulorum, sacerdotes; alii cum Stephano, diacones rite sequerentur suae professionis duces ac principes, tanquam suae genealogiae seriem cautissime observantes. A qua serie si quis deviavit, ut Judas traditor et mercator pessimus, Nicolaus fornicator, Simon perversus negotiator, continuo detectus de ordine sacerdotali ac levitio projiciebatur, et ordo leviticus in sua puritate servabatur, sub aliqua certa regula vel simul in unum cohabitandi lege synodali, exemplo Christi discipulorum, qui primitus in unum cohabitando formam coenobitalis vitae praeostenderunt, uno corde unaque anima Deum colendo, et postea dispersi per diversas regiones Ponti, Galatiae, Cappadociae, [Col. 0033D] Asiae et Bithyniae, sancte conversabantur in medio nationis pravae ac perversae verbum vitae continentes, et sicut luminaria in hoc mundo lucentes. Qua nimirum conversatione dispersorum fratrum sanctorum vita informatur Dei ministrorum verbum vitae continentium, et in medio nationis pravae ad hoc ordinatione divina dispersorum, ut luceant inter eos tanquam luminaria in hoc mundo.

XLI. Lege in apostolorum Actibus, Luca scribente, primitivam regulam coenobitalis vitae. «Multitudinis, inquit, credentium erat cor unum et anima una in Deo,» etc. (Act. IV, 32.) Lege apostolorum principis epistolas fratribus in dispersione positis missas, quasi primas decretales regulas in omni concilio sanctorum decreta fabricantium prae oculis [Col. 0034A] habendas, ut hujusmodi fratres ad omnem sanctimoniam sint informati, tanquam verbis Petri apostoli dicentis: «Obsecro vos tanquam advenas et peregrinos abstinere vos a carnalibus desideriis, quae militant adversus animam, conversationem vestram inter gentes habentes bonam,» etc. (I Petr. II, 11, 12.) Item: «Seniores obsecro consenior et testis Christi passionum, qui et ejus quae in futuro revelanda est gloriae communicator; pascite qui in vobis est, gregem Dei, providentes non coacte, sed spontanee secundum Deum, neque turpis lucri gratia, sed voluntarie, neque ut dominantes in clero, sed forma facti gregi et ex animo: et cum apparuerit princeps pastorum, percipietis immarcescibilem gloriae coronam (I Petr. V, 1-4) .» [Col. 0034B] Item: «Vos autem curam omnem subinferentes ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem amorem fraternitatis, in amore autem fraternitatis charitatem. Haec enim si vobiscum adsint et superent, non vacuos nec sine fructu vos constituent in Domini nostri Jesu Christi cognitione. Cui enim non praesto sunt haec, caecus est et manu tentans, oblivionem accipiens purgationis veterum suorum delictorum. Quapropter, fratres, magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis. Haec enim facientes, non peccabitis aliquando; sic enim abundanter ministrabitur vobis introitus in [Col. 0034C] aeternum regnum Domini nostri et Salvatoris Jesu Christi (II Petr. I, 5-11) .» Item: «Unusquisque, sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes, sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei. Si quis loquitur, quasi sermones Dei; si quis ministrat, tanquam ex virtute qua administrat Deus. Ut in omnibus honorificetur Deus per Jesum Christum Dominum nostrum (I Petr. IV, 10, 11) .»

XLII. Quanquam dicta et hortamenta haec apostolica universae conveniant Ecclesiae, tamen, quia fratribus in dispersione positis, tanquam advenis et peregrinis inter gentes conversantibus missa sunt, specialiter eos instruunt qui pie inter impios vivendi et eos instruendi habent propositum et officium: [Col. 0034D] a quo qui exorbitant secuti viam Balaam ex Bosor, qui mercedem iniquitatis amavit, correptionem vero habuit suae vesaniae subjugale mutum; hi, ut beatus Petrus ait, sunt fontes sine aqua, et nebulae turbinibus exagitatae, quibus caligo tenebrarum reservatur. Superba enim vanitatis loquentes pelliciunt in desideriis carnis luxuriae eos, qui paululum effugiunt, qui in errore conversantur, libertatem illis promittentes, cum ipsi servi sint corruptionis: «A quo enim quis superatus est, hujus et servus est (II Petr. II, 19) ,» et caetera. Nimirum per haec apostolica dogmata, non solum qui sequendi, sed et qui cavendi sint monemur, ne insipientium errore traducti excidamus a propria firmitate, sive in congregatione sive in dispersione [Col. 0035A] simus; quoniam ad utrumque modum conversandi firmas regulas habemus, primo et principaliter in actibus et dictis apostolorum, deinde in exemplis et regulis Patrum ipsos imitantium. Denique, omnes qui vitae coenobitalis regulas recte ordinaverunt, illud quod in Actibus apostolorum de multitudine credentium cor et animam unam in Deo habentium, nihilque suum dicentium scribitur, quasi cardinem doctrinae suae habuerunt, ut verbi gratia Basilius, Augustinus, Benedictus, quorum in Regulis recte ordinatur vita congregationis.

XLIII. Verum pontifices Romani caeterique Patres orthodoxi, qui decretalibus aut synodalibus institutis clericos in dispersione positos informaverunt; [Col. 0035B] apostolicas epistolas quasi primitivas et principales regulas et leges civitatis Jerusalem in principio laetitiae suae proposuerunt, nec aliquid ab eis dissonum docuerunt. Etenim quod clericorum congregationes ab initio nascentis Ecclesiae communem vitam secundum Actus apostolorum servaverint, Urbanus papa et martyr decimus sextus a beato Petro in suis decretis manifestat. Quod et beatae memoriae papa Innocentius II in quadam epistola sua commemorat, cujus hoc est rescriptum:

«INNOCENTIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri CONRADO, Salzburgensi archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.

«De dignitate et excellentia vitae canonicorum [Col. 0035C] multa nos docet divina Scriptura, et multa possemus dicere, quod vita canonicorum vita est apostolica; quoniam apostoli, contemptis omnibus, hac vita cum Domino vixerunt, et post Ascensionem cum multitudine credentium, cujus erat anima una et cor unum, hac vita viventes, eam posteris suo exemplo tenendam reliquerunt. Quod martyr et pontifex Urbanus ad informationem fidelium in suis decretis memorare curavit, dicens: Scimus vos non ignorare quia vita communis hactenus inter bonos Christianos viguit, et adhuc gratia Dei viget, et maxime inter eos qui in sorte Domini electi sunt, id est clericos, sicut in Actibus apostolorum legitur: «Multitudinis credentium erat cor unum [Col. 0035D] et anima una (Act. IV, 32) .» Hanc beati Augustini regulis ordinatam sanctus Hieronymus suis epistolis informavit. Horum itaque et aliorum muniti auctoritatibus, non minoris meriti aestimamus vitam canonicam aspirante ac prosequente Domini spiritu observare, quam religionem monasticam ejusdem spiritus perseverantia custodire. Unde antecessorum nostrorum decretis statutum esse meminimus, ne professionis canonicae quispiam, postquam Dei vice super caput sibi honorem imposuerit, alicujus levitatis instinctu, vel districtioris religionis obtentu, de claustro audeat sine praelati et congregationis permissione discedere. [Col. 0036A] Quorum vestigiis inhaerentes, quod quidam fratres in claustro Berthersgadmensi de munitione ordinis sui vana praesumptione attentare voluerunt, apostolica auctoritate ne fiat interdicimus, praecipientes ut quod Deo voverunt, reddere; et regulam beati Augustini, quam professi sunt, Domino juvante, fideliter observare studeant. In cujus observantia si eos forte remissos et minus ferventes repereris, monemus fraternitatem tuam, ut secundum datam sibi a Deo sapientiam, professionem et ordinem suum servare, et mandatis regulae obedire, sicut tua interest, districte commoneas. Data Laterani XVII Kalendas Aprilis.»

XLIV. Cum ergo scriptis apostolicis moniti, et divina institutione informati agnoscamus bipertitam [Col. 0036B] conversationem clericorum, vel in congregatione communiter, vel in dispersione disciplinate conversantium, et regulas vel coenobitales vel synodales quas appellamus canones, observantium; quis nisi rex Babylonis et confusionis adinvenit genus tertium clericorum nimis confusum, nimis Babylonicum, laicali pariter et clericali conversatione commistum in quoddam neutrum, neque in congregatione vacantium canendis hymnis ita decenter, sicut te decet hymnus, Deus, in Sion; neque in dispersione ordinabiliter militantium contra carnalia desideria, quae militant adversus animam? Hi ante nos a sanctis Patribus inveniuntur hippocentauris assimilati, qui nec equi nec homines, mistumque, ut ait propheta ⁜ (4) , genus, protesque biformis, quia [Col. 0036C] nullius agnoscuntur certae sectatores religionis. Horum quosdam solutos atque oberrantes, ut Isidorus ait, sola turpis vita complectitur et vaga; quia nullius cautae institutionis religamine jugo Domini sunt astricti, quasi liberi et velamen habentes militiae libertatem, non sicut servi Dei, sed sicut servi mammonae. Pro quo quaestu seu luxu variantes loca, vel quod pejus est, occupantes loca plura contra interdicta synodalia, quibus mandatur ne vagus clericus ante canonicam stabilitatem litteris commendatitiis ac propria confessione roboratam serviat altari, seu vivat de altari, prohibeturque unus in duabus vel pluribus ecclesiis intitulari, ut verbi gratia, in sede cathedrali sit canonicus [Col. 0036D] et in rure plebanus, vel inter plebanum et episcopum talis medius, qualis in concilio Remensi sermone apostolico per te, papa Eugeni, nuper est praescriptus pariter et proscriptus; eo quod quidam suis conductitiis nomen plebani fraudulenter concedunt, et ipsi sub episcopis et super hujusmodi plebanos inter se medios constituunt, ut gregem devorent non curent, vastent non pascant.

XLV. Hos impugnari vel expugnari ob hoc nimis est laboriosum, quod cum sua quaerant, et non quae Jesu Christi, tenent arcem in Jerusalem, et sicut in libris Machabaeorum legitur, facti sunt in diabolum malum in Israel, suntque magna plaga castitatis, [Col. 0037A] et duces reliquis alienigenis in vexationem sanctae civitatis, usque adeo ut per talium gravamina deserta sit Jerusalem a suis civibus, et inhabitetur a gentibus juxta illud: «Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum, posuerunt Jerusalem in pomorum custodiam: posuerunt morticina servorum tuorum bestiis terrae,» etc. (Psal. LXXVIII, 1, 2.) Sed innotescet quandoque in nationibus ultio sanguinis servorum Dei, et introibit in conspectu Dei gemitus compeditorum. Sicut enim Simone sacerdote magno exaltato, hi qui erant in arce, primo conclusi, deinde sunt ejecti; sic, annuente Deo, eveniet istis. Ita enim legitur: «Qui autem erant in arce Jerusalem prohibebantur egredi et ingredi in regionem, [Col. 0037B] et emere ac vendere, et esurierunt valde, et multi ex eis fame perierunt. Et clamaverunt ad Simonem, ut dextras acciperent, et dedit illis, et ejecit eos inde, et mundavit arcem a contaminationibus. Et intraverunt in eam tertia et vicesima secundi mensis, anno centesimo septuagesimo primo, cum laude et ramis palmarum, et cinyris et cymbalis et nablis, et hymnis et canticis, quia contritus est inimicus magnus ex Israel. Et constituit ut omnibus annis agerentur dies hi cum laetitia. Et munivit montem templi qui erat secus arcem, et habitavit ibi ipse, et qui cum eo erant (I Mach. XIII, 49, 53) .»

XLVI. Nonne huic facto simile est illud, quod irregulares canonici, licet in arce positi, per decreta pontificum Romanorum prohibentur ecclesias [Col. 0037C] emere ac vendere in regione, propter quod esuriunt valde, non sicut illi beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, sed sicut hi qui ardent per avaritiam? Veniet, veniet tempus acceptabile, quo ejiciantur de arce primo particulariter emundata; videlicet quaelibet cathedrali ecclesia; deinde universaliter ventilatione ultima, nec proderunt eis propugnacula, vel jacula quibus jamdiu tutati sunt in arce. Habent enim in regula sua, non secundum apostolos ordinata, quaedam capitula rationabilia vel fortissima propugnacula, quibus defenditur conversatio eorum tanquam sit canonica. Et revera, si viverent secundum illa, quae de sanctorum Patrum tractatibus excerpta illic sunt aggregata, vita dici posset et esset canonica. Sed admistum [Col. 0037D] illic modicum fermentum totam massam corrumpit; illud videlicet, quod non de scriptis Patrum, sed aliunde ascitum, destruit illic positas sanctiones sanctorum. Quasi enim regis legitimis edictis primo positis, aliis imo et contrariis edictis legationem mittunt post illum, dicentes: «Nolumus hunc regnare super nos (Luc. XIX, 14) .» Nam, cum priora edicta eis interdicant proprietatem et habitacula privata, posteriora illa penitus apocrypha concedunt hujusmodi: non ea discretione, qua beatus Gregorius clericis extra sacros ordines manentibus, et legitima conjugia sortitis, extra congregationes dari permittit stipendia competentia psalmodiae invigilantibus, et viventibus [Col. 0038A] sub Christiana regula prohibente illicita; sed ea confusione, qua scripsit rex Antiochus regno suo ut esset omnis populus unus. Unde apud illos inter sanctum et profanum nulla distantia est, inter sacerdotes et laicos modica discretio; nisi forte in eo discernantur, quod clerici plus laicis deviant, exceptis paucissimis inter eos ita sensatis ut intelligant et doleant se non esse observatores vel illius confusae regulae nisi in vilissima ejus portione, cum ea illic negligant quae sancti sancta docent, et ea solum teneant quae in permissione proprietatum et privatorum habitaculorum nescio quis indulget.

XLVII. Nonne itaque regula ista vel colenda est ut sit pura et sanctis consona, vel, si colari non [Col. 0038B] potest, omnino auferenda? Provenit enim ex illa talis confusio, qualis olim de jam commemorato regis Antiochi evenit edicto, quo scripsit omni regno suo, ut esset omnis populus unus. Nam, si sola sua, ut eis illic permissum est, retinerent quae relinquere nullus cogitur, nisi qui voto vel proposito vitae arctioris tenetur, esset hoc utcunque tolerabile, dummodo res Ecclesiae, ut in sacris canonibus praecipitur, haberent non in proprietate, sed in communitate, neque ad instar filiorum Heli (I Reg. II) in Silo carnes in communi caldario coquendas et intra sancta edendas, dividerent crudas in habitacula sua mulierculis frequentata deportandas. Sane a talibus congregationibus proprietates omnino disamputare, ac privatas eis mansiones penitus [Col. 0038C] non permittere; hoc utique esset securim ad radicem arboris malae ponere, non etiam ramos solum praecidere. In qua nimirum praecisione ramorum hi frustra laborant, qui permissis eis proprietatibus ac privatis mansionibus, a vestibus superfluitates et saecularis pompae naevum, atque a moribus vitia conantur resecare. Quandiu enim radix proprietatis et mansionum privatarum usus radicitus non evellitur, quantumlibet operae ad praecidendos ramos inutiles vineae Domini quisque studiosus cultor impenderit, de vitiosa radice alii aeque inutiles pullulabunt. Nam, si in claustris canonice absque proprietate ordinatis, vix vitia vel etiam crimina bene vigilante studio magistrorum resecari poterunt, quanto minus ubi fraterni testimonii [Col. 0038D] absentia, et privati domicilii secretum, insuper et aetatis lubricum, otiumque cum abundantia, coquorumque diligentia, et familiae obsequela concurrerint?

XLVIII. Sed objicitur nobis a talibus, nec inter nos vitiosos, nec inter illos virtuosos omnino deesse. Atque utinam, sicut apud nos unus forsitan vitiosus studiosorum multitudine premitur, quatenus aut mutetur intus, aut foras egrediatur, ita apud eos quispiam studiosus vitiosorum multitudine non opprimeretur, imo et persecutionis rabie non pelleretur! Quis enim ex eis vitia aliorum sciens, et aemulatione fraterna impetens, declinans et arguens, cum talibus ne dicam pacem habere, sed vivere secure [Col. 0039A] potuit? «Ingressus es,» inquiunt, «ut advena; nunquid ut judices?» (Gen. XIX, 9.) vimque faciunt ei vehementissime, ita ut non aliud restet cuilibet animam salvare cupienti, nisi de medio talium fugere, nec in omni circumjacenti regione subsistere; sed in monte altioris professionis salvum se facere. Unam tamen considero viam hanc litterarum civitatem expugnandi, qua cuilibet vero Caleph, cuilibet secundum cor Dei ordinato castrorum Dominicorum duci video accessibilem, qua paulatim tales Cariatharbei expugnari et exterminari possint, ita ut non redigatur terra in solitudinem; si videlicet a throno cuncta innovare cupientis Dei, et ab his quorum est in terris vicem Christi gerere, tale edictum procedat: aut etiam, si quilibet episcoporum divinitus inspiratus [Col. 0039B] hoc firmiter in corde suo ponat, ut unoquolibet eorum qui ejusmodi sunt decedente, non alterum ei similem in locum ejus substituat; sed praebendas et beneficia ecclesiastica in manu sua retinens, pauperibus interim distribui in eleemosynam faciat, donec tanta fiat praebendarum liberatio, unde vel sex vel decem, aut quot canonicos regulariter viventes in vicina aliqua capella foveat, quos illis malis vinitoribus viritim decedentibus, subintroducere in haereditatem Domini haeredes legitimos possit. Quod in una jam ecclesia Sancti Mauricii in Burgundia factum, nobis pro exemplo satis sit: in qua introductis canonicis, aliquanti adhuc de prioribus clericis superstites videntur stipendia sua foris [Col. 0039C] accipientes. Non autem hi Burgundiones praecaeteris omnibus saeculariter degentibus clericis peccatores fuerunt: sed in illis divina censura exemplum statuit, imitari cupientibus possibilitatem monstravit, qualiter in toto de similibus faciendum sit, ac sine difficultate fieri possit.

XLIX. Quam multa moveor dicere contra hujusmodi exordinationes et Babylonicas confusiones; quibus tandem ablatis, te decet hymnus, Deus, in Sion, quem nunc blasphemat meretrix Babylon, «de sanguine sanctorum,» sicut in Apocalypsi legitur (Apoc. XVII, 6) , ebria: quia gratiam Domini transferens in luxuriam, deliciatur in conviviis de substantia sanctorum copiose ferculatis et poculatis, mistis in medio convivantium feminis impudicis. [Col. 0039D] Vix continent manus ab eo sacrilegio, quo rex Babylonis Balthasar bibendo et potando concubinas suas de sacris vasis, iram Dei promeruit, quae illi per articulos manus in pariete scribentis innotuit, sancto Daniele interpretante (Dan. V) . Atque utinam contra istos convivatores tale aliquid scribi valeat, quo ira Dei eis innotescat: qui fortasse inde plus irascitur, quod hujusmodi manducant et bibant indigne sacramentum carnis et sanguinis sui, quam si exemplo regis Balthasar vinum de sacris vasis biberent, et a sacramento altaris abstinerent, ne in populo Dei scandalum facerent! Quando enim laici omnino illitterati vident hujusmodi clericos altari audenter ministrare, quibus interdum sic ministrantibus, aut hymnos de canticis Sion canora voce jubilantibus, [Col. 0040A] assistunt eorum feminae tanquam filiae Babylonis miserae, ita egressa iniquitate a clericis et senioribus qui videntur regere populum; cernere habemus miserabile spectaculum, scilicet in medio tui, Jerusalem, populum pene totum Babylonicum.

L. Quomodo ergo te decet hymnus, Deus, in Sion, cujus populus, populus Gomorrhae seu Babyloniae, absque doctoribus et ductoribus justitiae? Nam hi, «qui videbantur regere populum (Dan. XIII) ,» pene «omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII, 3; Rom. III, 12) .» Etiam illi, quibus quasi Cherubim flammeus datus est gladius ad custodiendam viam ligni vitae (Gen. III) , cum deberent [Col. 0040B] manifeste criminosis interdicere, ac prohibere accessum ad mensam Domini usque ad condignam satisfactionem, passim confuse omnibus accedentibus, licet manifeste criminosis, porrigunt fructum ligni vitae, quem talibus deberent negare. «Ideo inter» nos «multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi (I Cor. XI, 30) .» Et quia Babylonica ista confusio nullos magis respicit quam desides negligentesque rectores, ideo justo judicio Dei effusa est contentio super principes tam saeculares quam spiritales, et errare fecit eos in invio et non in via: dum et spiritales implicari se gaudent saecularibus negotiis, et saeculares intermiscere se audent spiritalibus causis. Quae nimirum confusio corpus totius Ecclesiae facit languere, et membra ejus contra [Col. 0040C] se invicem dissidere: tanquam si dicant oculi pedibus et manibus, opera vestra non indigemus; et manus vel pedes oculis, non estis nobis necessarii. Spiritales enim, qui quasi oculi dirigere deberent manus ad operandum vel pugnandum, pedes ad ambulandum, sic tenentur captivi sub regibus et principibus Babylonicis, ut eis dicatur: «Hymnum cantate nobis de canticis Sion (Psal. XIII, 6, 3) .» Hymnum, inquiunt, cantate nobis, non contra nos, voluntates nostras malas cohibendo, sed nobis beneplacita loquendo. Hymnum tamen de canticis Sion, quia nolumus videri principes Babyloniae, sed Sion. Volumus audire coelestem doctrinam; sed ad perficiendam, non impediendam voluntatem nostram.

[Col. 0040D] LI. Tale fuit quod rex Herodes mittens et congregans omnes principes sacerdotum et Scribas populi, sciscitabatur ab eis ubi Christus nasceretur; tanquam diceret: «Hymnum cantate nobis de canticis Sion.» Atque utinam tales illi fuissent, ut ei sic maligne sciscitanti respondissent: «Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena?» (Ibid., 4.) Quomodo prodemus coelestia mysteria tibi alienigenae volenti regem verum occidere? Filius quoque ipsius alter Herodes, paternae impietatis haeres, et ipse volebat audisse hymnum de canticis Sion per os Joannis Baptistae, quem metuebat et libenter audiebat, quoadusque illi molesta canere incipiebat, dicens: «Non licet tibi habere uxorem fratris tui (Marc. VI, 18) .» Cantabat quidem ille hymnum de [Col. 0041A] canticis Sion, non ut Herodes vel Herodias voluit sibi optatum vel acceptum. Similiter ab ipso rege ac summo sacerdote Sion voluerat audisse hymnum de canticis Sion, cupiens ex multo tempore videre Jesum, et gaudens quod ei Pilatus misisset illum. Sed ipse indignum judicans margaritas mittere ante porcos, coram eo tacuit, nec signum aliquod fecit, magisque sperni quam honorari voluit ab illo et exercitu ejus. Tunc enim illi fuit tempus tacendi. Sed postquam resurrexit a mortuis, ubicunque tempus loquendi fuit; loquens ipse in discipulis veritatem non tacuit ante reges et praesides, dando suis os et sapientiam, cui non poterant resistere omnes adversarii eorum. Istis legitime canentibus, et quasi tubis sacris circa Jericho clangentibus, corruerunt [Col. 0041B] muri civitatis anathematizatae, principante Josue vero introductore in terram lacte ac melle manantem: cujus publico edicto maledictus enuntiatur qui reaedificaverit Jericho.

LII. Et ecce tamen quidam reaedificare audent maledictam civitatem nuntios Josue, imo apostolos Jesu Christi persequentem, cum sola domus Raab, sancta videlicet Ecclesia, de perditione hujus civitatis excepta sit: quae videlicet, ruentibus mundanis aedificiis, ipsa in aedificatione morum simul et murorum crescit in templum sanctum in Domino: «In quo,» ut Apostolus ait, «omnis aedificatio constructa crescit (Ephes. II, 21) ,» non decrescit. Spectaculo hujus rei cum in toto mundo, tum certe [Col. 0041C] clarius in urbe Roma fidelium pascuntur oculi cum palatia imperialia caeteraque mira aedificia illic divitum ruinam repraesentent Jericho, et ecclesiastica aedificia de die in diem crescentia, et auratis imaginibus fulgentia, morum simul et murorum quotidiano incremento et ornamento evidenter ostendant quasi domum Raab salvatam, sanctam videlicet Ecclesiam fide et nomine Petri firmatam. Sic in diebus nostris ecclesia Lateranensis, et ecclesia Sanctae Crucis, et ecclesia Sanctae Mariae Novae crescentes profecerunt in religione simul, et in forinseca murorum ampliatione. Domus quoque beati Pauli apostoli per Gregorium VII reparata, claret nunc in religione monastica, qua et monasterium Sanctorum Quatuor Coronatorum, et Sancti Anastasii [Col. 0041D] florere videmus, cum caeteris ecclesiis, ac monasteriis in urbe Roma religiose ordinatis. Unde non immerito dolemus, quod adhuc in domo beati Petri, principis apostolorum, desolationis abominationem stare videmus, positis etiam propugnaculis, et aliis bellorum instrumentis in altitudine sanctuarii supra corpus beati Petri. Quod licet non audeamus judicare malum esse, tamen sine dubio judicamus esse a malo, eorum videlicet qui suae rebellionis malitia cogunt fieri talia.

LIII. Cogor heic reminisci cujusdam sententiae beati Augustini, qui in libro Quaestionum Veteris et Novi Testamenti dicit inter caetera: Quare ergo sententia data est, ut qui accipit gladium gladio pereat? nisi quia nulli licet, excepto vindice, gladio [Col. 0042A] quemquam occidere. Apostolo autem Petro usque ad hoc permissum est quod terrorem faceret, non quod occideret. Hoc enim audiens, ne iterum percuteret didicit. Idem ad Publiolam: Qui repelluntur aliquo terrore ne mala faciant, et ipsis aliquid fortasse praestatur. Haec dicente sancto Augustino de sensu evangelico et exemplo apostolico, credimus licita comprobari quae in vicinio Saracenorum, sicut audivimus, fieri solent, armis comportatis in altas turres ecclesiarum vel monasteriorum, quorum ostentatione per spirituales quoque viros terrentur barbari, ne invadant loca sancta: quae audenter invaderent, si ea nullis defensionum instrumentis praemunita cognoscerent. Quod non puto ideo reprehendendum temere, quia id fieri constat nimia [Col. 0042B] extorquente necessitate, ut interdum clerici quoque vel monachi super muros illic appareant loricati vel scutati; non intentione aliquem laedendi, sed hostes terrendi, et quomodolibet repellendi ab incursu locorum sanctorum. Quibus interdum jacula vel saxa desuper jacientibus, ut hostem repellant longius, fit quidem res inordinata, sed ob majus periculum devitandum, et terrorem barbaris incutiendum jure toleranda, semota penitus intentione aliquem occidendi: quod a spiritualis propositi viris non licet fieri, qui malle debent occidi quam occidere, quantacunque armorum vel armatorum ostentatione hostes arceant a suimet laesione.

LIV. Si autem ab ordinata potestate hujusmodi armatura providetur, nihil inordinate in hoc agitur. [Col. 0042C] Quoniam; et Paulus apostolus cum suas insidias praenovisset, per tribunum potestatis Romanae sibi tutelam providit armorum: in quae si hostes illius mortem et sanguinem sitientes incidissent, non ipse reus homicidii fuisset; sed illis debita ultio provenisset, sanguisque ipsorum super capita esset eorum, dum non aliis sed sibimetipsis reatus imputaretur suae interfectionis. Tutela vero armorum, quae tunc a potestate legitima data fuit uni ecclesiasticae personae, recognoscitur nunc data universali Ecclesiae: ut videlicet haec a regno sibi collato contra hostes habeat armatos ministros, quibus Ecclesiam defendentibus, vel episcopum pro sui tutela comitantibus, et ea quae recta sunt juvantibus, [Col. 0042D] etiamsi contingant ab eis homicidia, non est episcopus homicida magis quam Paulus apostolus homicida fuisset, si in ipsius deductione aliquis hostium suorum interemptus cecidisset. Porro, si ad mala negotia episcopus abutitur suis ministris, ipse utique homicida efficitur, si quis ab eis in tali ministerio interficitur: quo modo reges, duces et comites homicidae fiunt, si absque judicio et justitia homines occidunt vel occidi faciunt. Eadem videlicet consideratione inter Christianos muniuntur quaedam turres ecclesiasticae armis et propugnaculis; per quae si hostes Ecclesiae laedantur, sanguis eorum super eos erit, dum propria solummodo iniquitas et nocendi aviditas ad talia eos impellit.

[Col. 0043A] LV. Alia sane ratio est, cum potestas ordinata, suae ordinationis inscia vel oblita, Ecclesiam persequitur; alia quando a paganis exterius, vel ab inimicis domesticis interius gravatur. Potestas enim legitima vel ad ordinationis suae obedientiam verbo doctrinae dirigenda est; vel si dirigi non potest, verbo excommunicationis frangenda; salva scilicet unitate Ecclesiae, dum regnum Deo inobediens scinditur, quemadmodum in Saule contigit, cui David fidelis in regno successit. Porro exterorum forinseca gravamina, quia verbo doctrinae submoveri non possunt; quoniam de his qui foris sunt judicandi potestatem non habet Ecclesia; viribus humanis per arma, simulque divinis per orationes arcenda sunt jure tam civili quam imperiali. Quae duo jura [Col. 0043B] quando sibi concordant in Ecclesiae defensione, principibus recte ordinatis et civibus bene pacatis, facile resistit Ecclesia impugnationibus forinsecis vel paganorum vel excommunicatorum. Denique altero jure violato, est Ecclesia in grandi periculo, nisi aut imperiale jus eam defendens, cives tumultuantes reprimat; vel civium unanimitas principes tyrannizantes cohibeat, sicut saepe contigisse narrant ecclesiasticae historiae. Verum tunc imminent Ecclesiae majora pericnla, quando eam vexant intestina bella, simul principibus et civibus convenientibus in unum adversus Dominum et adversus Christum ejus. In tali periculo necesse est mare percuti quasi virga Moysi, virga scilicet pastorali, ut dividatur in divisiones verbo doctrinae percussum et [Col. 0043C] discissum. Sic Paulus apostolus unanimitate se persequentium praegravatus, verbo doctrinae fecit Pharisaeos et Sadducaeos ab invicem dissidere, ut quasi mare diviso transiret absque periculo; Pharisaeis scilicet pro eo agentibus contra Sadducaeos, ut in Actibus apostolorum legitur.

LVI. Similiter accidisse meminimus non semel in urbe Roma, dissidente inter se populo Romano, et parte fidelium infideles reprimente, sacerdotali simul auxilio cooperante. Verum si rebelles istos Ecclesia velut castrorum acies ordinata magis ordinate persequeretur; non per eos Jericho seu Babylonia reaedificaretur, ut Romae apparet in aede Capitolina olim diruta et nunc reaedificata contra domum [Col. 0043D] Dei, contra domum Raab; sed claresceret in certamine sapientia simul et fortitudo Ecclesiae; sapientia videlicet in clericis recte docentibus, et fortitudo in militibus eorum doctrinae obedientibus, atque ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum suas vires impendentibus, et omnem altitudinem adversus scientiam Dei erigentem se destruentibus, ea videlicet cautione servata in castris Domini, ut clericus vel etiam episcopus non recte docens deponeretur, et episcopatum ejus acciperet alius; atque miles vel etiam princeps rectae doctrinae inobediens et acquiescere nolens ut Saul, anathematis jaculo percuteretur, aliusque illi subrogaretur ut David. Denique in omni militum vel civium guerra et discordia, vel pars altera justa et altera injusta, vel [Col. 0044A] utraque invenitur injusta. Cujus rei veritatem patefacere debet sacerdotalis doctrina, sine cujus censura nulla bella sunt movenda. Sic ergo manifestata justitia, pars justa sacerdotalibus tubis animanda, et etiam communione Dominici corporis ante bellum et ad bellum roboranda est; quia panis iste cor hominis confirmat, quando pro defensione justitiae vel Ecclesiae aliquis ad pugnam se praeparat; cui pars iniqua resistens, et pacto justae pacis acquiescere nolens, anathematizanda, et etiam negata sibi sepultura Christiana humilianda est.

LVII. Nunc autem civitate contra civitatem, regno adversus regnum, principe adversus principem non justa bella moventibus, ambabus partibus absque cunctatione seu causarum ventilatione datur corpus [Col. 0044B] Domini, tanquam divisus sit Christus, et possit esse in tam divisis et contrariis partibus. Qui certe vel alteri vel ambabus est negandus, nec alicui aperte contra justitiam pugnanti aliquatenus dandus; ne forte per incuriam sacerdotum sic traditus in manus evidenter peccatorum, justa ira moveatur contra sacerdotes denuo ipsum cum Juda tradentes. In talis tam magnae justitiae magna siti et esurie, micas licet modicas lambere fames ipsa compellit.

LVIII. Unde refero factum justum et honestum, quod in terra Hungarica et barbarica vix nomine tenus Christianorum principum dominio subdita laudabiliter accidit. Nam cum rex illius terrae anno plusquam praeterito se ad bellum praepararet contra regem Graecorum, ante procinctum cum episcopis [Col. 0044C] illius terrae habuit consilium: qui tanquam viri litterati cautissime discutientes causam pugnae, atque invenientes pactum pacis ex parte Hungarorum primo violatum, recordati sunt prophetiae dicentis: «Qui dissolvit pactum, nunquid effugiet?» (Ezech. XVII, 15) . Qua prophetia instructi prophetaverunt, regem si pugnaret contra jus pacti et foedus pacis, minime triumphaturum et auxilio Dei cariturum. Quo audito rex, licet immitis ac barbarus, tamen procinctum relaxavit, et sua ex parte ruptum foedus reparavit.

LIX. Quanto magis ergo in Ecclesia sanctorum refrenaretur animositas principum vel capitaneorum contra se in Romano imperio tumultuantium, et Ecclesias multas desolantium, si episcoporum scientium [Col. 0044D] reprobare malum et eligere bonum sententia concordaret in unum? Enimvero ut non sit vel esse possit schisma inter eos, unus omnibus est praepositus, cui dictum est: «Confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32) .» Quo nimirum confirmante quamlibet episcoporum sententiam justitiae regni Dei consentaneam, licet regibus mundi hujus contrariam, non esset in Ecclesia rex qui auderet, vel si auderet, posset refellere illam. Porro, si is qui caeteros confirmandi habet potestatem et auctoritatem, praecentor fieret in qualibet justa sententia episcopis per epistolas directa, quis eam refellere posset, cum sit velut alter Jeremias constitutus non solum super Ecclesias, sed etiam super regna, ut evellat [Col. 0045A] et destruat, et disperdat et dissipet, aedificet et plantet? Sic reges profanos et Simoniacos invenimus evulsos auctoritate apostolica, cooperante gratia Dei, quae per mundi hujus infirma saepe confundit fortia, eligens ignobilia et contemptibilia, ut magna vel instruat et destruat. Puto quod Paulus apostolus idipsum intendebat scribens discipulis: «Si quis non obedit verbo nostro per epistolam, hunc notate; et non ut inimicum existimetis illum, sed corripite ut fratrem (II Thess. III, 14) .» — «Si quis,» inquit, «non obedit,» non episcopum, non principem, seu divitem excipiens, quin esset corripiendus etiam a minimis fratribus atque instruendus: primo in spiritu lenitatis ad obedientiam praetermissam vel intermissam humiliter recipiendam: [Col. 0045B] quam si recipere nollet, in promptu se habere testatus est ulcisci omnem inobedientiam: «Omnem,» inquit, etiam «episcoporum et principum. Cum impleta,» inquit, «primum fuerit vestra obedientia (II Cor. X, 6) ;» subaudis in admonitione fraterna.

LX. Primo enim sunt admonendi qui manifeste peccant, etiam reges, quanto magis episcopi, ut exemplo David regis male acta corrigant; non exemplo Herodis monitores jugulent. Quasi enim decollator est praeconis, qui acquiescere nolens monitis, obstruit viam vocis in deserto clamantis. Atque utinam soli hoc facerent reges Herodis consimiles, non etiam pontifices Caiphae imitatores! Oportet enim Scripturas impleri, quibus hoc praenuntiatum [Col. 0045C] est et praefiguratum, quia non solum bestia, sed et pseudopropheta veritati adversatur. Hinc est quod omnis Pharao suos habet magos, omnis Nabuchodonosor suos habet ariolos, omnis Herodes habet sibi consentaneos scribas, a quibus sciscitatur quomodo vel ubi Christum persequatur, vel quomodo ejus praecones decollandi opportunitatem inveniat, ut eis vocem praeripiat, etiamsi eos corporaliter non occidat: quod est quaedam quasi decollatio et testium Christi occisio.

LXI. Bestiae humani sanguinis avidae, quatuor conspiciuntur in Daniele pugnantes inter se; quibus quatuor significata sunt regna sanguinaria, Babylonicum, Persicum sive Medicum, Macedonum sive Graecorum, atque Romanorum. Quibus bestiis [Col. 0045D] omnino ablatis, conspicitur in nube Filius hominis, cui datum est regnum et honor; quia Christo datus est principatus et honor regni permaxime in humana facie, in qua datum est ei et judicium facere, quia filius hominis est. Unde regni ejus ministros delectat mansuetudo humana, potius quam crudelitas ferina secundum exhortationes, non pseudoprophetarum, sed sanctorum prophetarum, quibus datum est in regno Christi sacerdotium sanctum, usque adeo a sanguinis effusione immaculatum et alienum, ut sacris canonibus exterminetur a sacerdotali ministerio, qui aliquando militans quantumlibet juste occidit hominem, vel in judicio sanguinis pulsando vel ministrando cooperatus est judici quantumlibet juste occidenti. Unde Felici [Col. 0046A] episcopo Nuceriano Innocentius papa scribens, ait: «Designata sunt genera, de quibus ad clericatum pervenire non possunt, id est si quis fidelis militaverit; si quis fidelis causas egerit, hoc est postulaverit; si quis fidelis administraverit.» Promotos quoque in sacerdotio sacri canones instruunt hujusmodi ad cautelam. Legitur enim in Decretali epistola Nicolai papae ad Carolum regem: «Reprehensibile valde esse constat quod subintulisti, dicendo majorem partem hominum episcoporum die noctuque cum aliis fidelibus tuis contra piratas maritimos detineri, ob idque episcopi impediantur venire, cum militum Christi sit Deo servire, militum vero saeculi saeculo, sicut scriptum est: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4) .» Quod si saeculi milites militiae student, quid ad episcopos et milites Christi, nisi ut vacent orationibus?» Ex concilio Hilerdensi capitulo primo; «De clericis qui in obsidionis necessitate positi fuerint, id statutum est, ut qui altario ministrant, et Christi corpus et sanguinem tradunt, vel vasa sacro officio deputata contrectant, ab omni humano sanguine etiam hostili abstineant. Quod si occiderint, officio et communione priventur: quibus post biennem poenitentiam receptis promotio denegetur.» Ex concilio Toletano cap. 44: «Clerici qui in quacunque seditione arma volentes sumpserint aut sumpserunt, reperti, amisso ordinis sui gradu, in monasterium poenitentiae contrudantur.» Ex concilio Toletano cap. 7: «His a quibus Domini sacramenta [Col. 0046C] tractanda sunt, judicium sanguinis agitare non licet. Et ideo magnopere talium excessibus prohibendum est, ne indiscretae praesumptionis motibus agitati, aut quod morte plectendum est sententia propria agitare praesumant, aut truncationes quaslibet membrorum in quibuslibet personis aut per se inferant, aut per se inferendas praecipiant. Quod si quisquam horum immemor praeceptorum, aut in Ecclesiae suae famulis, aut in quibuslibet personis tale aliquid fecerit; et concessi ordinis honore privatus et loco, sub perpetuae damnationis teneatur religatus ergastulo. Cui tamen communio exeunti ex hac vita non neganda est propter Domini misericordiam, qui non vult peccatoris mortem, sed ut [Col. 0046D] convertatur et vivat.» Ex concilio Toletano cap. 30: «Saepe principes contra quoslibet majestatis obnoxios, sacerdotibus negotia tua committunt. Et quia sacerdotes a Christo ad ministerium salutis electi sunt, ibi consentiant regibus fieri judices, ubi jurejurando supplicii indulgentia promittitur, non ubi discriminis sententia praeparatur. Si quis ergo sacerdotum contra hoc commune consultum discussor in alienis periculis exstiterit; sit reus effusi sanguinis apud Christum et apud Ecclesiam, perdat proprium gradum.»

LXII. Praeceptis salutaribus hujusmodi moniti, et apostolica institutione informati, optamus episcopos et reliquos altaris ministros a judicio et negotio sanguinis esse alienos, nisi quantum officium docendi [Col. 0047A] et praecipiendi requirit, quomodo instruendi et constringendi sunt saeculares judices a spiritalibus omnia judicantibus, ut recte judicent suamque potestatem exerceant ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum. Quod autem per labia sacerdotis quae custodiunt scientiam, et per os de quo requiritur lex Domini irreprehensibilis, exeat judicium sanguinis, reprehensibile nimis est. Proinde ipsae quoque potestates et dignitates imperiales Ecclesiis datae; verbi gratia, ducatus, comitatus et his similia; per laicas personas eisdem Ecclesiis fidelitate obligatas ita oportet administrari, ut neque in judicio, neque in negotio sanguinis, quamlibet juste fundendi, polluantur labia et manus, quibus conficiendum est Christi corpus. Ad [Col. 0047B] hoc enim sicut in regno Antichristi cooperantur sibi in malum bestia et pseudopropheta, ut mysterium iniquitatis pallietur specie quadam justae ordinationis; dum non alium bestia Pilatus ad mortem damnavit, quam quem Caiphas juste interficiendum prophetat; sic in regno Christi cooperantur sibi in bonum regalis potestas et sacerdotalis dignitas, ita ut omnis David suum habeat Nathan quem audiat, et omnis Ezechias per sibi contemporaneum regatur Isaiam, et omnis Josias per suum deploretur Jeremiam, et omnis Zorobabel subminister sit Jesu sacerdotis magni: habita nimirum distinctione congrua potestatis utriusque, sicut docent regulae Patrum dignitates ambas recte distinguentium.

[Col. 0047C] LXIII. De quibus cum plura possemus ponere, sufficiat ad praesens unum decretum Nicolai papae dicentis inter caetera: «Cum ad verum ventum est, ultra sibi nec imperator jura pontificatus arripuit, nec pontifex nomen imperatorium usurpavit: quoniam idem mediator Dei et hominum homo Christus Jesus sic actibus propriis et dignitatibus distinctis officia potestatis utriusque discrevit, propria volens medicinali humilitate sursum efferri, non humana superbia rursum in inferno demergi, ut et Christiani imperatores pro aeterna vita pontificibus indigerent, et pontifices pro cursu temporalium tantummodo rerum imperialibus legibus uterentur: quatenus spiritalis actio carnalibus distaret incursibus, [Col. 0047D] et ideo militans Deo minime se negotiis saecularibus implicaret, ac vicissim non illa rebus divinis praesidere videretur.» Item: «Denique hi quibus tantum humanis rebus et non divinis praesidere permissum est, quomodo de his per quos divina ministrantur judicare praesumant, penitus ignoramus.» Haec dicente papa Nicolao, nos eidem consona dicendo affirmamus, eum qui praesidere debet rebus terrenis in administratione tantummodo negotiorum saecularium, non se debere implicare negotiis spiritalibus: et e converso judicem spiritalem vacare oportere divinis, et tamen sine sui spiritus implicamento etiam per doctrinam regere ipsos quoque reges et imperatores, quanto magis minores potestates?

[Col. 0048A] LXIV. At illi persaepe dominari volunt, et doceri nolunt; imo testes veritatis occidunt. Etiam quidam nomine tenus et facie tenus pastores, intrinsecus autem lupi rapaces, et contra doctrinam praecipui pastoris Petri apostoli dominantes in clero, testes veritatis occidunt; et imitando Herodem, se arguentes primo incarcerant inter claustra silentii, ne ab ipsis publice arguantur: deinde quantum in ipsis est, omnino decollantes interficiunt, cavendo quidem sibi, ut aestimant, a reatu homicidii, sed non effugientes crimen testicidii. Aliud est enim hominem occidere, atque aliud testem. Nam hominem occidit, qui ei vitam tollit: testem vero interficit, qui ei testificandi et legendi facultatem praecidit; ea videlicet intentione ut quasi licenter illicita [Col. 0048B] committendi habeat libertatem, nemine arguente vel contradicente. Verumtamen, sicut metuebat Herodes Joannem sciens eum virum justum et sanctum, et audito eo multa faciebat, et eum custodiebat et libenter audiebat; sic et isti libenter se audire simulant eosdem, quos metuunt, incarcerant et occidunt, quia eorum voces in deserto clamantium penitus audire nolunt, nec in solitudinibus et montibus et speluncis vel cavernis terrae, quanto minus in domibus regem luxuriose convivantium, et in ipsis conviviis de morte Joannis tractantium, quem dolent adhuc vivere in spiritu et virtute Eliae atque ideo moliuntur eum in viris justis et sanctis exstinguere. Sed nunquid ideo verbum de ore Domini semel egressum revertetur ad ipsum vacuum? [Col. 0048C] Non: sed faciet quaecunque voluerit, et prosperabitur in his ad quae misit illud. Sicut enim in creatione mundi ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt; sic usque ad consummationem saeculi manens cum electis ipse dicit et fiunt. Quod quia pauci credunt, ideo dicitur: «Cum venerit Filius hominis, putas, inveniet fidem super terram?» (Luc. XVIII, 8.) Vident enim pene omnes ollam succensam, flante aquilone; sed soli et pauci fideles vident simul cum Jeremia virgam vigilantem, qua demonstratur quod Dominus vigilat super verbo suo, ut faciat illud, qui ad perficiendum omne quod intendit, prospere procedit et regnat, nec est qui ejus giganteo cursui obsistere [Col. 0048D] valeat.

LXV. Duas hic perpendo intentiones inter se repugnantes. Nam et olla succensa, diaboli vel Antichristi significat malitiosam intentionem, qua intendit omnia confundere, ita ut in errorem inducantur si fieri potest etiam electi hujus ollae fumo caecati; quo contra Dominus intendit ut fiat salva omnis caro diebus malis breviatis, qui nisi breviarentur, sicut ipse ait, non fieret salva omnis caro, sed propter electos, inquit, breviabuntur. Ergo non solum ipsi electi robusti et perfecti, sed etiam fragiles infirmi nomine carnis designati, salvabuntur, ut et de perfectis dicat ipse: «Hoc nunc os ex ossibus meis (Gen. II, 23) ;» et de imperfectis hominibus, tamen bonae voluntatis, adjiciendo subinferat, [Col. 0049A] «et caro de carne mea (Gen: II, 23) .» Sic: Te decet hymnus, Deus, in Sion ut fiat quod in eodem canitur hymno, ubi dicitur: Ad te omnis caro veniet. Non enim deficient in Ecclesia sancta Jeremiae et Aggaeo similes, licet infirmi ac pauperes, per quos confundantur hujus mundi fortia, illud prohibentia quantum in se est, ne ad te omnis caro veniat, neve omnis caro salva fiat, secundum quod Jeremias et Aggaeus in hoc hymno prophetant: quibus in antistite sedis apostolicae Jesus magnus sacerdos orando, exhortando, epistolas mittendo, synodalia decreta condendo, favere dignoscitur, dum quivis Catholicus et religiosus, licet pauper et modicus, contra iniquos quantumlibet magnos animatur auctoritate Petri, cui praevalere non possunt istae [Col. 0049B] portae inferi. Similiter in quolibet catholico principe a Deo misso, et apostolicae sedis auctoritate firmato ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum, conspicuus est ille Zorobabel dux populi a peregrinatione revertentis juxta verbum Domini, sicut scriptum est: «Et factum est verbum Domini secundo ad Aggaeum in vicesima et quarta mensis, dicens: Loquere ad Zorobabel ducem Juda, dicens: Ego movebo coelum pariter et terram, et subvertam solium regnorum, et cunctam fortitudinem regni gentium, et subvertam quadrigam et ascensorem ejus, et descendent equi et ascensores eorum, vir in gladio fratris sui. In die illa, dicit Dominus exercituum, assumam te, Zorobabel, fili Salathiel, serve meus, dicit Dominus, et [Col. 0049C] ponam te quasi signaculum, quia te elegi, dicit Dominus exercituum (Agg. II, 21-24) .» Notandum quod subvertendum prophetat solium regnorum, priusquam substituat ducem sibi dilectum et electum.

LXVI. Eodem modo si quis rex aut princeps imperio sacerdotali quasi per Samuelem commonitus ferire impios, vastare Amalecitas, percutere Agag regem populo Israel inimicum; talibus contra mandatum sacerdotale pepercerit, aut quod pejus est, inimicos Dei fovere atque amicos persequi ausus fuerit, jure hic talis potestate qua male utitur, privatur, ita ut regnum ab eo scindatur: maxime si et ipse scindere audet pallium sacerdotale vel [Col. 0049D] prophetale, minuendo jus et decus Ecclesiae; quod est in ornatu sacerdotalis excellentiae, quae clare splendescit in illa reversione de captivitate Babylonica in Jerusalem, secundum hunc hymnum, qui te decet Deus, in Sion. Jam quippe solio regnorum subverso in Judaico populo, primo regibus Israel cultoribus vitulorum aureorum propter scissuram sui a domo David, vel potius ob idololatriam deletis et a regno Dei exterminatis, deinde regibus quoque Juda in transmigratione Babylonis terminatis, et quibusdam eorum laudabiliter in regno coelorum coronatis, quorum David, Ezechias, Josias erant praecipui, ex tunc, ut jam dictum est, regnorum solio subverso, et regio nomine penitus ablato, Zorobabel quanquam genitus de tribu regia, non tamen [Col. 0050A] in regem sed in ducem promotus, habuit sibi succedentes non reges, sed duces usque ad illud tempus, quo post ablatum sceptrum de Juda oportuit etiam ducem de femoribus ejus auferri, subintrante rege alienigena Herode, qui ex patre Idumaeo et matre Arabica natus fuit; ac proinde illo regnante, vel potius tyrannizante, illum nasci regem decuit, de quo patriarcha Jacob longe ante praedixerat: «Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat cui repositum, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 10) .» Diminuta igitur aliquantulum jam tunc saeculari dignitate regum Judaicorum in duces, quando incipiebant proficisci de peregrinatione sua cives Jerusalem: sacerdotium prius quidem religiosum, sub regibus [Col. 0050B] tamen aliquatenus depressum, sicut indicat liber Regum; verbi gratia, ubi legitur Elias regis et reginae persecutionem passus in Israel, et in Juda Zacharias inter templum et altare jussu regis lapidatus (Luc. XI, 51) ; jam super duces eorumque principatum legitur magis ac magis exaltatum et glorificatum, coronisque regalibus honorificatum, juxta illud in propheta: «Sumes, ait Dominus, argentum et aurum, et pones in capite Jesu, filio Josedec, sacerdoti magno (Zach. VI, 11) .» Super hoc vir illustris Hieronymus ait: «Imponuntur autem coronae Jesu, filio Josedec, sacerdoti magno, quia per singulas virtutes nostras Dominus coronatur, imo nobis per virtutem poenitentiae coronatis, Salvator in singulis coronas accipit.»

[Col. 0050C] LXVII. Cum ergo rex et sacerdos idem sit Jesus Christus Dominus noster gloria et honore coronatus; tamen sacerdotalis dignitas tunc magis in eo coronatur, cum quis de Babylonica malitia per poenitentiam revertitur in Jerusalem, in qua tunc defecisse constat regale quodam modo fastigium, quando rex Babylonis vel in Ecclesia vel in qualibet prius fideli anima sibi usurpat principatum. Jugo itaque illius per poenitentiam, quae ad sacerdotale officium pertinet, a facie olei computrefacto, recte Jesu sacerdoti magno imponuntur coronae. Cujus rei typus in Jesu sacerdote magno agnoscitur praecessisse, simulque illud praefiguratum esse, quod regnis idololatris, schismaticis atque indisciplinatis, [Col. 0050D] usque ad sui fastus defectum curvatis, amplius glorificanda et coronanda erat sacerdotalis dignitas, ita ut stratoris quoque officium pontifici Romano a regibus et imperatoribus exhibendum sit: renovatis videlicet miraculis antiquis, quibus agnoscitur Joseph in curru Pharaonis exaltatum, Danielem regis purpura ornatum, Mardochaeum regali equo subvectum. Haec nimirum spectacula nunc regibus partim ablatis, partim diminuto eorum regno humiliatis, et exaltato sacerdotio, delectant spectatorem benevolum, torquent invidum. Qui ut amplius crucietur, et pius oculus magis jucundetur, forsitan sicut ante primum Christi adventum regibus ablatis duces principati sunt usque ad ipsum; sic ante secundum ejus adventum per lapidem sine [Col. 0051A] manibus abscissum de monte, aurea statua regnorum tota contrita in quantum regno divino invenitur contraria, succedet in saeculari dignitate minoris nominis potestas, diminutis regnis magnis in tetrarchias, aut minores etiam particulas, ne premere valeant ecclesias vel ecclesiasticas personas, patrocinio magni sacerdotis praesidis sedis apostolicae coronati, et super omnia regna exaltati defensas, et privigeliis apostolici principatus communitas.

LXVIII. Quis jam cujus oculus nequam non est aut lippus, ad invidendum potius quam ad videndum patulus, non ista cernat partim completa, ut jure omnis benevolus exspectator et spectator de implendis minime ambigat, cum tanta videat impleta [Col. 0051B] secundum quod in Scripturis veritatis inveniuntur expressa? Quis non cum veneratione aspiciat Petrum apostolum sacerdotem magnum, imo in ipso sacerdotem summum Jesum Christum, tot coronis aureis coronatum super quot regna constituit illum? «Ecce,» inquit, «constitui te super gentes et super regna, ut evellas et destruas, et disperdas et dissipes, aedifices et plantes (Jer. I, 10) .» Clarus ergo sanctorum senatus apostolorum princeps est orbis terrarum rectorque regnorum, ecclesiarum mores et vitam moderando, quae per doctrinam apostolicam fideles sunt ubique. Antiochus et Remus concedunt tibi, Petre, regni solium. Cum talia per Ecclesias canoris vocibus declamantur, et hymnos de [Col. 0051C] canticis Sion in laudibus regalibus ad apostolorum, praecipue autem principis apostolorum gloriam sacra canunt solemnia, Te decet hymnus, Deus, in Sion; sic dictis facta compensantur, et magnalia divina, quae in verbis resonant, rebus clarentia etiam oculis demonstrantur, ut possimus canere hymnum dicendo: «Sicut audivimus ita et vidimus in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus (Psal. XLVII, 9) .» Ad hoc enim Dei mirabilia, quae in hymnis et psalmis, caeterisque canticis spiritalibus enuntiamus, condigno rerum effectu etiam oculis demonstrabilia fieri optamus, ne quando dicant gentes: «Ubi est Deus eorum? Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie: Ubi est Deus tuus?» (Psal. XLI, 4.) Nesciunt miseri [Col. 0051D] qui haec dicunt, beatos esse quibus haec dicunt: quoniam istis invidentibus et non videntibus, videbitur ab illis Deus deorum in Sion. Et ideo te decet, hymnus, Deus in Sion, cujus in plateis ponendi sunt infirmi ut, veniente in sui principatus gloria Petro apostolo, saltem umbra illius obumbret quemquam illorum, et liberentur ab infirmitatibus suis, ne quando dicant gentes: Ubi est Deus eorum, cum viderent sanatas infirmitates eorum.

LXIX. Respice, o princeps apostolorum, hujus civitatis plateas lectulis et grabatis infirmorum plenas. Respice, vel potius illum respectum nobis obtine quo te respexit Dominus, ut fleres amare sauciatus, et languens adhuc magna infirmitate: a qua [Col. 0052A] ita sanatus es et roboratus, ut jam non timeres mundi dominam Romam, qui adhuc infirmitate tua sacerdotis expaveras ancillam. Trahe nunc post te successores tuos apostolicae sedis praesules, imo et nos oves tibi creditas, ut omnes curramus in odore unguentorum tuorum sub te in Christo rectore omnium regnorum, et moderatore omnium Ecclesiarum.

LXX. Sed dicet aliquis: Quomodo per principem apostolorum regna regi, vel Ecclesiae gubernari possunt, quae sedis apostolicae praesuli minime obediunt? Ad hoc pro captu meo sine majorum praejudicio ego minimus respondeo. Cautela ecclesiastici regiminis in ea discretione insigniter enitescit, qua rector Ecclesiae «butyrum et mel comedit, ut sciat [Col. 0052B] reprobare malum et eligere bonum (Isa. VII, 15) .» Per butyrum, quod est corrupti lactis congesta pinguendo, intelligi potest morum corruptela, qua incrassatus, impinguatus, dilatatus quis derelinquit Deum factorem suum, et recedit a Deo salutari suo. Per mel vero, quod de cerea favi spissitudine separatum dulce simul est et purum, puritas intelligitur morum dulcium. Licet enim bene sibi conveniant mel et lac sub lingua sponsae, aut in terra fluente lac et mel, vel etiam in die illa, in qua stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lac et mel, dilectione proximi per lac, Dei vero per mel intellecta; tamen per butyrum, quod est corrupti lactis excrementum, non incongrue intelligitur, ut dictum [Col. 0052C] est, corruptio morum, sicut per mel dulce ac purum, puritas morum. Quod cum ita sit, rector Ecclesiae, et in illo habitans Emmanuel, butyrum et mel comedit, quando mala et bona in Ecclesia sibi commissa, diligenter investigans exquirit, ut sciat reprobare malum et eligere bonum. De occultis malis ad praesens non loquimur, quae nullius praelati est judicare, nisi aut legitimus accusator inveniatur, aut prava opinio pertinaci animositate defendatur.

Porro de manifestis malis, etiam nullo accusante vel testificante, aut etiam quod pejus est, populo stulto et insipiente approbante illa, judicis eadem reprobantis etiam invitis auditoribus est ingerenda sententia, sive per sermonem, sive per epistolas, [Col. 0052D] cum tanta comminatione ut sciant et scire cogantur non solum qui talia faciunt, sed et qui facientibus consentiunt, aut eis post interdictum cibo vel salutatione temere communicant, pari damnatione teneri. Angelis vero talium Ecclesiarum talis butyri fermento corruptarum, litteris apostolicis denuntiandum est, quod nisi tam certa et aperta mala corrigant, vel si corrigere non possunt, excludant; vel si ea pro strage vitanda excludere non valent, aequitate improbent, et cum discreta reclamatione quasi plaustrum onustum feno stridendo portent, ipsi seipsos excludendos vel deponendos agnoscant, movente candelabrum eorum Christo, qui ambulat in medio septem candelabrorum aureorum.

[Col. 0053A] LXXI. Septem candelabra aurea septem Ecclesiae sunt, in quibus per numerum septenarium intelligitur universitas omnium Ecclesiarum, quae sic per litteras apostolicas visitandae sunt, ut alicubi quasi per vocem tonitrui arguatur doctrina et secta Nicolaitarum in incestu clericorum; alicubi doctrina Balaam conductitii prophetae in secta conductitiorum; alicubi nequitia Jezabelis tyrannizantis et prophetas Dei occidentis in tyrannis Eliae similes justos persequentibus; alicubi specialis desidia ipsorum angelorum vel charitatem primam relinquentium, vel nomen vivum in officiis, mortuum in operibus malis habentium, vel tepidorum de ore Dei, nisi poeniteant, evomendorum. Item si respicimus Epistolas Pauli apostoli, videmus exemplo [Col. 0053B] illius per epistolas apostolicas arguendas Ecclesias, ut cum hujusmodi cibum non sumant qui fratres nominantur, et sunt fornicatores, avari, ut se subtrahant ab omni fratre ambulante inordinate; ut si quis non obedit verbo apostolico per epistolam misso, hunc notent, et ut fratrem corripiant, atque si correptus emendari noluerit, ut hostem caveant. Nam, propter cautelam inter tales habendam: «Videte,» inquit, «quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, sed ut sapientes, redimentes tempus, quoniam dies mali sunt (Ephes. V, 15) .» Et ne in diebus malis ita quis putet redimendum sibi tempus, ut malis aliquo modo consentiat, dicit: «Auferte malum ex vobismetipsis (I Cor. V, 13) .» Ostendens itaque etiam propter unum fornicatorem, [Col. 0053C] quasi per modicum fermentum totam massam corruptam: «Expurgate,» inquit, «vetus fermentum, ut sitis nova conspersio (ibid.) .» Non exspectavit super hoc manifesto malo accusationem vel testificationem cujusquam, nisi manifestae infamiae clamorem, de quo ait: «Omnino auditur inter vos fornicatio, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes (ibid.) .» Neque vero illi soli, sed toti Ecclesiae illum toleranti virgam minatur; nisi is qui hoc malum operatus est de medio eorum tollatur, et Satanae tradatur in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini.

LXXII. Longum est in epistolis apostolicis ostendere per singula, quomodo rector Ecclesiae apostolorum [Col. 0053D] exemplo debeat butyrum et mel comedere, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum. Sufficiat in hujus rei exemplum sedis apostolicae praesulibus imitandum beatus papa Gregorius, qui tanto studio butyrum et mel comedit, ut coarctante illum sollicitudine omnium Ecclesiarum, scriberet ultroneas epistolas pro causis multis nonnisi per famam sibi delatis: in quibus quanto studio reprobaverit malum et elegerit bonum, testantur ejus epistolae pontificibus, regibus, caeterisque personis ecclesiasticis ultro ingestae, nullo eas interdum petente, sed publica fama exigente, vel etiam qualibet veraci relatore ad aures ejus rem perferente. Unde solemne ipsi erat in exordiis epistolarum quorumdam sic dicere: Perlatum est ad nos, vel: Pervenit [Col. 0054A] ad nos. Unde Romano defensori scribit dicens: «Perlatum est ad nos reverentissimum fratrem nostrum Basilium episcopum, velut unum de laicis in causis occupari, et praetoriis inutiliter deservire. Quae res quoniam et ipsum vilem reddit, et reverentiam sacerdotalem annihilat; statim ut experientia tua hoc praeceptum susceperit, eum ita ad revertendum districta exsecutione compellat, quatenus ei illic te insistente, quinque diebus sub qualibet excusatione immorari non liceat, ne, si quolibet modo eum ibidem amplius moram habere permiseris, cum ipso apud nos incipias esse culpabilis.» Item Anthemio subdiacono: «Pervenit ad nos, Priminium, Amalphitanae civitatis episcopum, in Ecclesia sua residere non esse contentum, sed foris per [Col. 0054B] diversa loca vagari. Quod videntes alii, nec ipsi in castro se retinent, sed ejus exemplum sequentes foris magis eligant habitare. Et quia haec agentes ipsi potius ad suam hostes depraedationem invitant; idcirco hac tibi auctoritate praecipimus, ut suprascripto episcopo interminare non desinas, quatenus haec de caetero facere non praesumat, sed in Ecclesia sua sacerdotali more resideat. Quem si forte non emendari post tuam interminationem cognoveris; in monasterio eum deputare, et nobis curabis modis omnibus indicare, ut quid facere debeas nostra iterum praeceptione cognoscas.» Item Secundo, servo Dei, inter caetera sic: «Fratrem Marianum episcopum verbis quibus vales excita, quia eum obdormisse suspicor. Nam venerunt quidam ad me, in [Col. 0054C] quibus quidam senes mendicantes, qui a me discussi sunt a quibus quid acceperint, et per singula retulerunt quanta eis et in itinere data sint. Quod dum sollicite de praedicto fratre requirerem, quid eis dedisset, responderunt se eum rogasse, sed ab eo nihil accepisse; ita ut neque panem in via acciperent, quem dare omnibus illi Ecclesiae semper familiare fuit. Dixerunt enim: Respondit nobis dicens: Non habeo quod vobis dare possim. Et miror si is qui vestes habet, quid pauperibus dare non habeat. Dic ergo illi ut cum loco mutet mentem; non sibi solam lectionem et orationem credat sufficere; non ut remotus studeat sedere, et non de manu fructificare; sed largam manum habeat, [Col. 0054D] necessitatem patientibus concurrat, alienam inopiam suam credat. Quia si sic non habet, vacuum episcopi nomen tenet.»

LXXIII. In hunc modum plures inveniuntur ejus epistolae, quibus ultro et nullo petente missis, reprobantur mala et eliguntur bona. Videtis ergo, o benevoli spectatores, quomodo iste sanctus pro lege Dei sui certaverit; quomodo butyrum et mel comedens, investigatis undique malis et bonis, scivit et studuit reprobare malum et eligere bonum; non exspectatis accusationibus vel testificationibus in rebus manifestis, et quomodolibet sibi notificatis. Certe si nunc in diebus istis novissimis et temporibus periculosis iste sanctus viveret, multa mala increpare haberet, quae ita fiunt in aperto, ut nullo [Col. 0055A] accusationis vel testificationis egeant ordine judiciario.

LXXIV. Si ergo super his reprobandis apostolicae mittentur epistolae, simulque scribetur viris religiosis, ut si quis non obedit verbo per epistolam misso, hunc notent juxta doctrinam Pauli apostoli: multa, favente gratia Dei, emendabuntur, quae nunc libere, cum sint mala et turpia, fiunt non solum in occulto, sed etiam in aperto, et habentur etiam pro bonis, cum sint mala, quia non est qui reprobet illa. Possemus digito monstrare ac manifesto nomine significare mala quaedam reprobanda, evellenda, destruenda, disperdenda; et ex opposito bona quaedam eligenda, plantanda et aedificanda. Sed apostolicae vigilantiae quam sollicitudo angit [Col. 0055B] omnium Ecclesiarum, et ad quam spectant omnium regimina regnorum, relinquimus in his omnibus butyrum et mel comedendum, ut sciat reprobare malum et eligere bonum. Sciat videlicet in sacerdotio reprobare levitas minime juxta legem Dei purificatos et rasos, eligendo bonos bene purificatos et haereditate quae Deus est contentos. Sciat nihilominus in regno reprobare dominatores iniquos, et eligere bonos ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum divinitus missos. Sciat, inquam, reprobare, quosdam, salva ecclesiastica pace, penitus excludendo, quosdam propter apertas iniquitates a ministerio altaris vel communione Dominici corporis et sanguinis prohibendo, et tamen intra Ecclesiae societatem pacis intuitu sufferendo, in hujus peregrinationis [Col. 0055C] via, qua de captivitate Babylonica tendimus in Sion sive in Jerusalem, cujus praecipui senatores cum rege suo in ultima ventilatione, reprobatis omnibus malis, eligent bona omnia.

LXXV. Quanto ergo nunc diligentius per Ecclesiarum gubernatores reprobantur mala indecentia et eliguntur bona bonos decentia; tanto congruentius te decet hymnus Deus in Sion, et tanto decentius tibi reddetur votum in Jerusalem. Quod quia magis orando quam disserendo ut fiat acceleratur, post assertionis largam digressionem redeamus ad intermissam psalmi expositionem et orationem. Non enim aliud hac expositione magis intendimus, quam ut Patrum sensus congerendo in hoc opusculo [Col. 0055D] rusticano velut in cophino, vase ut dicitur stercorario, nosmetipsos et ea quae scribimus lecturos excitemus, in quantum, Deo favente, possumus, in eumdem laudandi et orandi affectum, quem continent verba psalmorum et super ipsos paternarum expositionum. Quapropter sive David, sive Idithun, sive Asaph, sive aliorum in psalmis loquentium personas frequenter assumimus, ut eorum affectus vehementius exprimamus. Et in hoc igitur psalmo assumpta persona Jeremiae sive Aggaei sive amborum cum orantibus oremus, cum laudantibus laudemus, et vota in Jerusalem reddenda vovamus in via peregrinationis hujus. Tu autem, Domine, cui reddenda sunt laudis vota in patria, exaudi orationem meam nunc in via; quia si exaudieris, imo quia [Col. 0056A] exaudies, ad te omnis caro veniet. Si enim dies mali non abbreviarentur, ut tu dicis, non fieret salva omnis caro. Sed propter electos, ut tu promittis et ego Jeremias et Aggaeus ex promisso tuo certificatus rogo, abbreviabuntur dies mali: quibus breviatis, ad te omnis caro veniet, id est ex omni genere hominum, pauperes, divites, docti, indocti, pueri, senes, Judaei et gentes, viri et feminae, quae saepe significantur nomine carnis, ut illic: «Dedit illis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 72) .» Item: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea (Gen. II, 23) .»

LXXVI. Ut ergo impleatur quod scriptum est: [Col. 0056B] Erunt duo in carne una (ibid.) , sponsus et sponsa, caput et membra, indubitanter, ad te omnis caro veniet: non solum illa de qua certum est quod breviatis diebus malis fiet salva, videlicet ad salutem praedestinata, quantumlibet sit fragilis et infirma; sed et illa quae non erit salva, tunc ad te judicem veniet, quando, ut scriptum est, omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis humiliabitur, et videbit omnis caro salutare Dei. Quod ergo dico ego Aggaeus, ad te omnis caro veniet, partim prophetia, partim oratio est. Nam prophetia est quantum ad illud, quod omnis caro ventura est ad te judicem; sed oratio est quantum ad illud, quod brevitatis diebus captivitatis non in errorem ducantur electi, et his recta via de captivitate in Sion redeuntibus, eorum [Col. 0056C] ducatu tanquam per Jeremiam et Aggaeum salva erit omnis caro, id est etiam fragiles; electis tamen et fortibus per obedientiam et charitatem cohaerentes, pariterque cum illis incipientes proficisci.

LXXVII. In Hebraeo legitur: Omnis caro ad te veniat. Recte itaque orationem in conspectum Dei recitaturus ego Jeremias vel Aggaeus, efficaciter exaudiri desiderans, aliam orationem praemitto dicens. «Exaudi orationem meam (Psal. XXXVIII, 13) .» Qua oratione subsequentis orationis praeparatoria sic praemissa, tanquam si diem festum praecedat vigilia cum lamentante Jeremia, consequenter quasi cum Aggaeo festivo depromitur oratio, qua in finem psallens Psalmista, oro ut omnis caro ad te veniat. [Col. 0056D] Quia, enim tu vis omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire; voluntati tuae concordans recte oro ut omnis caro, id est omnis homo ad te veniat, et benedicantur in te, semine Abrahae, omnes tribus terrae. Non quod salventur aut benedicantur omnes homines; quod non habent quae Abrahae dictae sunt promissiones; sed omnes tribus, id est aliqui de omnibus tribubus terrae, ita ut non sit personarum acceptio, quando in omni gente omnis qui timet Deum et operatur justitiam, acceptus est illi.

LXXVIII. Sic nos oramus, qui, proficisci nunc incipientes, in finem tendimus, ubi videatur Deus deorum in Sion, ubi te decet hymnus, Deus, in Sion; sed non exaudimur quam cito vellemus. Quare? quia Verba iniquorum praevaluerunt super nos. [Col. 0057A] Iniqui primi fuerunt, serpens, Adam, Eva: inter quos conflata sunt verba peregrinationis nostrae causa effectiva, dicente per serpentem diabolo angelo iniquis humani generis parentibus «Comedite, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum (Gen. III, 5) .» Quibus nimium creduli parentes nostri, facti sunt cupidi, elati et curiosi. Nam per appetitum comedendi cibum vetitum, concupiscentia carnis; per appetitum similitudinis Dei, elatio mentis; per appetitum sciendi bonum et malum, subintravit curiositatis vitium. Et quidem verba haec iniquorum, verbum scilicet peregrinationis, praecesserat ex ore Dei egrediens verbum benedictionis, quo dictum est parentibus nostris: «Crescite et multiplicamini, et replete terram (Gen. I, 28) .» Quo verbo fecundati [Col. 0057B] habebant virtutem pariendi solos filios benedictos in patria benedicta mansuros. Verbum postea subsecuta sunt propter peccatum verba peregrinationis, dicente Deo ad Evam: «Multiplicabo aerumnas et conceptus tuos (Gen. III, 16) ;» ac si diceret: Super numerum benedictorum filiorum conceptus tuos multiplicabo, ut parias multo plures filios maledictionis quam benedictionis; ita ut ipsi filii benedicti, sint inter maledictos peregrini et quasi captivi usque ad illam utrorumque disjunctionem, qua maledictis in terra maledicta dominantibus, et benedictos filios inique gravantibus, dicatur: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) ;» benedictis quoque filiis in terra maledicta peregrinantibus, et inter verba iniquorum sibi praevalentia [Col. 0057C] laborantibus tunc dicitur: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (ibid., 34) .» Quorum numero, fide ac spe sociati, eo quod inter verba iniquorum nobis praevalentia gemendo potius cum Jeremia lamentamur, quam in illis consensu pravo delectemur; hoc ipsum conquerimur, quod verba iniquorum praevaluerunt super nos: ita ut nos filii benedicti, licet primitias Spiritus sancti habentes, et ad supernam patriam redire cupientes, tamen intra nosmetipsos gemamus, videntes legem iniquam in membris nostris repugnantem justitiae, sanctae ac bonae legi mentis: qua videlicet lege iniqua nos captivante in lege peccati et mortis, recte conquerimur, quod verba iniquorum praevaluerunt super nos.

[Col. 0057D] LXXIX. Verba iniquorum plurimorum super numerum nostrum valde multiplicatorum praevaluerunt super nos paucos. Divitum, potentum, superborum, perversorum verba praevaluerunt super nos pauperes, infirmos, humiles, ad te, Deus, conversos, et de medio Babylonis in Jerusalem redire paratos. Cum ergo sint facies nostrae ad te conversae quasi euntium in Jerusalem, relicta quasi post dorsum Babylone; tu exsurgens misereberis nostri civium Sion, et impietatibus nostris in Babylone commissis tu propitiaberis. Revertentibus quippe nobis de captivitate ad patriam, Jesus magnus sacerdos [Col. 0058A] a dextris tuis interpellat pro nobis, et ipse, hostia perfecta, factus est propitiatio pro peccatis nostris. Fiet ergo per Verbum tuum incarnatum, ut verba iniquorum quae in Babylone praevaluerunt super nos, dum incipimus inde proficisci, non possint ultra praevalere; dum non prae oculis in faciem sonant, et quasi post dorsum nostrum susurrant, et quasi de humo eloquium subobscurum mussitant. Si ergo beatificamus eos, qui Babyloniorum verba postponendo incipiunt proficisci ad cantum propheticae tubae sonantis per os Jeremiae vel Aggaei; multo magis beatus quem elegisti et assumpsisti, quique assumptus inhabitat in atriis tuis.

LXXX. Beatus prae omnibus consortibus suis homo, quem tu Verbum Dei sic assumpsisti, tibique [Col. 0058B] in una persona mirabiliter univisti, ut verba iniquorum nunquam potuerint praevalere illi: quoniam ille est «beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I, 1) .» Beatus plane homo electus ex millibus, quem tu, Pater Deus, elegisti et Deum fecisti: non utique Deum adoptivum, sed Deum verum naturalem filium tuum; non per hominis in Deum assumptionem, sed per hominis in Deum assumptionem ⁜ (5) . Neque enim solummodo illum elegisti de massa perditionis in sui conceptione vel prius in tua praedestinatione, sed etiam assumpsisti cum gloria in consessum dexterae tuae, sicut ipse dicit: «Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti [Col. 0058C] me, et cum gloria suscepisti me (Psal. LXXII, 24) . Beatus homo quem sic elegisti, et assumpsisti in sacerdotem magnum populo tuo peregrinanti valde necessarium; sicut Jesus magnus sacerdos ille figuralis, olim fuit necessarius: qui typum hujus veri sacerdotis et regis legitur coronis aureis coronatus, ut supra in brevi perstrinximus.

LXXXI. Beatus etiam post ipsum et in ipso et per ipsum, quem de mundo elegisti, et in aliquod ministerium salutis tam suae, quam aliorum assumpsisti. Quod opus egregium quia ipse tecum operatur, sine quo tu, pater, nihil operaris, cum sit ipse manus tua tecum et in te operans omnia quae tu operaris: quaecunque enim tu operaris, haec [Col. 0058D] et ille similiter facit. Recte ac vere tuis ac suis electis ipse dicit: «Non vos me elegistis, sed ego vos elegi, et posui vos ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat (Joan. XV, 16) .» Item: «Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat diligeret. Quia vero de mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit eos mundus (ibid., 19) .» Beatus quem sic elegisti de mundo, ut ob hoc ipsum sustineret odium mundi; quia tu eum elegisti et assumpsisti, non ad opus malum, vel ad horam in atriis tuis mansurum, sed ad opus bonum et permansurum in aeternum, quoniam inhabitabit in atriis tuis. Servus non manet in domo in aeternum, filius [Col. 0059A] manet in aeternum. Propterea servus malus ad tempus assumptus propter aliquod opus necessarium, retro aspiciens et retro abiens non habitabit in atriis tuis, in quae illum assumpsisti; sed filius habitabit in atriis tuis tanquam haeres legitimus. Et nos, qui de Babylonia in Sion proficiscimur, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi efficimur: et ita per ipsum qui caput nostrum est, replebimur.

LXXXII-IV. Beatus quidem ille est qui electus et assumptus a te inhabitabit in atriis tuis. Verumtamen in ipsis atriis non est plenitudo beatitudinis. Etenim licet stantes pedes nostri in atriis tuis Jerusalem beati sint, tamen plane beati sunt soli qui habitant in domo tua, Domine, ubi in saecula saeculorum [Col. 0059B] laudabunt te. Hic incipimus proficisci laetantes in his quae dicta sunt nobis, et in domum Domini ibimus, et multas viaticas refectiones euntibus nobis providet Jesus sacerdos magnus. Sed cum pervenerimus, tunc omnino replebimur in bonis domus tuae Deus. Dona domus suae sunt ineffabilia, sive domus ipsa intelligatur humana natura in Deum assumpta, sive angelorum portio electa, sive etiam tota sancta universalis Ecclesia. Quae domus est etiam templum, non qualecunque sed mirabile; non in structuris artificiosis et manu factis, ornatis auro vel argento seu lapide pretioso, sed in aequitate. Non mireris quia dixi templum illud mirabile in aequitate, quod omni caret iniquitate, ac summa claret aequitate. Si enim templum [Col. 0059C] non manufactum, Dominicum videlicet corpus respicias, nulla est in eo iniquitas, imo ad abolendas iniquitates omnium nostrum sufficit et superabundat illius aequitas.

LXXXV. Quid enim justius vel aequius, quam ut ad perditam libertatem redeat servus, pro cujus iniquitate servilibus poenis voluntarie subjacuit filius? Quid justius vel aequius, quam ut praedo iniquus amittat jus et dominium, quod habuerat in hominem peccatorem, qui manus violentas misit in hominem peccato prorsus carentem, et in summa aequitate Deo Patri suo gratias agentem. Nempe in hoc maxima erat hominis iniquitas, quod a Deo bene creatus, ipsi Creatori suo penitus, non solum [Col. 0059D] gratias non agebat, sed nec unde ageret habebat, vitio suo nudatus, et plagis impositis semivivus relictus. Gratias namque condignas agere de aliquo beneficio, est ipsi benefactori suo de toto quod accepit esse devotum; ita ut nihil minus rependere studeat in servitio quam accepit in beneficio. Nam si minus rependat, in libra aequitatis apud Deum non est acceptabile munus oblatum cum tali fraude vel iniquitate. Constat autem quod primi parentes bene creati et paradisiacis bonis ditati, nullas Deo gratias egerunt, sed ingrati benefactori suo, ejus hosti gratis venundati succubuerunt. Sic distorti a regula aequitatis genuerunt filios iniquitatis, filios maledictionis, filios irae; quorum nullus fuit idoneus ad agendum gratias Deo, praepediente omnes [Col. 0060A] paternae ingratitudinis originali peccato. Unde inter omnia patriarcharum vel prophetarum praeconia, cum sonet saepe vox laudis, vox confessionis, vox exsultationis et salutis in tabernaculis justorum, nusquam sonat vox gratiarum actionis, nisi in hoc templo mirabilis aequitatis.

LXXXVI. Ante Christum namque nullus sanctorum legitur Deo gratias egisse, quia noverant se ad hoc non sufficere. Ipse autem primus, unus pro suis omnibus Deo patri gratias egit, sicut in Evangelio legitur; primo ubi de paucis panibus multam turbam hominum satiavit, deinde ubi Lazarum suscitavit, novissime ubi accipiens panem gratias egit, benedixit et fregit, et dedit discipulis suis dicens: «Hoc est corpus meum,» etc. (Matth. XXVI, 26.) Sed et tota ejus in mundo conversatio quid fuit, nisi condigna gratiarum actio? Annon etiam nunc summae Trinitati gratias agit a summo usitata et usque ad summum provecta in ipso Dei Filio natura humana? Discipulis quoque per ipsum et in ipso gratias agendi Deo Patri potestatem dedit ibidem, sic dicens: «Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXII, 19) ,» id est meo exemplo, meoque adjutorio quod feci facite, me in vobis et per vos operante. Ecce sacerdos magnus carens omnino iniquitate, ipse hostia sufficiens pro abolenda omnium iniquitate, ipse templum mirabile in aequitate, in solo rependitur Deo aequa gratiarum actio absque iniquitatis fraude; quia totum quod a Deo fuit homini assumpto donatum, divinis obsequiis [Col. 0060C] integre fuit impensum in holocaustum suavissimi odoris, et in sacrificium plenissimae gratiarum actionis, quod ante ipsum nullus potuit facere. «Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi?» (Psal. CXV, 12) ait unus electorum praecipuus. Et cum in se nihil digne donis Dei retribuendum invenisset: «Calicem» inquit «salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (ibid., 13) ,» id est illum exspectabo et fideliter invocabo qui, calicem passionis innocens bibiturus, perfecta gratiarum actione satisfaciet Patri per suae carnis et sanguinis hostiam salutarem.

LXXXVII. Quod etiam in ipso et per ipsum nunc donatum est Ecclesiae, cui sacrificanti hanc ipsam [Col. 0060D] hostiam in hoc ipso templo gratias agere solemne est, ita ut dignum et justum est, aequum et salutare, in summa aequitate, in statera aequitatis et justitiae. In qua «utinam appendantur peccata mea et calamitas quam patior, ait sanctus Job (Job LXII) , desiderio desiderans hoc templum mirabile in aequitate, atque in eo stateram justitiae, in qua per duas lances brachiorum crucis, seu justitiae et misericordiae, pondus humanae calamitatis quasi arena maris gravior apparet omnibus omnium hominum in hoc templo sacrificantium peccatis. Etenim calamitas probrosae mortis in persona Dei incarnati, absque iniquitate propria propter iniquitates nostras passi, longe in infinitum praeponderat in lance misericordiae peccatis nostris in lance justitiae; [Col. 0061A] ita ut lanx misericordiae tantae calamitatis pondere quasi arena maris gravior apparens, et usque ad infernum despoliandum subsidens, in judicio superexaltet lancem justitiae tam vehementi exaltatione, ut excussis inde peccatis credentium in profundum maris, mirabile fiat spectaculum divinae pietatis et aequitatis, merso Pharaone per judicium aequitatis eo quod aviditate nocendi ausus est persequi a se recedentes, et ad illum protectorem confugientes, qui et in columna nubis pius, et in columna ignis justus, nullius fuit reus iniquitatis: qui etiam templum est mirabile in aequitate, ita ut ad ipsum tutissimum fit refugium ab omni iniquitate.

LXXXVIII. Sanctum est ergo templum tuum, [Col. 0061B] mirabile in aequitate, cui et sanctitas abundat in seipso, ita ut recte dicatur Sanctum sanctorum, et aequitas ad Patrem, sive totius Trinitatis divinitatem, cui perfecte gratias agendo servavit mirabilem aequitatem; ita ut neque hosti iniquo iniquam inferret violentiam, sed aequitate illum superaret, cum inconcessa pervadenti concessa judicialiter auferret. Est etiam in hoc hujus templi non manu facti aequitas mirabilis, et nulli rationi penetrabilis quod quanto tempore hic coelestis regni legitimus haeres parvulus fuit nihil differens a servo in similitudine carnis peccati, sic semetipsum exinaniendo minimis suis servulis coaequavit, ut pedes eorum lavaret, et cum iniquis reputatus, non de iniquitate hac indignaretur, sed Patri, totius [Col. 0061C] aequitatis auctori, gratias ageret, ejusque justitiam collaudaret, simul excusans per ignorantiam quosdam iniquorum, dicens: «Pater juste, mundus te non cognovit (Joan. XVII, 25) .» Item: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Quis non miretur simulque veneretur in abundantia tantae iniquitatis collaudationem paternae justitiae judicantis omnia in summa aequitate? Quis denique hominum judicante se homine tam inique judicatus, tam inique cum iniquis reputatus, laudaret aequitatem judicis talia disponentis, vel cum non prohiberet fieri sinentis? Prorsus nemo. Sed hic Deus homo se sic humiliat sub judicio divino, tanquam si nihil differat a servo: [Col. 0061D] nec rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, quandiu in forma servi humiliatus et servis coaequatus, atque cum iniquis reputatus, disciplinam servis iniquis debitam pro ipsis humiliter sustinuit. Propter quod et Deus illum exaltavit, et donans illi nomen quod est super omne nomen, sibimetipsi cum summa gloria coaequavit, ut omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris, tam secundum eam naturam quam credimus in eo exaltatam et summo nomine donatam, quam secundum illam, quae ab aeterno erat altissima

LXXXIX. Humana quippe natura in Deum Dei [Col. 0062A] Filium assumpta, etsi tempore assumptae mortalitatis paulo minus ab angelis minorata, longe sub Deo in Deo fuerit, tamen sub Deo minorem gloriam, sed in Deo et cum Deo prorsus habet eamdem gloriam, data sibi omni potestate in coelo et in terra, quam ipse Deus, Dei Filius in divinitate sua, una cum Patre suo Deo aeternaliter habuit, sed in humanitate sua ex tempore accepit, minor quidem Patre permanendo secundum humanitatis naturam, sed non minor secundum divinam suae humanitati potentiam et gloriam donatam. Nonne in hac humanitatis ad summa provectione, sicut mirabilis, ita est etiam rationabilis aequitas? Quia enim sponte sua humiliatus, et cum iniquis reputatus, eisque in poena pro Dei Patris gloria coaequatus [Col. 0062B] est, justo aequitatis judicio naturae humanae sic humiliatae datum est eousque ascendere, ubi erat prius ipse Dei Filius cum Patre altissimo altissimus, adimpleta ironia sive prophetia, qua olim dictum est: «Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est (Gen. III, 22) .»

XC. Quod enim contra veterem Adam gravissima fuit ironia; de novo Adam suavissima erat prophetia, de quo in veritate habet Deus Pater dicere: «Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est,» id est nobis in gloria coaequatus est, sciens bonum et malum aeque ut unus nostrum, potens ad faciendum judicium aeque ut unus nostrum. Unde sicut ad veterem Adam adducta sunt animantia cuncta, ut videret quid vocaret ea: omne enim quod vocavit [Col. 0062C] Adam animae viventis, ipsum est nomen ejus; sic ad istum judicaturum adducenda sunt omnia, ut videat quid vocet ea, secundum sententiam ⁜ (6) boni et mali, qua ipse optime scit reprobare malum et eligere bonum, servata in omnibus aequitate, quia ipse templum est mirabile in aequitate, non discrepans in donata sibi claritate ab inhabitante se altissima divinitate. Sic lapis quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris. Mirabile videlicet in illa potissimum aequitate, qua lapidis vel templi hujus naturalis essentia minor divinitate in se permanens indestructibilis ultra se provecta est usque ad aequalitatem [Col. 0062D] gloriae divinae se inhabitantis, juxta illud Apostoli: «In quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Et estis,» inquit, «in illo repleti (Coloss. II, 9, 10) ;» secundum quod hic psallentes dicimus: «Replebimur in bonis domus tuae, sanctum est templum tuum, mirabile in aequitate (Psal. LXIV, 5) .» Revera mirabilis erat aequitas, qua dictum est homini Filio Dei a Deo Patre: «Sede a dextris meis (Psal. CIX, 1) .» Quod idem est ac si dixisset: In mei aequalitate conregna mecum. Quod secundum humanam naturam illi dictum est, quia secundum illam datum est ei regnum et honor, non particulariter, sed universaliter; [Col. 0063A] sicut ipse de se contestans: «Data est,» inquit, «mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) .» Sicut in similitudinem lapidis aquae durantur, sic ima summis coaequantur. Etenim sicut aqua non pereunte substantia, vel substantiae quantitate, sed sola qualitate quae fluxa fuerat, in soliditatem transeunte, in similitudinem lapidis duratur, et res prius liquida rei naturaliter durae in duritia coaequatur; sic assumptus in Deum fragilis homo, non pereunte substantia, primo ascendit illocaliter super coelos coelorum ad orientem, id est ultra choros omnium coelestium virtutum, usque ad Verbum sibi personaliter unitum.

XCI. Ubi notandum quia non dicitur ad ortum [Col. 0063B] vel oriturum, sed ad orientem. Illa enim ineffabilis genitura, non secundum praeteritum et futurum consideratur, sed sempiterno praesenti filius a patre generatur. Verumtamen hoc localiter quoque accipiendum est, quia ascendit super firmamentum coeli, et hoc versus orientalem plagam. Nam quod dictum est usque ad orientem, id est usque ad Verbum sibi personaliter unitum, non utique secundum locum, sed secundum humanae naturae immutationem dictum est: qua immutatione et nos juxta apostolum pro modo nostro immutabimur. Nec vero sic immutata est, ut in illam orientis substantiam versibilitate naturae substantia carnis transiret; sed aequitate judicii divini homini usque ad mortem crucis pro glorificatione Patris humiliato [Col. 0063C] accessit paternae gloriae magnificentia, non decessit humanae conditionis essentia; absorpta est passibilitas, accessit impassibilitas; transivit infirmitas in virtutem, mortalitas in aeternitatem, ut homo prius minor angelis esset in gloria Deo Patri coaequalis. Et hoc est mirabile in aeternitate.

XCII. Admirantibus ergo simulque venerantibus nobis hoc templum mirabile in aequitate, cui et nomen est: «Admirabilis consiliarius, Deus fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis (Isai. IX, 6) ,» aliquantula sublucet ratio hujus aequitatis, quam fraudare non debeo conservis. Cum enim per Christi divinitatem sine labore cuncta creata, per ipsius humanitatem cum multo labore sint restaurata, et [Col. 0063D] utique constet opus restaurationis melius opere creationis, aequitas judicii divini poscebat, ut humanitas in Christo, licet naturaliter minor divinitate, tamen coaequaretur eidem in gloria et in claritate omnimoda, propter excellentiora opera per ipsius laborem et humiliationem consummata. Unde cum dixisset: «Ego te clarificavi super terram, opus consummavi quod dedisti mihi ut faciam (Joan. XVII, 4) ;» quasi et judicio aequitatis donarium reposcens, adjunxit: «Et nunc clarifica me tu, Pater, apud temetipsum claritate, quam habui priusquam mundus esset apud te (ibid., 5) .» Quibus verbis, Hilario interpretante, claritas Verbi aeterni postulatur carni: ut qui minor fuit et est Patre secundum humanitatis conditionem, jam non [Col. 0064A] sit minor secundum ejusdem humanitatis glorificationem. Unde in libro de Trinitate ait jam dictus Hilarius: «Glorificaturus Filium Pater major est, glorificatus autem Filius minor non est.» Proinde quod Athanasius ait: «Minor Patre secundum humanitatem,» referendum est ad naturam, non ad gloriam: vel certe ad illud tempus quo minor fuit etiam angelis, non ad illud quo gloria et honore coronatus, super opera manuum Patris constitutus, jam nulli est in gloria posthabendus, ut in prima hujus operis parte firmissimis Patrum testimoniis copiose demonstratum est.

XCIII. Adhuc est alia mirabilis aequitas, quam in templo isto spectantium oculis ipsa ejusdem templi repraesentat claritas et charitas. Quia enim in redemptione [Col. 0064B] humani generis templum datum est pro templo, non manu factum pro manu facto, impollutum et sanctum, pro polluto et profanato; non esset aliud pro alio datum, nisi quod emebatur esset aeque gratum quomodo pretium pro illo datum. Est igitur etiam sic templum illud sanctum mirabile in aequitate, servata venundati et redempti aequa charitate. Super hujus admirabilis aequitatis admiratione altisona voce canunt ipsius redempti templi vivi lapides, quasi cum Aggaeo festivo festive dicentes: O inaestimabilis dilectio charitatis! ut servum redimeres, Filium tradidisti. Contenti nunc simus in hac peregrinationis via de templo isto mirabili mirando potius quam exponendo haec pauca dixisse; cujus aditus philosophiae mundanae [Col. 0064C] seratus, fidei vero catholicae nunc ex parte reseratus, in futuro plene pandendus, non est quaestionibus indisciplinatis irrumpendus, sed orationibus humiliter et reverenter pulsandus. Hoc igitur templum sanctum mirabile in aequitate, ut remissis iniquitatibus mereamur ingredi a rege Babylonico liberati, tu Christe, qui es templum simulque ipsius templi ostiarius et ostium, exaudi nos, Deus salutaris noster, spes omnium finium terrae, et in mari longe.

XCIV. Exaudi nos pulsantes, et ut omnis caro ad te veniat fideliter orantes. Exaudi hunc hymnum qui te decet, Deus, in Sion; non in illa parvula et [Col. 0064D] angusta Sion, quae modicam Judaeae particulam occupavit, sed in illa magna civitate quae fundatur exsultatione universae terrae, secundum quod tu rex ejus regnas ubique; spes omnium finium terrae, non tantum Judaeae, sicut vult carnalis judex, vel tantum Africae, sicut voluit Donatus, vel cujusquam privatae sectae, ut hi volunt qui dicunt: Ecce hic, aut: Ecce illic, sed omnium finium terrae; ut omnis caro, non solummodo continentium, sed etiam conjugatorum possit venire ad te, licet sint in finibus terrae, vel in mari longe. Sicut enim regina Aethiopiae de finibus terrae venit audire sapientiam Salomonis; ita universalis ex Judaeis et gentibus electa et collecta Ecclesia, veniet ad te, verum Salomonem, a finibus terrae, imponens videlicet finem [Col. 0065A] vitiis cupiditatibusque terrenis. Vel etiam ad litteram spes es omnium finium terrae, in omnem terram sono apostolorum exeunte, et in fines orbis terrae verbis eorum pervenientibus; ita ut non sint loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum, etiam in extremis finium terrae et in mari longe; sive ad litteram in insulis marinis longe positis a cohabitatione aliorum hominum; sive quia mare hujus saeculi amarum curis et turbidum tentationibus, ac procellosum, spiritibus malignis quasi ventis contrariis agitatum, in quo pisces devorantur a piscibus; recte dicuntur esse in mari longe a civitate Sion et Jerusalem visione pacis, mundi hujus amatores inter se tumultuantes; quibus tamen, si digne poeniteant, et mediante te [Col. 0065B] Jesu, magno sacerdote, gratiam quaerant invenire in Sion, spes est misericordiae consequendae in te, per id quod tu es praeparans montes in virtute tua.

XCV. Praedicatores enim Jeremiae et Aggaeo similes, in se parvos et humiles, tu facis altos et immobiles in virtute tua, non sua. Hoc et ipsi confitentur, dicentes: «Fiduciam talem habemus per Christum ad Deum; non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis: sed sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non littera sed spiritu. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat. Quod si ministratio mortis, litteris deformata in lapidibus, fuit in gloria, ita ut non possent intendere [Col. 0065C] filii Israel in faciem Moysi prae gloria vultus ejus quae evacuatur, quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria? Si ministratio damnationis gloria est, multo magis abundat ministerium justitiae in gloria (II Cor. III, 4-9) .» Similiter et nos dicere possumus in hymno praesenti: Quod, si ministratio reversionis in terrestrem Jerusalem fuit in gloria, ita ut ejus administrator praecipuus Jesus sacerdos magnus, fuerit coronis aureis, jubente Domino, coronatus, et ablatis ab eo sordidis vestimentis, legatur pretiosis mutatoriis ornatus; quomodo non ministratio reversionis in coelestem Jerusalem quae sursum est libera mater nostra, erit in gloria? Imo si ministratio illius reversionis meruit coronis et mutatoriis honestari, multo magis gloria et honore [Col. 0065D] coronandi sunt qui in sacerdotio novo stant coram Domino sacrificantes hostiam vivam, et increpant sibi adversantem Satanam.

XCVI. Quomodo enim tunc Satan stabat contra Jesum ut adversaretur ei; sic et modo in his qui resistunt veritati Satan stare cognoscitur, qui et increpante illum Verbo Domini, abit et cadit retrorsum, quomodo illi abierunt retrorsum, quibus verus Jesus jam seipsum sacrificaturus in cruce, jamjamque sacrificatus in coena sua dixit: «Quem quaeritis? At illi dixerunt: Jesum Nazarenum.» Quibus cum respondisset: «Ego sum (Joan. XVIII, 4-5) ,» verbi hujus fulmine repercussi ceciderunt in terram. Qui ergo fulgorem solis aeterni adhuc [Col. 0066A] sub nube mortalitatis ferre non potuerunt, sed eo repercussi ceciderunt in terram; quomodo nunc ferent ejus faciem sicut sol lucet in virtute sua clare splendentem? Cum se talem demonstravit in monte coram paucis discipulis transfiguratus, nec ipsi eum ferre potuissent, nisi eadem virtute qua territi erant, fuissent etiam confortati. Et Joannes, in Apocalypsi, cum vidisset eamdem Jesu faciem sicut sol lucet in virtute sua, cecidit ad pedes ejus tanquam mortuus. «Et posuit,» inquit, «dexteram suam super me dicens: Noli timere. Ego sum primus et novissimus, et fui mortuus, et ecce sum vivens in saecula, et habeo claves mortis, et inferni (Apoc. I, 17-18) .» Sic, Domine Jesu, praeparas montes in virtute tua, dicens cuique illorum: Noli [Col. 0066B] timere. In quo dicto est largitio virtuosae constantiae. Dicendo autem: «Ego sum primus et novissimus, et fui mortuus, et ecce sum vivens in saecula, et habeo claves mortis et inferni,» ostendis te accinctum potentia, qua praevales ad omnia quaecunque volueris facienda, utpote vivens in saecula ea vita, qua vivificare potens es omnia membra tua, et habes claves mortis et inferni, quibus concludere potenter vales mortem et infernum, diabolum scilicet mortis inventorem populumque tenebrosum, in quo velut in inferno diabolus et mors habet locum nimis amplum et profundum, sed minime quietum, quia tu conturbas profundum maris, id est populum nimis amarum tu conturbas, non in superficie quasi vento leni, sed in profundo, et quasi ab imo fundo [Col. 0066C] undas ejus concutiendo.

XCVII. Alia littera sic habet: Circumcinctus potentatu tuo. Quod ad similitudinem regis undique suis militibus constipati dictum potest intelligi; quia tu rex gloriae, Dominus exercituum te circumstantium, per eosdem exercitus propugnando potens es in praelio non solum campestri, quo commovisti terram et conturbasti eam; sed etiam navali, quo conturbas profundum maris. Quasi enim campestre certamen tunc fuit in campo Dura provinciae Babylonis, erecta velut aurea statua, quando caput imperii Romani, quasi altera Babylonia, Roma defensabat idololatriam dura edicta proponendo, et fornacem persecutionis incendendo. Sed jam fabricatis ecclesiis atque coenobiis, tanquam navibus ultra [Col. 0066D] mare ad terram promissionis tendentibus, surgunt venti contrarii, et non desunt naves piraticae latronibus plenae; conventicula videlicet perversa, quibus contra invicem decertantibus, mare turbatur, et sonitus fluctuum ejus augmentatur, quoadusque tu ventis imperes et mari, precibus Ecclesiae suscitatus, qui nunc peccatis exigentibus dormiendo in navi conturbas profundum, et sonum fluctuum ejus ad hoc esse permittis, ut a discipulis attentius orantibus cito exciteris, et te increpante ventos et mare, fiat tranquillitas magna.

XCVIII. Aliter: Conturbas profundum maris commovendo profunda hominum corda, vel ut sequantur, [Col. 0067A] vel ut persequantur electos tuos: et sonum fluctuum ejus excitas et sedas prout vis, arescentibus hominibus prae confusione sonitus maris et fluctuum; discipulis autem tuis, cum viderint haec fieri, ad te respicientibus ac levantibus capita, quoniam appropinquat redemptio illis a te promissa. Levabunt capita, id est exhilarabunt corda, scientes post brevem tempestatem, secuturam quietis aeternae tranquillitatem. Alia translatio habet: Sonum ejus quis sufferet? id est quis sustinebit illam commotionem? Vere nullus virtute humana, sed plures virtute tua: qui praeparas montes in virtute tua, montes altos, quos transcendere non valent mirabiles elationes maris, montes immobiles de quibus dicas mari, «Huc usque venies, et hic confringes [Col. 0067B] tumentes fluctus tuos (Job XXXVIII, 11) .» Dum enim cernunt idololatrae gentes, vel etiam falsi Christiani, creaturae potius quam Creatori, mammonae potius quam tibi, Deo vero, servientes, immobilitatem simul atque celsitudinem turrium sanctae civitatis fundatae in montibus sanctis, ad quam revertentes de Babylone cives beati nunc incipiunt proficisci, quandoque feliciter perventuri. Ex tali consideratione turbabuntur ipsae gentes aliquantae per timorem servilem, sicut rege civitatis hujus nato et regibus orientalibus manifestato, rex Herodes turbatus est, et omnis Jerosolyma cum illo; aliquantae per timorem filialem: quomodo apostoli conturbati sunt et conterriti, existimantes post resurrectionem regis hujus, non corpus ressuscitatum, sed solum se spiritum [Col. 0067C] videre!

XCIX. Neque enim parva est conturbationis causa, cum sola regis hujus existimatur spiritalis adesse praesentia suis discipulis, non etiam corporalis. Quorum conturbationi apte subvenitur, cum se non solum videndum, sed etiam palpandum praebet Jesus sacerdos magnus, in sacerdotibus catholicis visibiliter et corporaliter gloria et honore coronatis, caeterisque dilectis et electis, quibus per veram poenitentiam vestimenta sordida sunt ablata, et mutatoria munda sunt collata. Similiter cernitur idem conspicuus in bonis ducibus Zorobabeli consimilibus: Et haec non modica est bene turbatis consolatio, et male turbatis augmentatio conturbationis.

[Col. 0067D] C. Nam diversis modis turbabuntur gentes et timebunt. Primo serviliter, deinde qui ex eis credent filialiter et caste timebunt nomen tuum, qui habitant terminos terrae, id est non solum vicini, sed etiam in extremis finibus terrae positi, quando in omnem terram exibit sonus apostolorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Vel etiam quando per successores eorum praedicabitur Evangelium in toto mundo usque ad ultimum terrae. Turbabuntur, inquam, a signis tuis: primo per miracula, deinde per virtutum praeclara et insignia facta, quae considerabunt in electis tuis, quibus exitus matutini et vesperae delectabis, id est quos ita perfectos esse facies, ut exitus matutini et vesperae, sint eisdem delectabiles. [Col. 0068A] Cum enim per mane prosperitas, et per vesperam notetur adversitas; ita erunt imperturbabiles, ut alternante se rerum vicissitudine, sint eis delectabiles exitus matutinae prosperitatis in vespertinas adversitates; quando in altero peregrinationis hujus consolationem, in altero sui provectus invenient exercitationem. Itaque dum crebro fiunt exitus matutini in vesperam, et e converso vesperae in matutinum, neutra res illis displicebit, sed in omnibus gratias agent, praecipue quando sentient ex tua Deus ordinatione sibi vesperam Sabbati non tenebrescere in noctem obscuram, sed lucescere in prima Sabbati, procul exclusa nocte illa de qua beatus Job rogat: «Ne computetur in diebus anni, nec numeretur in mensibus; sed sit solitaria nec [Col. 0068B] laude digna. Noctem» inquit, «illam tenebrosus turbo possideat: exspectet lucem et non videat, nec ortum surgentis aurorae (Job III, 6, 7, 9) .» Itaque de nocte illa exitus non erit in matutinum, quae non est visura ortum surgentis aurorae.

CI. Talis nox fuit Judae traditori: de quo legitur quia cum accepisset de manu Christi buccellam, introivit in illum Satanas, et exivit continuo. Erat autem nox. De hac nocte nimium tenebrosa nullus ei fuit exitus in lucem matutinam, quia non egit fructuosam poenitentiam, licet poenitentia ductus retulit argenteos male acceptos, dicens: «Peccavi tradens sanguinem justum (Matth. XXVII, 4) .» Sera nimis fuit haec poenitentia nec laude digna; quia non tam fuit de admisso peccato, quam de infatuato [Col. 0068C] ejus consilio. Quomodo enim praeambulus ipsius Achitophel seipsum laqueo suspendit gravi conscientia tortus, eo quod infatuato ipsius consilio praenovit regnaturum David, cujus regno et gloriae invidit; sic et Judas mercator pessimus, Christi regno et gloriae invidus, atque odiens fidelium discipulorum pium sensum, per quem suum consilium patuit esse fatuum, dum nullus eorum sentiret secum, quamvis exemplo Chusai Arachitae Petrus apostolus Christum verum David non corde sed ore negaverit, quomodo ille Chusai David coram Absalone denegavit. Nempe sicut illa Chusai denegatio ex prudenti consilio David processerat, qui per illum prophetaverat infatuandum esse consilium [Col. 0068D] Achitophel; sic Petri negatio ipsius Christi admissa est prudenti consilio, non solum ad demonstrandum principi apostolorum seipsum, qui nimis improvide jactaverat se nunquam negaturum, sed etiam ut per ipsum Petrum infatuaretur Judae consilium, dum propter negationem putatus non esse amicus veri David mortis immaturae periculum evasit, qui tamen postmodum gloriosa morte ipsum clarificavit, fatuumque Judae Christum regnare nolentis consilium, non solum vivendo, sed etiam monendo annihilavit.

CII. Hic notandum quod peccatum Judae profunda malitia excogitatum, totum nocturnum ac tenebrosum, non invenit exitum in lucis matutinae serenum. Petri autem culpa tanquam caligo vespertina [Col. 0069A] luce simul ac tenebris permista, dum Christum lingua negavit quem corde amavit, fragilitate potius quam malignitate peccando, exitum procul dubio invenit a vespera in matutinum, quando post galli cantum luce jam propinquante flevit amare. Similiter matutinum Petri seipsum cingentis ac nimis de se praesumentis, non ita fuit lucidum sicut matutinum Luciferi qui nimis mane oriebatur, quia in sua luce non in Domino vel pro Domino, sed contra Dominum gloriabatur. Denique talis gloriatio et praesumptio de odio fuit Creatoris. Petri autem praesumptio de radice processit amoris; non quidem adhuc plene consummati usque ad claritatem diei, sed quasi matutini adhuc tenebris permisti. Exitus autem fuit hujus matutini Petro, et [Col. 0069B] delectabilis consummatio ipsius amoris usque ad tantam diurnae lucis meridianam claritatem, cujus ipse sibi conscius magistro sciscitanti sub trina interrogatione an se amaret? confidenter ei respondit: «Domine, tu scis, quia amo te (Joan. XXI, 16) .» Puto anima quae sic amat, ipso amore suo ad amatum clamat: «Indica mihi ubi pascas, ubi cubes in meridie (Cant. I, 6) .» Propter quod etiam Petro sic amanti dicitur: «Pasce agnos meos;» item: «pasce oves meas (Joan. XXI, 17) .» In quibus pascendis exitus matutini et vesperae delectabilis fuit Petro in meridie cubanti et pausanti, nunc imminente vespera contra lupos vigilanti et laboranti. Qui nimirum vespertinus labor, seu etiam ut meridianus fervor, etsi aliquoties gravabat, tamen exitus ejus [Col. 0069C] delectabat.

CIII. Hinc alius pastor ovium crebra vicissitudine matutini et vesperae probatus et exercitatus, hujusmodi varietatum delectatus exitu, dicit: «Cupio dissolvi, et esse cum Christo (Philipp. I, 23) .» Revera laudabilis est ista delectatio. Quem de talibus non delectat exire, facile capitur lucris terrenis; utpote quem non delectat promissio vel exspectatio lucri coelestis. Qua si animus quantum debet delectatur, nec per matutinum prosperitatis extollitur, nec per vesperam adversitatis frangitur, nec inter hujusmodi varietates ipse variatur, ibi habens fixum cor ubi verum est gaudium; juxta quod oramus ut inter mundanas varietates ibi nostra fixa sint corda, [Col. 0069D] ubi vera sunt gaudia. Ubi enim est thesaurus hominis, ibi delectatur et cor ejus. Est autem delectatio vilis et instabilis in transitoriis bonis et temporalibus deliciis, pretiosa vero et minime fastidiosa semperque mansura in spiritalibus deliciis et aeternis bonis, ut est justitia, sapientia, charitas, benignitas, caeteraque hujusmodi charismata beatas animas delectantia nunc ex parte, sed ibi plenarie, ubi delectationes in dextera tua Deus in finem fine carentem permanebunt. Quia non de puteo illo haurientur, cujus aquam libenter bibentes iterum sitient, ibi maxime ubi dives ille sitivit, qui guttam aquae petens, obtinere non potuit; quia delectatio ejus in sinistra transierat, nec ad illam pertinuit delectatio quae est in dextera tua.

[Col. 0070A] CIV. Tota haec delectatio exinde provenit, quia tu, Domine, quem decet hymnus in Sion, natus in ea, Visitasti terram et inebriasti eam. Visitasti terram benedictam, de qua dicitur alibi: «Benedixisti, Domine, terram tuam (Psal. LXXXIV, 1) .» Terram hanc benedictam a terra maledicta spinas et tribulos germinante segregatam visitasti proprio adventu tuo, factus caro in utero virgineo, flos benedictus de terra benedicta germinans fructus benedicti ventris. Quod recognoscens angelus: Benedicta, inquit, tu in mulieribus. Et item sancta Elizabeth: «Benedicta,» inquit, «tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui (Luc. I, 42) .» Visitaveras quondam steriles, verbi gratia Saram, Rebeccam, Rachelem, et eam quae genuit Samsonem, vel Samuelem, [Col. 0070B] vel Salomonem, ac novissime illam quae genuit Joannem Baptismam, quo inter natos mulierum non surrexit major. Septem istae matres cum fuissent pridem steriles, te visitante viros magnos genuerunt; videlicet Isaac, Jacob, Joseph, et reliquos jam nominatos viros inclytos. Et ecce plusquam Salomon, vel Samson, vel unus illorum est hic, Virginis, in quo visitavit et fecit redemptionem plebis suae benedictus Dominus Deus Israel. Nam praedictarum matrum sterilium fecundatio licet ex munere divinae visitationis provenerit, nulli tamen illarum congruit quod hic dicitur: Visitasti terram et inebriasti eam. Sola virgineae carnis terra singularis visitationis praerogativa est insignis: quae non virilis operationis aratro exculta; sed per angelum [Col. 0070C] Gabrielem visitata, et Spiritu sancto confota, ac virtute Altissimi obumbrata, concepit Filium Dei. Singulari ergo visitatione tu Domine, quem decet hymnus, Deus, in Sion, visitasti hanc terram civitatis Sion, et inebriasti eam; rore videlicet sive imbre sancti Spiritus, quemadmodum praeoptaverat egregius ille sponsae hujus paranymphus, qui longe ante praedixerat: «Rorate coeli desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul (Isai. XLV, 8) .» Magnifice igitur, Domine, visitasti terram, et mirifice inebriasti eam, de torrente voluptatis tuae potando illam, quae de terra maledicta spinas et tribulos germinante, ad hoc fuit segregata ut germinaret Salvatorem.

[Col. 0070D] CV. Postquam haec terra dedit fructum suum, fructum benedictum, juxta illud evangelicae salutationis oraculum: «Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui (Luc. I, 42) ;» eodem fructu per passionem triturato, et per mortem denuo in terra seminato, atque in terra mortuo, multus inde fructus provexit juxta illud: «Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet. Si autem mortuum fuerit, multum fructum afferit (Joan. XII, 24) .» Quo fructu multo multiplicasti locupletare eam; quoniam honor filii magna ex parte ascribetur matri, dum ipsa tanquam regina dominabitur in regno filii. Tu enim, Domine, qui moriens in terram cecidisti, resurgens a [Col. 0071A] mortuis multum fructum attulisti, quoniam «ascendens in altum captivam duxisti captivitatem, dedisti dona hominibus (Ephes. IV, 8) .» Per quae dona iterum visitasti terram et inebriasti eam, ita ut musto putarentur esse pleni discipuli tui, quos tuo Spiritu sic inebriasti et a semetipsis alienasti, ut terrena eorum substantia coelitus inebriata fieret omnino coelestis. Postquam ergo sic visitasti terram et inebriasti eam, prius terrestres effecti coelestes, «coeli enarraverunt gloriam Dei (Psal. XVIII, 1) ;» quos etiam quasi nubes imbriferas misisti super omnem terram, quam eorum doctrinis visitasti et inebriasti, Ecclesia sancta per orbem terrarum dilatata, quae praeclaro calice passionis tuae inebriata, obliviscitur ea quae retro sunt, extendendo [Col. 0071B] se ad anteriora, in quibus multiplicasti locupletare eam, quia multiformis gratiae donis ditasti eam, quae hoc ordine pervenerunt ad eam.

CVI. Primo: Flumen Dei repletum est aquis. Id est prior populus, ripis mandatorum legalium limitatus, cujus propter exiguam benedictionis venam pene desiccatus fuit alveus; quia tamen in pinguedine terrae, et in rore coeli desuper erat benedictio ejus, eo quod cum Esau detentus et occupatus venatione carnium, pene solis carnalium et terrenorum bonorum lactabatur promissionibus et exspectationibus, usque adeo ut ipsi quoque apostoli de populo illo electi, circa primordia sua sentirent carnaliter de regno Dei; populus, inquam, ille in paucis exinde vocatis flumen Dei nominatur, et est. Nam [Col. 0071C] caeteris, velut aquis lacunosis, Isaias improperat dicens: «Quia de aquis Juda existis (Isai. XLVIII, 1) ,» id est qui tantummodo secundum carnis fluxum, et non secundum fidei fructum, semen Juda estis. Etenim secundum conversationis vestrae ignobilitatem, semen Chanaan et non Juda estis, quia pater vester Amorrhaeus et mater vestra Cethaea. Istis ergo velut aquis coenosis jure arescentibus et deficientibus, flumen Dei repletum est aquis in veris Israelitis; qualium unus fuit ille, de quo ipse fons fluminis hujus ait: «Ecce verus Israelita, in quo dolus non est (Joan. I, 47) .» Tales fuerunt omnes apostoli, excepto Juda, qui exierat de aquis Juda penitus alienus a fidei ejus nobilitate.

[Col. 0071D] CVII. Hujusmodi ergo aquis reprobatis tanquam putridis et amaris, flumen Dei purum et dulce repletum est aquis, quando sedentibus apostolis in uno coenaculo, «factus est repente de coelo sonus advenientis spiritus vehementis, et replevit totam domum ubi erant sedentes, et repleti sunt omnes Spiritu sancto (Act. II, 2) .» Quibus ita potatis, ne cibi deesset copia, parasti cibum illorum, ut aqua sapientiae salutaris potati, cujus veritatis adimplendae habuerunt intellectum, ejus quoque adimpletae viderent effectum, quasi panem solidum. Neque vero id casu accidit, quoniam ita est praeparatio ejus cibi, quo cibantur electi, ut primo intelligant quid petere vel desiderare debeant, purificante et reficiente illos aqua sapientiae: deinde rerum intellectarum [Col. 0072A] petant et accipiant manifestos effectus, quasi panem vitae et intellectus, ita ut pro aqua et potu salutari sit eis intellectus bonus, pro cibo vero ejusdem sit effectus manifestus. Huic praeparationi quidam increduli contradicunt, et dicunt: «Quoniam percussit petram et fluxerunt aquae et torrentes inundaverunt; nunquid et panem poterit dare, aut parare mensam populo suo?» (Psal. LXXVII, 20.) Quod est dicere: Quoniam percusso latere Christi aquae sapientiae de ipso latere templi effluxerunt, et intellectu adimpleverunt corda credentium, ut sciant quid sit petendum vel agendum; nunquid adjiciet huic dono intelligentiae donum efficientiae? Num quia velociter currit sermo Dei per ora docentium vel calamos scribarum velociter scribentium, simili [Col. 0072B] velocitate sequetur obedientia qua praecucurrit intelligentia? Revera sic ille praedixit futurum, qui alias dicit: «Populus quem non cognovi servivit mihi, in auditu auris obedivit mihi (Psal. XVII, 47) .» Mira velocitas obedientiae, quae comes est audientiae! ubi non post auditum auris consequitur obedientia injuncti operis, sed «in auditu,» inquit, «auris obedivit mihi.»

CVIII. Porro de his qui tardi et claudi viatores pedem intelligentiae fanum habent et fortem, pedemque inobedientiae debilem portant et suspensum, consequenter adjungitur. «Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis (ibid., 46) .» Illorum procul dubio illa est murmuratio, qua dicitur: «Quoniam percussit petram [Col. 0072C] et fluxerunt aquae et torrentes inundaverunt, nunquid et panem poterit dare aut parare mensam populo suo?» (Psal. LXXVII, 20.) Audiunt isti verbum, sed obedire differunt. Audiunt signum quo ad Ecclesiam vocantur, sed venire differunt. Quod est dicere: Num quia facile magistris est imperare, similiter facile discipulis esse poterit eorum praecepta servare? Audiunt intrinsecum sancti Spiritus consilium, quo ille suggerit aliquid faciendum, sed acquiescere differunt. Ideo audivit Dominus et distulit. Audivit eorum petitionem, sed distulit exauditionem. Audivit eorum gemitus in tribulationibus, sed disstulit eos liberare de ipsis. Audivit super eos inimicorum insultationem, sed distulit ultionem ac defensionem. [Col. 0072D] Nam de doctrina sane intelligitur quod dicitur: «Si quis sitit, veniat ad me et bibat, et de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 37) .» Item: «Qui biberit aquam quam ego dedero ei, non sitiet iterum; sed aqua quam ego ei do, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV, 13) .»

CIX. Hujusmodi aquis venae viventis repletum est flumen Dei, quando Spiritus sanctus in linguis veniens apostolos docuit, et intellectu adimplevit corda eorum: quibus cito et ultro intellectae veritati acquiescentibus et quasi musto plenis, cito et ultro parasti cibum illorum, videlicet opus perfectum, et bonae intelligentiae bonum effectum, de quo dicas: «Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei (ibid., 34) .» Erat quippe in discipulis obedientia [Col. 0073A] sine mora, in qua panem dare ac mensam parare populo suo Deo fuit in promptu; sicut econtra idem loquens in apostolo suo, in promptu habet ulcisci omnem inobedientiam.

CX. Ideo Petro jam potato per intellectum, et esurienti effectum, de coelo dictum est: «Macta, et manduca (Act. XI, 7) .» Parata in conspectu ejus mensa multis cibariis plena, in qua erant animalia terrestria et volatilia coeli, quia de gentibus convertendi erant activi et contemplativi, in Ecclesia Dei futuri et in corpus Petri transituri per obedientiam sine mora exhibendam, qualem primo in domo Cornelii centurionis ex gentibus invenit Petrus, et qualem in Regula sua commendat venerabilis Pater sanctus Benedictus. «Primus, inquit, humilitatis [Col. 0073B] gradus, est obedientia sine mora. Haec convenit his, qui nihil sibi Christo charius aliquid existimant, seu propter metum gehennae vel gloriam vitae aeternae, mox ut aliquid imperatum fuerit a majore, ac si divinitus imperetur, moram pati nesciunt in faciendo. De quibus Dominus dicit: «Obauditu auris obedivit mihi (Psal. XVII, 45) .» Et iterum dicit Dominus: «Qui vos audit, me audit (Luc. X, 16) .» Ergo hi tales relinquentes statim quae sua sunt, et voluntatem propriam deserentes, mox exoccupatis manibus et quod agebant imperfectum relinquentes, vicino obedientiae pede jubentis vocem factis sequuntur, et veluti uno momento praedicta magistri jussio et perfecta discipuli opera in velocitate timoris Dei ambae res communiter citius explicantur, [Col. 0073C] quibus ad vitam aeternam gradiendi amor incumbit. Ideo angustam viam arripiunt. Unde Dominus dicit: «Angusta est via quae ducit ad vitam (Matth. VII, 14) ;» ut non suo arbitrio viventes, vel desideriis suis et voluptatibus obedientes, sed ambulantes alieno judicio et imperio, in coenobiis degentes, abbatem sibi praeesse desiderent. Sine dubio hi tales illam Domini imitantur sententiam qua dicit: «Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me, Patris (Joan. VI, 38) .» Sed haec ipsa obedientia tunc acceptabilis erit Deo et dulcis hominibus, si quod jubetur, non tepide, non tarde, non trepide, aut cum murmurio, vel responso nolentis efficiatur: quia obedientia quae majoribus praebetur, [Col. 0073D] Deo exhibetur. Ipse enim dixit: «Qui vos audit, me audit (Luc. X, 16) .» Et cum bono animo a discipulis praeberi oportet; quia hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) . Nam cum malo animo si obedit discipulus, et non solum in ore, sed etiam in corde, si murmuraverit, etiamsi impleat jussionem, tamen acceptum jam non erit Deo, qui cor ejus respicit murmurantis, et pro tali facto nullam consequitur gratiam; imo poenam murmurantium incurrit, si non cum satisfactione emendaverit.»

CXI. Porro in Regula beati Augustini, ubi dicitur: «Praeposito tanquam patri obediatur;» licet verbis paucissimis eadem commendatur obedientia, non servili pigritia et indevotione, tanquam ex tristitia et necessitate, sed ex filialis charitatis hilaritate [Col. 0074A] persolvenda. «Praeposito, inquit, tanquam patri obediatur;» ut videlicet is qui obedit potius amore filiali quam timore servili ad obediendum pertrahatur, et is cui obeditur, licet utrumque sit necessarium, tamen plus optet amari quam timeri; amari ut pater, non timeri ut dominus. Non enim potestate dominante, sed charitate serviente se felicem reputabit, qui licet honore coram hominibus nominetur et sit praelatus, timore tamen coram Deo etiam subjectorum pedibus erit substratus. In hujusmodi praelatis apostolicae vitae sectatoribus et apostolorum successoribus post ipsos, Flumen Dei repletum est aquis, ut supra est expositum de ipsis apostolis. Et tu Deus, parasti cibum illorum sicut et apostolorum, dando eis primo sanum intellectum, quasi potum, [Col. 0074B] deinde realem effectum, quasi cibum solidum.

CXII. Vel etiam flumen Dei repletum est aquis, dum creditum est verbum Veritatis in Scripturis. Et tu, Deus, parasti cibum credentium, dando illis tui corporis et sanguinis refectionem vivificam, cunctis incredulis denegatam; quoniam ita est praeparatio ejus cibi, ut primo credatur, deinde accipiatur. Solis quippe credentibus dici congruit: «Accipite et manducate. Hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) .»

CXIII. Rivos ejus inebria. Quando multitudinis credentium erat cor unum et anima una in Deo, neque adhuc facta est eorum inter gentes dispersio, sed erant omnes discipuli pariter in eodem loco, ac pene omnes in eodem sanctae conversationis proposito, [Col. 0074C] nulla fuit adhuc fluminis Dei per multos rivos divisio, sed insimul fuit omnis aquarum ejus plenitudo. Flumen quippe Dei proprie dicitur, cujus fons et origo ipse Deus invenitur, qui hujusmodi conversationis qualem apostoli tenuerunt solus est auctor et institutor, cui et dicitur: «Domine, apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV, 10) .» Fons apud Deum fontem, Deus Christus apud Patrem. Non tamen duo fontes, sed unus fons; quomodo non duo dii, sed unus Deus. Inde procedens amborum Spiritus quasi vena utrique consubstantialis, apostolorum pectora invisibiliter penetravit, et sic in eis flumen Dei repletum est aquis adhuc in angusto Judaeae loco adunatis; quando, ut [Col. 0074D] dictum est, erant omnes discipuli pariter in eodem loco, sub indifferenti unius communis vitae sancto proposito. Deinde facta discipulorum dispersione, tanquam fluminis unius in multos rivos diductione, alios discipulos delectabat esse omnino solitarios, quorum disciplina peperit monachos, alios Ecclesiae docendae ac regendae occupatio retinuit, quorum institutio viguit in clero ad communem vitam religiose ordinato. De gentibus quoque ad fidem conversae multitudinis, tanquam unius fluminis in multos rivos distinctio facta est: aliis ad continentiae propositum restrictis, tanquam in angustia riparum suae devotionis aquam in omnimoda puritate conservantium; aliis ad conjugium legitimum relaxatis, velut aquis in plano decurrentibus, ac proinde [Col. 0075A] lutum quidem trahentibus, verumtamen se ad sui fontis originem tenentibus, et ideo computandae sunt in rivis ejus: quemadmodum quondam Jordane ad transitum Jesu diviso, pars quae ad fontem se tenuit, rivi nomen retinuit: quae autem discissae a fontali origine in mare Mortuum defluxerunt, alveo earum penitus desiccato, rivi nomen perdiderunt, et ipsae tanquam non essent perierunt ac defecerunt, suoque defectu viam populo Dei patefecerunt.

CXIV. Nam sicut in libro Jesu Nave legitur, ipso cum arca foederis per medium Jordanis alveum transeunte, aquae superiores ad instar montis exaltatae, procul videbantur, inferiores autem defluentes et deficientes omnino disparuerunt, quarum in [Col. 0075B] locum sic vacuefactum postea superiores aquae descenderunt. Sic pereant, sic ad nihilum deveniant tanquam aqua decurrens, omnes impiorum sectae, quae propter nomen Christianitatis et baptismi sacramentum videntur esse aquae Jordanis, cum tamen desectae sint a vena fontis hujus nominis. Pereant ac deficiant, suoque defectu populo Dei viam patefaciant, veris quoque aquis Jordanicis de fonte suo pendentibus alveum suum suo defectu et discessu vacuum relinquant. Inter caeteras autem sectas perituras, ut jam Deo gratias multae perierunt, etiam illa secta pereat clericorum et ad nihilum deveniat, quae sanctis Patribus describentibus nomen habet acephalorum, quod interpretatur sine capite, ut ex [Col. 0075C] hoc intelligatur etiam vita quae sine capite membris non est omnino carere, quorum conversatio vaga et dissoluta nusquam invenitur in omnibus regulis ab evangelicae vel apostolicae doctrinae fonte seu flumine derivatis, cum neque secundum canones vivant, neque coenobitalis vitae servent regulas, a fonte seu flumine Dei quod repletum est aquis derivatas. Ut autem fluminis hujus impetus laetificet civitatem Dei usque in finem saeculi; tu fons luminis hujus purissimi rivos ejus inebria, ut nec ex defectu personarum, nec ex defectu virtutum sit ulla inopia in omni conversatione secundum regulas evangelicas et apostolicas ordinata, etiam in conjugatorum vita secundum legem divinae justitiae disposita. Rivos ejus inebria, ut primitus vita continentium se [Col. 0075D] a vino in quo est luxuria, id est ab omni hujus mundi vanitate illecebrosa, vino meliore inebrietur, implente illam Spiritu sancto, juxta illud Apostoli: «Nolite,» inquit, «inebriari vino, in quo est luxuria; sed implemini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes Deo in cordibus vestris (Ephes. V, 18) .»

CXV. Quoniam ergo te decet hymnus, Deus, in Sion, psallentes et hymnizantes personas ita inebria, ut nihil eis desit in ulla gratia exspectantibus revelationem Domini nostri Jesu Christi sacerdotis magni, reducentis de captivitate populum suum, et reaedificantis templum sanctum suum Chaldaico igne avaritiae et luxuriae conflagratum. Quia vero [Col. 0076A] continentium vita non in omnibus eamdem profitentibus esse potest uniformis, Multiplica genimina ejus; ut qui potest capere capiat sanctitatem virginalem cum beata virgine Maria, et ejus procuratore Joanne evangelista. Qui hanc non potest capere, post publica peccata perpetrata capiat continentiam poenitentialem cum Matthaeo evangelista et Maria Magdalena. Multiplica etiam in hoc genimina ejusdem vitae, ut sint multa coenobia regularia, unius quidem puritatis et sanctitatis, verumtamen pro distributione multiformis gratiae, sit eis consuetudo multifariam multisque modis distincta, secundum quod legitur Joseph vestitus una quidem talari tunica sibi a patre suo parata, quae tamen unius coloris non fuit, sed polymita, variis scilicet coloribus [Col. 0076B] distincta. Sic assistat regi prae filiis hominum forma specioso formosa et speciosa regina, uno quidem vestitu deaurato perornata, sed tamen in fimbriis aureis circumamicta; videlicet pro diversarum ecclesiarum seu etiam personarum diversa qualitate vel consuetudine, ut qui potest capere capiat et teneat rigorem paucis et solis fortibus imitabilem: qui hoc non potest capere, capiat condescensionis discretionem pueris etiam seu feminis tolerabilem, qualis erat in Ecclesia primitiva sub ea discretione ordinata, ut non solum fortibus viris, verum etiam fragilibus feminis esset religio ipsa portabilis. Et erat in ea Stephanus plenus gratia et fortitudine, sed is ministrabat fragilitati femineae. Vacabant illi [Col. 0076C] majores orationi et ministerio verbi; satagebant minores circa frequens ministerium vitae praesenti necessarium. Erat omnibus pariter majoribus et minoribus cor unum et anima una in Deo, nec quisquam eorum aliquid suum vel habebat, vel dicebat. Sed tamen distribuebatur non omnibus aequaliter, quia non aequaliter omnes valebant; sed potius unicuique sicut cuique opus erat, videlicet alii plus, alii minus, prout cuique fuit neccessarium; quia neque fragiles angariabantur a fortibus ad arctiora suisque viribus majora, neque fortes ab infirmis trahebantur ad laxiora solis debilibus congruentia. Sic flumen Domini repletum fuit aquis, ut etiam in temporalibus adjumentis non esset quisquam egens inter illos.

[Col. 0076D] CXVI. Eadem nunc plenitudo rivis ejus optatur, cum dicitur: Rivos ejus inebria, multiplica genimina ejus, ut nihil desit in ulla gratia vitae arctiori et caste sectantibus disciplinam a sanctis apostolis ordinatam, et a summo puritatis fonte derivatam. Sed quia non omnes capiunt hoc verbum, ut egredientes de Sodoma statim festinent conscendere ad montis altiora; sic concessum fragilibus remanere in Segor parvula et modica, quia modicam habent virtutem, neque idonei sunt ascendere in montem Domini, aut stare in loco sancto ejus, quo innocens manibus et mundo corde ascendit sociatus in sexto gradu octo beatitudinum beatis illis, qui mundo corde Deum videbunt. Sint isti minoribus et inferioribus beatitudinum gradibus contenti; videlicet beati [Col. 0077A] pauperes spiritu, beati mites, beati lugentes, beati esurientes et sitientes justitiam, beati misericordes, quia per opera misericordiae mundanda et purificanda est vita conjugatorum; ut qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur, et qui habent uxores, tanquam non habentes sint. «Volo,» ait Apostolus, «juniores nubere, filios procreare (I Tim. V, 14) .» Item: «Unusquisque habeat uxorem suam, et unaquaeque habeat virum suum (Ephes. V, 33) ,» propter fornicationem scilicet vitandam, et propter sobolem procreandam.

CXVII. Talibus documentis velut quibusdam stillicidiis irrigata, laetabitur germinans terra, flumini Dei repleto aquis ita contigua ut, etsi non possit inebriari inter rivos ejus, tamen in stillicidiis ejus [Col. 0077B] laetetur germinans, dum ex bene ordinata vita conjugatorum provenit germen beatorum beneque disciplinatorum filiorum seu filiarum, et fructus bonorum operum. Descendant haec stillicidia super terram, et germinare eam faciant. «Rorate vos, coeli, desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra, et germinet Salvatorem (Isa. XLV, 8) .» Aperiatur sanae doctrinae acquiescendo, et germinet Salvatorem Christum, Dei virtutem et Dei sapientiam in suis fructibus ostendendo. Descendat haec ipsa Dei virtus et Dei sapientia sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram, ut et ex pluvia hujusmodi vellus virginalis propositi repleatur, et in stillicidiis ejus laetetur germinans terra conjugatorum, [Col. 0077C] ex hoc utique laudabilis quod etsi non penitus abstinet a vino in quo est luxuria, quomodo virginitas a tali vino est omnino aliena; tamen frumentum electum et vinum germinans virgines in fructu ejus invenitur, dum plebs benedicta ex legitimo conjugio nascitur, qualis fuit homo missus a Deo natus de legitimo conjugio beatus Joannes vinum et siceram non bibens, et omne immundum non manducans; in cujus nativitate quia multi gaudebant, laetabatur et ipsa germinans terra frumentum hoc electum tantae laetitiae fore causam.

CXVIII. Vultis audire quae vox exsultationis et laetitiae in terra illa sonuerit? «Benedictus Dominus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis suae (Luc. I, 68) ,» ait pater pueri. Et ad ipsum puerum [Col. 0077D] faciens apostropham: «Tu,» inquit, «puer, propheta Altissimi vocaberis; praeibis enim ante faciem Domini parare vias ejus (ibid., 16) .» Memor sane fuit promissionis angelicae, qua dictum fuit: «Ipse praeibit ante illum in spiritu et virtute Eliae parare Domino plebem perfectam (ibid., 17) .» Gratulabatur et mater, atque vicini ejus congratulabantur ei, ut verus comprobaretur sermo angeli dicentis: «Et multi in nativitate ejus gaudebunt (ibid., 14) .» Jucundum spectaculum videre in una domo fluvium Dei repletum aquis, dum filius adhuc ex utero matris repletus est Spiritu sancto, et rivos ejus inebriatos, dum parens nati meritis uterque abdita pandit; et terram in stillicidiis ejus laetantem, dum vicini laetantium parentum congratulabantur eis. [Col. 0078A] Et primo quidem adventu in mundum Filii Dei sibi aedificantis domum praecursoris, unius in angusto Judaeae loco suffecerit praeconium. Sed nunc ante secundum adventum, cujus illustratione Antichristus praecipuus princeps Babyloniae destruendus, et templum ab illo destructum reconstruendum est, non unus puto sufficiet praeco; sed ut in ore duorum testium stet omne verbum, duo testes, duae olivae, duo candelabra, duae lucernae ardentes et lucentes exiguntur ad fugandas tenebras per Antichristum seminatas, et in toto mundo sparsas.

CXIX. De his duobus testibus et secundi adventus praeconibus magni et sancti Patres varia dicunt. Nam plures quorum beatus Gregorius est praecipuus, Eliam et Henoch asserunt corporaliter venturos, [Col. 0078B] et cum Antichristo pugnaturos, atque ab illo corporaliter interficiendos. Alii, quorum vir illustris Hieronymus est praecipuus, Moysen et Eliam duos jam designatos testes interpretantur, qui cum Domino in monte apparuerunt: quos et Malachias nominatim exprimit dicens: «Mementote legis Moysi servi mei, quae mandavi ei in Horeb ad omnem Israel, praecepta et judicia. Ecce ego mittam vobis Eliam prophetam, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis; et convertet cor patrum ad filios, et cor filiorum ad patres eorum, ne forte veniam, et percutiam terram anathemate (Malach. IV, 4-6) .» Locum hunc pertractans beatus Hieronymus ait inter caetera: «Post Moysen, cujus mandata specialiter docuimus esse servanda, Eliam dicit esse [Col. 0078C] mittendum. In Moyse legem, in Elia prophetiam significans, dicente Abraham ad quemdam divitem purpuratum: «Habent Moysen et prophetas: audiant illos (Luc. XVI, 29) .» Et Dominus atque Salvator transfiguratus in monte loquentes secum habet Moysen et Eliam in candidis vestibus, qui et dicebant ei quae passurus esset in Jerusalem. Lex enim et omnis prophetarum chorus Christi praedicat passionem. Igitur antequam veniat dies Domini, et percutiat Dominus terram anathemate, sive omnino vel subito, ut Septuaginta transtulerunt: hoc enim significat ἄρδην, mittet Dominus in Elia, qui interpretatur Deus meus, et est de oppido Thesbi, quod conversionem et poenitentiam sonat, omnem [Col. 0078D] prophetarum chorum, qui convertat cor patrum ad filios, Abraham videlicet, et Isaac, et Jacob, et omnium prophetarum, ut credant posteri eorum in Dominum Salvatorem, in quem et illi crediderunt. Abraham enim vidit diem Domini, et laetatus est. Sive cor patris ad filium, id est cor Dei ad omnem qui spiritum adoptionis accepit; et cor filiorum ad patres eorum, ut et Judaei et Christiani qui nunc inter se discrepant, pari in Christo religione consentiant. Unde dicitur ad apostolos, qui seminarium in toto orbe Evangelii prodiderunt: «Pro patribus tuis nati sunt tibi filii (Psal. XLIV, 17) .» Si enim Elias non cor patrum ad filios ante converterit et cor filiorum ad patres eorum, cum venerit dies magnus et horribilis; magnus sanctis, [Col. 0079A] horribilis peccatoribus; percutiet verus et justus judex, non coelos nec eos qui versantur in coelo, sed terram anathemate, qui faciunt opera terrena. Judaei et judaizantes haeretici suum Eliam putant esse venturum et restituturum omnia. Unde et Christo in Evangelio proponitur quaestio: Quid quod «Pharisaei dicunt, quod Elias venturus est?» (Matth. XI, 14.) Quibus ille respondit: «Elias quidem veniet; sed si creditis, jam venit:» in Elia Joannem intelligens.

CXX. Haec dicente sancto Hieronymo, non est incredibile, sensu Judaico reprobato, Moysen et Eliam, legem esse et prophetiam: quibus jam diligenter expositis, et in omni auditorio totius Ecclesiae propositis, quicunque non obedierint, neque si [Col. 0079B] quis ex mortuis resurrexerit, credent ei; neque si Elias corporaliter, ut Judaei et judaizantes putant, venerit, credent ei; neque si Henoch et Elias, qui, ut beatus Gregorius ait, mortem distulerunt, non evaserunt, visibiliter appareant, ut cum Antichristo pugnantes, et ejus tyrannidem tolerantes mortis debitum solvant, ut plures exspectant, credent eis, qui Moysen et prophetas non audiunt, qui catholicos doctores in spiritu et virtute Moysi et Eliae loquentes contemnunt; qui de oppido Thesbi, quod interpretatur conversio vel poenitentia, surgentes et suo exemplo alios ad conversionem et poenitentiam provocantes, despiciunt et sequi nolunt. Hi denique non super flumina Babylonis residentes flendo [Col. 0079C] in captivitate spirant; sed eisdem fluminibus immersi velut pisces, de reaedificando nido sanctae civitatis et templi non curant. Attamen hi qui super flumina Babylonis more avicularum sedent, nidum suum requirunt, canendo assidue: Te decet hymnus, Deus, in Sion, et tibi reddetur votum in Jerusalem. Exaudi orationem meam. Illis ergo incipientibus proficisci, ne desint praecones aut praecursores Moysi et Eliae, vel Aggaeo et Jeremiae, vel secundum aliorum sensum, Henoch et Eliae consimiles; in spiritu videlicet et virtute illorum loquentes et agentes; flumen Dei repletur aquis in viris omnino spiritualibus, et ut illi multiplicati abundent, in stillicidiis ejusdem fluminis rigata laetabitur germinans terra, secundum illius benedictionis gratiam, qua dictum [Col. 0079D] est in principio. «Germinet terra herbam virentem, et afferentem semen, lignumque pomiferum secundum genus suum (Gen. I, 11) .» Nulla in hac enuntiatione mentio est vel spinarum vel tribulorum; quibus terra maledicta est post peccatum, Deo dicente: «Cum operatus fueris terram, non dabit fructus suos, sed spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III, 18) .» Talibus in germinibus non laetabitur germinans terra peccato primi parentis Adae polluta, propter verbum peregrinationis a diabolo per serpentem susurratum. Nam ex quo dictum est mulieri»: Multiplicabo aerumnas et conceptus tuos (ibid., 16) ;» ita sunt multiplicata genimina viperarum, filii [Col. 0080A] nequam, filii irae, filii gehennae, ut in eorum multitudine peregrina esset paucitas electorum: in quibus germinandis terra muliebris conditionis erat pene sterilis, multiplicatis aerumnis et conceptibus malorum filiorum, quos tanquam spinas et tribulos ultro germinavit maledicta terra illa feminea, pene sterilis bonorum et fertilis malorum germinum usque ad illum ⁜ (7) benignitatis tuae, et campi tui replebuntur ubertate.

CXXI. Annus benignitatis est, quo apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei, non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos faciens per lavacrum regenerationis et renovationis, qui perditi eramus per foeditatem generationis, et culpam antiquae [Col. 0080B] praevaricationis. Unde etiam sanctus vir in benedictione dulcedinis praeventus, qua benedixerat Deus ante peccatum primis parentibus, dicens: «Crescite et multiplicamini et replete terram (Gen. I, 22) ;» tamen conqueritur dicens: «Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea (Psal. L, 7) .» Sed quia incerta et occulta sapientiae Dei Deo manifestante cognoscens, non ignoravit se de benedictione potius quam de maledictione ad mulierem facta in mundum venisse ad abolendas maculas carnalis conceptionis et generationis, prophetat sibimet ipsi lavacrum regenerationis, dicens: «Asperges me, Domine, hyssopo et mundabor; lavabis me et super nivem dealbabor [Col. 0080C] (ibid., 9) .» Igitur iste licet natus ante annum benignitatis, pertinere se tamen demonstrat ad hunc annum fertilem cujus tota corona per circulum suae revolutionis est benedicta, et copiosa ubertatis fructibus referta, secundum quod scriptum est: «Apprehendet messium tritura vindemiam, et calcator uvae mittentem semen (Levit. XXVI, 5) .» Quod est dicere: Tanta erit messium copia in horrea Domini congreganda, ut multitudine segetum considerata, sit rogandus Dominus mittere vel ejicere operarios multos in messem multam: quibus metentibus et triturantibus, prae nimia copia frugum prolongabitur opus metentium ac triturantium usque ad vindemiam, in qua calcator uvae plurimae diu occupatus apprehendet mittentem semen ad alterius messis [Col. 0080D] praeparationem. Qua tandem, finito et in se reducto anno benignitatis, colligentur omnia zizania usque ad illam messem toleranda.

CXXII. Ecce sic benedicetur anni hujus corona, ut per totum ejus circulum redundet copia, nunc metentium seu triturantium, nunc vindemiantium vel uvas calcantium, denuoque seminantium, sine interceptione tam jucundae agriculturae. Tempus primae messis illud intelligitur, quo dominus messis ait primis messoribus: «Levate oculos vestros et videte regiones, quia albae sunt jam ad messem (Joan. IV, 35) .» Item: «Messis quidem multa, operarii autem pauci. Rogate ergo dominum messis, [Col. 0081A] ut mittat operarios in messem suam (Matth. IX, 37, 38) .» Tunc enim convertendae non solum multitudinis credentium ex Judaeis, quibus cor unum et anima una erat futura, sed etiam multitudinis gentium vivas aquas petentium, tempus instabat; quando ex occasione Samaritanae unius conversae, ac civium de illa civitate ad se venientium dominus messis ista loquebatur, qui tunc in hujusmodi primitiis totam gentium segetem quasi maturam ad messem contemplabatur, ad eamdem contemplationem vocans discipulos, quibus dixit: «Nonne vos dicitis: Adhuc quatuor menses sunt, et messis venit?» (Joan. IV, 35, 38.) Quo dicto quasi reprobato: «Levate,» inquit, «oculos vestros, et videte regiones quia albae sunt jam ad [Col. 0081B] messem. Ego misi vos metere quod vos non laborastis. Alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis.» Multi enim reges et prophetae voluerunt videre quae datum est videre apostolis, et non viderunt: sed aratrum longanimis exspectationis tenendo, messorem quidem comprehenderunt, quia usque in ipsius adventum fidei ac spei suae oculos intenderunt, quibus et diem ejus videntes exsultaverunt a longe illum salutando, et completa est per eos prophetia, dicens: Comprehendet arator messorem (Amos IX, 13) . Verumtamen ipsi non introierunt in messem, quia dies eorum velociores erant cursore, ut sanctus Job conqueritur. Ipse quoque ultimus orator Joannes Baptista, qui manibus etiam corporalibus comprehendit baptizando [Col. 0081C] ipse miles regem, servus dominum; tamen ostendit sibi esse denegatum cum sanctis apostolis aliisque idoneis messoribus post Christum ambulare, atque calceamenta ejus portare in agro frugibus pleno, cujus odorem patriarcha Jacob a longe praesenserat. Sed nec ipse, nec aliquis mortem Christi praecedentium granum illud vidit multiplicatum, quod necdum in terram cadens erat mortuum, quodque primi apostolorum oculi beati viderunt multum fructum attulisse, multiplicato et dilatato credentium numero usque ad ultimum terrae. Quod licet ipsi Abrahae fuerit promissum, tamen oculis ejus non fuit praesentialiter exhibitum; quia nondum venerat annus benignitatis, cujus tota corona, [Col. 0081D] totus circulus abundantia fructuum plenus est.

CXXIII. Sic ergo messores apostoli alienos labores introgressi multitudines gentium congregaverunt in horrea Dominica. Et adhuc illis in tali messe manipulos colligentibus, comprehendit eos vindemia, et calcator uvae primus Nero botros electos Petrum et Paulum, deinde caeteros ad passionum torcularia paratos et maturos calcavit. Sic post illum frequentata persecutione calcator uvae non defuit, quoadusque mittentem semen comprehendit. Quia videlicet post martyrum dira certamina, in sanctis confessoribus atque doctoribus toto terrarum orbe multiplicatis, per manifestatas utriusque testamenti expositiones exiit qui seminat seminare semen suum. Et bonum quidem semen seminavit [Col. 0082A] in agro suo. Sed cum dormirent homines ejusdem agri custodes, inimicus homo superseminavit zizania in medio tritici, et abiit. At ubi zizania nimis praevalentia triticum suffocant, et sola ipsa occupare nituntur agrum Domini, non est causa cur eis parcatur, sicut illic ubi utrisque simul crescentibus cavendum est ne dum eradicantur zizania, eradicetur simul et triticum illis intermistum Sic plurimae sectae pravaeque doctrinae ob hoc sunt eradicatae ac judicio synodali damnatae, quia simul cum illis triticum non potuit crescere. Secta vero clericorum sub nulla regula vel synodali vel coenobitali viventium falce apostolica multoties invenitur putata, ex quo tempus putationis advenit; quia enormitas vestium et caeterarum exordinationum decretis [Col. 0082B] apostolicis a talibus resecatur. Sed nisi penitus eradicetur, et regula illa minime authentica in qua gloriantur, omnino condemnetur, bonum semen regularum sanctarum et paternarum traditionum suffocatur. Quae denique necessitas est in praecipuis et matricibus ecclesiis profiteri clerum, se servaturum regulam in curia regis conflatam: quae dum sanis Patrum doctrinis est intermista, et modico regalis concessionis fermento corrupta, quasi vinum felle mistum, quod cum gustasset Dominus noluit bibere, sine dubio est repudianda suoque nomine privanda; ne videlicet nominetur canonica regula, quae sacris canonibus invenitur contraria, et est in decretis Urbani papae exinde omnino praedamnata.

[Col. 0082C] CXXIV. Cum enim iste insignis martyr auctoritate apostolica suis decretis rebus Ecclesiae legem describat, secundum quam eas dispensandas esse constat; videlicet clericis communi vita viventibus et caeteris pauperibus, nullius momenti est regalis et laicalis potestas ad statuendum contraria. Quia, ut Symmachus papa suis decretis affirmat, «laicis quamvis religiosis, nulla unquam legitur attributa facultas in disponendis ecclesiasticis.» Fuerit ergo, sicut fertur, pius agnomento et re ille imperator Ludovicus, qui res cujusque matricis Ecclesiae communi vita viventibus et pauperibus destinatas distribui concessit divitibus, et de suo abundantibus. Pluris mihi est auctoritas apostolica in decretis Urbani [Col. 0082D] papae ac martyris de rebus ecclesiarum satis evidenter expressa, et sub interpositione damnationis ita firmata, ut nulli ne dicam laicorum, sed nec episcoporum sit liberum statutis ejus aliquid contrarium statuere. Ipse denique de praesignatis rebus Ecclesiae aliter quam ipse describit agentibus, judicium Ananiae et Saphirae intentat cum tanto damnationis pondere; ut quod illi pro defraudatione rerum talium passi sunt in corpore, sequaces eorum patiantur in anima, cujus mors morte corporis magis est pavenda. Praemissa enim confirmatione communis vitae in clero per matrices Ecclesias, a tempore apostolorum usque ad sua tempora conservatae, quam et futuris semper temporibus affirmat in eis conservandam, de rebus Ecclesiae dat [Col. 0083A] sententiam in omni Ecclesia servandam, et in nulla regum curia mutandam. «Ipse, inquit, res singularum parochiarum in ditione episcoporum qui locum tenent apostolorum erant et sunt usque adhuc, et futuris semper debent esse temporibus: e quibus episcopi et fideles dispensatores eorum omnibus communem vitam degere volentibus ministrare cuncta necessaria debent, prout melius potuerint, ut nemo in eis egens inveniatur. Ipsae enim res fidelium oblationes appellantur, quia Domino offeruntur. Non ergo debent in alios usus quam ecclesiasticos et praedictorum Christianorum fratrum vel ingentium converti; quia vota sunt fidelium et pretia peccatorum, atque ad praedictum opus explendum Domino traditae. Si quis autem, quod absit! [Col. 0083B] secus egerit; videat ne damnationem Ananiae et Saphirae percipiat, et reus sacrilegii efficiatur.»

CXXV. Haec dicente sancto Urbano, lex posita est ecclesiastico stipendio ex apostolicorum actuum principali exemplo: secundum quam legem qui voluerint et potuerint militare, accipere debent stipendium suae militiae. Quia vero non omnes capiunt hoc verbum, ut communis vitae simulque continentiae propositum nemini per violentas et iniquas angarias imponendum sponte arripiant qui computantur in clero, hujusmodi quoque fragilibus apostolica discretio condescendit, cum beatus papa Gregorius Augustino Anglorum episcopo scribens, postquam regulam vitae communis a sanctis apostolis [Col. 0083C] Christo auctore constitutam clero in congregatione viventi assignavit, et praedicto episcopo una cum sibi commanentibus clericis observandam commendavit, etiam de inferioris ordinis clericis idem beatus adjunxit: «Si qui vero sunt clerici extra sacros ordines constituti qui se continere non possunt, sortiri uxores debent, et stipendia sua exterius accipere. Et quia de eisdem partibus de quibus praefati sumus novimus scriptum, quod dividebatur singulis prout cuique opus erat; de eorum quoque stipendio cogitandum atque providendum est, et sub ecclesiastica regula sunt tenendi, ut bonis moribus vivant, et canendis psalmis invigilent, et ab omnibus illicitis cor et linguam et corpus, Deo auctore, conservent.» Notandum quia non sub canonica [Col. 0083D] vel apostolica, sed sub ecclesiastica regula clericos conjugatos tenendos affirmat sanctus Gregorius, quam succincte comprehendens: «Bonis,» inquit, «moribus vivant, et canendis psalmis invigilent, et ab omnibus illicitis et cor et linguam et corpus, Deo auctore, conservent.» Hujusmodi clericis Christiana regula informatis, et extra congregationes foris accipientibus congrua stipendia, non confunditur congregatio in unum collecta ea confusione, quam invenimus in regula regis Ludovici: quae cum sanctissima communis vitae contineat multa instituta, tamen in hoc invenitur confusa, quod eisdem clericis quibus illic ordinantur coenobia vel claustra, permittuntur quoque habitacula privata et propria. Quod quid est aliud quam oppositio [Col. 0084A] in adjecto, ut alterum destruatur ex altero; sicut cum dicitur animal mortuum, per id quod animali additur mortuum, consequitur tali adjecto animal destructum. Nam si est mortuum, non est animal, quia rei vivae nomen est animal. Similiter cum disposito jam claustro claustrique portis et custodiis, ejusdem claustri habitatoribus domus privata et propria relinquitur, et quadam quasi pia condescensione pii regis indulgetur; tota claustralis dispositio confunditur et corrumpitur, tanquam si multo vino parum veneni addatur, ut illud vae damnationis aeternae suavius bibatur, quod Scriptura indicat, dicens: «Vae peccatori terram ingredienti duabus viis!» (Eccli. II, 14.)

CXXVI. Annon duabus viis incedunt, qui secundum [Col. 0084B] concessionem talis regulae congregationis instituta simul cum privatae domus indulgentia suscipiunt? Est quoque illud reprehensibile in praefata regula, quod in primo ejus capitulo evangelica summae perfectionis hortamenta, ut est: «Vade, vende quae habes et da pauperibus, et veni, sequere me (Matth. XIX, 21) ,» caeteraque his similia solis monachis assignantur, et per quaedam inferiora baptizatis in Christo cunctis communiter servanda simul indistincte informantur clerici aeque ut caeteri Christiani. Decet sane potius in aula regia, quam in sede apostolica fabricata esse talia documenta. Quoniam, sicut scripsit rex Antiochus omni regno suo ut esset omnis populus unus, ita rex Ludovicus, [Col. 0084C] exceptis tantummodo monachis, clerum socians populo, scripsit, vel cuiquam ex capellanis suis clerico scribenti consentit et ipse omni regno suo, ut esset populus unus, fieretque sicut populus sic sacerdos. Meliora sunt ergo legis quam regis mandata, quoniam in lege tribus Levi legitur a reliquis tribubus omnino segregata, ac terrena haereditate privata; et benedictionem dans novae legis lator, verbi sui ministros et dispensatores mysteriorum Dei voluit et docuit non solum a populo communis Christianismi, sed etiam a coetu spiritalis et monastici propositi segregandos; ita scilicet ut non omnes monachi fiant clerici, sed ex iis tantummodo electi et segregati quadam praerogativa sanctius inter caeteros conversandi.

[Col. 0084D] CXXVII. Ideo Paulus apostolus segregatus in Evangelium Dei gloriatur in Domino, se una cum Barnaba, sicut in Actibus apostolorum legitur, in opus evangelizandi segregatum, non solum a saeculariter viventium et conjugio utentium laxo proposito, sed etiam a communi vita viventium stricto et quasi monastico instituto. Ministrantibus enim discipulis et jejunantibus dixit Spiritus sanctus: «Segregate mihi Paulum et Barnabam in opus, ad quod assumpsi eos (Act. XIII, 2) .» Proinde omnis doctrina conjungens quod Deus separavit, aut separans quod ipse conjunxit; ut praefati regis institutio separans a monachis clericos in sanctitatis proposito, quos Deus adjunxit, et quantum ad sacerdotale pertinet officium, superextulit, conjungens [Col. 0085A] clericos populo quos ab eo distinguit sermo divinus, ut pastores bipedes erecto vultu supino a grege quadrupede in humum prono, ut nubes in alto volantes in terra deorsum jacente, ac de altis nubibus imbrem sitiente; omnis, inquam, talis doctrina similis est non flumini, cujus impetus laetificat civitatem David, sed aquae turbidae, quam sicut legitur in Apocalypsi, misit draco de ore suo tanquam flumen post mulierem, quae peperit masculum gentes omnes recturum, ut eam faceret trahi a flumine. Sed «aperuit terra os suum, et absorbuit flumen adjuvando mulierem (Apoc. XII, 16) .» Sic non solum in absorbenda haeretica doctrina os apertum est veram fidem astruentium doctorum; sed etiam in absorbenda praefata regula turbidae [Col. 0085B] aquae assimilata os terrae non semel apertum est. Sed adhuc flumen ejus non penitus est absorptum, vel manifesta damnatione cauteriatum, nec repudiatum prout oportet repudiari sacrificium, etsi recte oblatum, non tamen recte divisum, sed nimis confusum: dum in sanctitatis observantia clericis a monachis distinguntur, et populo ab eis regendo nimis confuse junguntur.

CXXVIII. Multo rectius obtulit, rectiusque divisit Urbanus papa secundus de ordine canonico scribens regularibus clericis in hunc modum: «Oportet nos qui licet indigni Petri residemus in loco prava corrigere, recta firmare, et in omni Ecclesia ad interni arbitrium judicis sic disponenda disponere, ut de vultu ejus judicium nostrum prodeat, [Col. 0085C] et oculi nostri videant aequitatem. Omnipotenti ergo Domino, cujus melior est misericordia super vitas, gratias agimus quod vos estis qui sanctorum Patrum vitam probabilem renovatis, et apostolicae instituta disciplinae in primordiis Ecclesiae sanctae exorta, sed crescente Ecclesia jam pene deleta, instinctu sancti Spiritus suscitatis. Duae enim ab Ecclesiae sanctae primordiis vitae ejus filiis sunt institutae: una qua infirmorum debilitas retinetur, altera qua fortiorum virtus beata perficitur; una remanens in Segor parvula, altera ad montis altiora conscendens: una lacrymis et eleemosynis quotidiana peccata redimens, altera quotidiana instantia merita aeterna conquirens. Alteram tenentes inferiorem [Col. 0085D] terrenis bonis utuntur, alteram sequentes superiorem terrena bona despiciunt et relinquunt. Haec autem quae a terrenis divertitur, in duas pene unius ejusdem propositi dividitur portiones, canonicorum scilicet ac monachorum. Harum secunda per divinam misericordiam frequentata satis jam saeculo universo elucet. Prima vero decalescente fervore fidelium, jam pene omnino, defluxit. Hanc martyr et pontifex Urbanus instituit, hanc Augustinus suis regulis ordinavit, hanc Hieronymus suis epistolis informavit, hanc Gregorius Augustino Anglorum archiepiscopo instituendam praecepit. Itaque non minoris aestimandum est meriti hanc vitam Ecclesiae primitivam, aspirante ac prosequente Domini spiritu, suscitare, quam florentem monachorum [Col. 0086A] religionem ejusdem spiritus perseverantia custodire.»

CXXXIX. Cum in his dictis Romani pontificis Ecclesia tota suis ordinibus distincta cautissime describatur, nusquam in ea comprehenditur vita clericorum secundum regulam regis Ludovici conversantium, vel potius eamdem regulam in potioribus institutis praevaricantium. Sic absorpti sunt juncti petrae judices iniqui, deformantes ordinem cleri antiquitus bene informatum, et super petram firmiter fundatum. Bibamus ergo de spiritali consequente nos petra, in Petri apostoli ejusque successorum purissima doctrina: et caveamus bibere de flumine turbido, quod misit draco de ore suo in omni seductione pestiferae doctrinae, qualis invenitur [Col. 0086B] non solum in erroribus haereticorum fidei sinceritatem commaculantium; sed etiam in doctrinis hominum saecularium Christianae conversationis puritatem prava confusione perturbantium, quae Deus conjunxit separantium, vel quae separavit conjungentium. Cum enim scriptum sit: «Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus (Psal. XCVIII, 6) ;» non incongrue transfigurato Domino in monte, per Moysen accipitur ordo clericorum, et per Eliam primum solitarium sacer ordo monachorum, quos duos in unius montis celsitudine sibi Christus utriusque ordinis auctor conjunxit, quos et in semetipso evidenter expressit, cum jejunans in deserto quasi monachus fuit in silentio, et postmodum quasi pontifex erat quotidie docens in templo.

[Col. 0086C] CXXX. De his duobus ordinibus insignis doctor Ambrosius loquens in epistola Vercellensibus missa, dicit inter caetera: «Duo haec in attentiore Christianorum devotione praestantiora esse quis ambigat, clericorum officia, et monachorum instituta? Ista ad comitatem et moralitatem et disciplinam, illa ad abstinentiam assuefacta atque patientiam. Haec velut in theatro, illa in secreto. Spectatur ista, illa absconditur. Ideo bonus athleta ait: Spectaculum facti sumus huic mundo et angelis et hominibus (I Cor. IV, 9) . Dignus sane qui spectaretur ab angelis cum luctaretur, ut ad bravium perveniret, cum certaret ut in terris vitam angelorum institueret, in coelo nequitiam angelorum refelleret. Colluctabatur [Col. 0086D] enim nequitiis spiritualibus. Merito mundus eum spectabat, ut mundus eum imitaretur. Haec vero vita in stadio, illa in spelunca. Haec adversus confusionem saeculi, illa adversus carnis appetentiam. Haec subjiciens voluptates corporis, illa refugiens. Haec gratior, illa tutior. Haec seipsam regens, illa semetipsam coercens. Utraque tamen se abnegans ut fiat Christi, quia perfectis dictum est: Qui vult venire post me, » etc. (Matth. XVI, 24.) Vides quomodo beatus Ambrosius ad perfectionis apicem sua doctrina informat tam clericorum quam et monachorum ordinem? Quod non facit illa regalis regula in domibus regum fabricata et apostolicis doctrinis contraria, ut ostendunt praemissa Urbani papae sanctique Ambrosii testimonia. Beatae quoque memoriae [Col. 0087A] papa Paschalis contra praefatam regulam bene os suum aperuit in tractatu, quem canonicis Sanctae Mariae in Portu firmavit: cujus hoc est primum capitulum:

CXXXI. «Clericorum ordinem in Ecclesia tribus Leviticae locum tenere, et apostolicae dignitatis jura servare et officia gerere, nemo sanum sapiens dubitat. Unde certum est eos levitarum et apostolorum regulas et vitas imitari debere, quorum noscuntur locum tenere, dignitatem habere, et officia gerere. Quae enim lex levitis, et quae a Domino regula datur apostolis, haec eadem Catholicis pariter clericis usque in finem mundi vices eorum supplentibus indicta nequaquam ambigitur. Equidem quod levitis interdicitur adhuc in umbra gradientibus, [Col. 0087B] quomodo nobis conceditur jam in veritate persistentibus, cum multa legamus illis fuisse concessa, quae nobis procul dubio sunt prohibita? Aaron itaque et filiis ejus caeterisque levitis a Domino dicitur: In terra filiorum Israel nihil possidebitis, nec habebitis partem inter eos. Ego enim pars et haereditas vestra in medio filiorum Israel (Num. XVIII, 20) . Et paulo post subsequitur: Filiis Levi dedi omnes decimas Israelis in possessionem pro ministerio, quo serviunt mihi in tabernaculo foederis. Et de eisdem post pauca: Nihil aliud possidebunt, decimarum oblatione contenti, quas in usus eorum et necessaria separavi (ibid., 23, 24) . Et haec quidem in Veteri; in Novo autem Testamento quid cuique sui discipulatus [Col. 0087C] perfectioni adhaerere volenti dixerit, audiamus: Si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae habes et da pauperibus, et veni sequere me (Matth. XIX, 21) ; et alibi: Qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) . Et in alio loco cum ad praedicandum mitteret, prohibuit eis, dicens: Nolite possidere aurum vel argentum (Matth. X, 9) . Quod se Petrus implesse evidenter ostendit, dicens: Argentum et aurum non est mihi (Act. III, 6) . Hoc etiam caeteros apostolos fecisse testatur idem Petrus, cum pro se et aliis condiscipulis suis interrogat Dominum dicens: Domine, ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te: quid ergo erit nobis? (Matth. XIX, 27.) Cui et in quo omnibus idem facientibus respondens Dominus dicit: [Col. 0087D] Amen dico vobis, quia vos qui reliquistis omnia et secuti estis me in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel. Et omnis qui reliquerit domum, aut patrem, aut matrem, aut fratres, aut sorores, aut agros pro nomine meo, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit (Matth. XIX, 28, 29) . Haec levitis et haec apostolis mandata sunt. Utrisque una regula, et eadem lex praecipitur: utrisque possessio tollitur, terrena facultas interdicitur. Qui ergo alii regula et lege ista tenentur nisi clerici, qui levitarum Domini et discipulorum Christi locum tenent, ministerium implent, vices servant, ordines habent? Ad hoc etiam mandatum tenendum et perpetuo implendum ecclesiis [Col. 0088A] suis pretia peccatorum, vota et oblationes fidelium, primitias ac decimas rerum dari Deus instituit: quatenus hi qui divino cultu mancipati propriis facultatibus exspoliantur, sibi statuta perpetuo stipendia habeant unde vivant, ecclesiae serviant, et pauperum necessitatibus subministrent, atque studiosius quaeque sui ordinis ministeria impleant, nulliusque rei vel necessitatis occasione ab his unquam se separent, aut saecularibus negotiis intendant. Ex his igitur patenter ostenditur, Christo militantibus clericis fore illicitum et terrenas facultates tenere et res ecclesiasticas sumere, in saeculo patrimonium habere, et ecclesiasticam portionem suscipere. Cui sententiae confirmandae aptatur illud Apostoli: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus, [Col. 0088B] ut ei placeat cui se probavit (II Tim. XXIV) . Et illud Salomonis: Vae peccatori terram ingredienti duabus viis (Eccli. II, 14) . Quapropter qui Christi discipulatum sequi voluerit, saecularibus negotiis renuntiare debebit: et qui semel sacer effectus de sacro vivere coeperit, jam ad vivendum sacris uti praecipitur. Sed ne soli hoc super vita et regula catholicorum clericorum videamur sentire, accedant et alii testes in idem consentientes, viri religiosissimi et scientia plenissimi, Hieronymus videlicet, Augustinus et Prosper, et quid super hoc dixerint vel intellexerint, audiamus. Hieronymus ad Nepotianum de vita et moribus clericorum inter caetera scribit, dicens: «Clericus qui Christi servit Ecclesiae, interpretetur [Col. 0088C] primum vocabulum suum, et nominis definitione prolata, nitatur esse quod dicitur. Si enim cleros Graece, Latine sors appellatur, propterea vocantur clerici, quia de sorte sunt Domini, vel quia Dominus ipse sors, id est pars eorum est. Et quia vel ipse clericus pars Domini est, vel Dominum partem habet, talem se exhibere debet ut ipse possideat Dominum et ipse possideatur a Domino. Qui possidet Dominum et cum Propheta dicit: Pars mea Dominus (Psal. LXXII, 26) , nihil extra Dominum habere potest. Quod si quidpiam aliud habuerit praeter Dominum, pars ejus non erit Dominus. Verbi gratia: si aurum, si argentum, si possessiones, si variam supellectilem, cum istis partibus Dominus pars ejus fieri [Col. 0088D] non dignatur. Si autem ego pars Domini sum et funiculus haereditatis ejus, nec accipio partem inter caeteras tribus, sed quasi levita et sacerdos vivo de decimis; et altari serviens altaris oblatione sustentor, habens victum et vestitum, his contentus ero, et nudam crucem nudus sequar.» Et post pauca in eadem epistola scribit eidem, dicens: «Procuratores atque dispensatores domorum alienarum atque villarum quomodo possunt esse clerici, qui proprias jubentur contemnere facultates?» Hucusque Hieronymus. Augustinus autem in nonodecimo capitulo libri de verbis Domini sic scribit, dicens: «Venerunt et publicani ad Joannem ut baptizarentur ab eo, et dixerunt ad eum: Magister, quid faciemus? At ille dixit [Col. 0089A] eis: Nihil amplius exigatis, quam quod constitutum est vobis. Et post pauca: Interrogaverunt eum et milites: Quid faciemus et nos? Ait illis Joannes: Neminem concutiatis, neque calumniam faciatis, sed contenti estote stipendiis vestris (Luc. III, 12-14) . Heic jam cognoscere se debet omnis homo qui militat. Non enim tantum de his militantibus Scriptura loquitur, qui armata militia detinentur; sed quisquis militiae suae cingulo utitur, dignitatis suae miles ascribitur. Atque ideo haec sententia potest dici; verbi gratia, militibus et protectoribus cunctisque rectoribus, et quicunque stipendia sibi publice data consequitur, si amplius quaerit, tanquam calumniator et concussor Joannis sententia condemnatur.» Et paulo [Col. 0089B] post addit, dicens: «Nam et clericus catholicus hac sententia retinetur. Si enim non contentus stipendiis fuerit, quae de altario, Domino jubente, consequitur, sed exercet mercimonia, intercessiones vendit, viduarum munera libenter amplectitur; hic magis negotiator videtur quam clericus,» etc. Quae ut facta ejus loquerentur magis quam lingua, in domo ipsa episcopi statuit monasterium clericorum, ubi nemini licebat habere aliquid proprium, sicut ipse testatur, dicens: «Volui habere in domo ista episcopi monasterium clericorum. Ecce quomodo vivimus. Nulli licet in societate nostra habere aliquid proprium. Sed forte aliqui habent? nulli licet. Si qui faciunt, faciunt [Col. 0089C] quod non licet.» Haec Augustinus. Sed nunc quid inde beatus senserit Prosper audiamus: «Proinde quem possidendi, inquit delectat ambitio, Deum, qui possidet omnia quae creavit, expedita mente possideat, et in eo habebit quaecunque sancte habere desiderat: sed quoniam nemo possidet Deum, nisi qui possidetur ab eo; sit primitus ipse Dei possessio, et efficietur ei Deus possessor et portio.» Et paulo post subjungit, dicens: «Quid ultra quaerit cui omnia suus conditor fit, aut quid ei sufficit cui ipse non sufficit?» Et post pauca in eodem capitulo: «Quis, inquit, cui Deus dignatur esse possessio, aliquid aliud quaerit? Aut quis non prae amore illius omnia quae putantur magna contemnit? Ergo qui Deum vult possidere renuntiet [Col. 0089D] mundo, ut sit illi Deus beata possessio; quia quandiu sua non relinquit, mundo cujus bona retinet, servit. Et utique non potest mundo servire simul et Deo. Ac sic propterea voluit Deus cultores suos omnibus renuntiare propter quae diligitur mundus, ut exclusa cupiditate mundi, divina in eis charitas possit augeri vel perfici. Et ideo decimas atque primitias frugum, primogenita et sacrificia pro peccato, vel vota quae sibi Deus jussit offerri sacerdotibus ac ministris distribui debere constituit, ut devotissimo populo ministrante, ipsi Creatori ac pastori suo liberius ministrarent.» Huc usque Prosper. Nunc jam igitur ista de propriis facultatibus renuntiandis sufficiant. Quod autem, fratres charissimi, propriis [Col. 0090A] etiam voluntatibus renuntiare debeatis, evidenter Dominus in Evangelio ostendit, dicens: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et sequatur me. Et qui voluerit animam suam salvam facere, perdet eam, et qui perdiderit eam propter me, inveniet eam (Matth. XVI, 24, 25) . Et in alio loco: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. VI, 38) . Et alibi sacra perdocemur Scriptura: Fili, avertere a voluntatibus tuis (Eccli. XVIII, 30) . Nam sicut alibi dicitur: Voluntas habet poenam, necessitas parit coronam. Et in alio loco praecipitur: Post concupiscentias tuas non eas (ibid.) . Quas qui sequuntur, quid de eis per Prophetam dicatur, audiant: Corrupti et abominabiles facti sunt in voluptatibus suis (Psal. XIII, 1) . Unde idem Propheta [Col. 0090B] voce praelatorum suscepta scribit, dicens: Subjecit populos nobis et gentes sub pedibus nostris. (Psal. XLVI, 4) . His ergo exemplis, fratres, moniti, aliis pro Deo subesse non recusemus; sed prorsus nostris voluntatibus renuntiatis, Christi voluntatem alieno, sed spirituali ac discreto arbitrio exsequamur. Quod autem in unaquaque congregatione canonica unus eligendus sit, qui caeteris praeesse debeat, et usus ecclesiasticus divinitus inspiratus exigit, et in Veteri et in Novo Testamento evidenter ostenditur; cum Moysen, et post Moysen Josue, omnibus filiis Israel, et Aaron caeteris levitis, Petrum quoque caeteris discipulis Dominus praeposuit. Qualis autem esse debeat qui [Col. 0090C] praefertur, trina Domini interrogatio et trina Petri manifeste monstrat responsio. Cum enim pascendarum ovium cura illi committitur, ter Dominus interrogat Petrum si diligat, et ter Petrus respondit quia amat, ter Dominus jubet ut pascat. Trinam igitur Domini interrogationem trina Petri de dilectione responsio; et trinam ejus responsionem trina pascendi gregis injunctio sequitur. Sed nunc quomodo trina dilectio in eligendis haberi debeat, videamus. Trinam itaque dilectionem ille habet, qui Deum et quae Dei sunt mente credit et amat, voce confitetur et praedicat, opere imitatur et servat. Trina autem tunc fit interrogatio, cum sicut debemus exquirimus, praevidemus et discutimus, utrum eligendus hanc trinam dilectionem habeat. [Col. 0090D] Quod si cordis fidem et dilectionem competens sermo et actus foris ostendat, trinae interrogationi jam satisfecit trina responsio. Cui etiam bene ter pascendi gregis cura injungitur; quia quisquis oves pascendas suscipit, cordis jugi vigilantia prospicere, vocis officio monere ac defendere, et actuum exemplis semper eas ad Christum debet pertrahere. Illi ergo recte pascendi gregis cura injungitur, qui in mente plenam habet fidem et dilectionem interius: et in voce perfecte monendi, libere arguendi, prudenter exhortandi scientiam et possibilitatem exterius; ut qui opere quaecunque loquitur servat et sequitur. Nec quisquam pro qualibet culpa si jam satisfecerit, in hoc officio recusandus est; cum et Petro post trinae negationis lacrymabilem [Col. 0091A] satisfactionem, quia trina in eum dilectio patuit, gregis a Domino injuncta sit pastio. Haec igitur trinae dilectionis forma, fratres charissimi, in primo pastore non ab alio quam a Christo praesignata in eligendis est praevidenda, non solum prioribus, sed et omnibus personis in ecclesia praeferendis.» Huc usque verba Paschalis papae.

CXXXII. Huic scripto in sede apostolica firmato et approbato subscripserunt primo Paschalis papa, deinde cardinales sanctae Romanae Ecclesiae, quorum nomina sunt adnotata: Crescentius Sabinensis episcopus, Petrus Portuensis episcopus, Cono Praenestinus episcopus, Vitalis Albanus episcopus, Bonifacius cardinalis Sancti Marci, Deusdedit [Col. 0091B] cardinalis Sancti Laurentii, Desiderius cardinalis Sanctae Praxedis, Guido cardinalis Sanctae Balbinae, Petrus cardinalis Sanctorum Cosmae et Damiani, Petrus cardinalis Sancti Adriani, Rossemannus diaconus Sancti Georgii, Comes cardinalis diaconus Sanctae Mariae in Aquiro, Gregorius cardinalis diaconus Sancti Angeli, qui postmodum effectus est papa dictus Innocentius, Joannes cardinalis diaconus Sanctae Luciae.

CXXXIII. Quae cum ita se habeant, si doctrina haec apostolica uni tantum congregationi destinata, universaliter esset enuntiata, poterat inde absorberi aqua multa et turbida ex ore draconis emissa, cujus non modica lacuna est in illa regula saepe notata, et adhuc Deo volente amplius notanda [Col. 0091C] et cauterianda. Est enim regula ista, ni fallor, quaedam de illo flumine magno Euphrate collecta vel egressa exundatio, in qua purae ac turbidae aquae Babylonica quaedam est confusio. Quid enim purius quam quod in collectario sententiarum paternarum regulae huic antepositarum vita communis apertissime declaratur, in qua solis illis quos necessitas aut voluntas pauperes fecit stipendium competens prout cuique opus est ordinatur: in qua etiam talis dispensator eorumdem stipendiorum commendatur, qui, ut Prosper ait, vel omnia sua pauperibus distribuit, vel ecclesiae rebus adjunxit? Quid, inquam, purius hoc documento saluberrimo apostolicae doctrinae per omnia consono? [Col. 0091D] Quid vero turbidius eo Sadducaeorum fermento, quo plenum est ejusdem regulae illud capitulum quo praecipitur, ut in una eademque congregatione his qui multa sua possidendo divitiis affluunt, et his qui nihil vel parum habendo pauperes sunt, aequalia dentur stipendia? Sed, ut jam dictus Prosper ait: «Habenti dare nihil est aliud quam perdere; quoniam quod habet Ecclesia, cum nihil habentibus commune debet habere.» Magna utique perditio, et filio perditionis licet necdum revelato placita institutio agnoscitur, cum res pauperibus debita datur divitibus; et apostolicae doctrinae forma non tenetur, cum divitibus et pauperibus aequa portio dari praecipitur. Quae distributionis coaequalitas nec inter ipsos veros Christi pauperes in [Col. 0092A] congregatione viventes admittenda est, quia non aequaliter omnibus victus et vestitus donandus est, cum non omnes aequaliter valeant. Et ideo pensata singulorum diligentia, prout cuique opus est in hujusmodi habenda est cautissima differentia. Quae cum ita se habeant, super hujus doctrinam regulae ira Dei de coelo recte creditur quandoque revelanda, et illa phiala iracundiae Dei plena plenius effundenda, de qua legitur in Apocalypsi: «Et sextus angelus effudit phialam suam in flumen illud magnum Euphratem, et siccavit aquam ejus, ut pararetur via regibus ab ortu solis. Et vidi de ore draconis et de ore bestiae et de ore pseudoprophetae spiritus tres immundos in modum ranarum procedere (Apoc. XVI, 12, 13) .»

[Col. 0092B] CXXXIV. Septem angelorum septem phialas iracundia Dei plenas post cantum septem angelorum septem tubas habentium legimus effusas, et tubis quidem sonantibus plagas magnas, phialis vero effusis plagas majores invenimus et novissimas, de quibus dici conveniat: Ignis accensus est in furore meo, et ardens usque ad inferni novissima. Ubi ergo sextus angelus tuba cecinit, soluti sunt quatuor angeli qui alligati erant in flumine magno Euphrate, et plaga fuit corripiens populum Dei per quatuor principalia regna mundi sub quibus afflicti sunt Israel sive Juda per judicium Dei. Non fuit illa plaga de novissimis, in quibus consummatur iracundia Dei; quia non animas, [Col. 0092C] sed corpora tradebat talibus angelis, id est regnis terrenis

CXXXV. At vero phiala heic effunditur iracundiae Dei in illud flumen, non ut solvantur tales angeli, sed ut siccaretur aqua ejus, et pararetur via regibus ab ortu solis. Ergo in aqua fluminis effunditur phiala irae Dei. Et idcirco aquam talem oportet intelligi, cui rationabiliter dicatur deberi iracundia Dei. Alias autem cum et mare et flumina et fontes aquarum in sanguinem anteriores phialae damnaverint; quid est quod flumen Euphrates propriam meretur phialam, nisi quia inter caetera mala quae fiunt sub sole, malum quoddam aquae fluminis hujus significatur? Est enim malum cujus damnatio in anterioribus phialis per quinque [Col. 0092D] angelos effusis non invenitur, sed angelo sexto reservatur: quod heic et prius per aquas fluminis illius, et deinde per tres immundos spiritus in modum ranarum prorepentes significari recte intelligitur. Nimirum malum hoc trifidum est, et ejus partes sunt praestigia magorum, commenta philosophorum, figmenta poetarum? Eorumque profunda malitia et turbida loquacitas congrue per aquas Euphratis significatur; quia videlicet Euphrates Babyloniae flumen est, et per eam fluens in multa capita dividitur, quae ipso quoque nomine suo in Scripturis significare solet universam generationem impiorum contrariam generationi rectorum; civitatem diaboli contrariam civitati Dei. Babylon quippe interpretatur confusio.

[Col. 0093A] CXXXVI. Igitur postquam et super flumina fontesque aquarum phialae effusae sunt, effunditur et ista in Euphratem; quia cum damnationem sibi acquisierint tyranni vel reges impii cum nationibus sibi subditis, qui nomine maris, fluminum et aquarum notati sunt, illis quoque ira debetur, qui illos dementaverunt erroremque illis auxerunt vaniloquiis, imo et scripturis suis malitiosis, mendacibus, fabulosis et omnino falsis, vel quod pejus est, veritate simul et falsitate permistis: quomodo praenotata regula flumini Euphratae paradisiaco simul et Babylonico magno ex parte assimilata. Sicut enim fluvius Euphrates de fonte paradisi venam trahens originis, et pluribus adulteratus aquis extraneis fluit per medium Babylonis, illis videlicet [Col. 0093B] aquis connumeratus, de quibus captivi cives Jerusalem dicunt: «Super flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus (Psal. CXXXVI, 1) ;» ita multoties haereticorum doctrina de fonte veritatis aliqua trahit testimonia, callide eisdem permiscet falsa, ut non tam civibus Jerusalem captivis, quam civibus Babylonis ad bibendum sapiat hujusmodi aqua. Similiter et illa de qua loquimur regula, de aula regis egressa, multa in suo contextu habet sana Patrum documenta ex dictis orthodoxorum Patrum decerpta, vitam communem secundum apostolorum doctrinam apte informantia; sed illis praemissis adulterina quaedam sunt admista, quibus priorum puritas ita est infecta et turbata per nescio quos aulicos dictatores veris falsa, bonis mala permiscentes, [Col. 0093C] et prioribus contraria docentes, ut veris civibus Jerusalem non sit magis aqua illa potabilis, eo quod arguitur admistae vanitatis, quam philosophorum vel poetarum vel etiam haereticorum scripta, quae multa continent vera falsis permista. Si enim justo judicio Dei effunditur phiala iracundia Dei plena non solum in terram, quo nomine terreni; et super mare, quo nomine amari; et super flumina, quo nomine voluptuosi vel furiosi; et super sedem bestiae, quo nomine mendaces notantur; sed etiam in solem, quo nomine homines clari, et pro specie pietatis ostentata, coelo digni videntur notari; si, inquam, etiam in tales tam claros, tam altos effunditur phiala irae Dei, secundum quod [Col. 0093D] alibi legitur: «Effusa est contemptio super principes; et errare fecit eos in invio, et non in via (Psal. CVI, 40) ,» atque ideo etiam super talium impietatem recte revelatur ira Dei de coelo, non mirum debet videri, quod flumini Euphratae non parcitur: quod quamvis de paradiso egressum, de platea Babylonis lutum collegit non modicum, in his potissimum doctrinis, quae conscriptae sunt ad placitum Babylonis civium seu principum. Et ideo super tales doctrinas merito ira Dei de coelo est revelanda, ut judicentur vel haereticae, vel apocryphae seu pestiferae ac mortiferae, ne putentur scriptis authenticis et sanis connumerandae.

CXXXVII. Scriptura enim sana, praecipue quae nomen habet regulae, nihil in se debet habere foedum [Col. 0094A] vel tortuosum, ne se sequentes non tam in viam rectam dirigat, quam in viam pravam deducat; ut praenotata regula non recte regens aliquem, atque ideo nomine regulae indigna: contra quam nunc tantopere disputare illud cogit, quod etiam quidam canonici vitam communem secundum regulam beati Augustini professi, ex interpositione sermone beati Augustini allecti, eamdem sic acceptant, ut in conventibus suis eam recitari faciant quasi authenticam, et nullius erroris permistione infectam, non attendentes eam doctrinae apostolicae in multis contrariam. Proinde si placet apostolicae discretioni ut aulica illa scriptura in ecclesiis matricibus teneatur pro clericorum canonica regula: primo ipsius prava in directa fiant, ut aulica [Col. 0094B] edicta edictis apostolicis de clericorum vita efficiantur consona, decisis inde pravis, et reliquis auctoritate apostolica canonizatis. Quae namque ratio est, ut majores et plures clericorum congregationes regulam profiteantur aulicam nulla sedis apostolicae auctoritate canonizatam, cum plura inveniantur Patrum orthodoxorum scripta directissima, quae pro sui rectitudine haberi possunt pro regula, tam ad informandam vitam clericorum in congregatione sub praelatis viventium, quam et eorum qui foris positi secundum canones recte vivendi habent propositum sub regimine antistitum? Quod his duobus clericorum generibus amplius est, a malo est; et affirmante Isidoro, nec inter clericos [Col. 0094C] religiosos, nec inter laicos catholicos censendum est.

CXXXVIII. Et, ut ad flumen Babylonis Euphratem respiciamus, hujusmodi clerici, exceptis paucissimis, non sicut aves nidi sui, quod est Jerusalem, in principio laetitiae suae memores flendo super flumina Babylonis resident, sed eisdem aquis velut pisces immersi, taliter in eis ludunt, ut nunquam cogitent revolare ad illum Jerosolymitanae cohabitationis nidum, in quo primis Ecclesiae filiis, tanquam bonis pullis erat cor unum et anima una in Deo, nec quisquam eorum aliquid suum esse dicebat. Paucis igitur, ut dictum est, exceptis, quibus animus est conversionis et reversionis in Jerusalem, plures eorum contemptis aquis Siloe quae fluunt cum silentio, [Col. 0094D] plus diligunt flumina Babylonis, et aquas turbidas, Deo volente, per phialam sexti angeli omnino desiccanda.

CXXXIX. Cum enim septima et ultima phiala iracundia Dei plena effusura sit iram judicii in aerem, id est in aerias potestates; daemones scilicet omnesque ipsorum complices, non abs re creditur haec sexta sexti angeli phiala desiccans aquas fluminis Euphrates ultimum judicium praeventura, secundum quod dictum est, «ut pararetur via regibus ab ortu solis (Apoc. XVI, 12) ;» quibus utique ad judicium tanto erit via planior, etiam nunc in praesenti vita, quanto viderint aquas Babylonicas magis desiccatas, quas nimirum praeter paucas lacunas, videmus maxima ex parte jam annihilatas. [Col. 0095A] Etenim antequam super aquas hujusmodi revelaretur de coelo ira Dei per Evangelium Christi, non poterant eas transire reges sancti, scilicet hi qui principes sive auctores fuerunt Scripturarum veritatis, quales dicuntur recte venisse ab ortu solis, quia non venerunt aut locuti sunt a semetipsis, sed ut loquerentur quod loquerentur acceperunt ab illuminatione Divinitatis. Non poterant aquas illas transire reges isti, non poterant cum una lingua Hebraica occurrere Graecis facundis disertisque Latinis grammaticis, rhetoribus, dialecticis, tot poetis tragicis, comicis, satyricis. Necdum enim flumen Dei repletum erat aquis, necdum rivos ejus inebriavit Spiritus veritatis, et adhuc plenissime redundabant suosque alveos implebant flumina [Col. 0095B] Babylonis: quorum est famosissimum illud flumen magnum Euphrates de paradiso egressum, et aliis multis aquis adauctum; quia veritatis quibusdam sententiis intermista plura mendacia fabulosa ita sonuerunt, ut a vocibus aquarum multarum Babylonicarum in hujus mundi mare descendentium fierent mirabiles elationes maris, cum necdum appareret mirabilis in altis Dominus, nec testimonia ejus credibilia essent mundo tot mendaciis dementato et fascinato, tot aquis Babylonis fluminis inebriato.

CXL. At ubi venit ille Spiritus veritatis ut argueret mundum de peccato, et de justitia, et de judicio; nimirum arguendo id quoque effecit ut siccarentur [Col. 0095C] tantae aquae tanti tam magni fluminis. Stultam enim fecit hujus mundi sapientiam. Procedente namque sapientia Dei et rationem reddente de eo quod videbatur stultum Dei, quemadmodum Apostolus dixit: «Nos autem praedicamus Jesum Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus stultitiam (I Cor. I, 23) :» ex comparatione ejus stultum esse apparuit et aridum, quod eatenus grande videbatur et profundum. Quam vilis, quamque exsecrabilis et abjecta fuerit vel apparuerit illa talis sapientia saeculi in oculis eorum, quos veritas illuminavit, pulchre in sua persona insinuat Joannes, cum dicit: «Et vidi de ore draconis et de ore bestiae et de ore pseudoprophetae spiritus immundos tres in modum ranarum procedere (Apoc. XVI, 13) .» [Col. 0095D] Spiritus immundos ait, id est sectas quasi sapientiae et scientiae magicae, poeticae, philosophicae, quas contrarius Spiritui sancto immundus hujus mundi spiritus aspiravit: spiritus namque immundos magi praecipue patronos quo nescio infelici quodam pacto asciverunt sibi. Poetae vero sub nominibus honestis eosdem rogitant spiritus immundos aspirare sibi, sacrilega praesumptione deos appellantes, cum daemones sint. Porro qui philosophis spiritus aspiravit, is quoque sine dubio immundus exstitit. Annon de illis Apostolus dicit: Quia «dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt, et evanuerunt in cogitationibus suis?» (Rom. I, 21.)

CXLI. Et vide quantam usque ad immunditiam evanuerunt, qui servientes creaturae potius quam [Col. 0096A] Creatori, propterea in passiones ignominiae suae, in desideria cordis sui, in immunditiam traditi sunt. Recte ergo dicuntur spiritus immundi. Porro draconis nomine diabolus, bestiae vero appellatione bestiale regnum diaboli hoc loco recte designari intelligitur. Nam apud Danielem per quatuor bestias quatuor mundi regna principalia significantur, scilicet Babylonicum, Persicum sive Medicum, Macedonum atque Romanum. De ore ergo draconis spiritus primus processit; quia magicam artem humana curiositas de confabulatione diaboli addidicit. De ore bestiae sequens spiritus exivit; quia bestiali regno mundi hujus adulando humanae mentis ignobilitas reges terrenos homines figmentis poeticis in deos et in coelum stellarumque orbes translatos [Col. 0096B] fabulosis neniis decantavit. Pseudopropheta philosophica quoque professio exstitit, quae fanaticorum spurcitias deorum, verbi gratia, adulteria Jovis zelumque Junonis sororis et conjugis, et meretricia Veneris, et caetera talia, retulit ad elementa mundi, cupiens ea quae jam erubescere poterant homines de diis suis quasi interpretationibus subornare allegoricis. Vere pseudoprophetae talis quisque interpres exstitit; quia de corde suo prophetavit, et vane pudorem humanum consolatus est adulteria deorum fictis et inutilibus adornando mysteriis, et in eo remanendo nihilominus ut serviret creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. Amen. «Vidi,» inquit, «de ore draconis, et de ore [Col. 0096C] bestiae, et de ore pseudoprophetae exire spiritus tres immundos.» Et addit adhuc: «In modum ranarum (Apoc. XVI, 13) .» Nimirum ranae et immundae sunt et turpes, et exiguae et quasi loquaces. In luto namque commorantes, importune et quasi cum garrulitate coaxando quietem auferunt. Congrua ergo assimilatio, dum ranis adaequantur vel similes perhibentur hi, qui sibi magni et eloquentes videntur; verbi gratia poetate, qui sibi magna sonare videntur; sed omnis eorum materia fabulosa lutum est, et magnitudo eorum inflatio est.

CXLII. Quapropter quoniam scientia illorum cum nulla sit, inflatur adversus scientiam Dei, pulchre satis eorum spiritui congruit illud de fabella Aesopi, ubi rana sufflando tentans se extendere ad [Col. 0096D] magnitudinem bovis, dum conatur, et pellem frustra distendit, tandem ultra vires sufflando crepuit. Denique ubi nunc illi sunt grandiloqui, qui se extulerunt adversus veram magnitudinem scientiae Dei? «Periit memoria eorum cum sonitu, et Dominus in aeternum permanet (Psal. IX, 8) .» Quis enim loquacitati eorum hominum credit? imo quis eorum theologias turpes legens vel audiens, non irridet? Porro magi, quorum principes in Aegypto Jamnes et Mambres per incantationes suas coram Pharaone adversus Moysen et Aaron ranas eduxerunt, et ultra non valuerunt; modum recte dicuntur habere ranarum, ut eis similes sint quas contra Deum fecerunt, ultra quas eorum praestigia non valuerunt. Apostolo autem contestante quemadmodum Jamnes [Col. 0097A] et Mambres restiterunt Moysi, ita et nunc homines reprobi mente corrupti resistunt veritati: «Sed ultra,» inquit, «non proficient: insipientia enim eorum manifestata est, sicut et illorum fuit (II Tim. III, 7) .» Ultra, inquam, non proficient quam et illi profecerunt, qui exhibitis ranis ultra non potuerunt facere signa signis Moysi consimilia. Sic et hujus temporis quidam causidici, et legistae vel sophistae, seu dialectici, vel potius haeretici sophistice loquentes, ideoque odibiles, contra legem divinam, quasi contra Moysen et contra sacerdotium legitimum et vere leviticum, quasi adversus Aaron dimicantes, et regno Pharaonis contra regnum Dei faventes, cum in sua garrulitate ranis loquacibus et in luto coaxantibus aequabuntur, ultra non proficient. [Col. 0097B] Insipientia enim illorum manifestata, et per sanctam Scripturam confutata evidens erit, quod non de Spiritu sancto inspirata, sed per spiritus malignos et immundos conspirata sit loquacitas hujusmodi hominum veritati resistentium, et ipsam veritatem Dei in injustitia retinentium. Quasi enim captivam detinent veritatem sanae doctrinae circumventam suo mendacio, per spiritus malignos ita conflato, ut magna in eo inveniatur veri similitudo et bonitatis imago.

CXLIII. Unde confutari non possunt hujusmodi mendacia sine magno conflictantium praelio, quale habuerunt martyres contra tyrannos idololatras ac templorum pontifices, quale nihilominus habuerunt sancti confessores contra haereticos et reges in malo [Col. 0097C] illis faventes, ac novissime in diebus istis viri religiosi contra Simoniacos, conductitios, incestuosos, gyrovagos, vagos, dissolutos, oberrantes, aut, quod pejus est, irregulariter congregatos clericos praelium grande in tempore septimi Gregorii papae habuerunt et adhuc habent; septem spiritibus nequam in aperte malis, et septem aliis nequioribus in ficte bonis contra vere bonos dimicantibus, et importuna loquacitate illos infestantibus. Unde, cum dixisset Joannes vidisse de ore draconis, et de ore pseudoprophetae spiritus immundos exisse, addidit in modum ranarum, et adjecit: «Sunt enim spiritus daemoniorum facientes signa, et procedunt ad reges totius terrae congregare illos in praelium [Col. 0097D] ad diem magnum omnipotentis Dei (Apoc. XVI, 14) .» Vere, inquam, illos immundos dixerim: sunt enim spiritus daemoniorum. Nam revera cum veritati sint contraria dogmata eorum, nulli dubium quin omnes magnitudines, imo inflationes ejusmodi sint aspirationes daemoniorum. Et procedunt, inquit, ad reges totius terrae, congregare illos in praelium.

CXLIV. Primi hoc, ut sancta narrat Scriptura, jam dicti malefici illi Jamnes et Mambres fecerunt. Processit enim qui in illis erat spiritus seductionis ad regem Aegypti, et fiducia signorum quae faciebant quasi similia signis virtutis Dei, auxerunt stultitiam ejus, ut contra Deum pugnantem pro Israel auderent praeliari. Tali vel simili modo caeteri [Col. 0098A] malefici, poetae, philosophi congregaverunt reges totius terrae; non quidem in unum locum, sed in unum eumdemque pessimae voluntatis statum, ut praeliarentur contra Dominum, ut praeventi magna aestimatione illorum reges terrae dedignarentur aut negligerent magna aestimare miracula, quae servi Domini facerent, vel mirari sapientiam quam praedicarent; quoniam et illi econtra mira facere, et magnifice ut sapientes loqui consuevissent.

CXLV. Omnium illorum qui sic veritatem Dei, ut Apostolus conqueritur, in injustitia detinent, similitudo processit in regno scisso quondam in domo David: ubi rex Jeroboam vitulos aureos excogitato consilio fabricavit, quibus et festivitates festivitatibus Dei similes constituit; ut hujusmodi [Col. 0098B] quasi divina reverentia vitulis aureis exhibita detineret populum tali cultu fascinatum, ne in Jerusalem requireret Deum verum, vel reverteretur ad domus David regnum legitimum. Deceptor iste sic peccans in Spiritum sanctum contra propriam conscientiam, proprioque judicio condemnatus, nulla venia dignus est habitus. Verum deceptus ab eo populus magna ex parte ad poenitentiam per sanctos prophetas est revocatus: quorum ille fuit praecipuus, quo prophetante atque clamante contra praedictum Jeroboam super altare stantem et sacrificantem, scissum est altare per medium, et effusus est cinis ejus. Propemodum simile est huic, quod haeresiarchae vel schismatici proprio nunc judicio condemnati, peccantes non per ignorantiam, sed [Col. 0098C] per malitiam in Spiritum sanctum, non habent ullum poenitentiae remedium; sed ab eis decepti aliquoties emendantur, maxime cum sacrificia hujusmodi haereticorum vel schismaticorum quasi cineri assimilata exsufflantur, ac Deo molesta esse manifestantur.

CXLVI. Cujus veritatis testes quam caute se ab interdictis abstinere debeant, ne videlicet cum hujusmodi post interdictum vel cibum sumant, illius prophetae docemur exemplo, qui ab alio propheta deceptus, et comedens interdicta, leoni occidendus legitur traditus. Cavendi ergo sunt veris prophetis falsi prophetae, ne per illorum seductionem decepti communicent interdictis, et incidant in os leonis [Col. 0098D] qui circuit quaerens quem devoret, cum tamen devorandi potestatem non habeat veros et bonos prophetas, etiam quando eos mordendi vel occidendi occulto, sed non injusto judicio Dei permittitur illi potestas. Etenim propheta praenotatus, quia deceptionem prophetae mendacis non repulit, leoni datus est occidendus, non tamen devorandus et, ut creditur, hac ipsa morte fuit expiatus. Unde leo qui eum Deo irascente occiderat, jam Deo placato cadaver occisi et asinum quoque illius non tangens custodiebat. Nonnunquam in sede apostolica sive alia Moysi cathedra, exaltato per violentiam laicam quolibet Simoniaco, subintruso vel superposito alicui catholico regulariter electo et provecto, hujusmodi emerserunt controversiae, in quibus plurimum [Col. 0099A] dementati sunt Aegyptii potentes et tyranni, per id quod in sua secta clericos habebant valenter litteratos, et in identitate sacramentorum, tanquam in similitudine signorum gloriantes contra Ecclesiam, cum ipsi essent extra Ecclesiam; non attendentes vel attendere volentes, quod etsi extra Ecclesiam sit locus veri sacramenti, non tamen nisi in sancta catholica Ecclesia est locus veri sacrificii, ut beatus Augustinus asserit.

CXLVII. Tempore Petri Leonis schismatici, fautoribus ejus una cum ipso excommunicatis valde gloriantibus in identitate sacramentorum, tam apud ipsos quam apud excommunicatorem ipsorum beatae memoriae papam Innocentium, cum essem tunc temporis in curia Romana, coactus sum plures de [Col. 0099B] Scripturis veritatis auctoritates colligere, quibus evidenter enituit sacramenta quidem ritu ecclesiastico celebrata tam foris quam intus esse inviolabilia; sed in sacramentis extra celebratis non magis operari spiritum Christi, quam in signis magorum Aegyptiorum digitus Dei operabatur, qui tandem ipsis confitentibus in signis Moysi et Aaron claruit. Sic et in illa mea concertatione, astipulante mihi tunc venerabili viro beatae memoriae Gwalterio archiepiscopo Ravennate, palmam obtinuit inter sententias multas, id quod dicit papa Pelagius: «Schisma, inquit, ipsum quod Graecum nomen est, scissuram sonat; sed in unitate scissura esse non potest. Non ergo unitati communicant. Partes sibi ipsi fecerunt, et ab eo quod unum est, ut apostoli [Col. 0099C] Judae verbis jam loquar, semetipsos segregantes, spiritum non habent. Quibus omnibus illud efficitur, ut quia in unitate unum non sunt, ut quia in parte esse voluerunt, ut quia spiritum non habent, corporis Christi sacrificium habere non possint.» Multa in hunc modum congessimus tunc in unum veridica Patrum testimonia, quibus comprobatum et Eimerico tunc temporis cancellario satagente approbatum, extra ecclesiam celebrata missarum officia, etsi habeant sacramentalia signa signis Catholicorum similia, esse tamen irrita et vacua, utpote neque Spiritum sanctum neque corpus Christi habentia ⁜ (8) . Praeliati sunt tamen et adhuc praeliari non desinunt contra istam veritatem veritatis inimici: [Col. 0099D] quorum plures, cum sint uxorati vel concubinarii vel conductitii, sacrificant licet interdicti. Et quia magnarum congregationum cathedrales clerici sunt hujusmodi conductitiorum conductores et protectores, non est leve praelium quod movent. Praeliati sunt ergo et praeliari non desinunt, persequendo omnes qui in Christo pie vivere volunt; sed malo suo, quia taliter congregati in praelium, congregabuntur in judicium. Unde, cum dixisset heic [Col. 0100A] congregare illos in praelium, addidit, dicens: «Ad diem magnum Omnipotentis (ibid.) .» Nam dies magnus Omnipotentis dies erit judicii, sine dubio magnus, sicut Propheta dicit: «Juxta est dies Domini magnus, juxta et velox nimis. Vox diei Domini amara. Turbabitur ibi fortis (Soph. I, 14) , etc.»

CXLVIII. Juxta est, ait ille; et verum est. Nam etsi aliqua mora videtur ex quo ille prophetavit usque ad illum diem magnum Omnipotentis; at certe prope est unicuique mors et praesentis vitae finis, et nescitur quando venturus sit. Ait ergo confestim: «Ecce venio sicut fur (Apoc. XVI, 15) .» Malus servus dicit in corde suo: Moram facit Deus venire. Dominus autem dicit: «Ecce adsum, cito [Col. 0100B] venio (ibid.) ;» additque «sicut fur,» videlicet negligentibus et dormientibus formidandus. Furis namque similitudinem ipse sibi adhibere dignatus est, dum praemisso servis suis praecepto ut vigiletis, «quia nescitis,» inquiens, «qua hora Filius hominis venturus est (Matth. XXIV, 44) ,» ait: «Illud autem scitote, quoniam si sciret pater familias qua hora fur veniret, vigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam (Luc. XII, 39) .» Eadem intentione vel causa, qua illic dicit: «Sint lumbi vestri praecincti: beati servi illi quos cum venerit Dominus, invenerit vigilantes (ibid., 35) ;» continuo et hic subjungit: «Beatus qui vigilat et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet, et videant turpitudinem ejus (Apoc. XVI, 15) .»

[Col. 0100C] CXLIX. Hoc propter magnum suum diem Omnipotens intulit, quia promissum erat congregari reges terrae in praelium, in loco qui vocatur Hebraice Hermagedon. Quos illos congregavit? Utique reges, quia de regibus congregatio ista scribi coepta est. Sunt autem heic diversi, imo oppositi et contrarii reges. Nam de bonis regibus praemissum fuerat, ut pararetur via regibus ab ortu solis: de malis vero subjunctum: «Et procedunt ad reges totius terrae, congregare illos in praelium (ibid., 14) .» Quos ergo regum istorum congregavit in loco qui vocatur Hebraice Hermagedon, vel quis congregavit illos in tali loco? Non enim singularem aliquam personam praemiserat, neque aperte distinguit quos, malos [Col. 0100D] an bonos congregaverit. Ergo dicere licet, quia bonorum et malorum congregatio heic illa praesignata est, de qua non ignoramus, quia cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, tunc congregabuntur ante eum non solum reges, sed etiam omnes gentes illic in praelium mirabile congregabuntur; quia illic videlicet praelii bonorum et malorum mirabilis et horrendus finis statutus est. Ille status recte designatur hoc nomine, quod heic ponitur [Col. 0101A] Hermagedon. Interpretatur enim consurrectio in priora, sive mons globosus. Congregationem vero illam recte significat, ubi et sancti reges qui venerunt ab ortu solis in priora consurgent, et ad judicandum sedebunt; et mali reges, tanquam mons globosus, tollentur cum diabolo suo principe; quia tunc revera dicetur monti huic:» Tolle te, et mitte te (Matth. XXI, 21) ,» non jam in mare, sed in profundum gehennae. Nunc priusquam veniat illa dies magna, in qua sancti reges universi universaliter consurgent in priora; iidem reges quique suo tempore in anteriora extenti, et obliviscentes quae retro sunt, in anteriora consurgunt. Cujus rei spectaculum jucundum cum late per Dei gratiam pateat, maxime in successoribus beati [Col. 0101B] Petri oculos bonos delectat, et oculos malos cruciat.

CL. Pontifices enim Romani cum privilegia ecclesiis supra petram fundatis vel fundandis donant, Petri apostolorum principis auctoritate illa praecipue instituta roborant, quae fundamento Ecclesiae primitivae concordantia judicant. Unde si aulica illa instituta in saepe notata regula institutis apostolicis posteriora proferantur in medium cum prioribus et melioribus illis trutinanda in sede apostolica; non dubium priora illa illic approbanda, et posteriora ista prioribus contraria omnino esse reprobanda. Nam etiamsi posteriora ista de anterioribus habeant quaedam sibi immista in praenotata regula, [Col. 0101C] necessitate tamen cogente sic est aliqua damnationis ustione cauterianda, et velut aqua fluminis Babylonici desiccanda, ut in matricibus Ecclesiis hujus aquae inundatione occupatis praeparetur via regibus ab ortu solis; aut si hoc semel et simul non potest fieri, attamen tam tortuosa regula demonstretur esse aqua Babylonica flumini Euphratae assimilata cum paradisiacis aquis lacuna Babylonis intermista, et ideo cavenda, ne in ea propter bonas Patrum sententias in unum congestas, etiam illud recipiatur, quod eisdem penitus adversatur. Ut enim de caeteris taceamus, est illic sermo beati Augustini dicentis: «Nulli licet in societate nostra habere aliquid proprium. Si qui habent, faciunt quod non licet.» Deinde quasi licitum quadam regali, [Col. 0101D] ut dicunt, pietate ibidem conceditur, ut res propria et domus privata contra doctrinam beati Augustini praemissam possideatur. Quod concessum sancta sedes apostolica non recipit, sicut in praemissis Urbani papae et martyris, item Urbani papae secundi et papae Paschalis evidenter claret. Item Nicolaus et Alexander pontifices Romani, quasi ex uno ore praecipiendo statuerunt ut sacrorum ordinum clerici, statutis Patrum de continentia obedientes, juxta Ecclesias quibus ordinati sunt, sicut oportet religiosos, simul maneant, manducent et dormiant; neque privata illis concedunt habitacula, solis conjugatis clericis a beato papa Gregorio indulta, et caste in congregatione viventibus omnino interdicta, utpote in quibus est occasio multa pravitatum [Col. 0102A] et turpitudinum. Quod non ad plenum perpendisse vel in sua regula praecavisse pium regem Ludovicum non est mirum; quia non regi vel imperatori, sed Petro piscatori data est auctoritas confirmandi fratres, Domino dicente: «Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Et portae inferi non praevalebunt adversus eam; et tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 18) .»

CLI. Inter portas inferi, quas Patribus exponentibus accepimus esse pravas doctrinas vel tyrannicas violentias, non absurde possumus computare supradictae aulicae regulae pravam doctrinam, tanto periculosiorem, quanto illi secretius latent pestifera venena multo salubrium doctrinarum circumlita [Col. 0102B] melle, dum sanctorum Patrum sanis institutis opposita et intermista est illa concessio regalis, qua conjungitur domus ad domum, et ager agro copulatur. Si enim, docente propheta: Vae his qui conjungunt domum vel agrum saecularem domui vel agro saeculari cupiditate avaritiae; quanto magis qui contra interdicta legis divinae domui vel agro proprietatis suae, unde sibi sufficienter abundant, jungere audent domum vel agrum, unde pauperes nihil habentes, ut Deo expedite servientes debent vivere? Dubitari poterat aliquando hanc regulam inter portas inferi deputandam, quando sub ea in multis ecclesiis erat honesta conversatio, et religionis canonicae saltem umbra qualiscunque, propter [Col. 0102C] habitas et usitatas vitae claustralis quasdam formulas: quae quasi vectes erant ejusdem portae, quandiu tenebatur in consuetudine. At nunc, eisdem vectibus abjectis et valvis omnino patulis nullo repagulo tardante, neglectis claustralibus habitaculis, luxuriose nimisque irreligiose vivitur in domibus privatis, et gratia Dei transfertur in luxuriam, et sacrae militiae stipendio militatur diabolo. Nam etiam illi qui communi dormitorio et refectorio aliquoties utuntur, et interdum quando et quantum eis libet in cubilibus suis propriis morantur, in alternatione tali patentes inveniunt sibi portas infernales; quibus utinam sublatis eleventur portae coelestes et aeternales, disciplinae videlicet regulares et vere coenobitales, absque omni fictione ac fermenti [Col. 0102D] totius intermistione!

CLII. Cum enim tria fermenta cavenda sacrum doceat Evangelium, Pharisaeorum, Sadducaeorum et Herodis; in bene dispositis claustris neque Pharisaeorum placent phylacteria immoderatum rigorem praeferentia, neque Sadducaeorum laxa dissolutio in qua nulla est ad resurrectionem digna praeparatio, neque dominatio Herodiana, in qua regnat superbia cum saevitia. Etenim theologo Joanne asserente, omne quod in hoc mundo est, aut concupiscentia carnis, aut concupiscentia oculorum, aut superbia est vitae, in qua est concupiscentia in hoc saeculo dominandi. Ex tribus istis concupiscentiis, illa quae est oculorum, subest in phylacteriis, ac fimbriis magnificis caeterisque ostentationibus Pharisaeorum. [Col. 0103A] Illa vero quae est carnis, principatur in conviviis caeterisque luxuriosis dissolutionibus Sadducaeorum, spem resurrectionis minime habentium. Porro illa quae est in hoc saeculo dominandi, tyrannizat in hominibus ambitiosis, vel dominantibus in hoc mundo; vel, quod pejus est, etiam dominantibus in clero. Quo contra boni et religiosi homines contra Sadducaeorum fermentum sobrie, contra Pharisaeorum juste, contra Herodis pie vivunt in hoc saeculo, exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. Cujus ex quo apparuit benignitas et humanitas, benedictio parata est coronae anni benignitatis, et campi ejus replentur ubertate, bono semine in filiis regni multiplicato eo copiosius, quo semen filiorum [Col. 0103B] gehennae ab homine inimico superseminatum et usque ad vicinam messis ultimae imminentiam toleratum, quandiu erat adhuc teneritudo utriusque germinis; nunc ubi hoc salvo tritico fieri potest, ab angelis messoribus a tritico separatur cautius et diligentius. Primae, ut praemissum est, messis in hoc anno benignitatis messores, erant apostoli a Domino in labores aliorum introducti. Ultimae hujus messis, de qua nunc agitur, messores erunt angeli, ut se habet assertio evangelica, Domino docente, quod ager est mundus, bonum semen filii regni, zizania filii gehennae, messores angeli: per quos primum zizania sunt colligenda in fasciculis ad comburendum, et deinde triticum congregandum in [Col. 0103C] horreum Domini

CLIII. Quae omnia ultima quidem ventilatione in magna virtute per angelos creduntur ita ut praedicta sunt effectu manifesto complenda. Verumtamen quia «labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malac. II, 7) ;» non absurde creditur et speratur per sacerdotum quaedam angelica ministeria etiam nunc ante finem saeculi talia fieri ex parte, cum scriptis luculentis pravi mores tanquam zizania fasciculis alligata igne infernali demonstratur punienda; et boni mores tanquam grana triticeae messis ostenduntur coelesti praemio remunerari debere. Quod in libris moralibus beati papae Gregorii clare invenitur: qui sciens reprobare malum [Col. 0103D] et eligere bonum, vitiis et virtutibus morum caute ab invicem discernendis bene invigilavit loquendo et scribendo, quia angelus Domini exercituum erat, contra phalangas vitiorum caute ordinans exercitus morum et virtutum.

CLIV. Similiter et reliqui pastores et doctores catholici probantur esse angeli messores, vel sicut jam diximus, vitia et virtutes tanquam zizania et triticum separantes, vel filios gehennae a filiis regni sic distinguentes, ut eorum vel sermones audiens vel scripta legens evidenter agnoscere valeat, utrum malum in aliquo sit ordine Catholicorum, sive monachorum sive clericorum Deo ita militantium, ut merito habitare debeant in aeternis tabernaculis; sive laicorum qui talibus taliter militantibus ita [Col. 0104A] obediunt, et de mammona iniquitatis bene faciunt, ut cum defecerint, ab ipsis quos obediendo et bene agendo sibi amicos fecerunt, recipiantur in aeterna tabernacula; dum qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet, et qui recipit justum in nomine justi, mercedem justi accipiet. Sed in recipiendo prophetam, cavendus est pseudopropheta; in recipiendo justum, cavenda est falsa justitia. Et ideo necessaria est messorum diligentia separans a granis zizania, ne pro bonis recipiantur mala, pro veris falsa. Quia enim de duobus nunc ordinibus loquimur, clericorum videlicet et monachorum, quos amicos facere de mammona iniquitatis expedit hujus mundi divitibus, recipiendo in clerico prophetam et in monacho justum, ne [Col. 0104B] in nomine prophetae falso vel in nomine justi falso quis decipiatur; clericorum et monachorum quidam sic inveniuntur cauteriati, et nomine prophetarum sive justorum sic privati, ut nemo nisi fatuus eos recipiat in nomine prophetae vel justi.

CLV. Beatus Benedictus in Regula sua quatuor genera monachorum designat: quorum duo sub nomine justorum approbat, coenobitarum videlicet sub Regula et abbate militantium, et anachoretarum seu eremitarum solitudine gaudentium et jugitate orationis fruentium. Duo vero monachorum genera deterrima omnino reprobat; Sarabaitarum scilicet sine regula et abbate inordinabiliter viventium, et gyrovagorum per varia loca discurrentium. Quis [Col. 0104C] ergo istos a tanto messore abjectos putet sub nomine justorum censendos vel recipiendos? Perditur eleemosyna talibus data, ex quo eorum conversatio cognoscitur nomine justitiae privata. Similiter in clero sunt designata genera in nomine prophetarum suscipienda, videlicet communiter viventium, secundum laudabile discipulorum Christi exemplum, quibus erat cor unum et anima una in Deo, nec quisquam eorum aliquid suum esse dicebat; vel secundum canones in Ecclesia se populumque regentium, neque terminos a Patribus constitutos transgredientium, vel transgredi sinentium, et more speculatorum superventuros hostium incursus praecaventium, quorum cuique dicitur: «Clama, ne cesses; quasi tuba exalta vocem tuam, et annuntia [Col. 0104D] populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum (Isa. LVIII, 1) .» Item: «Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion. Exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem. Exalta, noli timere (Isa. XL, 9) .» Isti sunt custodes super muros Jerusalem constituti, ut die ac nocte non taceant. Isti sunt septem angeli cum septem tubis, aut septem phialis in Apocalypsi demonstrati. Isti sunt septem stellae septem Ecclesiarum, et septem candelabra aurea cum septem lucernis ardentibus et lucentibus in conspectu Domini. Sed linum fumigans in sacerdotio falso multas habet manerias, pseudoclericorum videlicet acephalorum, Simoniacorum, conductitiorum, Nicolaitarum et irregularium conventiculorum; quos [Col. 0105A] ubi manifesta est insipientia eorum, suscipere in nomine prophetarum desipere est, maxime nominatim proscriptos, ut manifeste incestuosos et conductitios a sede apostolica non semel interdictos. Porro conductores eorum, quia et ipsi domum Dei domum negotiationis faciunt, nec ipsi in nomine prophetarum sunt recipiendi, sed arguendi et monendi, atque si redarguti non resipuerint, neque se alienaverint ab hoc negotiationis fermento, ipsi conductores cum suis conductitiis pari sorte censendi, et quasi transgressores canonum publici publice arguendi et cavendi.

CLVI. Velim hic esse commonitos quosdam episcopos et abbates, qui sub nomine plebanorum palliant foeditatem conductitiorum suorum. Conductitius [Col. 0105B] enim est procurator plebis vel minister altaris, qui canonica portione minus accipiendo, subjectione indebita munus ab obsequio suo conductori persolvit. Quam speciem simoniae beatus papa Gregorius damnat aperte simul cum ea, quae fit per munus a manu, vel per munus a lingua. Quod si abbas episcopo concedente curam agit alicujus ecclesiae, potest illic unum de suis fratribus ponere, cui tanquam coenobitali religione astricto, nulla in decimis et oblationibus assignetur portio canonica, sed illa circa eum servetur dispensatio apostolica, qua distribuebatur unicuique sicut cuique opus erat. Qui vero sine lege claustrali sub lege sunt canonum, sive ab episcopo, sive ab abbate, vel praeposito in ecclesiis plebalibus ponantur; secundum canones [Col. 0105C] ibidem stipendiandi sunt, quia dignus est operarius cibo et mercede sua: quam si ordinatori suo ad hoc remittit, ut ipse qualitercunque oves non tam pascat quam furetur et mactet et perdat; quia de turpi lucro suo magis quam de ovibus curat, non est mirum si oves illum non sequuntur, sed ab eo fugiunt, quia non noverunt vocem alienorum. Neque vero hujus perfectionis in se aliquo modo suspicandae materiam praebent, qua sine sumptu Evangelium praedicans Apostolus multis est mirandus et paucis imitandus, maxime jam ordinatis ecclesiis et ecclesiasticae militiae stipendiis, quibus Apostolus absque sumptu praedicans intendebat ordinandis. Proinde inordinata conductio potius quam [Col. 0105D] ordinata institutio nominanda est hujusmodi clericorum subjectio indebita, quaestui alieno laborantium, et de hoc ipso aliquoties murmurantium, quod stipe suo labori debita fraudantur: de qua ipsis videntibus et invidentibus alii parum vel nihil laborantes convivantur et ditantur.

CLVII. Et quidem nimis detestanda est jam notata Simoniae species in inferioribus personis, utpote sua propria damnatione contentis. Verum in episcopis clericorum ordinatoribus grande imminet periculum sanctae Dei Ecclesiae, judicante papa Nicolao, ut quicunque se ordinari permiserit ab eo quem Simoniacum esse non dubitat, una cum ordinatore suo non disparem damnationis sententiam subeat, ut uterque depositus poenitentiam agat, et privatus [Col. 0106A] a propria dignitate persistat. Et quidem non aestimo de hac re sententiam praecipitandam, sed apostolicam sedem consulendam, utrum praescripta conductionis pactio vel actio simoniacae pestis vocabulo sit notanda, vel mitius nominanda, cum tamen scripta beati Gregorii papae diligenter inspecta satis ostendant quo nomine tales negotiationes censeri debeant. Verum ne videamur praejudicia facere judicibus Ecclesiae, non indecens est a successore Petri super talibus consilium quaerere primo sine personarum proditione, ut parcatur eorum famae, sed consulatur cautelae, si forte audientes talia in sede apostolica improbari, et cauterio simoniacae pravitatis notari, studeant ab his ante proditionem suae personae cito emendari: hoc scientes quod haeretica [Col. 0106B] nota Simoniae forsitan carebunt, si perperam gesta malunt poenitendo in posterum cavere, quam defendendo suosque monitores persequendo augere. Sicut enim beatus Petrus non recte incedens ad veritatem Evangelii, simulatione sua quosdam cogens judaizare, cum argueretur super hoc a minimo apostolorum, quia benigne recepit admonitionem et emendationem, dignus laude judicatur, neque ob talem excessum reprobatur ejus auctoritas; ita nimirum si episcoporum quis excedit in his quae simoniace fieri non attendit, et redargutus arguentem diligit, seseque in quibus debet corrigit; puto hunc non inimico homini zizania superseminanti comparandum vel cum illo damnandum, sed inter agricolas computandum, neque cum malis male perdendum, [Col. 0106C] si Filium Dei non persequitur in suis membris, et acquiescit sanis monitis, diligitque grana vera, et sustinet zizania; quo contra mali agricolae diligunt ac fovent zizania, et graviter sustinent grana.

CLVIII. Sane hic non omittendum puto eam consuetudinem satis esse tolerabilem, qua quidam religiosi abbates et praepositi ecclesiarum plebalium ad sua coenobia pertinentium curas agunt per seipsos, neque assumunt sibi ad hoc ministerium coadjutores alios, nisi aut fratres suos regulariter institutos, aut clericos litteratos secundum canonum saltem disciplinam sibi per obedientiam alligatos, ut non sit eis liberum vel ab eis recedere, vel sub [Col. 0106D] eis dissolute contra synodales regulas vivere. Qui nimirum taliter astricti non dicendi sunt conductitii, sed adjutores altario servientes et de altario viventes, jugumque etsi coenobitalis, tamen synodalis obedientiae sub magistro probabili probabiliter ferentes. Hi nimirum si habentes de suo ministerio victum et vestitum his contenti erunt, non quaerentes quae sua sunt, sed quae Jesu Christi, dum non ad aliud nisi ad ejus obsequium rebus Ecclesiae utuntur, inter bonos agricolas computari poterunt, etsi non in ordine apostolorum sua omnia relinquentium, tamen in ordine imperfectorum perfectis adhaerentium, ipsisque utcunque obedientium, et eos adjuvantium ad agrum Domini excolendum. Vera siquidem grana ex distinctione fructuum suorum [Col. 0107A] cognoscuntur, dum aliud tricesimum, aliud sexagesimum, aliud affert fructum centesimum. Quod multi doctorum in Dominica messe laborantium sic exponunt, ut in conjugum conversatione recta, et in viduarum seu continentium, sed non virginum castimonia, et virginum perfecta sanctimonia hos fructus intelligendos insinuent; eo quod nemo penitus extra haec tria genera sobrie, juste ac pie viventium salvari poterit. Nutriuntur sane horum trium generum electa grana inter ipsa zizania, suo tempore sufferenda, et suo tempore auferenda. Quod qualiter fieri oporteat, evangelica nos doctrina patenter informat.

CLIX. Etenim ipse paterfamilias seminis boni seminator, qui dicit: Ne forte colligentes zizania [Col. 0107B] eradicetis simul cum eis et triticum. Sinite utraque crescere usque ad messem (Matth. XIII) , ipse est rex regni coelorum, id est praesentis Ecclesiae vel congregationis sanctorum, in qua bono semini zizania, id est filiis regni filii nequam quos diabolus superseminavit, usque ad messem, id est usque ad consummationem saeculi permisti sunt. Illos tolerari jubet cum dicit: Sinite utraque crescere usque ad messem, cum saepissime citius efflorescant et sublimius crescant, ita ut summos honores in ecclesiasticis gradibus apprehendant: eo quod nihil noceat bonis permistio malorum, quos ante messem pro tempore inviti sustinent, quia corrigere non possunt. Igitur quod praecepturus erat recte, et ut praeceptorem decebat, prior ipse fecit, admittens Judam in illo sanctorum [Col. 0107C] numero, quibus potestatem dabat ejiciendi spiritus immundos, et curandi omnem languorem omnemque infirmitatem; ut scias dona Dei pervenire ad illos qui cum fide accipiunt, etiamsi talis sit is per quem accipiunt, qualis fuit et Judas.

CLX. Sciendum tamen quia postquam, ut Lucas scribit, intravit in eum Satanas, et abiit et locutus est cum principibus sacerdotum et magistratibus quemadmodum eum traderet illis, et gavisi sunt et pacti sunt pecuniam illi dare, et spopondit; jam nec ejiciendis spiritibus immundis, nec in languoribus aut infirmitatibus curandis illa potestate apostolica usus est: quippe qui sequenti die inter coenandum per buccellam intinctam proditor designatus [Col. 0107D] continuo exivit, et antequam eum quem tradiderat in crucem suspenderent Judaei, laqueo se ipse suspendit. Nec vero tam segnis patientiae veros Christi apostolos fuisse arbitremur, ut postquam ille designatus est, si non exisset, communicare illi potuissent ut prius. Haec idcirco dicimus, ut zizania, quae inimicus homo semini bono superseminavit, non absque discretione rerum vel temporum toleranda esse, vel communionem illorum nihil obesse putemus. Cum adhuc esset Judas occultus fur, idque solus sciret Deus Christus, nihil apostolis oberat, quod eis communione vel potestate apostolica commiscebatur. At ubi deterrima ejus iniquitas actu [Col. 0108A] prodiit, ut cum inimicis Domini et magistri sui pactum iniret proditionis et homicidii; ubi hoc hominibus notum fecit homo Christus, nunquid rationi placet sine culpa potuisse fieri, ut deinceps illi diabolo aliqua communione homines fideles commiscerentur? Sic nimirum quandiu quilibet filii nequam, quantalibet regno Christi faciant, ita agunt ut tamen sub specie boni, ac nomine Christiano tegantur, solusque quales sint noverit Deus, tolerandi sunt. At ubi manifesto convictos actu notaverit eo nomine, quo digni sunt, Christus qui in Ecclesia loquitur, jam nec ratio nec veritatis regula patitur, ut cum ejusmodi vel cibum sumamus.

CLXI. Sic toleratus est filius ancillae in domo Abrahae una cum filio liberae, donec prodita est [Col. 0108B] ejus malignitas evidenti persecutione: qua perspecta, dictum est Abrahae a matre libera: Ejice ancillam et filium ejus. Non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac (Galat. XXX) . Et quomodo tunc is qui secundum carnem, persequebatur eum qui secundum spiritum; ita et nunc. Apostolica enim communis vitae regula per evangelistam Lucam descripta, jam Deo gratias post longam sterilitatem peperit electam et nobilem prolem; clerum videlicet regularem haeredem universorum quae habet Ecclesia in spiritalis militiae stipendium Deo et sanctis ejus oblata. Hunc videntes mali coloni dicunt apud se non recte cogitantes: Hic est haeres. Venite, occidamus eum, et habebimus haereditatem ejus (Matth. XXI) . Item: Ecce somniator qui accusat fratres [Col. 0108C] apud patrem crimine pessimo. Venite occidamus eum, et videamus quid prosint illi somnia sua (Gen. XXXVII) , quibus nostros manipulo suo posthabendos praedicat; cum divina officia ob crimina pessima simoniae vel apertae moechiae, ut asserit, nobis interdicta vilipendit, suumque ac sibi similium, sicut dicit, rationabile obsequium in divinis officiis plus justo magni pendit. Venite, inquiunt, occidamus eum, et videamus quid prosint illi somnia sua. Quasi vero pro somniis inanibus et vacuis habenda sint sedis apostolicae interdicta vel mandata: quae utique in tantum firma sunt et rata, ut illis coelum claudentibus non descendat ros aut pluvia, nisi juxta oris eorum verba, quibus in beato Petro data est [Col. 0108D] potestas judiciaria. Plura istorum interdicta quasi coeli clausuras possemus demonstrare, sed unum hic sufficiat commemorare.

CLXII. GREGORIUS ⁜ (9) episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo fratri OTTONI Constantiensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.

«Instantia nuntiorum tuorum festinanter redire volentium non permisit, nos fraternitati tuae quae in Romana synodo constituta sunt seriatim intimare. Haec tamen necessario tibi scribenda fore arbitrati sumus. Nos juxta auctoritatem sanctorum Patrum in eadem synodo sententiam dedisse, ut hi qui per [Col. 0109A] simoniacam haeresin, hoc est, interventu pretii, ad aliquem sacrorum ordinum gradum vel officium promoti sunt, nullum in sancta Ecclesia ulterius ministrandi locum habeant. Illi quoque qui ecclesias datione pecuniae obtinent, omnino eas perdant; nec deinceps vendere vel emere alicui liceat. Sed nec illi qui in crimine fornicationis jacent, missas celebrare, aut secundum inferiores ordines ministrare altari debeant. Statuimus etiam, ut si ipsi contemptores fuerint nostrarum, imo sanctorum Patrum constitutionum, populus nullo modo eorum officia recipiat; ut qui pro amore Dei et officii dignitate non corriguntur, verecundia saeculi et objurgatione populi resipiscant. Studeat igitur fraternitas tua sic se in his nobis cooperatricem exhibere, seu crimina [Col. 0109B] ista de ecclesiis tuis radicitus evellere, quatenus boni pastoris meritum apud Deum valeas obtinere, et Romana Ecclesia de te sicut de bono fratre et studioso cooperatore debeat gaudere.»

CLXIII. Interdicta haec illisque similia servantibus, magna imminet infestatio ab eorum transgressoribus, maxime alta loca et officia in Ecclesia tenentibus. Cum ergo tali persecutione claruerit quae pars moveat, et quae sustineat injustam violentiam, dignum est ut quasi filius ancillae, atque ut vere schismaticus projiciatur, qui non jam cum Juda fure adhuc occulto insidias machinatur, sed cum eodem jam detecto per manifesta furoris ac tyrannidis molimina contra bonos debacchatur, et odio maligno non solum quos scit, sed etiam quos putat [Col. 0109C] bonos persequitur, neque cum ipse sit lolium, secum in eodem agro sinit crescere semen bonum; quod si una secum in eodem agro aequanimiter ferret, ferendus et ipse esset. Verbi gratia si quolibet clerico irregularis congregationis mortuo, vel juste deposito, paterentur hoc residui ut in locum decedentis alter succederet, qui relictis propriis in claustro viveret, quoadusque filiis Annae multiplicatis, filii Phenennae omnino deficerent, dum sterilis pareret plurimos, et quae multos habebat filios infirmaretur; possent portari talia portantes, et stipendia sua exterius accipientes, atque etiam si sacris ordinibus carerent, legitima conjugia sortientes, et sub Christiana regula vivendo, [Col. 0109D] ut beatus Gregorius dicit, cor et linguam et corpus, auctore Deo, ab illicitis custodientes. Neque vero inter sic viventes aliqui censentur esse zizania, nisi qui non diligunt meliorum et communiter viventium sanctius propositum; quod qui in se non habentes, in aliis diligunt, aliorum bona diligendo sua faciunt. Qui autem bonos, vel quos bonos putant, non ferunt, nec ipsi utique ferendi sunt.

CLXIV. Qualiter autem zizania cognoscenda, sufferenda vel auferenda sint, beatus Augustinus, unus ex electis messoribus, in libro Quaestionum evangelicarum clero describit dicens: «Bene intelliguntur haeretici zizania in medio tritici, quia non societate unius Ecclesiae vel unius fidei, sed [Col. 0110A] societate solius nominis Christiani permiscentur bonis, ut illi qui in eadem fide mali sunt, palea potius quam zizania deputentur. Inter haereticos et malos Catholicos hoc interest, quod haeretici falsa credunt, illi autem vera credentes non ita vivunt ut credunt. Solet autem quaeri etiam schismatici quid ab haereticis distent, et hoc inveniri, quod schismaticos non fides diversa facit, sed communis dirupta societas. Qui falsa de Deo credit, vel de aliqua parte doctrinae quae ad fidei pertinet aedificationem, ita ut non quaerentis cunctatione temperatus sit sed inconcusse credentis, nec omnino scientis opinione atque errore discordans, haereticus est, et foris est animo, quamvis corporaliter intus videatur. Multos enim tales portat Ecclesia, [Col. 0110B] quia non ita defendunt falsitatem suae sententiae, ut intentam multitudinem faciant. Quod si fecerint, tunc pelluntur. Item: Quicunque invident bonis, ita ut quaerant occasiones excludendi eos, aut degradandi eos, vel crimina sua sic defendere parati sunt, si objecta vel prodita fuerint, ut etiam conventiculorum segregationes vel perturbationes cogitent excitare; jam schismatici sunt, et ab unitate corde discissi, etiamsi non inventis occasionibus aut occultatis factis suis, sacramento Ecclesiae corporali conversatione socientur. Quapropter illi soli Catholici mali recte deputantur, qui quamvis praedicant vera quae ad fidei doctrinam pertinent, etsi quid forte nesciunt sed quaerendum existimant, salva pietate discutiunt sine aliquo praejudicio veritatis, [Col. 0110C] et bonos, aut quos bonos putant, amant atque honorant quantum possunt, tamen flagitiose facinoroseque vivunt, contra quam vivendum esse credunt; tales etiamsi prodantur aut accusentur, pro disciplina Ecclesiae salutisque suae causa correpti, vel a communione suspensi, nullo modo a communione catholica sibi recedendum esse putant, quocunque permissi fuerint satisfactionis locum quaerentes, et aliquando per poenitentiam mutantur in frumentum, aliquando sub nomine poenitentium ita vivunt ut solent, aut multo minus, quidam etiam amplius, nullo modo tamen a catholica unitate discedunt, quibus si mors obrepserit, paleae deputantur usque in finem. Hoc etiam ipsi credunt. Nam [Col. 0110D] si aliter credunt et inconcusse tenent, jam inter haereticos numerandi sunt. Boni Catholici sunt qui et fidem integram sequuntur et bonos mores. Quod autem ad fidei doctrinam pertinet, ita quaerunt si quid quaerendum habent, ut absit concertatio periculosa vel quaerentibus, vel ei cum quo quaerunt, vel eis qui disserentes audiunt. Ita autem docent si quid docendum habent, ut usitata, ut confirmata securissime et fidentissime et lenissime ut possunt insinuent; inusitata vero, etiamsi veritatis manifestatione liquidissima perceperunt, quaerendi potius quam praecipiendi aut affirmandi modo, propter audientis infirmitatem. Si enim tantum pondus habet aliquod verum ut vires discentis excedat, suspendendum est, ut extendat crescentem, non imponendum [Col. 0111A] ut opprimat parvulum. Unde est illud: Filius hominis, cum venerit, putas, inveniet fidem in terra? (Luc. XVIII, 8.) Aliquando etiam occultandum est, sed cum spe hortatoria, ut non faciat desperatio frigidiores, sed desiderium capaciores. Inde est illud: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo (Joan. XVI, 12) . Quod vero ad mores pertinet, hoc bene et breviter dicitur: Aut confligendum est cum amore temporalium bonorum, ut non vincat; aut edomitus subditusque esse debet, ut cum surgere coeperit facile repellatur; aut ita exstinctus, ut se omnino nulla parte commoveat. Ex quo fit ut ipsam mortem propter veritatem alii fortiter obeant, alii aequanimiter, alii libenter. Quae tria genera fructus [Col. 0111B] sunt fertilis terrae, triceni et sexageni et centeni. In horum aliquo genere inveniendus est tempore mortis suae, si quis de hac vita recte cogitat emigrare.»

CLXV. Haec dicente sancto Augustino, facile cognoscitur terra bona, melior, optima, fructu tricesimo, sexagesimo, centesimo distincta. Quod si quis numerosius hominum genera salvanda voluerit distinguere praemissa tripertita distinctione; vel illa nihilominus tripertita, qua duo in lecto, duo in agro, duo in pistrino monstrantur, quorum unus assumitur et alter relinquetur; mittimus eum ad praedicti Patris volumina, in quibus de omni hominum maneria salvanda invenimus egregia et specialia opuscula. Nam ad instruendam vitam conjugum [Col. 0111C] librum De bono conjugali; ad erudiendam castimoniam viduarum, librum De bono viduitatis; ad consummandam perfectionem virginum, librum De virginitate scripsit lucidissime; atque ad informandos milites et principes, librum scripsit Ad comitem. Porro ad informationes monachorum, librum scripsit De opere monachorum. De vita vero clericorum, scripsit regulam sermone succinctam, sensu copiosam, doctrinae ac vitae apostolorum per omnia consonam. Dum ergo doctoris hujus considero libros de ordinibus Ecclesiae distinctis distincte compositos, quasi quosdam ejus perpendo manipulos cum exsultatione messoris ante dominum messis portandos. Item beati papae Gregorii [Col. 0111D] scripta lucidissima, quaedam sunt regulae praeclarae de omnibus ordinibus totius Ecclesiae: dum et in libro Pastoralis curae clerum, et in Dialogo suo vita Patris Benedicti descripta instruit ordinem monasticum, et in homiliis, et epistolis atque scriptis moralibus cunctum docet populum christianum, secundum quod ei fuit injuncta sollicitudo omnium Ecclesiarum.

CLXVI. Praedictorum ergo et aliorum Patrum orthodoxorum doctrinae, quaedam sunt rectissimae regulae ad dirigendos pedes nostros in viam pacis. Unde ab his exorbitantes, necessarium est curari poenitendi medicina. In qua tamen cavendae sunt falsae poenitentiae, quae a nostri temporis messoribus Romanis pontificibus Gregorio VII et Innocentio [Col. 0112A] papa II ita sunt ab agro Dominico exterminatae, atque fasciculis comburendis alligatae, ut eorum scripta et interdicta pensantes liquido cognoscere valeant, non magis valere falsam poenitentiam contra peccatum actuale, quam falsum baptismum contra peccatum originale. Quod cum ita sit, recte movemur et dolore afficimur videntes in Ecclesia Dei quosdam excommunicatos vel interdictos, per falsam poenitentiam, vel, quod pejus est, per nullam admitti ad Dominici corporis communionem laicam, vel, quod pejus est, leviticam; quasi flammeus gladius ad custodiendam viam ligni vitae positus omnino ita sit in diebus nostris exstinctus, ut ad illud pateat accessus ligno scientiae boni et mali abutentibus, ac pudenda sua tegentibus, vel, quod pejus [Col. 0112B] est, peccata sua etiam manifesta defendentibus. Multos hac tempestate videmus cum Herode vel Herodiade illicita praesumentes, et paucos cum Joanne talia redarguentes.

CLXVII. Et ut a bonis exempla sumamus, multi reges et principes exemplo David regis peccant, sed pauci exemplo ejus emendant. Multi pontifices et sacerdotes exemplo Petri cadunt, sed pauci exemplo ejus resurgunt. Multi animales spiritum non habentes, et omnino inordinate viventes, nulla regula vel coenobitalis vel saltem Christianae religionis utentes, manifeste semetipsos a corpore Christi segregant, ita ut nec speciem in se alicujus boni membri ostendant; et tamen eidem corpori sacramento tenus, nemine prohibente, communicant, [Col. 0112C] aut, quod pejus est, idem corpus immolant atque dispensant. Unde non immerito etiam a quibusdam illitteratis jam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur, et pauci sunt qui dicere valeant vel dicant cum apostolo: «Sic nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei (I Cor. IV, 1) .» Item: «In omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros, ut non vituperetur ministerium nostrum (II Cor. VI, 4) .» Solummodo gladiis et fustibus, minis et terroribus exigunt plures talium, ut non vituperetur ministerium eorum, cum sit vituperabile in oculis Dei et hominum.

CLXVIII. Itaque, deficiente nunc humano consilio [Col. 0112D] et auxilio, Domine, refugium tu factus es nobis a generatione in generationem, quia in te solo nobis est fiducia, quod mittas et ejicias operarios in messem tuam; mittas voluntarios, ejicias etiam invitos, quos tu nosti esse idoneos operarios: quales optamus esse omnes omnium Ecclesiarum praelatos, et maxime apostolicae sedis antistites, cardinales atque legatos, ut videlicet per ipsos corrigatur sicubi a caeteris erratur. Mitte, Domine Jesu, angelos tuos in messem tuam, qui colligent de regno tuo omnia scandala, et de campis tuis omnia zizania, inter quae non minimum est illa saepe notata regula; cujus malae frutices in campis suis uberiora occupant loca, ita ut, sicut Amos propheta deplorat, desiccatus sit vertex Carmeli, et [Col. 0113A] lugeant speciosa pastorum, Ait enim: «Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam. Et luxerunt speciosa pastorum, et exsiccatus est vertex Carmeli (Amos I, 2) .»

CLXIX. Non ergo solum te decet hymnus, Deus, in Sion, sed etiam rugitus de Sion. Quia sicut hymnus est vox exsultationis in tabernaculis justorum sanctae civitatis Sion sive Jerusalem civium, sic rugitus est vox terroris, tanquam de ore leonis in terribilibus judiciis super speciosis pastorum, et de vertice Carmeli. Olim super speciosa pastorum et super verticem Carmeli Deus majestatis intonuit, quando Judaeorum sacerdotibus in pretioso et specioso templo gloriantibus et dicentibus: «Templum Domini, templum Domini, templum Domini est [Col. 0113B] (Jer. VII, 4) :» e contra vox Domini confringentis cedros, id est humiliantis falsos gloriosos, redarguit eos in verbis mendacibus, eo quod ipsis in templo Dei latrocinantibus, jam non esset illud templum nominandum, sed spelunca latronum, atque justo judicio divino, superveniente rege Babylonis, omnia templi speciosa essent vastanda, et vertex Carmeli, superbia videlicet Judaeorum in scientia circumcisionis quod sonat Carmelus vane gloriantium, foret humiliandus, et subtracta sibi pluvia desiccandus. Quod et factum est, primo per primam Babyloniam, secundo per secundam Babyloniam, Romam, captivatis Judaeis atque vastatis omnibus eorum speciosis: ita ut etiam nubibus non pluentibus imbrem gratiae super Carmelum, cujus nomen quia [Col. 0113C] scientia circumcisionis interpretatur, omnem Judaicae religionis demonstrat cultum; recte ipse Carmelus comparetur montibus Gelboe, pro eo quod nec ros nec pluvia coelestis gratiae veniat super Judaicas observantias, quantumlibet speciosas, et ex scientia legis et circumcisionis gloriosas. Recte itaque luxerunt speciosa pastorum, in quibus Deo non fuit beneplacitum: et recte siccatus est vertex Carmeli, subtracto sibi rore et imbre coelesti. Quod autem de falsis Judaeis carne tantum et non fide vel imitatione filiis dictum est, contra gloriam eorum vane gloriantium in speciosis pastorum et vertice Carmeli; hoc idem procul dubio nunc Spiritus dicit Ecclesiis: in quibus [Col. 0113D] cum sit cultus parietum speciosus et multo auro fulgidus, mentium situs neglectus invenitur et sordidus.

CLXX. Vertex etiam Carmeli desiccatus comprobatur, quando cujuslibet Ecclesiae angelo in vertice pontificalis apicis exaltato vere dici potest: «Charitatem primam reliquisti (Apoc. II, 4) ;» vel: Quia tepidus es, incipiam te evomere (Apoc. III, 16) ; vel: Nomen habes quod vivas, sed mortuus es (ibid., 1) ; vel: Nescis quia tu es miser et miserabilis, et caecus, et nudus (ibid., 17) . Quidnam ista contra Ecclesiarum angelos dicta significant, nisi verticem Carmeli desiccatum? Sed cum dicitur unicuique talium: «Poenitentiam age (ibid., 19) ;» spes datur veniae simul et gratiae, cujus rore ac pluvia [Col. 0114A] vertex Carmeli denuo rigatus irriguo superiori et inferiori madeat ac germinet, fructusque dignos poenitentiae faciens, pro urtica libidinis myrtum castitatis, et pro saliunca desidiae abietem ferat vitae contemplativae simul et activae: quae ambae notantur in abiete, quae in terra stans, in altum crescendo erigitur, ut ejus radicatio inferius et celsitudo superius doceat nos terrena despiciendo in usu tenere, coelestia suspiciendo in desiderio sancto ardere.

CLXXI. Ablatis igitur hujusmodi urticis, et saliuncis, quales gignit humus inculta, et nullo vel coenobialis vel saltem Christianae regulae aratro versata secundum Patrum sana documenta; tu qui maledicis ficulneae foliis tantum sine fructu venustae, [Col. 0114B] malignae videlicet Synagogae, habitu pomposae, a virtutibus vacuae, Benedices coronae anni benignitatis tuae, fertilitatem donando post multam sterilitatem: et sic effusa benedictione tua, campi tui eatenus inculti, nunc bene culti replebuntur ubertate omnino sufficiente ad implenda horrea Dominica ultimae illius messis copia, in qua tollenda sunt omnia zizania. Campi tui, homines scilicet aequitate justitiae pleni, replebuntur ubertate bonorum operum: et cum lugeant speciosa pastorum, de quibus jam supra dictum est: econtra pinguescent speciosa deserti; quia repudiatis Judaeis eorumque similibus, pietatis quidem speciem habentibus ac proinde speciosis, virtutem vero ejus abnegantibus ac proinde contemptibilibus; pauperes evangelizantur, non solum [Col. 0114C] ex Judaeis, verum etiam ex gentibus, mundo contemptibiles, Deo autem qui corda videt speciosi. Hi tales deserti et derelicti a saeculo, pinguescunt intus coram Deo, cui et dicit quisque talium. «Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII, 6) .» Quo contra illi quibus dicitur: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Luc. XIII, 35) ;» etsi foris opulentia temporalium bonorum sint incrassati, impinguati, dilatati, pinguedine carent vituli saginati: quem dum interdicti et a Spiritu sancto deserti sacramento tenus immolant et manducant, rei fiunt corporis et sanguinis ejus, non participes pinguedinis ipsius.

CLXXII. De hac ipsa pinguedine pinguescent speciosa [Col. 0114D] deserti, dum pauperes hoc saeculum deserentes et ab ipso deserti, digne sacrificant vel manducant corpus Domini, per quod fiunt participes Spiritus sancti, qui est pinguedo vituli saginati. Animales autem seipsos segregantes, spiritum non habentes, etsi assidue sacrificent vel communicent, jejuni sunt ab hac pinguedine, qua, ut dictum est, pinguescent speciosa deserti, et exsultatione colles accingentur. Colles in hoc deserto specioso, vel in his campis ubertate repletis illi possunt intelligi qui quoniam se humiliant exaltabuntur, et in hac ipsa exaltatione tunc exsultabunt in gloria coram simul discumbentibus, cum dicetur cuique illorum: «Amice, ascende superius (Luc. XIV, 10) .» Vertex Carmeli desiccatus, ut supra ex parte ostendimus, [Col. 0115A] multum dissimilis est istis collibus, prae multitudine dulcedinis ipsos inebriantis gaudentibus et exsultantibus. Isti namque secundum quod spiritus eorum adhaerens Deo unum efficitur cum eo, intus exsultatione replentur; sed secundum quod corpus humilitatis ipsorum configurabitur corpori claritatis ejus, etiam forinsecus exsultatione accingentur.

CLXXIII. Et quia de numero talium fiunt quidam magistri gregum rationabilium; sicut ob gratiae praerogativam colles, ita propter commissos greges dicuntur arietes, qui praenotata exsultatione cum caeteris quidem collibus accingentur, sed prae caeteris induentur, ita ut quisque illorum cum propheta dicere valeat: «Gaudens gaudebo in Domino, et exsultabit anima mea in Domino meo. Quia induit [Col. 0115B] me vestimentis salutis, et indumento justitiae circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis (Isai. LXI, 10) .» In sponsi nomine paternum, sed in sponsae maternum pensa pietatis affectum: cui merito geminum debetur ornamentum, tam sponso quam sponsae decentissimum. Et colles abundabunt frumento. «Montes» quidem «exsultabunt ut arietes, et colles sicut agni ovium (Psal. CXIII, 4) ,» tum exsultatione colles accingentur, et arietes eadem exsultatione tanquam nuptiali veste induentur. Sed valles hujusmodi collibus inferiores, videlicet sancti et humiles corde, nulla praediti ecclesiastica dignitate, abundabunt frumento virtutum [Col. 0115C] spiritualium, quales Apostolus enumerat, dicens: Fructus autem Spiritus est: charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, fides, mansuetudo, continentia, castitas (Galat. V, 22) . Hujusmodi fructibus abundantes non tacebunt a laude vel gratiarum actione, qua clamabunt, non contra Dominum, sicut blasphemi arrogantes et murmurantes, aut etiam sua merita jactantes, aliaque tacenda loquentes; quod non est abundare frumento, sed spinas et tribulos germinare:

CLXXIV. Clamabunt ergo tam colles quam valles, tam praelati quam subjecti, assidue orando et laudando Deum, seu gratias illi agendo. Contra verbum peregrinationis, quod eis fuit causa diuturnae captivitatis, clamabunt praedicando verbum salutis, [Col. 0115D] quod eis erit causa efficiens reversionis. Illo verbo venundati super flumina Babylonis non canendo, sed flendo sederunt, quia hymnum de canticis Sion in terra aliena cantare non potuerunt. Isto verbo redempti, et in Jerusalem coelesti nunc spiritu positi, posthac etiam carne transponendi, resumunt organa pridem suspensa, hymnumque de canticis Sion tanto solemnius frequentant, quanto elongantes a Babylone, supernae Jerusalem portas expeditius intrant.

CLXXV. Cum enim scriptum sit: Introite portas in confessione, atria ejus in hymnis; isti a Babylone reversi stant in atriis Jerusalem. Etenim hymnum dicent, quem non dicerent, si extra haec atria essent. Hymnum dicent: non qualem decuit in camino [Col. 0116A] ignis dici a paucis tali martyrio aptis in medio Babylonis; verbi gratia sub persecutione spurcissimi et nequissimi Neronis; sed hymnum, de quo in principio cantici hujus praecipui de canticis Sion dictum est: Te decet hymnus, Deus, in Sion. Quis est iste hymnus, nisi post omnium regum Babyloniorum, quorum Antichristus erit ultimus, destructionem, et civitatis Jerusalem reaedificationem, cantus exsultativus qualis in ultimis septem psalmis invenitur expressus, ubi universalis Ecclesia, vel quaelibet ecclesiastica persona de gladio maligno liberata, vel in spe, vel quod melius est, in re sic exsultat in rege suo Christo, ut non solum tres pueri seu viri fortissimi, sed etiam filiae Sion exsultent in rege suo regi Babylonis valde opposito. De [Col. 0116B] rege Babylonis dicit Daniel: «Quos volebat interficiebat, quos volebat percutiebat, quos volebat exaltabat, quos volebat humiliabat (Dan. v. 19) .» Quos inquit, volebat, non quos debebat.

CLXXVI. Propterea igitur filiae Sion exsultant in rege suo, qui dicit: «Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me Patris (Joan. VI, 38) ;» quia ille neminem quantumlibet carnaliter propinquum exaltat, nisi prout causa aequitatis postulat. Qui etiam fratres suos Judaeos existente culpa reprobat, et neminem percutit vel humiliat, quem fides et humilitas commendat. Unde nec gentiles a gloria sanctis praeparata repellit, quos alias dignos esse constiterit. Ac proinde ipse est rex justitiae [Col. 0116C] dignus gloria et honore, dignus hymno civium Sion, prout te decet hymnus, Deus, in Sion. Etenim hymnum dicent juvenes et virgines cum junioribus, pusilli cum majoribus unanimiter canentes: Gloria Patri, cujus templum est mirabile in aequitate; gloria Filio, ipsi templo; gloria Spiritui sancto, qui est illa pinguedo, qua pinguescent speciosa deserti. Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto, uni ac trino Deo, tam in templo admirabili aequitate quam in campis ubertate repletis. In templo illum glorificent sacerdotes et levitae mirabili aequitatis observantia; dum inter populum mediatores non declinent ad iniqua judicia, vel Deum fraudantes, minus annuntiando quam debent ejus justitiam; vel populum fraudantes, minus quam decet increpando [Col. 0116D] ejus peccata. Item in campis repletis ubertate glorificet illum totus populus christianus afferens illi gloriam et honorem in fructibus justitiae vel dignae poenitentiae. Amen, amen, amen.

EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei dilecto filio G. Reicherspergensi praeposito, salutem et apostolicam benedictionem.

Scripta devotionis tuae benigne recepimus, et fervorem tuae religionis ex eorum inspectione manifeste cognovimus. Concaluit enim cor tuum intra te, et in meditatione tua exardescit ignis. Ignitum quoque eloquium tuum vehementer. Super hoc itaque quod contra pessimas novitates, commotiones [Col. 0117A] quoque, quae contra Ecclesiam Dei et personas ecclesiasticas oriuntur, te zelo charitatis exardescere cognoscimus, paterno affectu gaudemus, et devotionem tuam in Domino collaudamus. Verum quoniam bonum est incipere, sed multo melius consummare, dilectionem tuam in Domino commonemus [Col. 0118A] ut in bono proposito firmiter perseveres, quia nos personam tuam, tanquam litteratum et religiosum virum, paterna charitate diligimus, et in quibus secundum Deum possumus honorare et manu tenere volumus.

Serenissimo domino suo et Patri E. venerabilis Ecclesiae Juvavensis archiepiscopo, frater G. de Reichersperg devotus, orationes cum fidei obedientia.

Partem expositionis Psalmorum, quam necdum vidistis, nunc offero perspiciendam vestris columbinis et aquilinis oculis: columbinis propter simplicitatem pietatis; aquilinis propter acumen subtilitatis. Porro de oculis corvorum sinistre judicantium de scriptis meis ego parum curo, dummodo placeant oculis dilecti et dilectae: dilecti, cujus oculi sicut columbae, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima; dilectae, cujus oculi columbarum, absque eo quod intrinsecus latet. Proinde vos, Pater in Domino charissime, dignemini perlegere opusculum filioli et servuli vestri, et si quid in eo vos offendit, mihi significate sine dubio favente Dei clementia vel emendandum vel rationabili defensione muniendum.

[Col. 0117B] Praecedentis partis psalmo ultimo ad sedem apostolicam directo diffusius, quam psalmi requirebat expositio, evagati sumus, dum exordinationes, quas in Ecclesia Dei fieri videmus et dolemus, auribus apostolicis fideliter et sufficienter exponere gratia Dei favente conati sumus, credentes et sperantes quod de throno apostolici regiminis per sanctae recordationis papam Eugenium procederent fulgura et voces et tonitrua contra multimoda errorum monstra et exordinationum portenta. Et ad haec quidem persuadenda illum Deo gratias benevolum, doctum et attentum invenimus auditorem praesentata ei per nostram personam praedicti psalmi expositione, pariterque audita per os nostrum de his quae scripseramus, etiam vivae vocis exhortatione; [Col. 0117C] sed effectum nostro affectui desiderabilem non invenimus, quia illi beato viro jam tunc velut alteri Eliae persecutionibus plebis Romanae tanquam Jezabelis impiae vexationibus gravato, vel etiam ut alteri Jonae tempestatibus vexato mors optabilior fuit quam vita, ita ut cum Elia diceret: Sufficit mihi, [Col. 0118B] Domine, tolle animam meam (III Reg. XIX, 4) . Vel cum Jona: Melior est mihi mors quam vita (Jon. IV, 3) .

Quam vero illi fuerit accepta nostrae parvitatis persuasio, illud sine dubio erat pro indicio, quod nostrae humilitatis personam postea destinavit pro Ecclesiasticae fidei ac disciplinae seminibus mittendis in duo magna regna, Ungarorum videlicet atque Rutenorum, quo tamen venire non potuimus propter offensam regis Ungarici, pridem per nos increpati, et ob hoc nobis irati. Illius igitur tanquam alterius Herodis seu Pharaonis devitantes incidere manus cruentas, legationis ministerium nobis injunctum non potuimus exsequi, eo quod scriptis nostris missis in Ungariam tetigeramus praedicti [Col. 0118C] crudelitatem Herodianam. Sic dilato, et ablato legationis ministerio in personam nostram per Eugenium papam destinato ille beata morte obiit, suique fervoris ac bonae voluntatis apud nos, imo et in tota sancta Ecclesia dulcem reliquit memoriam dolentibus multis, quod post illum in sede apostolica [Col. 0119A] non est inventus similis illi, qui conservaret legem Excelsi, sicut epistolae ac gesta contestantur succedentis ei papae Anastasii senis infirmi, de quibus non est modo dicendum per singula, cum nullus hominum judicare debeat de Petri successoribus sive cum illo gladium vibrantibus et mare calcantitibus, sive cum illo inter ministros mortis trepidantibus et in tempestate periclitantibus. Hoc tamen dicimus pro persona parvitatis nostrae, quod papa Eugenio velut altero Elia sursum rapto, quia non vidimus ei substitutum quasi alterum Eliseum, consternati sumus in tantum, ut poneremus ori [Col. 0120A] nostro silentium pene penitus cessando ab opere in Psalmos coepto, contenti orationum et lectionum studio. Nunc autem, quoniam Adrianus ⁜ (10) papa, qui successit Anastasio, de spiritu papae Eugenii vel potius de spiritu Petri apostoli, seu etiam de spiritu ipsius Christi hoc habet, ut quos bonos credit, aut novit, diligat, et pro lege Dei sui certantes manuteneat, quasi exspergefacti de somno tristitiae per resurrectionem sopitae ad tempus laetitiae septimae huic parti exordium demus a psalmo 65, qui intitulatur De Resurrectione.

[Col. 0119B] Jubilate Deo omnis terra, psalmum dicite nomini ejus, date gloriam nomini ejus, etc. Psalmus iste ac duo continuatim sequentes in splendidam Moysi faciem tendunt, cum a littera legis mysticum sensum trahendo inde materiam sumunt. Nam praesens hic psalmus inde trahit materiam, ubi scriptum est in libro Numeri: «Factum est autem in die qua complevit Moyses tabernaculum, et erexit illud, unxitque, et sanctificavit cum omnibus vasis suis, altare similiter, et vasa ejus, obtulerunt principes Israel et capita familiarum munera coram Domino sex plaustra tecta cum duodecim bobus, etc. (Num. VII, 3) .» Non sine grandis mysterii significatione factum est, quod completo atque erecto tabernaculo jubente Domino singuli duces per singulos dies [Col. 0119C] offerunt munera in dedicatione altaris, et omnium eadem sunt munera, ut Dominus ordinavit. Nempe primo die obtulit oblationem suam Naasson filius Aminadab de tribu Juda acetabulum argenteum pondo trecentorum triginta siclorum, phialam argenteam habentem septuaginta siclos juxta pondus sanctuarii, utrumque plenum simila conspersa oleo in sacrificium, mortariolum aureum centum viginti siclis aureis plenum incenso, bovem et arietem et agnum anniculum in holocaustum, hircumque pro peccato, et in sacrificio pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Similiter singuli duces reliquarum tribuum quisque in die sua obtulerunt munera ejusdem [Col. 0119D] quantitatis et pretii. Aequalia obtulerunt universi, et non fatigatur calamus Moysi duodecies eadem dicere per singulas duodecim tribus eisdem verbis eisdemque plene syllabis.

Quid hoc sibi vult, nisi quia mysterium grande isto quoque loco legis littera subtegitur. Igitur et hunc ad eum respicimus, in quo sunt omnes thesauri [Col. 0120B] sapientiae et scientiae absconditi, qui in semetipso legem adimplevit, quemadmodum dicit: «Nolite putare, quia veni legem solvere; non veni solvere, sed adimplere (Matth. V, 17) .» Utique adimplendo et hanc partem legis vocavit ad se, quos voluit ascendere in montem, et venerunt ad eum, et fecit ut essent duodecim cum eo, et ut mitteret eos praedicare, et dedit eis potestatem curandi infirmitates et ejiciendi daemonia. «Et cum,» inquit Marcus, «audissent sui, exierunt tenere eum. Dicebant autem: Quoniam in furorem versus est (Marc. III, 21) .» At ille vere et unice beatus vir non in furorem versus erat, sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabatur die ac nocte, quippe qui ipsum totius legis sacrarium erat. Tunc [Col. 0120C] meditabatur legem implere, id est secundum praesens legis hujus mysterium duodecim spiritualium castrorum duces ordinare. Nam et hoc respiciens eisdem apostolis dicit alio loco: «Amen dico vobis quod vos, qui reliquistis omnia, et secuti estis me, in regno, cum sederit filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) .» Dixerat enim illi Petrus: «Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te: quid ergo erit nobis? (ibid., 27.) Multum eos honoravit, multum honorem et grande praemium signavit, cum illis ita respondit. Vult enim intelligi se quidem Dominum esse tabernaculi coelestis, ipsos autem duces fore [Col. 0120D] tribuum Domini, de quibus Psalmista cum dixisset: «Jerusalem, quae aedificatur ut civitas, cujus participatio ejus in idipsum,» continuo subdidit: «Illic enim ascenderunt tribus, tribus Domini, testimonium Israel ad confitendum nomini Domini (Psal. CXXI, 3) ;» et quod illis ducibus duodecim filiorum Israel jussum est facere vel offerre corporaliter, [Col. 0121A] hoc ab ipsis vel per ipsos implendum fore spiritualiter. Quando enim erectum unctumque et sanctificatum est cum omnibus vasis suis tabernaculum istud coeleste, cujus secundum exemplar tabernaculum istud Moyses fecit? tunc utique quando tabernaculi pontifex Jesus Christus Filius Dei sanguinem suum fudit, in quo universam Ecclesiam, quanta collecta fuerat ab origine mundi, remissionem peccatorum conferendo unxit et sanctificavit. Subsecuti denique confestim principes isti boves et plaustra obtulerunt ad portandum tabernaculum vel tabernaculi sanctuarium, dum patriarcharum et prophetarum fidem per mundum universum praedicandam susceperunt. Hoc modo ipsi plaustra sunt, ipsi rectores, ipsi portitores Ecclesiae sunt.

[Col. 0121B] Obtulerunt singuli acetabulum argenteum pondo centum et triginta siclorum, qui numerus ex unitate centena et ternario deceno consistens unius Dei triumque personarum recte significat fidem. Phialam quoque argenteam habentem septuaginta siclos, qui numerus ex denario, septenarioque compositus, evangelicam septiformis Spiritus sancti gratiam et legis, cujus decem praecepta sunt, veram designat scientiam. Obtulerunt etiam mortariolum aureum centum triginta siclis aureis incenso plenum, id est Christum Dei Filium consona voce praedicaverunt, cujus de virgine concepti corpus aureum, corpus immaculatum omne in se continens purae orationis incensum pretiosum, mortis passione pro nobis est contribulatum. Haec illi obtulerunt, [Col. 0121C] haec ad laudem, et gloriam Dei praedicaverunt singuli die suo, id est unusquisque secundum mensuram gratiae vel revelationis, quam accepit a Deo, ab uno eodemque Domino Spiritu sancto. Et alii quidem plures, alii pauciores ad fidem traxerunt. Sed idem omnes eodem Spiritu et eodem sensu praedicaverunt quemadmodum isti principes tribuum alii plura, alii pauciora suae tribus millia sub manu habuerunt, sed omnes aequalia, cuncta eadem vasa obtulerunt. Et illi quidem similam in vasis; similam, inquam, visibilem oleo visibili conspersam obtulerunt, isti autem spiritum legis in littera latentem veram et invisibilem similam praedicaverunt, verum et vitalem cibum animarum credentium.

[Col. 0121D] Obtulerunt nihilominus bovem et arietem et agnum anniculum in holocaustum hircumque pro peccato, et in sacrificio pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque. Haec, inquam, principes nostri singuli obtulerunt. Nam praedicantes aliis, ne ipsi reprobi fierent, semetipsos afflixerunt, semetipsos etiam passionibus objecerunt. Nam ipsi sunt, quorum singuli in psalmo, quem nunc versamus, dicunt: Et locutum est os meum in tribulatione mea, holocausta medullata offeram tibi cum incenso arietum, offeram tibi boves cum hircis. Istorum namque principum totus iste psalmus vox est, ac si dicat quisque eorum: Etiam in tribulatione positus aliis praedicabo, [Col. 0122A] et ut ipsi ad idem meo inducantur exemplo, et hic interim offeram tibi holocausta medullata, id est, me ipsum factum holocaustum medullatum totum interiori charitatis igne combustum, incensis arietibus, incensis bobus et hircis omni repugnantia, omni extollentia, omni foeditate vitiorum carnis et spiritus. Nam idcirco quinque sunt arietes, quinque sunt agni, quinque sunt hirci, quia videlicet in quinque sensibus caro, cum licet, lascivit. Concordat sensui nostro

Titulus:

(VERS. 1). IN FINEM CANTICUM PSALMI RESURRECTIONIS. Mittit namque hic titulus auditores attentos in finem, quando completo aedificio coelestis tabernaculi [Col. 0122B] dedicandum est ipsum tabernaculum resurretione universali, quod nunc de die in diem fabricatur, quoadusque omnibus columnis et tabulis cum omni structura ejus consummatis elucescat dies dedicationis, quae intelligitur dies resurrectionis universalis, cujus aurora jam spargit polum, dum sancti posthac resurrecturi corporaliter nunc resurgunt spiritaliter complantati, videlicet non solum similitudini mortis Christi per holocausta medullata et caetera sacrificia in hoc psalmo notata, sed etiam similitudini resurrectionis ejus jubilando, et gloriam laudi ejus dando, qui et primitias resurrectionis in semetipso exhibuit resurgens a mortuis multis corporibus sanctorum cum ipso resurgentibus, et ejusdem resurrectionis gloriam promisit non [Col. 0122C] electis tantum de Judaea, sed etiam vocatis ex multitudine gentium de omni terra. Propter quod dicitur:

Jubilate Deo omnis terra. Jubilate Deo, ut sit canticum laus vestra, et ut sit canticum psalmi, psalmum dicite nomini ejus. Et hoc quidem universale universalis spei canticum est, ut omnes jubilemus, qui resurrecturi sumus, propter quod et universaliter dicit hic psalmus: Jubilate Deo, omnis terra. Psalmum dicite nomini ejus, date gloriam laudi ejus, etc.

Verumtamen et saepe dicto pugnatori decantat, quo ordine sperare debeat, quo tenore liberatrix gratia speranda proponatur. Iniquitatem, inquit, [Col. 0122D] si aspexi in corde meo, non exaudiet Dominus. Ac si dicat: Si ego, qui pugnare debeo contra legem, quae est in membris meis, iniquitatem eorumdem membrorum meorum dilexi et libenter aspexi, tacitus, non exaudiet Dominus, ut gratia sua liberet me de corpore mortis hujus. Nam aspexi, inquit pro eo, ut dilexi diceret, ideo videlicet, quia ad id, quod diligimus, frequentius oculos retorquemus. Propterea exaudivit Deus, quia locutum est, ut praedixi, os meum in tribulatione mea, confessus sum in infelicitate mea, scilicet in carnis repugnantia et dixi: Holocausta medullata offeram tibi cum incenso arietum, offeram tibi boves cum hircis. Per arietes omnem repugnantiam carnis, per boves extollentiam, per hircos omnem malorum operum foeditatem [Col. 0123A] vult intelligi, quae omnia se offerre dicit, dum confitendo et poenitendo punit.

Hoc sine dubio pertinet ad canticum resurrectionis, quia sic agendo prima resurrectione, quae est animae, resurgit. Judaei ex justitia legis sperabant temporalia bona, et sibi solis resurrectionem beatae vitae, licet in ea non intelligerent alia bona vel oblectamenta nisi terrena. Propter quod quaestioni Sadducaeorum de septem viris mulieris respondere non poterant nescientes inde solutionem Christi: «Neque nubent, neque nubentur (Matth. XXII, 30) ,» non est enim necessaria successio, ubi non erit decessio. Contra hanc praesumptionem et superbiam illorum ostenditur in hoc psalmo ad eamdem spem resurrectionis pro fide gentes quoque vocatas, [Col. 0123B] ut quo praecessit Christus primitiae resurgentium, eo nostra tota suspendatur intentio. Unde vocatur canticum resurrectionis in finem, id est, exsultatio de resurrectione futura per Christum, quae et psalmi dicitur, quia propter hanc bene operari monemur.

Hac igitur spe Ecclesia laeta primo monet omnes de resurrectione Christi, qui vitam dat, gaudere. Secundo incipientes ad opera Dei consideranda invitat, ut quos unum exspectet praemium, una fides conjungat, ubi illa opera Dei exponens aperte dicit gentes resurrecturas repulsis Judaeis, ibi: Venite et videte opera Domini. Tertio gentes monet Deum benedicere quod, licet nos tribulationibus [Col. 0123C] probet, tamen ducit ad regnum: Benedicte, gentes, Deum nostrum. Quarto non jam rudes sed devotos monet, ut suae liberationis exemplo amplius confidant in Domino, ibi: Venite et audite, et narrabo, omnes qui timetis Deum. Ergo sicut dictum est in isto cantico resurrectionis in hoc solemni tripudio universalis dedicationis tabernaculi, quod fixit Deus, et non homo, jubilet non sola Judaea, sed omnis terra invitantibus ad hoc festum dedicationis universam terram Sanctis Apostolis, ac dicentibus:

VERS. 2. Jubilate Deo omnis terra. Quinque terrigenae et filii hominum simul in unum dives et pauper, Judaeus et Graecus, Barbarus et Scytha, masculus et femina pariter jubilate pro gaudio istius [Col. 0123D] dedicationis, pro festo videlicet resurrectionis. Jubilate in cordibus vestris ista magnifice gaudendo, ut ipsum gaudium nostrum sit plenum, et ita mirificum, quatenus nec silentio tegi, nec eloquio explicari valeat. Ne autem talis jubilatio cordium remanens in occulto non aedificet foris eam bonis operibus ostendendo ad Dei gloriam, non tamen ostentando ad jactantiam.

Psalmum dicite, id est, opera bona facite non nomini vestro dilatando, sed nomini ejus, qui de tenebris nos vocavit in admirabile lumen suum, posuitque in tabernaculum suum, vel potius vos ipsos fecit tabernaculum suum, in quo cunctis diebus, quibus nunc militat, suosque hostes de vobis et in vobis expugnat, festum vobis futurae dedicationis [Col. 0124A] praeparat, quod tunc perficietur, cum debellatis inimicis omnibus canet novissima tuba non jam concitando milites ipsius ad pugnandum, sed excitando ad resurgendum: «Canet enim tuba illa, et mortui resurgent incorrupti et nos immutabimur (I Cor. XV, 52) ,» id est, omnino sanctificabimur, et dedicabimur, qui nunc in tabernaculo isto bene militamus, quique ipsi tabernaculum Dei sumus, de quo alias dicitur: «Ecce tabernaculum Dei cum hominibus, et habitabit cum eis, et ipsi populus ejus erunt, et ipse Deus cum eis erit eorum Deus (Apoc. XXI, 3) .» Et tunc absterget Deus in illa dedicatione omnem lacrymam ab oculis eorum, et mors ultra non erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor erit ultra, sed jubilatio perpetua. Ut ergo ad [Col. 0124B] illam sempiternam jubilationem veniatis praeparati et exercitati, etiam nunc jubilate ac psalmum dicite nomini ejus bene operando.

Neque vobis inde captetis gloriam; sed date gloriam nomini ejus, non industriae vestrae sicut Judaei, qui meritis suis dant justitiam, et gentibus invident gratiam. Si gloriari oportet, non expedit quidem, non glorietur homo in virtute sua, sed in Domino, qui ad hoc elegit infirma mundi et ea, quae non sunt, ut confundat fortia, et ea, quae non sunt, ut ea, quae sunt, destrueret, ut non glorietur omnis caro coram illo, qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, deponit potentes de sede, et exaltat humiles. Unde nimis timendum est ne gratiam [Col. 0124C] quam dedit humili, subtrahat eidem de ipsa gratia superbienti. Quia ergo non virtus humana, sed Divina operatur in nobis et velle et perficere pro bona voluntate, magnopere timendum est, ne, si opus divinum voluerimus attribuere humanae virtuti, gratia subtrahatur. Sic accedit Judaeis qui, cum dicerent: Videmus, caeci facti sunt. Sic accidit hujus mundi philosophis qui dicendo se sapientes, stulti facti sunt. Sic omnis, qui se existimat aliquid esse, cum nihil sit, ipse se seducit, nec pro aliqua dignitate vel generis nobilitate sic vane gloriantibus judicii divini severitas parcit. Si enim Deus naturalibus ramis olivae ultra mensuram suam nimis elatis non pepercit, quomodo ramis oleastri contra naturam tali olivae insertis vane [Col. 0124D] gloriando excrescentibus parceretur? Vide ergo bonitatem Dei et severitatem; bonitatem quidem in eos, qui olivae inserti jubilando et bene psallendo dant gloriam non sibi, sed nomini ejus in omni terra; severitatem vero in eos, qui inter Dei dona non Deum, sed se glorificantes et de sua virtute gloriantes decidi meruerunt. Ideo cum prius dixerim: Jubilate, quod ad gaudium spectat, ne forte quis exsultet sine tremore, cum alias dictum sit: «Servite Domino in timore; et exsultate ei cum tremore (Psal. II, 11) ,» nunc dico:

VERS. 3. Dicite Deo, quam terribilia sunt opera tua, Domine! Vos ipsi, qui cum exsultatione jubilatis Deo pro aliquo dono vobis collato in re vel in spe, simul in tremore ac timore tremendi ejus judicii [Col. 0125A] dicite ipsi Deo: Quam terribilia sunt opera tua, Domine! Quis ad plenum pensare valeat, quam terribilia sunt opera tua, Domine, cum proximos tuos Judaeos repuleris, et filios amicorum tuorum patriarcharum quasi hostes, imo vere hostes et inimicos devastaveris?

Quod nimirum justo judicio fecisti, quoniam in multitudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui, ex amicis tuis geniti. Non suffecit eis mentitos esse multoties in multitudine virtutis tuae, verbi gratia, cum dicerent, in Beelzebuth ejicere te daemonia, et, Non est hic homo a Deo, qui Sabbatum non custodit (Joan. IX, 16) , quin insuper adhuc ad cumulum suae nequitiae in multa multitudine virtutis tuae, cum tu ex mortuis resurrexisses, et multa [Col. 0125B] corpora sanctorum suscitasses, emerunt a militibus tui Sepulcri custodibus tale mendacium, quod apud eorum posteros divulgatum adhuc manet et manebit usque in finem saeculi, caecatis hoc ipso mendacio Judaeis omnibus exceptis paucis reliquiis juxta vaticinia prophetarum salvandis et salvatis. Ideo non solum tunc mentita est iniquitas sibi, sed et mentientur tibi mendacio, non tibi sed illis nocivo, qui amant ipsum mendacium reliquiis illis inde liberatis, quas tu veritas liberas. «Nam et ego Israelita sum (Rom. XI, 1) ,» ait Apostolus, cum de reliquiis ageret partim salvatis et partim salvandis, etiam se computans inter hujusmodi reliquias. Et in omnibus quidem tuis operibus [Col. 0125C] agnoscitur multitudo virtutis, quia tu operatus es opera, quae nemo alius fecit, videlicet non ut caeteri sancti aliena virtute divisiva, precibus impetrata, fecerunt mirabilia, sed in multitudine ac plenitudine virtutis tuae propriae agens imperiose, verbi gratia imperans ventis et mari, et obedierunt; imperans daemonibus ut tacerent vel exirent, et obedierunt; imperans mortuis ut resurgerent, et obedierunt. Hanc multitudinem virtutis tuae centurio ille agnovit, qui tibi dixit: «Domine, non sum dignus, ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus.» Dic, inquit, «verbo,» videlicet non deprecativo, sed imperativo, et sanabitur puer meus. Atque ut humana quoque ratiocinatione comprobaret se verum dixisse, addidit: «Nam et [Col. 0125D] ego homo sum sub potestate constitutus, habens sub me milites, et dico huic: Vade, et vadit; et alii: Veni, et venit; et servo meo: Fac hoc, et facit (Matth. VIII, 8 et 9) .» Ergo, inquit, «verbo tantum dic, et sanabitur puer meus.» In omnibus hujusmodi mirabilibus factis tuis abundavit tibi multitudo propriae tuae virtutis. Unde quando inter talia preces fudisti ut in suscitatione Lazari, hoc fecisti pro solo exemplo, non tibi, sed nobis necessario, quoniam tu in multitudine virtutis tuae omnia, quaecunque voluisti, fecisti, quorum hoc fuit praecipuum, quod potestatem habens ponendi animam tuam et iterum sumendi eam propria potestate in multitudine virtutis [Col. 0126A] tuae resurrexisti, et alios tecum resurgere fecisti, et in te ipso primitias dormientium item in multitudine virtutis tuae suscitandorum dedicasti. Revera non solum tu in multitudine virtutis tuae surrexisti, sed etiam illos in eadem virtute suscitasti, quoniam et tibi mors ultra non dominabitur, et de illis fidelissime creditur, quod qui in testimonium tuae resurrectionis jam peractae, ac nostrae adhuc futurae surrexerunt, ulterius ad sepulcra non redierunt, sed jam stolas geminas acceperunt, quod etiam de beatissima virgine Maria, quamvis certa non affirmetur assertione, tamen aestimatur pia opinione, ut videlicet stolam geminam non solum in anima, sed etiam in spiritu glorificata jam acceperit, cujus corpus, ut fertur, humanitus quidem a sanctis apostolis [Col. 0126B] fuit sepultum, sed in sepulcro postea non est inventum, sicut et corpus Dominicum post sepulturam suam non est in sepulcro inventum.

Nec mirum, si in multitudine virtutis tuae, qua matris virgineum corpus resuscitasse fideliter aestimaris, mentientur tibi inimici tui, cum etiam in multitudine virtutis indubitatae, qua Divinum propriae carnis tabernaculum triduana sepultura complicatum, denuo erectum dedicasti, mentiantur tibi inimici tui. Et tu quidem virtutis hujus opus mirificum proprio testimonio commendasti dicendo: «Solvite templum hoc, et post triduum reaedificabo illud (Joan. II, 19) .» Item: «Sicut fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus, sic erit [Col. 0126C] Filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus (Matth. XII, 40) .» Sed inimici tui nihilominus negantes hoc templum corporis tui reaedificatum sive dedicatum, sed mentientur tibi, ut hoc ipsum mendacium tibi, non ipsis ad honorem proveniat. Inimici hominis domestici ejus aliquando sic de illo mentiuntur, ut ejus per mendacium gloria minuetur, sed tua gloria per hoc amplius magnificatur, quod in multitudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui. Si enim de te mentientibus inimicis non fuisset crucifixus ⁜ (11) . Nam si te in multitudine virtutis tuae principes cognovissent, non te crucifixissent. Si non fuisses exaltatus in cruce, non omnia traheres ad te: neque tu, granum frumenti, posses multiplicari fide populorum. nisi mortificatus fuisses mendacio judiciorum. Creditum [Col. 0126D] est ergo inimicis tuis de te mentientibus ac te seductorem sive magum dicentibus, ut virtus in infirmitate perficeretur, imo et multitudine virtutis tuae multitudo infirmitatis nostrae absorberetur, et morte tua mors nostra moreretur juxta illud: O mors, ero mors tua. Similiter adhuc haereticis aliis que falsiloquis de te mentientibus amplius claresci veritas eloquiorum tuorum defendentibus orthodoxis ipsam doctrinam tuae veritatis in multitudine virtutis. «Non enim erubesco Evangelium,» ait Apostolus; «virtus enim Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum et Graeco (Rom. I, 10) .» Judaeus tamen incredulus Evangelio tuo contradicens [Col. 0127A] mentietur tibi, quia multitudinem virtutis tuae in eo non vult videre, sed mavult invidere gentium saluti. Ut ergo amplius invidendo videat, unde torqueatur,

VERS. 4. Omnis terra adoret te, et psallat tibi. Quia rami naturalis olivae fracti sunt, rami silvestris oleastri pro eis inserti ferant fructum pinguedini radicis congruum. Abraham principalis radix olivae «tres vidit, et unum adoravit (Gen. XVIII, 2, 3) .» Sed isti carnales filii Abrahae opera ipsius Abrahae nolunt facere, quia te Deum verum nolunt adorare, imo quaerunt te interficere. Hoc Abraham non fecit: Abraham Pater istorum exsultavit, ut videret diem tuum, et vidit, et gavisus est; isti autem et viderunt et oderunt et te et Patrem tuum. Propterea [Col. 0127B] istis reprobatis, et gentibus eorum loco subrogatis dilatetur Ecclesia toto terrarum orbe diffusa, et sic omnis terra, id est omnis Ecclesia in omni terra te adoret, te timeat, te diligat, te sequatur, ut dum jugiter per vestigia tua graditur, ad coelestia promissa te ducente pervenire mereatur. Adoret te veritatem, et in te veritate adoret Patrem veracem, quia «veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate (Joan. IV, 23) ,» dum Spiritu sancto eos vivificante ac sanctificante, simulque te veritate ipsos illuminante corde puro et conscientia bona et fide non ficta diligunt illum, et in illo de ipsius Filium unigenitum, qui ex ipso Patre natus ante initia omnium saeculorum, et ex matre virgine genitus es in fine [Col. 0127C] saeculorum. Propterea aeque ut Patrem tuum Deum verum te nihilominus Deum verum simulque hominem verum consubstantialem Patri simul et matri omnis terra, id est omnis Ecclesia simul cum Patre adoret corde credendo ad justitiam et ore confitendo ad salutem. Psallat tibi operibus fidei congruentibus. Et ne inter operandum surrepat inanis gloria proprii nominis jactantia, psalmum totius bonae operationis dicat, et ascribat nomini tuo, non suo.

Hic apud Hebraeos interponitur Sela, et apud nos Diapsalma. Sela interpretatur Semper, quia semper nomini Domini est psallendum. Diapsalma, distinctio psalmi, notat hic personas mutari. Facta etenim apostrophe convertitur ad alloquendos ipsos adoratores, [Col. 0127D] de quibus quasi absentibus fuit locutus.

VERS. 5. Venite, inquit, et videte opera Dei. Quidam codices habent: Omnis terra adoret, psalmum dicat nomini tuo, Altissime, quod idem est, ac si dicatur: Quanquam in multitudine virtutis mentientes tibi inimici tui, te negent Altissimum pro eo, quod te vident novissimum virorum cum iniquis reputatum: tamen absque omni vera contradictione tu Filius Altissimi simul cum illo et in illo es unus Altissimus aeque ut Pater tuus adorandus, o Altissime, propter Divinitatem tuam semper altissimam et propter humanitatem tuam gloria et honore Divinitatis coronatam et exaltatam non ad mensuram, [Col. 0128A] sicut exaltantur sancti caeteri, quorum nullus dicitur Altissimus, quantalibet gloria inveniatur sublimatus: verbi gratia, Petrus vertex apostolorum nimis est honorificatus, et post illum sive cum illo caeteri amici tui nimis honorati sunt. Nullus tamen inter omnes illos est Altissimus tibi comparandus. O Altissime, non solum in tua excelsa Divinitate, sed etiam in tua ineffabiliter exaltata humanitate. Sic lapis, quem reprobaverunt mendaces mendacia sua fabricantes, exaltatus et in caput anguli factus est Altissimus, et hoc est mirabile in oculis nostris. Ad hoc ergo mirabile spectaculum simplici oculo contemplandum venite, et videte vos, gentes, veritatem quaerentes, quam reprobant Judaei mentientes.

Super hunc locum beatus Gregorius papa dicit in [Col. 0128B] homilia ⁜ (12) : «Sciendum est valde ut in omni quod agimus, omnipotentis Domini semper consilia occulta timeamus, ne, dum mens nostra exterius fusa a sua voluptate se non revocat, intus contra eam judex terribiliter adversa disponat. Quod bene Psalmista intuens ait: Venite, et videte opera Dei, quam terribilis in consiliis suis super filios hominum. Vidit itaque quod alius misericorditer vocatur, alius justitia exigente repellitur: et quia alia parcendo, alia Dominus irascendo disponit, expavit, quod penetrare non potuit: et quem non solum investigabilem, sed etiam inflexibilem vidit, terribilem in consiliis esse memoravit.»

Venite itaque credendo, et videte intelligendo, quia [Col. 0128C] nisi credideritis, non intelligetis. Videte opera Domini, quia Dominus est iste Filius hominis, et facit mirabilia magna solus, quia una cum Patre ac Spiritu sancto ipse solus est altissimus, praesentissimus et secretissimus, misericordissimus et justissimus, ideoque terribilis in suis consiliis super filios hominum, inter quos quem vult indurat, et cui vult miseretur suo secretissimo consilio discernens quem induret, quemque mollificet, sive quem de fluxo, et lubrico faciat solidum. Quod nimirum facere illi est consuetum,

VERS. 6. Qui convertit mare in aridam, id est amara, turbida, procellosa gentium corda convertit ad fidei soliditatem et castitatis ariditatem. Talis arida sitit imbrem coelestis gratiae, et desuper compluta [Col. 0128D] reddit fructum sanctimoniae. Et illi, qui conversi sunt in aridam, non tamen evaserunt adhuc flumen fluxae mortalitatis, in qua more fluminis velut unda supervenit undae, alia veniunt, alia transeunt, alia transitura succedunt. Sed qui credunt in Christum, non suffocantur, aut merguntur sub flumine isto, quoniam in flumine isto pertransibunt pede, sicut quondam filii Israel pertransierunt pede sicco per medium Jordanis arca Dei praecedente, atque viam in medio fluminis pandente. Hi in curribus et hi in equis venerunt, qui populum Dei pedibus mare Rubrum transeuntem cum Pharaone persecuti sunt et in mediis fluctibus obruti [Col. 0129A] sunt. Sed filii Israel pertransierunt pede absque curru superbiae vel equo lasciviae. Sic et modo in flumine mortalitatis undosae quisque pedestris, id est humilis facilius transit, quam si vectetur equis aut curribus Aegyptiacis elatus, videlicet superbiae vehiculis.

Et est quidem in transitu isto nonnulla moestitia, dum nescit homo, utrum sit perventurus ad littus aeternae stabilitatis. At cum pervenerimus illuc, ibi laetabimur in ipso, qui sicut olim convertit mare Rubrum in aridam faciens viam populo suo, et sicut fluenta Jordanis divisit: ita et modo per baptismum traducit populum suum submerso spiritali Pharaone cum omni comitatu suo, atque per fluenta praetereuntis mortalitatis traducit gradientes pede [Col. 0129B] humilitatis non saltantes pede superbiae, de quo alias dicitur: «Non veniat mihi pes superbiae (Psal. XXXV, 12) .» Veniet autem hic pes superbiae, si laetabimur in nobismetipsis, aut in hujus mundi vanitate, ac non in Domino. Ideo laetabimur in ipso, et non nisi in ipso.

VERS. 7. Qui dominatur in virtute sua in aeternum. Nostra virtus nobis aeterna non est, qui cecidimus in peccatum virtuti contrarium, ac de peccato lucrati sumus poenam repleti multis miseriis, de quibus erui non possumus, nisi per illum, qui dominatur in virtute sua in aeternum. Si enim virtutis ejus erimus participes, in illo erimus fortes, non nostra, sed ipsius virtute; ipse autem non aliena, sed sua propria virtute fortis est, velint nolint inimici [Col. 0129C] ejus mentientes ei in multitudine virtutis suae, quam quia mentientes negant Judaei salvatis de numero eorum paucis electis ac minutis reliquiis, caeteris vero caecatis et induratis: Oculi ejus super gentes respiciunt, apostolis ejus, qui sunt oculi corporis ejus, ita dicentibus: «Vobis oportebat primum loqui verbum Dei, sed quoniam repulistis illud, et indignos vos judicastis vitae aeternae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46) . Inde Judaei repleti zelo invidiae murmurant, et suis murmurationibus Deum exasperant, atque ideo qui exasperant, non exaltabuntur in semetipsis, id est, quandiu fiduciam habent in se suisque meritis vel in carnalibus observantiis. Desinant igitur gloriari vel confidere [Col. 0129D] in semetipsis et una cum gentibus agnoscant infirmitatem propriam, qua recognita consequi poterunt medicinam sicut et gentes.

Diapsalma. — VERS. 8. Benedicite, gentes, Deum nostrum et auditam facite vocem laudis ejus. Judaei, qui gratiam gentibus invident, et in hoc Deum exasperant, merito suae perversitatis repulsi sunt: et vos, gentes, in semine Abrahae benedictionem accipitis juxta promissionem Dei ad ipsum Abraham dicentis: «In semine tuo benedicentur omnes tribus terrae (Gen. XXII, 18) .» Ideo et vos, gentes, benedicite Deo, a quo benedicimini; et proximis, quos propter ipsum diligitis, auditam facite vocem laudis non vestrae, sed ejus, cujus gratia sumus, quod sumus. Benedicite Deum toto corde, tota [Col. 0130A] anima, tota fortitudine diligendo eum, et proximos diligendo sicut vosmetipsos. Auditam facite illis vocem laudis ejus, ut hac voce per vos audita etiam ipsi diligant Deum exemplo vestro ex toto corde, ex tota anima, et ex tota fortitudine. Vox laudis ejus cum sonet ubique in Scripturis veritatis, tamen illa specialiter vox laudis ejus est, quae audita est vel in baptismo vel in transfiguratione ipsius Patre dicente: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui, ipsum audite (Matth. XVII, 5) .» Igitur audite, simulque auditam facite vocem laudis ejus coram regibus et principibus, ut agnoscatur hic homo Deus Dei Filius juxta vocem laudis ejus. Qui etiam per hoc agnosci potest verus Deus, quod in me David, vel in me quolibet poenitente, verbi [Col. 0130B] gratia, in me Petro apostolo talia operatus est, qualia nemo potest operari nisi solus Deus. Quae sunt illa? Haec scilicet:

VERS. 9. Posuit animam meam ad vitam, et non dedit in commotionem pedes meos. Certe qui posuit animam meam ad vitam, testimonium dedit sic operando, quod vere ipse Deus est. Anima mea posita fuit ad mortem, quando ego Petrus tertio negavi Dominum, vel quando praesumpsi ultra modum. Sed ipse posuit eam ad vitam respiciendo me, suoque respectu faciendo, ut flerem amare. Item quando tertio interrogans me, an amarem se, deditque mihi veraciter confiteri tertio amorem sui, etiam tunc posuit animam meam ad vitam, quae negatione trina posita fuit ad mortem.

[Col. 0130C] Etiam quisque caeterorum principum de numero duodeno similiter gratias agere potest ei, qui posuit animam suam ad vitam, et non dedit commoveri pedes ejus. Nimirum talis gratiarum actio similis est illi oblationi, quam fecerunt principes duodecim tribuum, quando completum est tabernaculum et erectum, in die dedicationis duodecim boves illi obtulerunt ad subvehendum tabernaculum. Duodecim boves isti sunt, qui de Judaea in gentes tabernaculum Dei portaverunt pedibus bovinis, discretis et fortibus, ita ut quisque illorum gratias ageret ei, qui non dedit commoveri pedes ejus. Singula singulis conferamus. Duodecim boves illi principes obtulerunt ad subvectionem tabernaculi. Duodecim boves [Col. 0130D] isti principes exstiterunt, et nimis confortatus est principatus eorum ad supportandum vivum tabernaculum, cujus ipsi non solum duces a Judaea in gentes, verum et columnae ac bases fuerunt, quia supra fundamentum ipsorum apostolorum et prophetarum innititur totius tabernaculi hujus aedificium. Principes illi acetabula duodecim argentea et phialas duodecim argenteas obtulerunt, isti principes in hoc psalmo dicunt:

VERS. 10 et 11. Quoniam probasti nos, Deus, igne nos examinasti, sicut examinatur argentum. Sic nimirum probato et examinato argento ipsi assimilati acetabulis, et phialis argenteis inveniuntur, illis antiquis tanto meliores, quanto melioris testamenti sunt ministri et annuntiatores meliorisque libaminis [Col. 0131A] propinatores. Illi obtulerunt mortariola duodecim aurea incenso plena: isti psallunt et dicunt: Induxisti nos in laqueum, posuisti tribulationes in dorso nostro, imposuisti homines super capita nostra. Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium. Quod idem est, ac si dicant: Per impositas nobis tribulationes et per subjectiones humillimas etiam pessimis hominibus in cathedra Moysi super capita nostra exaltatis, tuae passioni, rex Christe, sumus complantati, atque tibi tanquam in mortariolo aureo assimilati. Sumus quoque incenso pleni, vel quia transivimus per ignem tentationis, vel quia flagramus igne dilectionis, quo liquefaciente duritiam nostram dum fiunt nobis lacrymae panes die ac nocte, inducimur per hujusmodi aquam in [Col. 0131B] refrigerium, pro certo habentes, quia «si complantati facti sumus similitudini mortis Christi, simul et resurrectionis erimus. Si compatimur, et conregnabimus (Rom. VI, 5) .» Etsi nunc inter beatos lugentes flemus, posthac accepta consolatione ridebimus. Non enim fallis nos tu veritas, quae dicis: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V, 5) .» Item: «Beati, qui nunc fletis, quia ridebitis (Luc. VI, 21) .» Item: «Beati eritis, cum vos oderint homines, et cum separaverint vos, et exprobraverint, et ejecerint nomen vestrum tanquam malum propter Filium hominis, gaudete et exsultate: ecce enim merces vestra multa est in coelo (Luc. VI, 22, 23) .» Sic transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium, dum partim [Col. 0131C] in spe, partim in re tenemus ex tuis promissionibus certissimum solatium. Quod autem principes illi obtulerunt bovem et arietem, et agnum anniculum in holocaustum hircumque pro peccato, et in sacrificio pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque supra in prooemio psalmi hujus est expositum, qualiterque conveniat apostolis Novi Testamenti principibus eorumque sequacibus, quorum quisque in praesenti cantico dicit:

VERS. 13, 14 et 15. Introibo in domum tuam in holocaustis, reddam tibi vota mea. Quae distinxerunt labia mea. Et locutum est os meum in tribulatione mea. Holocausta medullata offeram tibi cum incenso [Col. 0131D] arietum: offeram tibi boves cum hircis. Quaerat quis et dicat: Quare offers haec omnia? Ideo scilicet, quia Deus meus, cui in praesenti psalmo jubilo, et jubilandum suadeo, posuit animam meam ad vitam, et non dedit in commotionem pedes meos. Posuit animam meam ad vitam resurrectione prima suscitando eam de morte peccati ad vitam fidei et justitiae, quia «justus ex fide vivit (Gal. III, 11) .» Praeterea firmavit et non dedit commoveri pedes meos ab illa firmitudine spei, quia certus sum, quia potens est depositum meum servare in illum diem, qua resurrectione secunda vivificabit et mortale corpus meum configurando illud corpori claritatis suae, ut fiat plena tabernaculi hujus dedicatio. In cunctis diebus, quibus nunc milito, exspecto, donec [Col. 0132A] veniat illa talis immutatio, illa videlicet solemnis dedicatio et sanctificatio totius illius tabernaculi, quod est Ecclesia catholica. Et hoc unde spero, Deus meus? Inde videlicet, quoniam probasti et non reprobasti nos igne tribulationis vel tentationis, vel etiam dilectionis, quo igne sic examinasti nos, sicut examinatur argentum, quod per ignem non convertitur in cinerem sicut ligna, fenum, stipula, sed accipit purgationem consumpta in eo tota scoria, vel sorde, ut sit fabricabile, nec frangatur, sed dilatetur crebra tunsione malleorum, sicut percussionibus frangitur argentum sordidum non bene decoctum vel probatum seu examinatum. Bono igitur ordine primo nos examinasti, sicut examinatur argentum per ignem charitatis, quae non sinit sentiri [Col. 0132B] vel gravia videri tormenta tribulationis, et postea sic examinatos et probatos induxisti nos in laqueum per sanctioris propositi votum voluntarium tua nobis inspiratione persuasum. Inde Sapientia dicit cuique nostrum: «Illaqueatus es propriis sermonibus (Prov. VI, 2) .»

Postquam ergo sic nos illaqueasti, qui tale votum nobis inspirasti, deinde posuisti tribulationes in dorso nostro, dum cogeremur obedire duris praeceptis hominum, quos posuisti super capita nostra, dum super nos extulisti magistros onera gravia nobis imponentes, et omnino digito suo ea movere nolentes. Nos tamen eadem praecepta portavimus, ubi tuis praeceptis eadem non esse contraria intelleximus, [Col. 0132C] et in hoc tibi obedivimus dicenti: «Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia ergo, quae dicunt vobis, facite, secundum opera vero eorum nolite facere (Matth. XXIII, 2, 3) .» Amplius autem tribulati sumus quando malis tibique non placitis praeceptis hominum super capita nostra positorum restitimus dicentes: «Quoniam obedire oportet Deo magis quam hominibus (Act. V, 29) ,» quantumlibet super capita caeterorum hominum exaltatis vel spiritali vel mundano principatu, si divinis praeceptis contraria praecipiunt. Bonis quoque hominibus capiti nostro superpositis dum libenter obediremus, prout debuimus, tribulationis molestia non caruimus, quia in arcta [Col. 0132D] via strictae ac justae obedientiae non desunt infestationes diabolicae atque humanae volente diabolo vel per se vel per alios iter nostrum vel omnino intercludere vel saltem utcunque tardare. Sic multis modis posuisti tribulationes in dorso nostro, dum posuisti homines super capita nostra, quibus recta, vel non recta imperantibus multas tribulationes in via justitiae habuimus, et interdum tormentis, interdum quoque blandimentis tentati sumus. Sed quia fides vera nec terrore concutitur nec blandimento seducitur, nos in fide constantes effecti transivimus per ignem et aquam; per ignem videlicet tormentorum et per aquam blandimentorum ad similitudinem fortissimi viatoris, qui nec aestu nec pluvia tardatur, vel cessat a via nolens alicubi sui cursus [Col. 0133A] finem ponere nisi ad locum destinatum in patria sua perveniat.

Talis cursor Paulus apostolus fuit, qui obliviscens posteriora, et extentus in anteriora: «Ego,» inquit, «sic curro, non quasi in incertum, sic pugno, non quasi aerem verberans, sed castigo corpus meum, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (I Cor. IX, 27) .» Sic praecursor Joannes nec aestu nec pluvia tardari potuit a suae praecursionis velocitate, qua ei viam paravit, qui post ipsum exsultavit ut gigas ad currendam viam, transiens et ipse per ignem et aquam, dum tribulatus igne passionis de latere suo fudit aquam baptismatis et salutis.

Ad litteram per haec duo elementa praecipue mors [Col. 0133B] martyrum impleta est. Sed quoniam ignis urit, aqua dissolvit et corrumpit, recte per ignem adversitas urens, per aquam prosperitas dissolvens et corrumpens accipitur, beatis martyribus in Domino gloriantibus et dicentibus: Transivimus per ignem et aquam, id est transivimus prosperitatem et adversitatem illaesi. Attende, quod vas fictile igne firmatum non timet aquam. Si vero solidatum igne non fuerit, tanquam lutum aqua solvitur. Sic et tu prius coctus et probatus adversitate non dissolveris prosperitate. Unde unum de vasis praecipuis positum in medio ignis ne forte creparet nimietate ustionis, clamat ad figulum suum, dicens: «Manus tuae, Domine, fecerunt me, et plasmaverunt totum in circuitu, et sic repente praecipitas me? Memento quaeso, [Col. 0133C] quod sicut lutum feceris me, et in pulverem reduces me (Job X, 8, 9) . Item: «Parce mihi, Domine, nihil enim sunt dies mei (Job VII, 16) ;» item: «Usquequo non parcis mihi, nec dimittis me, ut glutiam salivam meam?» (Ibid., 19.) Et rex David, quamvis igne diuturnae persecutionis et tribulationis percoctus ad regnum ascenderit, prosperitatis aqua in regno suo pene dissolutus periit, quando adulterio simul et homicidio corruptus fuit. Unde ut amplius igne fortiori coqueretur, curante illum figulo suo adhibita est iterum fortissima tribulatio, quando a filio suo expulsus de regno perdoctus est illa tali tam grandi adversitate, ut sibi caveret a simili dissolutione in prosperitate. Revera deinceps cautus a [Col. 0133D] corruptione carnis etiam aquam desideratam noluit bibere, castigando videlicet in rebus licitis desiderium suum prius in illicitis corruptum. Et quia corruptione carnis exclusa surrepere solet mentis insolentia, postea iterum arridente sibi prosperitate peccavit numerando populum, quod fuit arrogantiae seu jactantiae peccatum sufficiens illi ad damnationem, nisi denuo fuisset curatus per ignem tribulationis et sacrificium justae satisfactionis. Nam cum vidisset angelum caedentem populum, semetipsum obtulit pro populo interficiendum, dicens: «Ego sum, qui peccavi, ego inique egi: isti qui oves sunt, quid fecerunt?» (II Reg. XXIV, 17.) Item: «Obsecro, Domine, vertatur manus tua in me, etc. (ibid.) .» Obtulit quoque sacrificium in area Ornan Jebusaei [Col. 0134A] hominis gentilis ad praeceptum Domini, ut discamus mystica virtute unici sacrificii, quod nunc offertur in area gentilis populi, posse talia peccata expiari. Unde in eodem sacrificio celebrando ignis adhibetur et aqua. Propterea et in sacramentis, in catechizando et exorcizando prior adhibetur ignis, quo adustus nonnunquam clamavit spiritus immundus ardere se hoc igne: post venitur ad aquam baptismi. Sic in columna ignis et nubis populum in exitu Israel de Aegypto angelus castra Dei praecessit, qui etiam se inter exercitum Pharaonis persequentis, et exercitum populi Israel eumdem Pharaonem fugientis medium interposuit, quoadusque ventum est ad aquas Rubri maris, in quo et populo Dei via patuit, et idem Pharao cum exercitu suo mersus [Col. 0134B] interiit. Similiter in Sabbato sancto paschae primo de igne solemniter benedicto accenditur candela spectabilis quasi columna ignis, et postea proceditur ad benedicendum fontem baptismatis, ut videlicet per ignem et aquam transeant in refrigerium, qui susceperint et custodierint integritatem coelestium sacramentorum.

Quod autem in sacramentis fit, hoc et in tentationibus fieri est perspicuum, ut videlicet ignis praecedat aquam. Naturali enim quodam ordine prius tentatur homo tentationibus irae, superbiae caeterisque spiritalibus nequitiis, quorum noxius ignis invenitur etiam in pueris adhuc libidinis pravae omnino ignaris, in aetate vero pubescentis adolescentiae aqua dissolvit eorum praecipue carnes, quorum prius [Col. 0134C] adustae sunt mentes igne superbiae vel irae. Quo contra beati mites igne superbiae simul et irae carentes, quoniam ipsi possidebunt terram, videlicet carnem suam bene domitam, sibique subjugatam regendo sub mansueti Spiritus ordinato dominio: «Mansueti enim haereditabunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis (Psal. XXXVI, 11) .» Igitur contra ignem et aquam tentationis adhibetur ignis et aqua in sacramentis, ut fugientes ignis et aquae periculum noxium, per ignem et aquam meliorem capiant refrigerium, dum restincto igne iracundiae flammescit igne charitas, accendit ardor proximos, et aqua dissolventis libidinis desiccata fons oriatur alterius aquae salientis in vitam aeternam. Ergo bonus [Col. 0134D] ignis malo igni succedit, quando exstincta flamma litium et ablato calore noxio flammescit igne charitas, accendit ardor proximos. De hoc igne bono alias habes: «Dicit Dominus, cujus est ignis in Sion, et caminus ejus in Jerusalem (Isa. XXXI, 9) ,» quia videlicet in Sion, id est in peregrinante nunc Ecclesia flammescit charitas aliquantula, sed comparatione ignis futuri permodica, quia tunc velut in camino candenti charitatis ignis erit consummatus in Jerusalem per ipsius Christi, qui pax nostra est, praesentem visionem, cujus nunc per fidem accendimur, ut tunc in visione ipsius consummemur, et per ignem consummatae charitatis holocaustum id est totum incensum sit sacrificium nostrum. Ignis iste optabilis et amabilis plenus invenietur in domo [Col. 0135A] Domini, videlicet in consortio sanctorum angelorum, quorum quidam dicuntur Seraphim, id est ardentes vel incendentes, qui quanto Deum vicinius vident, tanto amplius in ejus amore vident.

Igitur et ego David, vel ego poenitens adhuc frigidus, ut hoc igne accendar, introibo in domum tuam, in holocaustis cupiens totus ardere, atque holocaustum fieri, quod erit in resurrectione, in illa videlicet summa tabernaculi sanctificatione, qua ipsum tabernaculum peregrinantium dedicabitur in templum seu domum regnantium, cum divino igne absorbebitur mors in victoria in domo resuscitatorum corporum nunquam ruitura. In hanc domum introibo in holocaustis meipsum tibi offerens in holocaustum.

[Col. 0135B] Interim vero, dum in tabernaculo militantium, non in domo vacantium subsisto, non otiosus ero, sed reddam tibi vota mea, non stulta per indiscretionem facta, et ideo potius corrigenda quam persolvenda, sed quae distinxerunt labia mea non solum recte offerendo, sed etiam recte dividendo. Nam si recte offeras, et non recte dividas, peccasti, ait Veritas. Cain recte obtulit, sed non recte divisit, ideo taliter offerendo peccavit, neque iram Dei placare, vel gratiam ejus provocare tali sacrificio potuit. Recte obtulit, quia creaturam Creatori dedit, sed non recte divisit, quia quod charius erat, videlicet seipsum, Deo subtraxit servata ira contra fratrem. Ego [Col. 0135C] autem si persensero iram in corde meo contra fratrem, vadam prius reconciliari fratri meo, et tunc veniens offeram munus acceptum, videlicet primitus meipsum, deinde munus extrinsecum.

Aliter: Reddam tibi vota mea, quae distinxerunt labia mea, discernendo quid sim, quid possim sine te, quid habeam, quod non acceperim a te, quodque tu non eges me, sed ego te. Quibus omnibus cautissime distinctis nihil boni habebo de meo tibi dare, sed justitia dictante cogor hoc reddere, quod accepi, qui et hoc ipsum accepi, quod aliquid boni vovere volui et potui. Non ergo dabo quasi mea, sed reddam tibi quasi tua munera vota mea, quae distinxerunt labia mea, tuae videlicet largitati, non meae possibilitati assignando illa, utpote munera et dona [Col. 0135D] tua quae, ut tibi voverem, tu me commonuisti, cum tribulatione valida me strinxisti. Et ego vexatione intellectum dante auditui meo locutus sum in tribulatione mea, imo locutum est os meum tibi eatenus mutum, sed ipsa tribulatione apertum. Quid locutum est? hoc scilicet: Holocausta medullata offeram tibi cum incenso arietum; offeram tibi boves cum hircis, Holocausta medullata intus habentia medullam charitatis et totius devotionis offeram tibi; quia si eleemosyna tibi in tuis minimis obtulero, non ex tristitia aut necessitate id faciam, sed nesciente sinistra quid faciat dextera mea, ex devotione cum hilaritate, sciens quia hilarem datorem tu diligis. Item si oravero vel jejunavero, non ero similis hypocritis, qui omnia faciunt propter homines, in [Col. 0136A] superficie imaginem sanctitatis et speciem pietatis ostendentes, virtutem vero ejus intus abnegantes. Non, inquam, talibus ego similis ero, sed intrans in cubiculum cordis, et claudens illud contra ventum gloriae inanis psallam spiritu, psallam et mente, orabo spiritu, orabo et mente. Nam si spiritu orabo vel psallam et non mente, non est medulla in tali holocausto, imo nec est holocaustum, quod igne devotionis et attentionis non est totum accensum. Similiter cum jejunavero, si faciem sic exterminavero, ut paream hominibus jejunans, non est medulla in holocausto, nec est holocaustum nominandum triste ac frigidum jejunii sacrificium. Itaque, ut jejunium meum sit holocaustum, cum jejunavero, faciem meam levabo, et caput ungam [Col. 0136B] oleo, ne aut facies demolita vel exterminata tristitiam praetendat hypocritarum, vel caput squalidum et tinniosum deturpet jejunantis habitum forinsecum. Et quia, cum agitur de holocausto medullato, magis cura debet esse de intrinseco, quam de forinseco faciei vel capitis habitu, interiorem faciem lacrymis et aqua compunctionis lavabo, et interius caput, quod est principale mentis, oleo laetitiae ita perungam, ut de testimonio divino potius quam de humano gaudeam, quando Spiritus sanctus per oleum significatus testimonium reddit spiritui nostro intus in secreto, quod sumus filii Dei. Si autem filii, et haeredes, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi, oleo laetitiae prae suis consortibus [Col. 0136C] uncti. O quanta medulla et pinguedo est in tali holocausto, quando rationabile obsequium vel jejuniorum vel orationum seu eleemosynarum commendabile et acceptabile invenitur ipsius Christi testimonio intrinseco, ubi tu, Christe, auditui meo dabis gaudium, quod est oleum spirituale, quoties invenio me aliquid boni fecisse, te teste, spiritui meo testimonium reddente, quod hujusmodi obsequia mea sint holocausta medullata juxta illud in Isaia dictum; «Et faciet Dominus exercituum omnibus populis in monte hoc convivium pinguium, convivium vindemiae, pinguium medullatorum, vindemiae defaecatae. Et praecipitabit in monte isto faciem vinculi colligati super omnes populos, et telam, quam orditus est super vos universas nationes, praecipitabit [Col. 0136D] mortem in sempiternum. Et auferet Dominus lacrymam ab omni facie, et opprobrium populi sui auferet de universa terra, quia Dominus locutus est (Isa. XXV, 6-8) .» Quis est iste mons, in quo tale fiet convivium pinguium, convivium vindemiae, pinguium medullatorum, vindemiae defaecatae, nisi illa celsitudo justitiae, de qua dicitur alibi: «Justitia tua sicut montes Dei?» (Psal. XXXV, 7.) Haec est nimirum justitia fidei, non operum legis, quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram Deo. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est per fidem Jesu Christi testificata a lege et prophetis. Justus enim ex fide vivit, non ex lege, quae iram, non vitam operatur. Justitia vero haec sublimis, et monti altissimo consimilis testante Apostolo [Col. 0137A] est «ex fide in fidem (Rom. I, 17) .» Ex fide videlicet fideliter loquentis et promittentis; in fidem fideliter id, quod dicitur et promittitur, credentis.

Namque ut Deus justificetur in sermonibus suis, id est ut justus et verax inveniatur in omnibus verbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis, quae se promisit operaturum, irretractabiliter operatur maxime in sacramentis evangelicae institutionis, in quibus licet nos tantis mysteriis simus indigni ministri, dummodo simus ministri, nullo videlicet authentico interdicto a ministerio separati, ipse verax promissor gratiae suae dona non deserit, justus et fidelis permanens in omnibus verbis suis, illis potissimum, quibus in monte sermonem justitiae simul et gratiae plenum contexens ordinavit convivium [Col. 0137B] pinguium docens illic inter caetera peti panem quotidianum sive supersubstantialem. De cujus panis copiosissima pinguedine olim dictum est in benedictione Aser per patriarcham Jacob: «Aser pinguis panis ejus, et praebebit delicias regibus (Gen. XLIX, 20) .» Hic est panis quasi oleatus, et quasi gustum similae cum melle habens, panis angelorum habens omne delectamentum et omnem saporem suavitatis, qui apud Lucam dicitur «quotidianus (Luc. XI, 3) ,» apud Matthaeum «supersubstantialis (Matth. VI, 11) ,» quia Lucas in via commemorans Dominum de hoc pane locutum vocat eum panem quotidianum propter quotidianum praesentis vitae viaticum christianae animae pernecessarium, ne si dimittatur ab hoc pane jejuna, deficiat in via. Matthaeus [Col. 0137C] autem sermonis Domini et orationis Dominicae, prout in monte audivit, fidelissimus narrator panem supersubstantialem nominavit, quem super omnia condita exaltatum sive altissimum nobis insinuare curavit. Hic est enim panis, qui de coelo descendit, ubi semper Altissimus fuit, et convivio pinguissimo de se nobis instituto sursum ascendit, ubi erat prius. Sane istud non disposuit in imo, sed in alto coenaculo ea nocte, qua tradebatur, accipiens panem quem benedixit, fregit et dedit discipulis suis dicens: «Accipite et comedite: hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI, 26) .» Hoc erat convivium pinguissimum de pane supersubstantiali paratum. [Col. 0137D] Similiter et postquam coenavit, accipiens calicem benedixit, et dedit discipulis suis dicens: «Accipite, et bibite. Hoc est sanguis meus, qui pro vobis effundetur in remissionem peccatorum (Ibid., 28) .» Hoc erat convivium vindemiae defaecatae. Atque ut hujus convivii talis opulentia perseveret in sancta Ecclesia, discipulis suis et in eis ipsorum posteris dedit potestatem faciendi hoc ipsum, quod ipse tunc fecerat. «Hoc,» inquit, «facite in meam commemorationem (Luc. XXII, 19) .»

Quid mirum, si Christus, mons elevatus in verticem montium, mons pinguis, mons coagulatus, mons, in quo beneplacitum est Deo habitare in eo, potuit in semetipso de semetipso tale ordinare convivium? quod cum valere asserit in remissionem [Col. 0138A] peccatorum, non absurde intelligitur ejus mystica virtute fieri, quod Isaias praecinuit de praecipitanda facie vinculi colligati super omnes populos, et de praecipitanda tela, quam Dominus orditus est super universas nationes, et de praecipitanda morte in sempiternum. Vinculum quippe colligatum super omnes populos congrue peccatum originale, mors animae, intelligitur, quo universa posteritas Adae solo Christo excepto vinculata non dubitatur. Sed tela, quam Dominus orditus est super universas nationes, ipsa est poena peccati mortalis et mors corporum, quam Dominus orditus est justo judicio et benignissimo consilio, ne videlicet si homo in anima mortuus, de ligno vitae comedens immortalitatem consequeretur corporis, esset omnino ipsi diabolo [Col. 0138B] consimilis, cujus est misera immortalitas et immortalis aeternaque miseria, scilicet mors nunquam moritura. In electis autem, fide Christi pro se morituri vel mortui vivificatis, mors mortua tunc est, quando in ligno mortua vita fuit. Praecipitabitur autem tunc mors in sempiternum, quando beati mortui, qui in Domino moriuntur, etiam resuscitatis corporibus immutabuntur, ita ut absorbeatur, quod mortale est, a vita, et non sit in eis mors ulla vel animarum vel corporum, sed vivant cum Christo in aeternum configuratis corporibus eorum corpori claritatis ejus, qui pro ipsis est mortuus, cum de nulla sua culpa esset mortis debito aliquatenus obnoxius. Tunc non jam in sacramentorum speculo vel Scripturarum aenigmate, sed in manifesta aeternae [Col. 0138C] optimaeque veritatis visione faciet Dominus electis suis convivium pinguium medullatorum et vindemiae defaecatae, quando ipse panis vivus, panis quotidianus et supersubstantialis, panis angelorum, panis pinguis gustabitur in sua dulcissima puritate ac purissima dulcedine.

Quia tamen ad illud supremae dulcedinis convivium via est altaris unicum sacramentum sursum in coenaculo dispositum, et in monte praeordinatum, ego coetus apostolicus vel ego quicunque apostolorum pedissequus non in valle filiorum Ennom tibi sacrificabo, sed in monte altioris propositi, quo non conscendunt filii Ennom valle sua contenti. Legitur enim populus Israel sic fuisse dementatus, ut derelicto [Col. 0138D] monte sancto, in quo templum Domini fuit, ubi solummodo sacrificari licuit, irriguam quamdam campi planitiem speciosam et nemorosam sibi ad sacrificandum elegerint filii non jam Israel, sed filii Ennom, quia, sicut dictum est, elegerunt sacrificare in valle illa dicta Ennom, unde, ut Hieronymus asserit, nomen Gehennae tractum, primum a Salvatore ponitur, et spreverunt montem sanctum, in quo templum Domini erat fundatum divinitus ad hoc ordinatum, ut in eo legitime offerretur Deo sacrificium. Ipse est enim mons Moria, de quo dixit Dominus ad Abraham: «Tolle filium tuum, quem diligis, et vade in terram visionis, et offeres illum ibi in holocaustum super unum montium, quem dixero tibi (Gen. XXII, 2) .» Similiter et postmodum [Col. 0139A] per Moysen diligenter fuit prohibitum, ne quis offerret sacrificium in terra promissionis extra locum, quem Dominus elegit. Cum haec ita se haberent, filii tamen Israel in valle Ennom sacrificaverunt. Unde et Dominus in Propheta graviter irritatus comminatur, se locum illum cadaveribus mortuorum sic adimpleturum, ut jam non dicatur Gehennon, id est vallis filiorum Ennom, sed Polyandrium, id est tumulus mortuorum.

Propemodum simile est huic illud, quod nunc in Ecclesia Dei cernimus actitari. Nam derelicta celsitudine apostolicae disciplinae, in qua ministri Domini debent altari ministrare ac de altari vivere, ita ut neque vituperetur ministerium eorum, neque habentes victum et vestitum quaerant aliud lucrum [Col. 0139B] nisi tantummodo animarum, videmus pene omnes, quae sua sunt, quaerere, non quae Jesu Christi in ipso ministerio Christi. Hinc abundant Simoniaci conductores et conductitii clerici sacrificantes non in monte, de quo dictum est Abrahae, sed in valle Gehennon, sive, ut apertius dicamus, in profundo gehennae, maledicti videlicet ac poenis gehennalibus addicti cum vexillifero suo Simone mago, cui dictum est a Petro apostolo sacrificatore montano: «Non est tibi pars, neque sors in sermone isto, quoniam donum Dei existimasti pecunia possideri.» Item: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20, 21) .» Quia ergo multi, vestigiis Petri apostoli derelictis, vestigia sectantur et exempla Simonis [Col. 0139C] negotiatoris in sacro ministerio, intendentes turpibus lucris, homines turpissimae conversationis, juste conventicula taliter sacrificantium dicuntur Polyandrium, id est tumulus mortuorum, quia comeduntur illic sacrificia mortuorum. De hujusmodi sacrificiis in solemni Dominicae passionis celebratione, cum essem in curia domni papae, quale testimonium in consistorio publico dixerim, placet hic subrectere, ne quis putet verbum nostrum solummodo in cubiculo et in aurem sonuisse ac non in tectis, cum satis clare auditum fuerit in curia Romana occasione quadam mihi opportune oblata. Reverso enim ad sedem apostolicam, expleta legatione sua, domino cardinali Octaviano, cum dominus papa Eugenius exigeret a me narrationem eorum, [Col. 0139D] quae me praesente acta vel dicta sunt ab eodem legato, surrexi die quadam, petitaque audientia, vocem exaltavi in haec verba vel non multum his dissimilia:

Placuit sanctitati vestrae, Pater et domine, a parvitate mea requirere, quomodo legatus vester dominus Octavianus negotia ecclesiastica, quibus ego praesens interfui, tractaverit. Et ego de his multa dicere possem, si verbum fieret ipso nesciente vel absente. Parco autem, ne quis existimet supra id, quod habet veritas, me loqui propter ejus praesentiam, neve aut me loquentem adulatio notet, aut ipsum audientem elatio tentet, si rem narravero, sicut se habet, cujus actio ita magnifice, gratia Dei favente, processit, ut etiam domino regi Chuonrado [Col. 0140A] pro grandi miraculo fuerit. Unde et dicebat se non credidisse quod factum erat, possibile fuisse, etiamsi filius ipsius ipso totis viribus juvante in officio episcopali esset actor actionis hujus. Multa itaque silentio praeteriens praecipua et scitu necessaria huic sanctae curiae curabo narrare. Cum accederemus ad civitatem Augustam, viri religiosi et litterati me majores et sapientiores erant in comitatu ejus, cum quibus ipse legatus pertractavit, quid vel qualiter agendum foret, maxime contra crimina manifesta, quibus multitudo involuta nullum seu vix ullum admittit accusatorem. Dicebat autem sine accusatione ac testificatione canonica non esse judicis aliquem damnare, ubi culpa negatur quanquam certissime a multis, etiam ab ipso judice agnoscatur. Tunc [Col. 0140B] unus eorum, qui aderant, inter caetera sic ait: Bene conqueritur Dominus per Prophetam de his, qui liniunt luteum parietem, quia multi sic planant pessimorum actuum superficiem, ut etiam turpitudini honestatem, et crudelitati ascribant pietatem. Contra hos linitores parietis ab ipso Domino quaeritur saltem unus, qui fodiat parietem dicendo: «Fili hominis, fode parietem (Ezech. VIII, 8) .» Et tu, domine cardinalis, fode parietem, etiam sine accusationibus diligenter investigans rei veritatem super his quae audisti, ex quo terram nostram introisti. Forsitan perfosso pariete videbis abominationes majores his, quas audisti. Sic dictum, et sic factum est. Nam cum introissemus civitatem Augustam, assidente domino cardinali caterva fratrum [Col. 0140C] religiosorum, quorum dominus Frisingensis episcopus erat praecipuus, ita fodit parietem, ut multis ultro confitentibus inveniret abominationes multas, et sicut scriptum est in Propheta, universa idola domus Israel videret in pariete depicta. Novit sapientia istius curiae, quam multa invenitur differentia inter idola domus Israel et idola gentium. Nam idola gentium prima fronte ostendunt vel crudelitatem ut idolum Martis et Herculis, vel turpitudinem ut idolum Veneris et Junonis. Idola vero domus Israel speciem pietatis habentia, virtutemque ipsius abnegantia talia sunt, ut per haec in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi. Haec procul dubio sunt officia sacerdotalia ritu quidem [Col. 0140D] ecclesiastico celebrata; sed ab Ecclesiae Romanae pontificibus terribiliter interdicta, ubi scitur indubitanter vel concubinatus vel vagae fornicationis reatus eo minus notitiae populi dubius, quo fuerit vel confessus vel convictus vel certe partu vel cohabitatione assidua vel alterius notae indubitabili evidentia proditus, etiamsi hoc dissimulet quis negligens episcopus vel infirmus, ut erat ille Augustensis episcopus, in cujus tunc episcopatu fuimus, et ille Eistetensis, in cujus episcopatum postea devenimus. Repertis ergo ibi tot idolis domus Israel, ne divina illis reverentia ulterius exhibeatur, beneficio simul et officio privatus est clericus manifeste incestuosus. Attamen, quia in tanta miseria misericordia fuit necessaria simul cum justitia, [Col. 0141A] quibusdam eorum sic indulta sunt ecclesiastica beneficia, ut non praesumant divina officia, priusquam acta poenitentia fiat super his a sancta sede hac indulgentia congrua. Sic visum est prudentibus, qui aderant, opportunum, ut quidquid fieret de beneficiis ad indulgentiam, qualitercunque tolerari posset. Verum de officiis totum reservatum est vobis, Pater universalis Ecclesiae atque vobis, domini cardinales, quia prae caeteris Verbi Dei ministris vobis datum est nosse mysterium regni Dei, quod operatur salutem in officiis licitis, et mysterium iniquitatis, quod operatur perditionem in filiis diffidentiae, qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiae manifeste servientes Pharaoni adhuc in Aegypto positi, et sordidis operibus luti et lateris dediti, propter [Col. 0141B] quod sicut in exitu Israel de Aegypto facta est Judaea sanctificatio ejus tunc primum, quando exempta fuit a turpissimo illo servitio: sic et modo fieri oportet. Notandum sane quod dicunt Moyses et Aaron in sacerdotibus ejusdem populi primi et praecipui: «Dominus,» inquiunt, «Deus Hebraeorum praecepit nobis, ut eamus viam trium dierum in solitudinem, et sacrificemus Domino Deo nostro, ne forte accidat nobis aut pestis aut gladius (Exod. V, 3) .» Videtis quia contra pestem aut gladium non arbitrantur valere suum sacrificium nisi egressis de Aegypto viam trium dierum in solitudinem. Fortassis ideo contra nos jam saevit et pestis, quia in Aegypto positi sacrificamus, cum verus ille noster legislator tres ipsas dietas manifeste descripserit, [Col. 0141C] quibus nos, antequam ei sacrificemus, de Aegypto recedere voluit. «Qui vult,» inquit, «venire post me,» videlicet fugiens de Aegypto, «abneget semetipsum,» quod est una dieta, «et tollat crucem suam,» quod est altera dieta, «et» ita «sequatur me (Matth. XVI, 24) ,» quod est dieta tertia. Quia ergo multi sacrificantium nondum pertransierunt has dietas, ideo inter nos multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi, quia non dijudicamus corpus Domini, a cujus communione omnino sunt arcendi omnes, qui adhuc sunt in operibus luti. Qui quoniam sacrificantes non placent, non placant; non ignoramus de Augustensi Ecclesia simulque de Eistetensi, ubi plura et majora [Col. 0141D] idola inventa sunt, vobis preces porrigendas vel jam porrectas, ut interdicta restituatis illic officia. Sed est in vobis tanta vigilantia, sicut credimus, ut quid super hoc agendum sit, vos commonere minime arbitremur necessarium, cum sitis ipsi sapientes, vos, domine Pater, et vos, domini cardinales. Nostis quod Dominus dicit discipulis suis: «Posui vos, ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat (Joan. XV, 16) .» «Quae Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX, 6) .» Bene conjunxit Deus «ire, fructum afferre, fructumque manere,» quia «ire fructumque afferre» parum prodest, nisi «fructus maneat.» Quia ergo legatus vester ivit et fructum attulit, vobis, Pater, incumbit providere, ne fructus hic depereat, sed maneat stante [Col. 0142A] sententia contra clericos impudicos, usurarios ac sacerdotum filios canonice deprompta, nisi quantum relaxari deposcit longa et secundum canones ordinata poenitentia. Qua nondum vel inchoata quibusdam in curia ista supplicationibus de numero illorum dicuntur officia jam relaxata.

His dictis respondit dominus papa: De fructu isto, qui per legatum nostrum provenit, nos non ipsum laudamus, sed auctori omnium bonorum super eo gratias agimus, qui facit mirabilia magna solus, nec est in hujusmodi mirabilibus aliquid humanae virtuti ascribendum, sed soli Deo totum, quod bonum est, in humanis actibus tribuendum est. Et quia divina gratia operante factus est iste fructus, ipsa quoque adjuvante per nos erit conservandus, [Col. 0142B] ut maneat. Revera in curiam istam venerunt quidam de clericis illis depositis, et voluerunt obtinere officia, qui etiam, sicut fertur, mentiti sunt a nobis discedentes, apud curiam hanc displicuisse rigorem contra ipsos habitum. Sed noverunt fratres nostri, qui praesentes sunt, et in quorum praesentia iidem repulsi fuerunt, quod legati sententiam in eos et eorum similes ratam et gratam tenuimus et tenemus, neque a tenore sacrorum canonum in talibus recedemus. Unde scias tu, et per te sciant alii in terra Teutonica, quod mentita est iniquitas sibi dicentibus illis alia quam quae a nobis audisti.

Haec idcirco nunc breviter interserendo commemoravi, ut minus dubitetur esse veras assertiones [Col. 0142C] nostras contra sacrificatores illicitos et interdictos etiam ipsi curiae Romanae abominabiles et abjectos, utpote sacrificantes non in monte sancto, sed in valle Gehennon, sicut supra ex parte perstrinximus, ubi conventicula eorum Polyandriis assimilavimus, imo ab ipso Domino per prophetam Jeremiam assimilata ostendimus. Proinde custodiente me Deo, non ego cum illis in valle sacrificabo, sed ipsius gratia juvante ascendam in montem Domini, et stabo, ac sacrificabo in loco sancto ejus. Judica me Deus, et discerne causam meam de gente non sancta, sacrificante in valle specietenus deliciosa, sed introrsus foeda et cadaveribus mortuorum plena. Et ego super hac ipsa mei liberatione, atque a gente [Col. 0142D] tali discretione gratias tibi acturus ascendam in montem, vel manens in monte sancto tuo introibo in domum tuam in holocaustis, et reddam illic tibi vota mea, quae distinxerunt labia mea. Et sicut locutum est os meum in tribulatione, sic holocausta medullata offeram tibi. Atque ut ex ipsis medullatis hostiis fiat convivium pinguium medullatorum juxta praenotatum Isaiae vaticinium, cum incenso arietum offeram tibi boves cum hircis.

Boves pingues cum hircis pinguibus juncto simul incenso vel incensu arietum pinguium, conferentur in unum convivium super unum montium patri Abrahae praeostensum, quoniam sicut Abraham credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam, dum non aliud vel aliter vel alibi obtulit, quam praedocuit is, cui credidit: [Col. 0143A] Sic et ego credens tibi, Christe, dicenti: «Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XIX, 22) ,» faciam devote, quod instituisti, non in mei quaestus vel honoris amplificationem, sed in tui commemorationem, in tuae videlicet passionis, resurrectionis et ascensionis recordationem, repraesentationem et venerationem, cupiens videlicet similitudini mortis, et resurrectionis tuae simulque ascensionis tali holocausto complantari moriendo peccatis, resurgendo in novitatem vitae, sursum cor habendo, ubi tu es in dextera Dei sedens. Hoc nimirum est in monte sacrificare, atque hoc sacrificium tunc erit acceptabile, cum fuerit oblatum in carnis castitate ac mentis humilitate servata in omnibus obedientia et disciplina sacrificatoribus justis ordinata, vel [Col. 0143B] habita saltem poenitentia peccatoribus necessaria. Sunt enim tam in numero justorum quam et peccatorum arietes et boves nunc vivi offerendi, nunc immolandi et incendendi. Nam boni arietes duces gregum rationabilium sive boves rationales, de quibus tabernaculum Dei portantibus vel bene triturantibus Deo cura est, computantur in numero sanctorum, et quia illis vivere Christus est et mori lucrum, tam vita quam mors illorum Deo reputatur acceptabile sacrificium. Porro hircus non acceptatur in sacrificio nisi cultro sacerdotali mactatus et immolatus, quia per hircum pecus libidinosum et foetidum constat significari peccatorem in peccato suo jam famosum, qui nisi cultro poenitentiae ad arbitrium legitimi sacerdotis mortificetur, [Col. 0143C] vel igne multae charitatis in holocaustum Deo sacrificetur, sicut illa peccatrix, quae quoniam dilexit multum, dimissa sunt ei peccata multa, non est acceptabilis in sacrificio, dum vivit adhuc in peccato suo. Hirci tales non offeruntur soli, sed cum bobus, prout nunc dicitur: Offeram tibi boves cum hircis, quia publicani cum Zachaeo sua pauperibus tribuendo, et eos de mammona iniquitatis amicos sibi faciendo, simul cum ipsis merentur in aeterna tabernacula recipi, vel doctoribus in area Dominica triturantibus per obedientiam et disciplinatam commanentiam societati simul cum ipsis merentur acceptari exemplo Matthaei, qui de numero publicanorum numero accessit apostolorum, [Col. 0143D] factus et ipse de publicano apostolus, de hirco bos, de teloneario evangelista.

Sunt etiam arietes ac boves mali similiter immolandi, quia sicut in hirco notatur foeditas libidinis, ita in ariete repugnantia proterva et in bove cervicosa extollentia interdum notatur, et ideo talis aries ac talis bos non nisi occisus et immolatus vel etiam incensus in sacrificio est acceptabilis. Ego igitur, qui nonnisi in monte cum Abraham tibi, Deus meus, elegi sacrificare, ut omnino sit acceptabile sacrificium meum, sic introibo in domum tuam in holocaustis, ut reddam tibi vota mea, quae distinxerunt labia mea bonos arietes et boves a malis discernendo, atque alios vivos, alios mortuos offerendo ex numero arietum et boum, sed hircos [Col. 0144A] omnes occidendo, priusquam eos admittam sacrificio tuo. Qui qualiter debeant immolari, ego in memetipso exemplum praebebo, quoniam sacrificaturus vel etiam communione laica sacrificio sancto communicaturus meipsum faciam holocaustum totum charitatis igne succensum, ita ut orem pro salute quoque inimicorum meorum incensis primo in memetipso arietibus, bobus et hircis, id est omni repugnantia, omni extollentia, omni foeditate vitiorum carnis et spiritus abnegata, et eorum contrariis fideliter professis et initiatis, videlicet, ut repugnantiam expungat sancta obedientia, extollentiam subjectio voluntaria, quae est regina virtutum sancta humilitas; foeditatem vero libidinis pravae destruat continentia sive castitas. Ad haec omnia vel [Col. 0144B] mala in memetipso exstinguenda vel bona exsequenda et sectanda velle mihi diu adfuit, perficere autem non inveni, nisi quantum divino auxilio adjutus fui. Ut ergo vos, qui timetis Dominum, capiatis de meo profectu exemplum,

VERS. 16. Venite, et audite. Diapsalma hic interponitur, et quarta jam pars inchoatur, in qua non jam rudes catechizat, sed devotos, justos et timoratos exemplo suo ad meliora provocat dicens: Venite, et audite, et narrabo vobis, qui timetis Deum, quanta fecit animae meae. O vos, qui timetis Deum, venite, et audite, et narrabo. Bonus ordo. «Initium» quippe «sapientiae timor Domini (Psal. CX, 10; Eccli. I, 16) .» Proinde si Deum timendo initium sapientiae [Col. 0144C] nunc habetis, nolite in illo primo gradu subsistere, quoniam sapientia, cujus nunc initium habetis, vocat vos ad arcem summae perfectionis, ut ibi majora capiatis. Ideo venite incessu morum, non pedum, et audite interiori simul et exteriori aure, ut praeparati per timorem Domini sitis auditores benevoli, dociles et attenti. Et tunc narrabo vobis, quanta fecit animae meae Deus, cum vobis timor Domini aures aperuerit, sine quo frustra clamatur, quia sermo veritatis non capit in eis, qui sunt expertes divini timoris. Ergo, illo in cordibus humanis praecurrente atque aspera in vias planas faciente, quia sic via paratur Dei verbo, ego vobis timoratis, ad audiendum bene praeparatis, narrabo de clementissimo Domino, quanta fecit animae meae, [Col. 0144D] quae si vultis et ad ipsum clamatis, faciet quoque animae vestrae. Nam cum ad ipsum prius mutus ad simulacra muta, prout ducebar, irem, parum vel nihil boni fecit animae meae. Sed ut multum boni faceret animae meae, primitus hoc fecit animae meae, quod a simulacris mutis nihil boni animae meae facientibus omnino aversus,

VERS. 17. Ad ipsum ore meo clamavi. Ad ipsum videlicet vivum et verum Deum faciente ipso clamavi, ad ipsum sequendum, non aliquid ab eo, et sub eo creatum clamavi ore meo, id est interioribus meis consono. Non enim suo clamat ore, cujus vox dissonat a suo corde vel operatione. At ego ad ipsum consequendum ore meo, interioribus meis consono, clamavi clamore non solum cordis valido, [Col. 0145A] sed etiam oris manifesto et publico, qui clamor attentus erat quasi holocaustum propter orationis incensum. Sed ut idem holocaustum esset medullatum. Exsultavi [vulg. exaltavi] sub lingua mea, sponsae illi assimilatus, cui dicitur: «Mel et lac sub lingua tua (Cant. IV, 11) .» Exsultavi sub lingua mea, cum et lingua mea divinis laudibus ac sanctis precibus esset occupata, et intrinsecus exsultaret spiritus meus in Deo salutari meo. Exsultavi sub lingua mea, dum et lingua mea quasi calamus scribae velociter scribentis bona verba foris exprimeret, et intus eructaret cor meum verbum bonum verbis bonis exterioribus omnino consonum. Dico breviter: Quod in ore, hoc in corde, verbum scilicet benedictionis, quo Deus et proximus benedicuntur, contra [Col. 0145B] illud, quod de simulatoribus dicitur: «Ore suo benedicebant et corde suo maledicebant (Psal. LXI, 5) ;» item: «Labia dolosa, in corde et corde locuti sunt (Psal. XI, 3) .» Sic dupliciter vel multipliciter loqui non est confiteri, quia si bonum voce clamas, et malum corde amas, loqueris, non confiteris. Confiteri namque simul fateri dicimus, dum quod corde gerimus, id ipsum ore proferimus, sive malum nobis assignando in confessione peccatorum, sive bonum Deo bonorum omnium largitori et auctori attribuendo in confessione laudis. Tali confessione ad ipsum Deum ore meo clamavi, sive me de malis meis accusando, sive ipsum de bonis ab ipso profectis laudando. Ideo confidenter dixi [Col. 0145C] Deo: «Intende deprecationem meam» pro malis removendis, «auribus percipe orationem meam, non in labiis dolosis (Psal. XVI, 1) .» Quia enim bonae simplicitatis et nullius duplicitatis mihi conscius fui, inde sub lingua mea intus in conscientia exsultavi, quia simpliciter bonae voluntatis mihi conscius fui, qua dilexi justitiam et odivi iniquitatem sive propriam sive alienam, propterea fiducialiter dico:

VERS. 18. Iniquitatem si aspexi in corde meo, non exaudiet Dominus, id est iniquitatem si aspexi, si dilexi, quia quod diligimus, hoc libenter et diligenter aspicimus; si, inquam, aspexi, hoc est, dilexi ullam iniquitatem in corde meo, cum ad Deum clamarem ore meo, non exaudiet Dominus. Sunt, qui [Col. 0145D] amant iniquitatem suam et aliorum, quod est perversissimum: non ita ego iniquitatem aspexi vel dilexi. Sunt item alii, qui damnant iniquitatem in aliena vita, sed diligunt et aspiciunt eam in corde suo sine operibus suis. Non ita ego iniquitatem in corde meo aspexi, ex quo resurrexi resurrectione prima, ex quo frequentare coepi canticum istud resurrectionis, ex quo festivus dies illuxit istius dedicationis et sanctificationis, in quo boves, arietes et hircos meos Deo sacrificare coepi. Nam antea fateor, dilexi et aspexi haec omnia in corde meo, ipse ego bos cornupeta, ipse aries protervus, ipse hircus foetidus existendo, et tales mihi consimiles diligendo ac libenter aspiciendo. Cum autem placuit ei, qui me segregavit a consortio talium, et vocavit [Col. 0146A] per gratiam suam, continuo non acquievi carni et sanguini, ut vel iniquitatem in corde meo aspicerem seu diligerem, vel in aliis quantumlibet carnaliter propinquis amarem. Non me dico ita perfectum, ut nulla cordi meo suggeratur iniquitas, quia inter primam et ultimam resurrectionem pugna restat, in qua iniquitas memoriam diverberat suggestionibus assiduis etiam clauso contra eam sanctuario secreto voluntatis, quod est festivitas primae resurrectionis et dedicationis tabernaculi Deo fabricati, sed hoc ore meo dico et inde sub lingua mea exsulto ad gloriam Christi, qui est mihi resurrectio et vita, quod iniquitatem cordi meo suggestam non aspexi diligendo, sed despexi eam odiendo atque hoc facere semper intendo.

[Col. 0146B] VERS. 19. Propterea me clamantem exaudivit Deus, et attendit voci deprecationis meae. Sic loquens ego apostolica et primitiva Ecclesia, sive psalleus ego poenitens exemplum do vobis auditoribus, ut et vos ita faciatis, quomodo me fecisse aut facere auditis, hoc scientes et meo exemplo cognoscentes, quod non ante meritum laboris expetendum est praemium consolationis et quietis. Nisi enim prius euntes eatis, et lacrymarum seu laborum semina mittatis, non est unde manipulos exsultationis metatis, et nisi prius hircos vestros per castitatem Deo immoletis, nisi arietinam repugnantiam et bovinam cervicositatem trucidetis, non est unde sub lingua vestra exsultetis, quia pecuales mores in vobismetipsis [Col. 0146C] aspiciendo et diligendo malam conscientiam habetis: et inde licet clametis, clamor vester non est acceptabilis, nisi primo loquatur quisque vestrum in tribulatione et in cordis contritione, sicut et os meum locutum est in tribulatione, hoc scilicet: Holocausta medullata offeram tibi: offeram tibi boves cum hircis. Ita primo locutum est os meum in tribulatione, Deo ipsam tribulationem propter hoc ipsum, sicut credo, immittente, ut sic loquerer, et sic agerem, vota scilicet vovendo et solvendo ipsum placarem criminibus abnegatis. At postea validius ad ipsum ore meo clamavi pro impetrandis virtutibus, et clamor meus non est repulsus, quia fuit ordinatus, et in canticum resurrectionis formatus. Quia ergo tanta fecit animae meae Deus, non propria [Col. 0146D] mea virtus, mihi absit gloriari nisi in ipso, qui mihi est resurrectio et vita, cui et gratias agens dico:

VERS. 20. Benedictus Deus, qui non amovit orationem meam et misericordiam suam a me. Benedicant eum omnes angeli et sancti ejus. Benedicant eum coeli et terra, mare, et omnia quae in eis sunt. Benedicat eum anima mea, et omnia quae intra me sunt, qui non amovit orationem meam a se, et misericordiam suam a me. Non amovit orationem meam, quia dedit perseverantiam ad se clamandi, nec misericordiam suam longe fecit abesse precibus meis, quibus crebro assiduatis et diu continuatis non defuit clementia exauditionis. Expertus in hoc sum, quod «omnis, qui petit, accipit, et qui quaerit, [Col. 0147A] invenit, et pulsanti aperietur (Matth. VII, 8) ,» si tamen perseveraverit petens, quaerens et pulsans ad ostium amici quiescentis, qui tandem surgit ac pulsanti aperit et postulata concedit, etiamsi talis, qui perseveranter pulsat, qualem sermo evangelicus describit dicens: «Et ille, si perseveraverit pulsans, etsi non eo, quod amicus ejus sit, propter improbitatem tamen ejus surget, et dabit illi panes, quotquot habet necessarios (Luc. XI, 8) .» Perseveranter itaque orare et efficaciter impetrare simul sibi sunt ita indissolubiliter connexa, ut quae Deus conjunxit, homo separare non possit. Si ergo non tepes in oratione, certus esto de certa exauditione. Deus enim, qui non amovit orationem meam a se et misericordiam suam a me, tibi faciet similiter. [Col. 0147B] Etiamsi differtur, non aufertur, quod instanter petitur fide non haesitante in corde, quae si per dilectionem, ne sit mortua, vivificatur et inflammatur, etiam tacente lingua desiderium ejus pro clamore valido reputatur. Sic «desiderium pauperum exaudivit [Col. 0148A] Dominus (Psal. X, 17) ,» quia ipsum justitiae ac virtutum reliquarum constans et perseverans desiderium coram Deo est oratio, quae tunc non amovetur a Deo, cum non tepescit coram ipso, et huic tali orationi prope est misericordia divina, neque ullatenus amovebitur ab illa. Benedictus ergo Deus, qui non amovit deprecationem sive orationem meam et misericordiam suam a me. Benedictus Deus Pater, qui orationem meam suscepit. Benedictus Deus Filius, resurrectio et vita mea, quo mediante, oratio mea pervenit ad Patrem. Benedictus Deus Spiritus sanctus, ipsa Dei Patris et Filii misericordia, quae non est a me orante amota. Gloria et benedictio Patri et Filio et Spiritui sancto, Uni ac Trino Deo, cujus est opus prima resurrectio animarum [Col. 0148B] et secunda corporum, qua peracta sempiterna resuscitatorum sequitur jubilatio, ad quam provocamur hoc praesenti cantico. Fiat, fiat. Amen, amen.

[Col. 0147C] Deus misereatur nostri, et benedicat nobis, etc. Et iste psalmus ut praecedens fundamentum suae materiae habet in littera legis, ubi locutus est Dominus ad Moysen, dicens: «Loquere Aaron et filiis ejus: Sic benedicetis filiis Israel, et dicetis eis: Benedicat tibi Dominus, et custodiat te. Ostendat Dominus faciem suam tibi, et misereatur tui. Convertat Dominus vultum suum ad te, et det tibi pacem. Invocabunt nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis (Num. VI, 23) .» Quod hic Pater Dominus loquens Moysi sub velamine litterae ejus abscondit, hoc Filius ejus verus Nazaraeus sanctificato capite jam resurrectionis indutus mutatoriis gloriosa claritate revelavit. Dixit enim discipulis suis: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in [Col. 0147D] nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) .» Quae enim alia praeter hanc benedictio est, qua benedicat sacerdos ille sanctus filiis Israel? «Benedicat,» inquit, «tibi Dominus,» subauditur: Pater. «Ostendat faciem suam tibi Dominus,» subauditur: Filius. «Convertat vultum suum ad te Dominus,» subauditur: Spiritus sanctus. Ita plane Dominus Pater, Dominus Filius, Dominus Spiritus sanctus. Quid hoc pulchrius, quid jucundius? Ecce hic in antiquissima lege novae gratiae lucem videmus nominis sanctae Trinitatis, quam odit Judaeus, quam dissipat haereticus Arius, quam confundit Sabellius. Hanc in antiquo legis libro amabiliter conjunctam, clare distinctam cognoscimus.

Et nota singularum enuntiationum pulchritudinem: «Dominus,» inquit, scilicet Pater «benedicat [Col. 0148C] tibi,» quod est bona dare: «et custodiat te,» quod est a malis liberare: «Dominus» Filius «ostendat faciem suam tibi,» quod est bona dare: «et misereatur» tui, quod est a malis liberare. «Dominus» Spiritus sanctus «convertat vultum suum ad te,» quod est bona dare: «et det tibi pacem,» quod est a malis liberare. Nam hic geminus est divinae benedictionis fructus ut bonis repleamur et malis careamus, ut signati hoc nomine Trinitatis hic in praesenti peccatorum remissionem, et quodlibet divisivae gratiae donum percipiamus, et in futuro poenis inferni, corporum quoque corruptione penitus exuamur, quod in gloria resurrectionis futurum spectamus. «Invocabunt,» inquit, «nomen [Col. 0148D] meum super filios Israel, et ego benedicam eis,» quia dixerat Aaron et filiis suis: «Sic benedicetis filiis Israel.» Ne quis putaret benedictionem esse hominis vel ab homine quemquam benedici, definivit quod dixerat: «Invocabunt,» inquiens, «nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis.» Nemo ergo de auctoritate glorietur hominis, ut verbi gratia, dicat quisque nostrum: Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego vero Christi. «Nunquid,» ait Apostolus, «Paulus crucifixus est (I Cor. I, 13) pro vobis, aut in nomine Pauli baptizati estis?» Igitur quocunque invocante nomen Domini super nos, solus, qui benedicit, ipse est Dominus Deus unus Pater et Filius et Spiritus sanctus, cui et cum Psalmista in praesentis loci sensu dicimus: Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus.

[Col. 0149A] Non debet a memoria nostra excidere saepe dictus certator, qui in isto medio psalmorum quinquagenario agonizat, pugnans videlicet inter spem et metum, sperans vincere ac timens vinci; sperans vincere consentiendo mente legi Dei auxilio ipsius Dei, et timens vinci a lege membrorum, cum sit anceps periculum, in quo assidue orandum et clamandum est. Licet ergo nihil de labore certaminis vel de spe victoriae in littera evidenter sonare videatur, tamen omnino commodum atque fructuosum est volente et consentiente totius psalmi sensu eo nos intendere, ut in timore cadendi et spe triumphandi psallamus, et dicamus: Deus misereatur nostri, scilicet secundum depressionem motuum carnalium, id est vitiorum: Et benedicat nobis secundum [Col. 0149B] profectum motuum spiritualium, id est virtutum: Illuminet vultum suum super nos, id est, det nobis cognitionem Filii sui qui idcirco vultus ejus dicitur, quia cognoscitur ex ipso quemadmodum quis ex vultu suo. Hanc misericordiam vel miserationem optantes omnibus, qui invocant nomen ejus, deinde subjungimus: Confiteantur tibi populi, Deus, etc. Haec de saepe dicti certatoris agonia nunc dicta sufficiant, quae, prius quam latius explananda ingrediamur, adhuc veluti santes in limine introspiciamus, et in sua membra psalmum hunc, verbis compendiosum, sensu copiosum distinguamus, qui post canticum resurrectionis apte continet desideria benedictionis. Habet autem hunc titulum.

[Col. 0149C] VERS. 1. IN FINEM IN HYMNIS PSALMUS CANTICI DAVID.

Qui titulus jam saepius expositus non est iterato exponendus, hoc tamen caute animadverso, quod hic psalmus congruit David, id est, cuilibet vere poenitenti et in finem Christum tendenti. Primo autem petit a Domino benedici, ut salvatoris, in quo benedicendae sunt omnes tribus terrae, habeatur notitia salutaris. Deinde secunda parte intentionem suam aperit, petens ut ei omnes confiteantur, qui et in hac vita dirigit, et in futuro judicabit, ibi: Confiteantur tibi populi, Deus. Tertia parte repetens eumdem versiculum: Confiteantur tibi populi, Deus, addit de fructu terrae, quo de terra orto per hunc ipsum benedictum fructum ventris virginei rogat secundo ac tertio benedici. Hanc ergo benedictionem [Col. 0149D] prophetans orat, et orans prophetat sic psallendo:

VERS. 2. Deus misereatur nostri peccata relaxando ac miseriam, quae peccati poena est, laevigando vel amovendo, prout expedit notrae utilitati et saluti. Et benedicat nobis dando gratiam plenam universaliter toti Ecclesiae, sicut gratiam plenam singulariter dedit uni personae, scilicet virgini Mariae, cui dictum est ab angelo: «Ave gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui (Luc. I, 28) ,» de quo fructu in sequentibus dicitur: Terra dedit fructum suum. Ne itaque nos infructuosi maneamus: Deus misereatur nostri, ut dictum est, et benedicat nobis dando fertilitatem fidei et boni operis. Nam quod maledictio Dei fertilitatem auferat, illud est pro [Col. 0150A] exemplo, ubi dictum est homini peccanti: «Maledicta terra in opere tuo, cum operatus fueris eam, non dabit fructus suos (Gen. III, 17) .» Item quod benedictio Dei fecunditatem conferat, inde patet, quia benedicens Deus primis hominibus et deinde filiis Noe dixit: «Crescite, et multiplicamini, et replete terram (Gen. IX, 1) .» Deus ergo misereatur nostri auferendo noxiam sterilitatem: et benedicat nobis conferendo utilem fecunditatem.

Aliter: Est benedictio, qua Deus benedicit in sola misericordia: et est benedictio, qua benedicit quandoque in ira et quandoque in misericordia, quae et communis est bonis et malis, videlicet in largitate bonorum temporalium, quia si haec solis bonis daret, putaret malus propter haec Deum colendum, [Col. 0150B] quod si solis malis, timeret infirmus ad Deum converti, et sic bonis talibus privari. Ergo dat bonis, ut consolentur et inde sustententur; dat etiam malis, ut discant boni quaerere alia, non communia cum istis malis. Item tollit ea bonis, ut eorum probetur fortitudo et exerceatur patientia: sicut patet in beato Job, qui dixit: «Dominus dedit, Dominus abstulit: sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum (Job I, 21) .» Tollit ea et malis, ne infirmus converti ad eum timeat propter illa servanda, quae vidit servari non posse nec a malis nec a bonis, quanquam illi differenter ea perdant. Mali enim cum spoliantur domo sua rebus evacuata, in vacua torquentur conscientia. Boni vero cum [Col. 0150C] amiserint haec exteriora, gaudent intus in sua conscientia, ubi exemplo formicarum collegerunt aestate unde gaudeant in hiemali frigore. Sic beatus Job velut sapiens formica, hieme adversitatis commemorat sibi ad consolationem plura opera pietatis facta in tempore prosperitatis. «Oculus,» inquit, «fui caeco, et pes claudo. Ostium meum viatori patuit: si comedi buccellam meam solus; si negavi pauperibus quod volebant, et oculos viduae exspectare feci (Job XXXIX, 5; XXXI, 16, 17 et 32) .» Sic apud bonos etiam paupertas est quodammodo secura, et apud impios copia est anxia, et tam copia quam inopia ipsis est noxia, quia et copia corrumpuntur et inopia franguntur. In ira ergo et non in misericordia tales benedicuntur benedictione illa communi bonis [Col. 0150D] communibus ditati, et specialibus bonorum spiritualium donis privati. Sic benedictus est Esau gulosus et invidiosus in pinguedine terrae atque in rore coeli desuper irascente illi Deo juxta illud ipsius dictum: «Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Malach. I, 2 et 3) .» Et propterea in ejus benedictione penitus nihil sonat de illis bonis, quae praeparata sunt electis. Cum enim ei dicitur: «In pinguedine terrae et in rore coeli desuper erit benedictio tua (Gen. XXVII, 39) » solis his verbis temporalis felicitas notatur, qua idem Esau et ejus posteritas copiose abundasse legitur, in pinguedine terrae ac coeli bona temperie benedictione Patris Isaac illum prosequente, ac Deo effectum benedictionis tribuente, quamvis eum non dilexerit, sed odio habuerit, [Col. 0151A] ac proinde non de misericordia, sed de ira talis benedictio fuit, quatenus dum talibus beneficiis esset ingratus, plus adhuc fieret dignus odio in aperto, quam fuisset in utero.

Porro Jacob, quem dilexit Dominus, non in ira sed in magna misericordia legitur benedictus dicente ad illum patre suo: «Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XXVII, 27) .» Quibus in verbis nomine boni odoris ad similitudinem agri pleni a Domino benedicti notatur plenitudo misericordissimae benedictionis in bonis aeternaliter permansuris. Quis denique ager est adeo benedictus, nisi ille «speciosus forma prae filiis hominum,» quem propterea «benedixit Deus in aeternum (Psal. XLIV, 3) ,» ut fructus benedictionis ejus [Col. 0151B] maneat in aeternum, redundante illi semper copia aeternalium bonorum, quae in illo tanquam in agro pleno dum semper metuntur, nunquam minuuntur. De hoc agro messuerat insignis martyr Laurentius eas divitias, de quibus ad Decium loquitur. Cum enim Decius thesauros Ecclesiae ab eo perquireret, ille intento digito in pauperes Christi, quos aggregaverat, quosque spiritualibus bonis ditatos agnoverat, sic ait: Isti sunt thesauri aeterni, qui non veterascunt nec minuuntur, qui in singulis disperguntur et in omnibus inveniuntur. Et quia odor quoque agri pleni beato martyri huic non defuit: «Ego,» inquit, «me obtuli sacrificium Deo in odorem suavitatis.» Congrue itaque in verbis praemissis Isaac filium Deo dilectum benedicentis intelligitur largitio [Col. 0151C] aeternae felicitatis in bonis permansuris in aeternum. Verum ne temporalium quoque bonorum deesset illi subsidium, additur adhuc: «Det tibi Deus de rore coeli et de pinguedine terrae abundantiam frumenti et vini: et serviant tibi populi, et adorent te tribus: esto Dominus fratrum tuorum, et incurventur ante te filii matris tuae; qui maledixerit tibi, sit ille maledictus, et qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur (Gen. XXVII, 28 et 29) .» In benedictione fratris odiosi nulla est mentio abundantiae vel plenitudinis, cum ei dicitur: In pinguedine terrae, et in rore coeli desuper erit benedictio tua, quia semper avarus eget, et dum avaritia neque copia neque inopia minuitur, avaro tam [Col. 0151D] deest quod habet, quam quod non habet. Etsi ergo divites plerumque inveniantur, quibus Deus irascitur, tamen quia fallaces eorum divitiae indigentiam non tollunt sicut promittunt, semper in egestate sunt, qui falsas divitias amant, et ideo fructus non capiunt ex eis. Illi autem, quos Deus cognoscit in benedictionibus suis conservando illis misericordiam suam, non solum ditescunt in spiritualibus, verum etiam recte utendo istis temporalibus, parce sive large sibi distributis, fructus aeternos capiunt ex eis, dum sic transeunt per bona temporalia, ut non amittant aeterna. Quod totum in illis operatur benedictio divina, quando ipsam benedictionem et proeveniens misericordia praeordinat et subsequens conservat. Proinde in primo hujus psalmi versiculo [Col. 0152A] et praeveniens benedictionem petitur misericordia, deinde ipsa benedictio atque denuo iterum quaeritur misericordia, ipsam videlicet benedictionem conservatura.

Et notandum, quod in fine praecedentis psalmi Deus ab homine benedicitur, ubi dicitur: Benedictus Deus, qui non amovit orationem meam et misericordiam suam a me. Hic autem benedictio Dei super homines optatur, dum tertio dicitur: Benedicat nobis, vel nos Deus, et misericordia, quae ibi dicitur non esse amota, hic requiritur quasi adhuc remota. Ex quo datur intelligi benedictionem geminam homini esse necessariam, ut videlicet benedicendo et laudando Deum super omnia benedictum vicissim benedici mereatur ab eo, non quod [Col. 0152B] illi, sed nobis prosit utraque benedictio. Item cum adesse persentitur misericordia divina, ut amplius adsit precibus, est jugiter invocanda. Oremus igitur, et dicamus: Deus misereatur nostri, ut misertus est Jacob sui dilecti, priusquam aliquid boni ageret. Deinde benedicat nobis dictante misericordia, ut benedictio nobis fiat fructuosa, sicut est fructus agri pleni, quem benedixit Dominus. Et ne depereat vel decrescat, sed magis ac magis incrementum felicissimi profectus capiat, iterum Deus misereatur nostri, ut misericordia, quae nos praevenit, ut benediceremur, subsequatur etiam, ne benedictionis fructum vel perdamus vel minus plene, quam oportet, capiamus. Nolumus illam benedictionem, quam praevenit ira, quamque subsequitur [Col. 0152C] major ira, sicut in Saulis unctione apparet, quem Dominus regem constituit in ira sua, et abstulit in indignatione sua, sicut ipse in Osea propheta contestatur dicens: «Dabo eis regem in furore meo, et auferam in indignatione mea (Ose. XIII, 11.) » Quia enim populus Israel indisciplinate regem petendo judicem legitimum Samuelem, et in ipso judicis auctorem Dominum projecerunt, sicut ipse ait: «Non enim te abjecerunt sed me (I Reg. VIII, 7) ,» justo judicio in ira datus, et in ira legitur ablatus iste rex inique postulatus. Et ira quidem dantis eum Dei non fuit manifesta, quia legitur idem rex electus et bonus, atque ipso ejus ordinatore contestante a Domino electus. Videtis, inquit, «quem [Col. 0152D] elegit Dominus (I Reg. X, 24) .» Ista ergo talis electio, et in regnum promotio per unctionem propheticam nonne fuit quaedam benedictio? sed quod esset in furore Domini, per hoc innuitur, quia non de cornu sicut David, sed de lenticula fuit unctus, Lenticula vasculum erat olearium quadrangulum in latere apertum a liniendo dictum. Cornu vero plenum oleo, de quo per eumdem prophetam fuit unctus David, longe ampliorem continens abundantiam, constantem ac perseveraturam in David signabat regalem pariter ac prophetalem gratiam. Nam directus est Spiritus Domini in David a die illa, et in reliquum. Ex quo patet praeveniente misericordia illum fuisse unctum sive benedictum, videlicet cum ungeretur oleo visibili, pinguedo invisibilis a [Col. 0153A] radice sese diffudit in ramos bonae arboris. A radice, inquam, id est, ab eo, qui dicit: «Ego sum genus et radix David (Apoc. XXII, 16) .» Nam qui postea per novam carnis nativitatem factus est genus David, ipse jam per antiquam divinitatis naturam erat radix David, sancti Spiritus verum oleum veramque pinguedinem, totius benedictionis fontalem virtutem subministrans, unde floreret, fronderet, fructumque faceret, super quo fructu confiteri possunt omnes populi, quia terra dedit fructum suum, fructum bonum, fructum benedictum. Nam de ipso natus est ille benedictus fructus ventris virginei, in quo benedicendae sunt omnes gentes. Propter quod sicut in praesenti psalmo habemus, in omnibus gentibus jam salutare Dei cognoscitur; [Col. 0153B] quia de omnibus gentibus aliqui salvantur, de quibus et dicitur: Laetentur et exsultent gentes.

Nonne igitur patriarchae David benedictio sive unctio in Dei misericordia praeordinata fuit, ex qua tantus fructus provenit? Sic et nos optamus benedici, cum dicimus: Deus misereatur nostri, et benedicat nobis. O quam multi hoc in tempore per furorem Domini electi sicut Saul, cum sint electi et boni ad ministerium furoris Domini contra indisciplinatos populos, cum benedicuntur et oleo visibili vel in reges vel in pontifices aut sacerdotes perunguntur de oleo invisibili, de pinguedine videlicet Spiritus sancti vel nihil vel parum accipiendo, ex fructibus tandem suis cognoscuntur, quam sint [Col. 0153C] malae arbores et illi valde consimiles, de quo legitur: «Filius unius anni erat Saul, et duobus annis regnavit (I Reg. XIII, 1) .» Sic enim erat innocens, quando regnare coepit, sicut filius unius anni est, et in eadem innocentia duobus annis regnasse dicitur. Arbor magna et fertilis valde cito inveteravit, quae tantum duobus annis fructificandi gratiam retinens statim, corrupta radice, frondium venustatem simul et fructuum honorem perdidit. Qualis putas vermis intrinsecus radicem ejus momordit? Utique vermis superbiae, quo et ille vitiatus computrescere potuit, de quo in Ezechiele dicit verbum Domini: «Ecce Assur quasi cedrus in Libano pulcher ramis et frondibus nemorosis, excelsusque altitudine, et inter condensas frondes elevatum est cacumen [Col. 0153D] ejus, etc. Pro eo, quod sublimatus est in altitudine, et dedit summitatem suam virentem atque condensam, et elevatum est cor ejus in altitudine sua, tradidi eum in manu fortissimi gentium (Ezech. XXXI, 3, 10 et 11) .» Plane et de isto veraciter dicas, quia pro eo quod elevatum est cor ejus multitudine sua, tradidit eum Deus in manu fortissimi gentium. Nam Spiritus Domini recessit ab eo, et exagitabat eum spiritus nequam a Domino. Grandis poena regis, grandis confusio populi, qui contra Dei voluntatem regem postulavit. Etsi caetera non desint exempla judicii et veritatis, vel hoc solum pro testimonio sufficere possit, quod nunquam ad bonum status sui finem perveniat omnis plantatio quam non plantavit Pater coelestis, quod [Col. 0154A] omnis ordinatio domus Domini, quae inconsulta voluntate ejus per voluntatem hominum facta est, inordinationis poenas datura sit. Hujus opprobrii maculam subsequens abstulit regnum David ordinatum per voluntatem et per manum Dei, quemadmodum et Samuel superius testificando dicit: «Quaesivit sibi Dominus virum juxta cor suum, et praecepit ei Dominus, ut esset dux super populum suum (I Reg. XIII, 14) .» Quod profecto cum dicit, ex proposito datur intelligi, quod nunquam Saulem Dominus juxta cor suum quaesierit. Ac proin cum dicitur: «Quia erat Saul electus, et bonus, et non erat vir de filiis Israel melior illo,» utique subaudiendum est: non juxta cor Domini, sed juxta cor populi. Sequitur etenim: «Ab humero et sursum [Col. 0154B] eminebat super universum populum (I Reg. IX, 2) .» Quo videlicet dicto brutum percutit vulgi judicium, eo quod staturae, non meritis fasces ascribat vel gloriam dignitatum.

Quae stultitia nostro tempore in electionibus episcoporum caeterorumque spiritalium praelatorum quotiescunque admittitur, ut videlicet in eligendis talibus caro et sanguis, quae regnum Dei non possidebunt, potius quam virtus morum bonorum, quibus intratur in regnum coelorum, consideretur. Ex hac enormitate multa perditio animarum consequitur, dum non pastoribus per ostium, verum latronibus aliunde intrantibus, grex Domini committitur. «Qui» enim «non intrat per ostium,» [Col. 0154C] quod est Christus, «ille fur est, et latro;» item: «Fur non venit, nisi ut furetur et mactet, et perdat (Joan. X, 1, 10) .» Furetur videlicet vel temporales vel spiritales Ecclesiarum divitias in suos quaestus vertendo. Mactet corpora in hoc furto sibi resistentium, perdat vero animas consentientium. Tales cum solemni benedictione vel unctione promoventur, quasi de lenticula uncti cum Saule in ira Domini benedicuntur, neque istis convenit cantare: Deus misereatur nostri, et benedicat nobis ante suam consecrationem, quam non praevenit misericordia Dei, sed ira, quia non sunt electi, vel quaesiti secundum cor Dei, sed secundum cor populi, quae sua sunt quaerentis, non quae Jesu Christi.

Porro qui sicut David eliguntur et inveniuntur [Col. 0154D] secundum cor Dei, quemadmodum loquitur ipse Deus: «Inveni David secundum cor meum (I Reg. XIII, 14) ,» congrue psallentes dicunt et dicere possunt: Deus misereatur nostri, et benedicat nobis, illuminet vultum suum super nos, et misereatur nostri, eo quod misericordia Dei praeveniente ac subsequente in eorum benedictione oleum consecratum super illos effusum non dubitatur de illo cornu salutis, unde alias canitur: «Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis suae, et erexit cornu salutis nobis in domo David pueri sui (Luc. I, 68 et 69) .» Cum ergo fiant quaedam benedictiones in ira, vel etiam in dolo, sicut in Esau et Saule ostensum est, et sicut alias dicitur: «Verumtamen propter dolos posuisti eis,» [Col. 0155A] videlicet divitias et honores, in quibus «dejecisti eos, dum allevarentur (Psal. LXXII, 18) ,» non sunt appetendae hujusmodi promotiones in ira vel in dolo a Deo tolerandae, ac tandem in sola ira districtissime judicandae, ut patet in Saule per iram Dei exaltato et per iram projecto, per iram ditato ac purpurato, per iram denudato ac spoliato, in monte Gelboe. Quod plangens David, secundum cor Dei electus et in misericordia ipsius benedictus: «Montes,» inquit, «Gelboe nec ros, nec pluvia veniat super vos (II Reg. I, 21) ,» videlicet, ut ipsa montis ariditas perpetua et permanens posteris sit necessariae rei documentum, ut semper prae oculis habeant unde commoneantur futuri reges caeterique praelati cavere superbiae vitium, propter [Col. 0155B] quod in monte Gelboe Saul occisus ac denudato cadavere inhonestatus, hostium visibilium et invisibilium praeda factus est. Nonne iste toties in ira sive in dolo benedictus est, quoties electus et bonus, eo quod non esset vir melior illo in Israel, praedicatus est? Sic multoties «laudatur peccator in desideriis animae suae et iniquus benedicitur (Psal. X, 3) », quando ira Dei super eum thesaurizatur, et sub specie benedictionis maledictio in eum congeritur. Ne itaque sic per iram Dei benedicamur, vel potius maledicamur, Deus misereatur nostri, non tantum in via copiose disponens viaticum auxilium, sed in finem, id est in Christum psallentibus, prout habet titulus, conservans finale praemium, quod est pro victoria in misericordia et [Col. 0155C] in miserationibus coronari, et in regnum sempiternum exaltari. Hac misericordia nobis praeordinata in secreto divini consilii benedicat nobis Deus ad effectus bonos exhibendos, ut caeteri videant opera nostra bona, et glorificent atque benedicant Patrem qui in coelis et etiam in nobis est, quia de terrenis coelestes facit, quos in misericordia sua sic benedicit, ut ipse in eis ac per eos benedicatur.

Atque ut hoc manifeste fiat evidens, quod ipse Pater in Spiritu suo per nos in nobis ac nobiscum bene operante facit nos veraciter clamare ad se: «Abba Pater (Rom. VIII, 15) ,» tanquam dilectos filios, illuminet ipse vultum suum, id est filium [Col. 0155D] suum naturalem super nos filios adoptivos, qui cum sit sol justitiae, super nos lucendo faciat nos quoque fulgidos in splendore justitiae, ut verbis et operibus virtutes annuntiemus ejus, qui de tenebris nos vocavit in admirabile lumen suum.

Aliter: Illuminet vultum suum super nos, id est, imaginem suam non inferiori nostro, quod est caro, sed superiori nostro quod est mens, Creatoris gratiae opere impressam, sed peccato et miseria oppressam, salvatricis gratiae ope ita reformet, ut faciat imago in suo corpore, quod facit forma divini vultus, aeterna videlicet sapientia in suo sibi unito corpore. Illa enim suum corpus non solum illud de virgine assumptum, sed et illud de membris Ecclesiae omnibus compactum bene regendo illustrat, [Col. 0156A] ita ut illud speciale suum veluti solare corpus igne Divinitatis plenum ineffabiliter fulgeat in se, ac radios justitiae, virtutis et beatitudinis, in corpus illud universale totius Ecclesiae pro mensura cujusque membri diffundat. Hanc formam, hunc vultum super ejusdem formae seu vultus imaginem, scilicet nostrae mentis rationem veluti sigillum quoddam regale imprimendo ipse sibi adeo conformet, ut, sicut dictum est, faciat imago haec in corpore suo, quod forma ipsa facit in suo, non tamen sua, sed ipsius formae virtute mirabilia haec in sua imagine operante, ut sicut ipsa forma imaginis attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter, sic et ipsa imago a suo corpore, fortiter contra mala, suaviter in bonis disposito, attingat fortiter [Col. 0156B] et disponat suaviter sibi omnia commissa incipiens ab interioribus, ut omnis gloria ejus ab intus procedat foras, et pertingens fortissima suavitate ac suavissima fortitudine usque ad exteriora se contingentia sapienter disponenda.

Ne autem gratiae, seu gloriae hujus finis imperfectus reprehensibile faciat totum antecedens opus, ipse Deus Pater, qui praeveniendo nos misericordia sua in benedictionibus dulcedinis fecit et facit nos florere virtutibus fructuosis, denuo misereatur nostri subsequente miseratione dando virtutem perseverantiae usque in finem; quoniam qui «perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) .» Petimus quidem nos illuminari; sed ne vel in Judaea sola, vel in qualibet singulari secta lumen [Col. 0156C] nostrum sub modio superstitionis cujusque vel sub lecto desidiae aut lasciviae abscondatur, imo sit super candelabrum, ut qui ingrediuntur de omni terra, de omnibus gentibus, lumen videant, petimus,

VERS. 3. Ut in tota terra, id est in omnibus gentibus, cognoscamus viam tuam, qua recte incedendo ad te veniamus; et quia ipsa via salutare tuum est, in ipso aeternaliter salvi maneamus. Repentina hic de tertia persona transitio ad secundam, ut de Deo loquens non dicat: Viam suam, vel Salutare suum, sed tuam, et tuum, vehementiam notat fortiter orantis, et gratiam Dei se inter medias preces oranti praesentantis. Ita et sponsa in Canticis canticorum [Col. 0156D] cum quasi absente sponso loquens diceret: «Osculetur me osculo oris sui,» repente ad secundam personam transiens adjecit: «Quia meliora sunt ubera tua vino (Cant. I, 1) .» Et hic similiter fortis cum Deo luctator, ut quasi alter Jacob gratiam benedictionis beatae illi precibus et fletibus extorqueret, quoniam et ille flevit et rogavit quoadusque sic luctando benedictionem suique laboriosi nominis immutationem obtinuit, ut non ultra Jacob sed Israel vocaretur, et quasi vir videns Deum de illuminatione divini super se vultus in Domino gloriaretur, non solum de absente Deo, quasi longinquus invocator praemisit: Deus misereatur nostri, etc., sed etiam quasi praesens luctator Deum sibi praesentem stringit quodammodo sic [Col. 0157A] dicens ad ipsum: Ut cognoscamus in terra viam tuam. In qua terra? In omnibus gentibus. Quam viam tuam? Salutare tuum; ne videlicet promissio Abrahae facta et semini ejus de benedicendis omnibus gentibus ullo modo cassetur, sed salvato electorum numero de omnibus gentibus verax tu et justificatus appareas in sermonibus tuis, «et vincas, cum judicaris (Psal. L, 6) .» Vincas et convincas omnes homines esse mendaces juxta illud: «Omnis homo mendax (Psal. CXV, 11) »: te autem in tuis promissionibus de benedicendis gentibus omnibus esse veracem semperque victoriosum, ne in verbis tuis ullum prorsus inveniatur mendacium, quanquam peccatis hominum et injuriis nimiis irritatus promissa tua mutare potuisses, nisi tu verax, [Col. 0157B] imo veritas immutabilis esses. «Ecce enim veritatem dilexisti (Psal. L, 8) », et gentibus quamvis non promerentibus promissam benedictionem largitus es. Quod ita creditum vel speratum non sufficit ad nostram consolationem, qui dolemus naturales ramos, Judaeos scilicet abscissos, nisi oculis nostris in evidentia manifesta videamus, et cognoscamus in terra viam tuam, in omnibus gentibus salutare tuum. Peccator Judaeus in perfidia sua obstinatus videbit et invidebit. Videbit et irascetur super ista salute gentium: nos autem apostoli et apostolici viri videamus et cognoscamus, id est diligamus. Nam cognoscere interdum pro diligere ponitur ut ibi: «Oves meae vocem meam audient, [Col. 0157C] et ego Dominus agnosco eas.» Item: «Et cognosco meas, et cognoscunt me meae (Joan. X, 27) ,» id est, meas oves diligo, et illae me diligunt. Nos igitur cognoscamus et diligamus in terra viam tuam, in omnibus gentibus salutare tuum. Non stemus foris cum fratre seniore invido et irato de fratre, qui perierat, sed intremus, et in illa symphonia delectemur, quam grandis ille chorus cecinit, qui ut de die in diem grandior factus multiplicetur in finem, id est in consummationem, nos oramus et dicimus:

VERS. 4. Confiteantur tibi populi, Deus; confiteantur tibi populi omnes. Confiteantur tibi primo peccata sua dicente unoquoque: «Pater, peccavi in coelum et coram te (Luc. XV, 21) .» Deinde ut clara [Col. 0157D] fiat symphonia, confiteantur tibi assiduis, imo continuis laudibus, quoniam bonus, quoniam in aeternum misericordia tua. Ordo bonus, quia «enim corde creditur ad justitiam, deinde ore confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) ,» nos corde credendo ut in priori parte Psalmi hujus prosecuti sumus, primo cognoscamus in terra viam tuam, in omnibus gentibus salutare tuum. Deinde, ut in hac secunda parte informamur, confiteantur tibi populi, Deus, et peccata sua et laudem tuam. Nec hoc tantum faciat unius terrae populus, sed omnes populi confiteantur tibi, ut sit Ecclesia non in Judaea tantum, vel in alio aliquo angulo terrae unius vel in scissura sectae alicujus angustata, verum per omnes terras, in omnibus gentibus oleo laetitiae diffuso,

[Col. 0158A] VERS. 5. Laetentur et exsultent gentes. Ecce hymnus, et canticum praemissis confessionibus apte subjunctum. Jam enim confessi non timent judicium, quibus tu, Christe, advocatus es, qui peccatores confessos non damnare, sed liberare soles, cum sis pariter et judex confitentium in aequitate in futuro judicio; et nunc gentes in terra dirigis in via aequitatis, ut sint, quibus postea misereri possis in judicio aequitatis. Magna igitur consolatio, quod tu, qui judicas populos in aequitate, nunc ante judicium gentes in terra dirigis. Unde fit ut aequitas illa judicii tui non sit timenda nimis his potissimum gentibus, quas nunc in terra dirigis, et sub regimine tuo laetari et exsultare facis. Proinde laetentur mentis jucundo et laetabundo motu, et exsultent [Col. 0158B] corporis disciplinato gestu populi et gentes, quoniam judicas populos in aequitate in futuro examine, atque ut judicium aequitatis ferre valeant, nunc freno disciplinae in terra praesentis peregrinationis gentes dirigis. Quomodo enim quondam direxisti populum tuum in terra deserta, in loco horroris et vastae solitudinis, ut habens in die columnam nubis, in nocte columnam ignis praeviam, demonstratricem viae, ut non posset aberrare: sic modo gentes ad fidem vocatas dirigis tam in die prosperitatis, quam in nocte adversitatis, nunc velut columna nubis misericordiae blandimentis trahendo eas post te, Christe, qui tectus nube carnis humanae, Salvator es naturae humanae, nunc velut columna ignis illuminando [Col. 0158C] simul et inflammando per noctem ducis, quos inter adversa lucentes et ardentes facis, lucentes cognitione veritatis, ardentes amore virtutis. Propterea iterum atque iterum confiteantur tibi populi, Deus.

Pars tertia, in qua denuo admonentur omnes populi gratulari, et confiteri non solum super jam dictis beneficiis, verum etiam super his, quae subnectuntur, cum dicitur:

VERS. 6 et 7. Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes, quia terra prius maledicta et spinis ac tribulis addicta nunc dedit fructum suum, cum virginea terra Spiritu sancto fecundata, et a maledictione omnino segregata dedit fructum suum, fructum benedictum, de quo illi [Col. 0158D] dictum est: «Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui (Luc. I, 42) .» Fructus iste benedictus Abrahae promissus nunc omnibus gentibus est missus et datus, ut videlicet in illo benedicto fructu benedictae terrae benedicantur omnes tribus terrae, quatenus et illae faciant fructum suum, aliae tricesimum, aliae sexagesimum, aliae centesimum secundum distributionem donorum sibi collatorum. Sic fiet, ut et terra ista insensibilis propter peccata hominum prius maledicta et sterilis effecta benedictione Domini respersa det fructum suum alias frumento, alias oleo, alias vino abundans, prout ei distributum est a Deo, qui sicut in hominibus, ita quoque in terris ditandis utitur mensura distributiva, prout vult; ut alter alterius egeat, et [Col. 0159A] sic mutuatis hinc inde beneficiis fructus charitatis magis ac magis crescat tam inter diversas terras, quam inter hominum distinctas manieras.

Aliter: Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes. Populi spiritales fructu spiritalium desideriorum affecti, eisdem fructibus copiose ditati confiteantur tibi, et laudent nomen tuum, quia terra sive sancta Scriptura, sive sancta Ecclesia, sive caro Dominica quasi cadendo in terram mortua, et resurgendo multiplicata dedit fructum suum. Quae confessio tunc plena dici poterit, cum nec unum iota de Scriptura veritatis non impletum erit, neque de convocatione justorum, quae est Ecclesia vel unus electorum deerit, neque corpus Dominicum vel in uno membrorum suorum non clarificatum [Col. 0159B] erit. Crescit autem ista confessio de die in diem crescente isto fructu sanctae hujus triformis terrae; donec toto fructu in horrea coeli collecto verissime dici possit: Terra dedit fructum suum secundum populorum spiritalium spiritale desiderium.

Quia vero dictum est: Confiteantur tibi populi omnes, populi quoque animales, de quorum numero eliguntur spiritales, etiam ipsi pro suo sensu animali necesse habentes fructibus terrae insensibilis adjuvari, eisdem fructibus copiose ditati atque pauperibus inde per eleemosynas fructuosi confiteantur, quod etiam talis terra dedit fructum suum ad laudem tuae, Deus, pietatis bona temperie istam quoque terram fecundantis, et maledictionem, quapropter [Col. 0159C] peccatum primi Adae terra maledicta et sterilitati addicta est, secundi Adae superabundante gratia, et benedictione auferentis. Sicut enim tunc abundavit maledictio, ita ut feminea terra opere conjugali seminata non daret fructus suos in electis velociter germinandis, verum gigneret spinas et tribulos impiorum multiplicatis aerumnis et conceptibus nimium superfluis, insuper etiam ista insensibilis terra fructu suo negato spinas et tribulos ultro germinaret: sic per Christum benedictum fructum ventris virginei superabundat benedictio, ut multiplicetur generatio sanctorum, et etiam terra, quam calcamus, det fructum suum tam copiose ut confiteantur omnes populi tam carnales quam spiritales, [Col. 0159D] quia terra dedit fructum suum. Amplius autem et in hoc abundavit maledictio, ut cordis humani terra seminis boni, quod est verbum Dei, exceptoria non daret, nisi cum labore ac sudore, fructus huic semini congruos, videlicet sanctas cogitationes; pravas autem, sive inutiles germinaret ultro exigente primi Adae merito. Per secundum vero coelis desuper abunde rorantibus et nubibus pluentibus justum, cum sic Dominus dabit benignitatem, terra quoque dat fructum suum, dum cor humanum fit sanctis meditationibus floridum et sanctis operibus fructuosum. Quod quia totum non de humana virtute, sed de divina benedictione procedit,

[Col. 0160A] VERS. 8. Benedicat nos Deus, Deus noster, benedicat nos Deus. Benedicat nos Deus Pater, benedicat nos Deus Filius, qui nostra carne assumpta noster est factus, utpote quia Filius datus est nobis, qui puer natus est nobis. Benedicat nos Deus Spiritus sanctus. Et hac benedictione trina trini unius Dei super nos effusa nos eum diligamus pariter et metuamus, ut dum inter beneficia cum dilectione metus habetur, accepta gratia cautius custodiatur.

Aliter: Benedicat nos Deus, Deus noster. Et quantacunque super nos effundatur benedictio, quia incerti sumus de fine nostro, metuant eum omnes fines terrae nesciente unoquoque nostrum utrum odio an amore dignus sit, priusquam finis advenerit, qui [Col. 0160B] cum venerit, metuent eum omnes fines terrae. Sed ne tunc metuant poenali metu, quo etiam daemones metuunt et contremiscunt, modo metuant medicinali metu omnes fines terrae, ut quos amor justitiae a peccato non cohibet, saltem timor frenet.

Aliter: Benedicat nos fideles Deus, Deus noster, benedicat nos Deus gemina benedictione mentis et corporis, contemplationis et actionis, vel geminae dilectionis: infideles autem nolentes recipere benedictionem, sic terreat, ut metuant, et metuere cogantur eum. Non sit, qui se abscondat a calore ejus per omnes fines terrae, quin vel accepta benedictione laetetur et exsultet, vel territus judicio, quo judicas populos, metuat secundum quod dicitur: Metuant eum omnes fines terrae. Eum dicit, non eos, [Col. 0160C] quamvis tertio Deus praemiserit.

Super hunc locum beatus Gregorius dicit: ⁜ (12*) «David, ut auctorem omnium Deum, Trinitatem ostenderet, dixit: Benedicat nos Deus noster, benedicat nos Deus: ac ne tertio Deum nominans tres deos dixisse putaretur, illico unitatem ejusdem Trinitatis insinuans addidit: Et metuant eum omnes fines terrae. Qui enim non eos, sed eum subdidit, unum tria, quae dixerat intimavit. Unde et Isaias, cum laudem de unitate Trinitatis aperiret, Seraphim vocem exprimens ait: Sanctus, Sanctus, Sanctus (Isa. VI, 3) . Ac ne tertio Sanctum nominans unitatem divinae substantiae scindere videretur, adjunxit: Dominus Deus Sabaoth (ibid.) . Qui ergo non: [Col. 0160D] Domini dii, sed, Dominus Deus addidit, unum existere, quod tertio sanctum vocaverat, indicavit. Hinc est, quod Paulus, ut operationem sanctae Trinitatis ostenderet, ait: Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia (Rom. XI, 36) ; atque unitatem ejusdem Trinitatis intimavit, cum protinus addidit: Ipsi gloria in saecula saeculorum (ibid.) : qui ergo non ipsis, sed ipsi subdidit, unum naturaliter, tria secundum personas innotuit, quod superius tertio id ipsum dixit.» His tribus, huic uni sit gloria semper ubique. Amen.

Gloria Patri vultum suum, id est Filium suum naturalem nobis filiis adoptivis imprimenti. Gloria [Col. 0161A] Filio vultui paterno nobis adoptivis impresso. Gloria Spiritui sancto misericordiae Patris ac lumini vultus ejus, de quo alias dicitur: «Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV, 7) .» Gloria uni ac trino Deo miseratori, benedictori et illuminatori nostro, cui dicimus: Deus misereatur [Col. 0162A] nostri, et benedicat nobis: illuminet vultum suum super nos, et misereatur nostri. Glorietur ipse in nobis tanquam in filiis benedictis et illuminatis per misericordiam suam. Gloriemur nos in eo tanquam in misericordissimo benedictore et illuminatore nostro. Fiat, fiat, fiat. Amen, amen, amen.

[Col. 0161B] Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant, qui oderunt eum, a facie ejus. Scriptum est in libro Numerorum: «Cumque elevaretur arca, dicebat Moyses: Surge, Domine, et dissipentur inimici tui, et fugiant, qui oderunt te, a facie tua. Cum deponeretur, aiebat: Revertere, Domine, ad multitudinem exercitus Israel (Num. X, 35, 36) .» Levata nube, moventibus castra principibus, Moyses persistens in contemplatione exemplaris ejus, quod illi ostenderat Dominus, ut saepe repetens haec Scriptura testatur, surge, inquit, Domine; sive: Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus. Nam hinc principium, hinc coelestem habet causam sive materiam psalmus iste, cujus initium est: Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant, qui [Col. 0161C] oderunt eum, a facie ejus. Quo Deus exsurgat? Illuc utique, quo exsurrecturum illum nubes elevata figurat. Hoc nempe in Psalmista propheticus scrutatus Spiritus quid sibi velit, quod elevata nube principes castra moventes proficiscuntur: Ascendisti in altum, inquit, cepisti captivitatem, accepisti dona in hominibus. Ac deinceps in praesentis loci sensu mystico persistens, viderunt, inquit, ingressus tuos, Deus, ingressus Dei mei, regis mei, qui est in sancto. Praevenerunt principes conjuncti psallentibus in medio juvencularum tympanistriarum. Ibi Benjamin adolescentulus in mentis excessu. Principes Juda, duces eorum, principes Zabulon, principes Nephthalim. Tertius accedit Apostolus, totoque amoto velamine sensum amborum revelata facie manifestius [Col. 0161D] eloquitur, quae videlicet sit elevatio nubis, et qui castrorum principatus, quae ascensio in altum, et quae dona in hominibus. «Unicuique,» inquit, «nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Propter quod dicit: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus. Et ipse dedit quosdam quidem Apostolos, quosdam prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi (Ephes. IV, 7-12) .» Exsurgat igitur Deus, id est, ascendat in altum Christus, et per istos principes, qui elevata nube carnis ejus ad nos missi proficiscuntur, per apostolos, evangelistas, prophetas, doctores, atque pastores; per istos, inquam, principes Juda, principes Zabulon, principes [Col. 0162B] Nephthalim, qui sunt fide pulchri, spe fortes et charitate dilatati, ubi est et Benjamin adolescentulus in mentis excessu, scilicet Paulus apostolorum minimus usque ad tertium coelum raptus, dissipentur inimici ejus, et fugiant, qui oderunt eum, a facie ejus, quod et factum est, et fit et in finem saeculi usque ad consummatam victoriam fiet. «Cum autem,» inquit, «deponeretur arca, aiebat Moyses: Revertere, Domine, ad multitudinem exercitus Israel (Num. X, 36) .» Et hoc utique fiet, cum plenitudo gentium subintraverit. Tunc enim Dominus ad illum carnalem Israel revertetur, ut ex eis reliquiae salventur.

Notandum vero quod in hoc psalmo multa saepe dictus praeliator inter spem et metum certans contra [Col. 0162C] legem membrorum invenit, quibus pugnet, quibus hostem feriat, flagellet, elidat, incendat. Exsurgat, inquit, Deus, et dissipentur inimici ejus, et fugiant, qui oderunt eum, a facie ejus. Sicut deficit fumus deficiant: sicut fluit cera a facie ignis, sic percant peccatores a facie Dei, etc. Haec namque fideliter dicta velox comitatur effectus, et velut exsurgente Deo fugiunt, qui oderunt eum, maligni spiritus cum suis suggestionibus ut fumus deficientes, ut cera a facie ignis defluentes. Et ne forte desperet Dei miles, si quid incautius agendo perpessus est, si aliquo peccato vulneratus est, audit sibi postmodum dicentem Spiritum sanctum: Deus in loco sancto, Deus, qui inhabitare facit unius moris in domo. Qui educit vinctos in fortitudine, similiter eos, qui exasperant, [Col. 0162D] qui habitant in sepulcris. Hoc nempe sic factum est in universis gentibus, ut non sit, cur desperet unus vinctus; unus quamvis in sepulcro habitans, quamvis Lazaro foetenti et quatriduano merito comparandus. Titulus autem psalmi hujus est:

VERS. 1. IN FINEM PSALMUS cantici David.

Agitur hic de exaltatione capitis Christi vel Ecclesiae et membrorum, et inimicorum dejectione hic et in futuro, hac intentione, ut malos terreat ac bonos laetificet. Unde et in titulo et in psalmo multipliciter monet et mente exsultare et opere, primo breviter tangens, quae post latius explicat, scilicet exaltationem Christi, et dejectionem inimicorum, bonorum gratiam et laetitiam hic et in futuro. Secundo de verbo Evangelii ibi: Deus, cum egredereris. [Col. 0163A] Tertio de donationibus Christi ascendentis, ibi: Dum discernit coelestis reges. Quarto de operibus, quae sunt conquassatio inimicorum, conversiones aliquorum, martyria ab utroque sexu, ibi: Deus noster, Deus salvos faciendi. Quinto precatur et asserit, quod incoeptum est, confirmari, et ut hoc fiat, haereticos destruit, ibi: In ecclesiis benedicite Deo Domino. Sexto eum, qui ascendit, dicit esse venturum, ut sanctos confirmet, ibi: Psallite Deo, qui ascendit.

Titulus psalmi praenotatus ita exponi potest: In finem psalmus cantici David, id est hic tractatus jucunditatis attribuendus est David prophetae consideranti in finem, id est in Christum, qui est finis legis ad justitiam, qui etiam cum «dilexisset suos, [Col. 0163B] in finem dilexit eos (Joan. XIII, 1) » pro eis moriendo, resurgendo, ascendendo, Spiritumque Paracletum mittendo, et illius operatione sanctam Ecclesiam, dissipatis inimicis ejus, construendo et glorificando. Haec omnia praevidens et desiderans futura David psalmista psallit ipse, atque ad psallendum caeteros invitat in sequentibus dicendo: Psallite Deo, qui ascendit super coelos coelorum ad orientem. Attendens autem, quod Moyses et populus Israel pugnaturi contra gentes adversarias elevabant arcam foederis dicendo: Surge, Domine, et dissipentur inimici tui, modum suae locutionis inde figurat, et Christum, qui per arcam illam significabatur, in quo quasi duae tabulae testamenti sunt omnes [Col. 0163C] thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi, per quem et tunc vincebat Israel, ad dejiciendos inimicos optat exaltari per gloriosam resurrectionem et admirabilem ascensionem dicens, ex intimo cordis affectu:

VERS. 2. Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus. Qui moriens in cruce ac jacens in sepulcro apparuit verus homo, ipse ut appareat verus Deus, exsurgat a mortuis in tanta suae divinitatis claritate, ut hanc ferre non volentes inimici ejus dissipentur, et fugiant qui oderunt eum a facie ejus. Ipsi qui stabant ante faciem ejus in cruce pendentis insultantes ei, et dicentes: «Alios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere (Matth. XXVII, 42) ,» nunc fugiant a facie ipsius resurgentis terrente illos fulgureo [Col. 0163D] aspectu primo angelicae visionis ad sepulcrum, deinde ipsius Dominicae glorificationis de vultu ejus procedente Spiritu sancto in igne, amicos apostolos inflammante simul et illuminante, inimicos autem Judaeos ac caeteros malignos urente propter invidiam, et excaecante propter superbiam. Is igitur, qui mortuus est ut homo, exsurgat ut Deus, cum sit ipse pariter homo et Deus, non duo tamen, sed unus Christus. Exsurgat, inquam, Deus, et dissipentur inimici ejus. Confidenter optabat, quod praesciebat futurum. Jam vero factum est in parte, quod optabat. Surrexit enim Christus, et per omnes gentes dispersi sunt Judaei, adhuc amplius dispergendi cum caeteris inimicis ejus paganis, haereticis, falsis Christianis ultimo judicio universaliter dissipandis. [Col. 0164A] Qui etiam nunc particulariter dissipantur eo magis, quo evidentius Dominicae resurrectionis testimonia credibilia facta sunt nimis in splendoribus sanctorum, signis et virtutibus ac prodigiis multis contestantibus, quod qui mortuus est homo propter delicta nostra, ipse quoque surrexit Deus propter justificationem nostram. Cum enim surrectio Christi sit causa efficiens nostrae justificationis, ut sol oriens causa est efficiens diei, quandiu vel quando non claret nostra justificatio, quasi mulieres lamentantes ad monumentum sepulti Domini sedemus, et ejus resurrectionem fieri nobis optantes dicimus: Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus. Quamvis enim semel mortuus ac sepultus in proprio corpore surrexerit, rursum tamen crucifigitur [Col. 0164B] et ostentui habetur ac sepelitur, quoties veritas, quae est ipse, opprimitur, contemnitur et mala falsitatis consuetudine quasi lapide magno advoluto intra silentii sepulcrum tenetur clausus veluti nunquam resurrecturus Christus veritas, quando per falsos Christianos, per falsos clericos, monachos, episcopos aliosque judices, nec non per falsos poenitentes ita invalescit falsitas, ut putetur esse veritas. Contra quae mala recte cum propheta optamus, ut exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus. Exsurgat Christus in veris Christianis ejus resurrectione justificatis: et dissipentur inimici ejus falsi Christiani. Exsurgat ipse Veritas in suis membris aut vere innocentibus aut vere poenitentibus: et dissipentur inimici ejus neque vere innocentes neque vere [Col. 0164C] poenitentes. Exsurgat ipse justitia in suis aut per innocentiam justis, aut per poenitentiam justificatis: et dissipentur inimici ejus injusti et justitiae inimici. Dissipentur non in eo, quod sunt homines factura Dei, sed in eo, quod sunt iniqui et inimici Dei. Sic dissipatus est Saulus inimicus, ut fieret Paulus amicus, et multi ex inimicis amici facti ostendunt in se adimpletum, quod in sequentibus dicitur: Lingua canum tuorum ex inimicis, quia de inimicis Dei facti sunt canes Dei bene latrantes et in custodia domus aut gregis vigilanter excubantes. Qui autem, cum essent inimici, noluerunt bene dissipari, malo suo male dissipati et perditi sunt juxta illud: «Malos male perdet (Matth. XXI, 41) .»

[Col. 0164D] Cum ergo sit gemina dissipatio et perditio inimicorum Dei, nos alteram, quae in bono est optantes, alteram, quae in malo est Prophetae verbis prophetantes assidue dicamus: Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus: et fugiant qui oderunt eum, scilicet pertinaces inimici odientes justum, fugiant a facie ejus, fulgore justitiae percussi odientes bonum, fugiant a facie ejus, fulgore bonitatis tanquam vespertiliones exagitati. Insipientes et maligni, qui oderunt sapientiam, fugiant a facie ejus fulgore sapientiae ubique radiante, ita ut, etsi fugiant, non tamen effugiant a facie ejus, quin comprehendantur in astutia sua. Odientes veritatem et pietatem fugiant, nec tamen effugiant, quin verae pietatis et piae veritatis regulis et disciplinis, veluti quibusdam retibus [Col. 0165A] ipsi pisces maris, ita involvantur, ut vel pii fiant, vel impii, quod absit! permanentes vires nocendi vel semitas maris perambulandi non habeant. Fugiant non mutando locum, sed animum, quia neque ab oriente, neque ab occidente, neque a desertis montibus patet locus fugiendi, quoniam Deus ubique praesens ipse judex est, neque ullatenus judicium ejus declinari potest, nisi ab ejus ira fugiatur ad ipsius misericordiam. Talis autem non fit motu corporis locali sed motu mentis spirituali, dum vultus ejus iratus timetur, et ob hoc iniquitas cavetur. Sic ergo fugiant, qui oderunt eum a facie ejus peccata praeterita flendo et flenda imposterum cavendo, ut ab ipso irato ad ipsum placatum sit eis tutissimum refugium. Veniente ipso, et apparente [Col. 0165B] in nubibus, de quibus ait: «Amen dico vobis, videbitis Filium hominis venientem in nubibus cum potestate magna, et majestate (Matth. XXIV, 30) ,» a fulgurosa ipsius facie tunc ubique splendente in sanctis velut in speculis purissimis, quando ipse sol justitiae apparebit in nubibus candidissimis, fugiant nubes atrae a facie majestatis ejus. Et quia tunc fugiendi erit appetitus, non tamen effugiendi ullus locus, expono quid dixerim: fugiant subdendo.

VERS. 3. Sicut fumus deficiant. Fumus duobus modis deficit, vel in altum elevatus, vel magnitudine surgentis flammae devoratus. Igitur et isti elatione suae mentis deficiant, ut malum quod volunt, non valeant, sed in pravis conatibus evanescant. Aut [Col. 0165C] certe sicut fumus ex flammae ascensu evanescit, ita ex flamma gehennae considerata, ubi ignis eorum non exstinguetur et vermis eorum non morietur, fumosa eorum nequitia deficiat vel nunc per veram poenitentiam quod oramus, vel tunc in judicio per poenam quod prophetamus.

Et sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei. Ardentibus candelis cera fluit, ac perit a facie ignis, et sui detrimento facit lumen sanis oculis. Est autem Deus noster ignis consumens peccata, quae ipse non fecit, et illuminans rationalem creaturam, quam ipse fecit, ut pereant peccatores, et salventur homines, qui tamen salvari acquiescunt. Fiat, fiat ita, sicut praeordinatum est, ut [Col. 0165D] facie Dei se manifestantis et ignea virtute bonos illuminantis per veritatis agnitionem et inflammantis per virtutis amorem, peccatores, non homines pereant, et suae perditionis exemplo aliis lumen et exemplum ostendant, quo instructi a perditionis fovea sibi caveant. Vel pereant sicut fluit cera a facie ignis, ut videlicet hic poenitentiae lacrymis fluant liquescente ipsorum duritia prae ardore bonae voluntatis de peccato praeterito dolentis, et de futuro libenter caventis. Hac vera poenitentia de injustis fiant justi, et plures de numero peccatorum sociabuntur numero sanctorum semotis impoenitentibus male pereuntibus. Illis ergo sequestratis, et carceri poenali mancipatis, ne perturbare valeant unanimitatem justorum.

[Col. 0166A] VERS. 4. Justi epulentur, et exsultent in conspectu Dei. Justi vel per innocentiam glorificati, vel per veram poenitentiam purificati epulentur in convivio nuptiali, ornati veste nuptiali, sciantque sibi dictum a sponso: «Comedite, amici, et bibite, et inebriamini, charissimi (Cant. V, 1) ,» et ideo non trepident rege introeunte, ut videat discumbentes; imo exsultent in conspectu ejusdem regis et Dei sui, bene sibi conscii de veste nuptiali, quae intelligitur charitas Dei et proximi, quam qui habuerit non ejicietur foras a conspectu Dei in tenebras exteriores, ubi erit fletus et stridor dentium, sed intus manebit in conspectu Dei, visurus ipsum Deum beata et sempiterna visione, qua beati mundo corde eum videbunt. Ideo exsultent non in oculis hominum, suam justitiam [Col. 0166B] jactanter ostendendo, sed in conspectu Dei, qui sine errore conspicit omne quod bonum habent, ipsius gratiae attribuendo. Super cujus certo et inerrabili testimonio, quod Spiritus ejus reddit spiritui eorum contestans eos esse filios Dei, exsultent in conspectu ejus, non sicut antea servientes illi in timore et exsultantes ei cum tremore, cum necdum perfecta charitas foras misit timorem; sed delectentur in laetitia sic nunquam illis finienda, sicut charitas eorum nunquam excidet. Hujus charitatis bene sibi conscii, misso foras timore, laetentur, et epulentur, et exsultent in conspectu Dei, atque remoto penitus poenalis timoris aculeo, permanente tamen timore sancto et casto, delectentur in laetitia. Vobis autem dilectis Dei, qui tantae laetitiae in futuro consummandae [Col. 0166C] nunc arrham tenetis, quia Deum et proximum diligitis, facta nunc ad vos apostropha loquor ut praesentibus ego David vel ego quivis psalmista et dico vobis:

VERS. 5. Cantate Deo, psalmum dicite nomini ejus: iter facite, qui ascendite super occasum. Cantate Deo simplici bonitatis intentione, psalmum dicite bona operatione. Cantate Deo, ejus per omnia gloriam quaerendo interno mentis proposito, atque ut proximi videant opera vestra bona et glorificent Deum, psallite nomini ejus bene operando. Et si quis nomini vestro attribuit hujusmodi psalmum, vos contradicite ac psalmum dicite nomini ejus, illi soli attribuendo bonum opus, qui solus operatur [Col. 0166D] omnia in omnibus ad gloriam sui nominis, ad ostensionem suae bonitatis. Petrus et Joannes ascendebant in templum ad horam orationis nonam. Hoc erat cantare Deo. Et quidam vir, qui erat claudus ex utero matris suae, audivit ab ipsis: «In nomine Jesu Christi surge et ambula (Act. III, 6) .» Tunc exsiliens claudus ambulavit et intravit cum illis. Hoc erat psallere in nomine Domini. Unde nec Petrus dixerat: Surge, et ambula in nomine meo, sed: In nomine, inquit, Jesu Christi surge et ambula. Postea ubi populus vidit claudum ambulantem et laudantem Deum, non Petrum sive Joannem, sentientes apostoli a populo sibi de tanto miraculo gloriam assignari, dixerunt: «Quid nos intuemini, quasi nostra virtute aut pietate fecerimus hunc ambulare? [Col. 0167A] Deus Patrum nostrorum glorificavit Filium suum, et in fide nominis ejus dedit integram sanitatem in conspectu omnium vestrum (Act. III, 12, 13, et 16) .» Sic opus divinum ad gloriam nominis referre psalmum dicere, fuit nomini ejus.

Et vos igitur, per quos Deus usque in finem saeculi bona operatur, si quando super hoc tentamini, ut de his quasi vestra virtute aut pietate gesta sint, vel tacite vel aperte gloriemini, sic psalmum dicite nomini ejus, ut non vestrum, sed ipsius nomen glorificandum praedicetis, ne captando vel raptando vel sponte oblatum vobis acceptando gloriam, Deo non vobis debitam, sitis fraudulenti ministri recte quidem offerendo, sed non recte dividendo, quando bene quidem operamini, sed non bene gloriamini [Col. 0167B] usurpando vobis gloriam boni operis. Rectius divisit angelus dicens: «Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .» Gloria, inquit, Deo, pax hominibus, ut intelligatur solus Deus glorificandus per omnia et in omnibus, qui pacem largitur hominibus bonae voluntatis. Contenti ergo sint oblata sibi pace, ac Deo relinquant gloriam, ne, si usurpant gloriam inconcessam, perdant pacem concessam.

Vos praecipue sitis de cautela ista commoniti, quibus attitulatur iste psalmus cantici, quoniam cantores et doctores pariterque operatores justitiae ad hoc estis electi et constituti, ut in spiritu et in virtute Eliae seu Joannis praecursoris viam Domino praeparetis, reges aliosque principes malos increpando, [Col. 0167C] plebem perfectam parando, prava in directa et aspera in vias planas ordinando. Et quidem nos cum parvulo David parvuli ad haec agenda non sumus idonei vel digni: verumtamen in isto psalmo cantici applaudendo vestrae virtuti ex affectu psallimus, et dicimus vobis praeconibus et praecursoribus Domini: Iter facite ei, qui ascendit super occasum, Dominus nomen illi. Praedicatione vestra facite audientium corda de pravis recta, de asperis plana, simulque servate in omni puritate corda vestra, ut venienti Domino sint parata et grata non solum ad inambulandum, sed etiam inhabitandum, sicut ipse dicit: «Quoniam inhabitabo in illis, et inambulabo, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus [Col. 0167D] (II Cor. VI, 16) .» Iter itaque facite illi deambulaturo in Ecclesia peregrinante in terris, quanquam super omnia exaltatus regnet in coelis. Ipse est enim, qui ascendit super occasum, dum casum proprii corporis in morte recuperavit gloriosa resurrectione atque admirabili ascensione: vel ascendit super occasum, quia in nobis vetus vita cadens occidit, nova eum venientem suscipit.

Aliter: Sol iste visibilis post hiemale solstitium tendens ad aestivale quotidie ascendit super occasum, quia de die in diem altior ascendit, quam pridie occiderat, cum progressionario cursu ab hiemalibus signis ad aestivalia propinquat. Similiter sol justitiae Christus quasi de alto et aestivali celsitudinis paternae solstitio, ubi una cum Patre altissimo fuit ei [Col. 0168A] aeterna semper statio, ad humanae fragilitatis infirma exinanitus, et tanquam in solstitio hiemali humilis et parvulus inventus ut homo, natus videlicet ex femina circa hiemale tempus, quando sol non descendit ulterius, ut ascenderet illuc ubi erat prius, extunc profecit «aetate ac sapientia et gratia coram Deo et hominibus (Luc. II, 25.) » is, qui erat «plenus gratia et veritate (Joan. I, 15) ,» jam tunc veluti post hiemale solstitium coepit ascendere super occasum. Quasi enim toties visus est occidisse, quoties humana passus desiit suae Divinitatis radios emittere: sed tamen super hujusmodi occasum fulgidior semper ascendit, quia infirmum ejus fortius hominibus claruit: verbi gratia, reclinatus in praesepio ut infirmus infans tanquam in occasu fuit; [Col. 0168B] sed stella magos eo ducente, atque illis eum adorantibus mysticis muneribus ascendit super occasum rutilante in cordibus eorum splendore Divinitatis ejus tanto majori et mirabiliori claritate, quanto virtus in infirmitate non minuebatur, sed magis perficiebatur, imo ab aeterno perfecta ostendebatur. Item quod femineis lactabatur uberibus, erat illi soli aeterno quasi quidam occasus. Attamen super occasum hunc ascendit canentibus illi angelis: Gloria in excelsis Deo; vel certe in eo, quod ubera sugens feminea de coelo coelitus ipse impleverat manente matris virginea integritate, fuit illi super occasum ascendere. Item: Venit ad nuptias carnales quasi homo, quod fuit illi occidere, sed ascendit illic super occasum faciens de aqua vinum, quo miraculo [Col. 0168C] se ostendens Deum, post humilitatem velut in occasu praecedentem, manifestavit gloriam velut iu ortu corusco subsequentem, et super occasum ascendentem.

Sic orientalem splendorem Filii Dei praecedit semper quasi occidentalis humilitas ejusdem Filii hominis. Sicut enim sol non venit ad ortum nisi per occasum, neque unquam ascenderet in oriente, nisi prius occumberet in occidente: ita semper meritum humilitatis praecedentis janua est gloriae subsequentis, quia «omnis, qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV, 11) .» Igitur, ut dictum est, gloriam Filii Dei semper praecedit humilitas unius ejusdemque Filii hominis, [Col. 0168D] quod agnosci promptum est fere in omnibus quae fecit, vel perpeti dignatus est, in terris nostrae salutis voluntarie intentus operationi. Natus de femina, ut dictum est, virgineis lactabatur uberibus, pannis involutus, ab angelis «Gloria in excelsis Deo» canentibus collaudatur, et in praesepis angustia positus in latitudine coeli stella fulgente declaratur, ad templum tanquam peccator deportatus a Simeone lumen verum praedicatur, et inter peccatores ad servi sui baptismum veniens voce Patris et Spiritu sancto visibili specie super illum apparente Sanctus sanctorum manifestatur, fraudes perfert tentatoris et mox accedentes angeli ministrant ei. Famem patiebatur ut homo, sed de quinque panibus et duobus piscibus quinque millia satiavit [Col. 0169A] ut Deus. Fatigatus in via petiit aquam a muliere Samaritana, sed mox eidem obtulit aquam vivam, quam qui biberit, non sitiet unquam. Fugit persequentium lapides, ne illi mortem, quam non praeordinaverat, inferrent, et mox Lazaro mortuo quatriduano vitam reddidit. Sic semper humiliatus ante gloriam super occasum ascendit sol justitiae Christus, ut eodem modo ascendere discat christianus. Filii Zebedaei quasi praetermisso tali occasu volebant ascendere petentes, mediante matre, ut unus ad dexteram, et alter ad sinistram sederet in regno Christi; sed ipse revocavit eos ad ordinem docens, ante gloriam talis ascensionis bibendum calicem passionis (Matth. XX, 21) .

Ad ultimum, ne arguamur tanquam Pharisaei et [Col. 0169B] Sadducaei signum de coelo quaerentes, et tamen signa temporum dijudicare nolentes prosequamur ordinem solis justitiae rutilo descensu ad occasum tendentis, et postea super occasum ascendentis. An non rutilus fuit ille descensus ejus ad mortis occasum, quem celebrat Ecclesia in die Palmarum solemniter commemorando ipsius adventum ad locum praescitae passionis et mortis jam tunc imminentis? Multo vero amplius ascendendo super occasum, tunc sol iste resplenduit, cum tertia die valde mane orto jam sole depulsa est nox tristitiae, atque illuxit illa dies laetitiae, de qua canitur: «Haec est dies, quam fecit Dominus, et laetemur in ea (Psal. CXVII, 24) .» De hoc ejus occasu, et ascensu beatus [Col. 0169C] Gregorius papa in homilia ⁜ (13) disputans dicit: Super occasum Dominus ascendit, «quia unde in passione occubuit, inde majorem suam gloriam resurgendo manifestavit. Super occasum videlicet ascendit, quia mortem, quam pertulit, resurgendo calcavit. Ait ergo: Ei, qui ascendit super occasum, iter facite, id est resurgenti Domino in vestris cordibus per fidem praebete viam. Ei utique qui ascendit super occasum, iter facimus, cum ejus gloriam fidelibus mentibus praedicamus, ut eas et ipse post veniens per amoris sui praesentiam illustret.» Hinc Joanni per Spiritum dicitur: «Praeibis ante faciem Domini parare vias ejus (Luc. I, 76) .» Quisquis etenim praedicando a sordibus vitiorum audientium [Col. 0169D] corda mundat, venienti sapientiae viam praeparat.

Notandum sane quia transcenso semel mortis occasu sol justitiae Christus ulterius tali occasu non occidet; quia ultra non moritur, et mors illi non dominabitur, sed tamen in corpore suo, quod est Ecclesia, perseverat vicissitudo illa, in qua idem sol cognoscit occasum suum et ortum, nunc tenebris tentationum et errorum seu persecutionum contra Ecclesiam vel ecclesiasticam personam invalescentibus, nunc eisdem sedatis aut mitigatis in longitudine dierum fidelibus gaudentibus et prospere [Col. 0170A] agentibus. De hac vicissitudine alias dicitur: «Posuisti tenebras, et facta est nox, in ipsa pertransibunt omnes bestiae silvae. Catuli leonum rugientes, ut rapiant, et quaerant a Deo escam sibi;» ac deinde: «Ortus est sol, et congregati sunt, et in cubilibus suis collocabuntur. Exibit homo ad opus suum, et ad operationem suam usque ad vesperam (Psal. CIII, 20-23) .» Varietas haec alternari non cessabit usque ad illum solis ortum diei octavae clarescentis universali resurrectione, in qua fulgebunt justi tanquam sol, in qua erit lux lunae sicut lux solis, quando reformabitur corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis Christi. Amodo jam dicit Spiritus, ut requiescant a laboribus nocturnis. Nox enim ultra non erit neque clamor [Col. 0170B] neque luctus neque dolor, quia prima abierunt, quando sancti pro Domino suo laboraverunt, et in occasu ejus passioni complantati sunt, communicantes morienti, ut eidem complantarentur orienti et resurgenti, atque in coelos ascendenti. Unde quia non est alia via, qua veniatur ad ipsum, vel qua veniat ipse ad nos nisi humilitas et obedientia, in occasu et morte ipsius praeostensa, vos, qui docendi habetis officium, iter facite ei, qui ascendit super occasum praeparando corda vestra et aliorum ad imitandum ipsius occasum per humilitatis et obedientiae meritum solis occasui assimilatum. Quia sicut sol post occasum venit ad ortum, sic omnis, qui se humiliat exaltabitur, et qui ex charitate obedit [Col. 0170C] mandatis, ipse in semetipso persentiet gressus ad se venientis illius Domini, qui ascendit super occasum. «Si quis,» inquit, «diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23) .» Ac ne forte ambiguum sit tibi, quod ab illo haec possunt fieri, dico tibi: Dominus nomen est illi. Sunt qui dicantur Domini multi sive in coelo sive in terra, sed improprie, quia nec in semetipsis, nec a semetipsis consistit eis potestas dominandi. Unde in coelo dominationes ipsum adorant, a quo dominandi potestatem habent, et in terra excelsus dominatur in regno hominum, cui voluerit, dans illud, et quando voluerit, aufert spiritum [Col. 0170D] principum. Sed ipse, qui ascendit super occasum, qui propter nos homines, et propter nostram salutem in forma servi humiliatus est usque ad mortis occasum, jam transcendit omne servile ministerium. Et sicut tunc a domino suo exinanivit semetipsum, cum in forma et officio servi diceret: «Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare, et dare animam suam redemptionem pro multis (Matth. XX, 28) ,» ita nunc ex quo ascendit super occasum, resurgens a mortuis in Deo abscondita servili forma, Dominum se ostendit in coelo et in terra. Unde et dicit: «Data est mihi omnis potestas [Col. 0171A] in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) .» Vere itaque ac proprie Dominus nomen est illi, qui non solum in Divinitate sua semper habuit et habet cum Patre omnipotente ac Spiritu sancto individuam potestatem per omnia et super omnia dominandi, sed eamdem potestatem contestatur datam suae humanitati. Nempe quod dicit sibi datam potestatem omnem in coelo et in terra, non potest congrue ad Divinitatem ejus referri, quae hanc potestatem semper habuit, sed ad humanitatem refertur aptissime, quae hanc ex tempore accepit. Unde per omnia vere ac proprie Dominus nomen illi, qui hoc nomen super omne nomen omnium dominorum semper in Divinitate habuit, et idem nomen donante Patre in sua humanitate accepit. Quia enim humiliavit se [Col. 0171B] ipsum factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis: «Propter» hoc illum «Deus exaltavit, et donavit illi nomen, quod» non est recensendum intra nomina dominorum multorum, sed «quod est super omne nomen (Philipp. II, 9) .» ut quam proprie secundum suam Divinitatem dicitur et est omnium Dominus, ita nihilominus in sua humanitate eodem nomine super omne nomen glorificatus omnium Dominus dicatur et habeatur, nihilque dominationi ejus resistere valeat, sed potius in «nomine ipsius omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. X, 11) .» Ergo Dominus nomen illi.

[Col. 0171C] Et quia talis ac tantus est iste Dominus, ut ei servire sit regnare, vos, qui ei servitis iter faciendo ei, si forte in servitio tribulationem et dolorem inveneritis, nolite contristari, nolite deficere; sed potius omne gaudium existimantes, cum in tentationes varias incideritis, in servitio tanti Domini exsultate in conspectu ejus. Exsultate, non in conspectu hominum, qui saepe falluntur, dum servos illius Domini aspiciunt quasi tristes, et nesciunt semper eos esse gaudentes, et ideo exsultate in conspectu ejus potius, qui falli non potest, quam in conspectu hominum, spe gaudentes intus, ubi Deus videt in tribulatione patientes, ut videntes homines glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est. «Qui autem conturbat vos portabit judicium quicunque [Col. 0171D] est ille (Gal. V, 10) ,» sicut Achan ille turbatus est, qui turbaverat Israel praesumens interdicta sub anathemate civitate Jericho ruente. Dixerat enim Josue ad illum: «Quia turbasti nos, exturbet te Dominus in die hac (Jos. VII, 25) .» Qua sententia data lapidatus est ille a populo. Ita nimirum turbabuntur, qui vos conturbant militantes in exercitu veri Jesu expugnantis hunc mundum totum in maligno et sub anathemate positum. Turbabuntur, inquam, a facie ejus. Cujus ejus?

VERS. 6. Patris orphanorum et judicis viduarum. Orphani sunt, quibus mortuus est mundus et diabolus pater impiorum qualibus dicitur: «Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere [Col. 0172A] (Joan VIII, 44) .» Iste pater de concupiscentia mundana quasi de matre sibi consentanea gignit filios et filias cupientes facere desideria talis patris et talis matris. De numero talium colligitur Ecclesia catholica, cui dicitur: «Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, et concupiscet rex decorem tuum (Psal. XLIV, 11-12) .» Qui hanc vocem libenter et obedienter audiunt, patre malo sibi mortuo et matre concupiscentia illis exstincta orphani fiunt, et meliorem patrem inveniunt, qui vere ac jure dicitur pater orphanorum et judex viduarum, quia paterna benignitate fovet animas malo patre destitutas. Quas etiam protegit quasi viduas, utpote quibus error maritus, imo adulter, mortuus est illo judicante, [Col. 0172B] qui dicit Samaritanae: «Bene dixisti, quia non habeo virum: quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes, non est tuus vir (Joan. IV, 17-18) .» Similiter quaeque fidelis anima quinque viros habuit, quandiu sub regimine quinque sensuum dirigi potuit ac debuit, in puerili videlicet aetate. At ubi ad annos discretionis ventum est, nisi vero sponso Jesu Christo nubat, magis autem si adulterinus error cum eo cubat, Samaritanae verbis uti potest ita dicendo: «Domine, non habeo virum.» Et Dominus comprobans hujusmodi veritatis et peccati confessionem respondere poterit illi: «Bene dixisti, quia non habeo virum: quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes, non est tuus vir, hoc vere dixisti.» Placet enim talis confessio illi patri orphanorum [Col. 0172C] et judici ac defensori talium viduarum, quae confitentur errorem praeteritum, ut illa Samaritana, quae a Domino redarguta, quod is, quem post quinque viros habuerat, non esset ejus vir: «Domine,» inquit, «ut video, propheta es tu (Joan. I, 21) ,» quod erat arguenti acquiescere, atque se viduam non uxorem, peccatricem non legitimam recognoscere, juxta verbum talis prophetiae, qua dicta erant ei, quae fecerat. Reliquit ergo hydriam suam, et facta est apostola suae civitatis, annuntiando suis concivibus Jesum vidua illa quinque viris destituta, et de illo, quem non legitime habuit, redarguta. Similes illi fiunt, qui post regimen quinque sensuum suo tempore, ut dictum est, legitimum, perverso intellectui [Col. 0172D] tanquam adultero sociati, et inde per doctrinam veritatis redarguti humiliter acquiescunt arguenti veritati, atque alios, prout possunt, in id ipsum trahunt, ut et ipsi veritatem audiant, suumque Salvatorem agnoscant, et ejus protectionem tanquam viduae deposcant. Qui autem conturbant hujusmodi viduas Deum protectorem et judicem habentes, et ipsi utique turbabuntur a facie ejus patris orphanorum et judicis viduarum. Turbabuntur vel nunc ad poenitentiam, vel posthac ad damnationem. Unde turbabuntur? a facie scilicet ejus, id est, a manifesta notitia ejus, quae per faciem notatur, quia in facie notitia et agnitio est cujusque personae. «Cognoscetur autem Dominus judicia faciens (Psal. IX, 17) ,» vel nunc discernendo suos a non suis dissimili [Col. 0173A] vita, vel posthac dissimili sententia. Et ex ista cognitione turbabuntur quidam ad sui emendationem per vestram doctrinam, qui facitis iter ei, qui ascendit super occasum.

Super hoc bono fructu laboris vestri exsultate in conspectu ejus, quia non solum de praedictis orphanis et viduis, verum etiam de malis ad poenitentiam turbatis aedificatur domus unius moris, in qua Deo locus est requietionis, et in hoc loco sancto suo

VERS. 7. Deus habitat, et inhabitare facit non quoscunque, sed unanimes, unius moris disciplinam libenter servantes. Neque enim omnes, qui sunt in domo, in qua inter vasa honoris, etiam vasa contumeliae reperiuntur, sunt vel dici veraciter possuut [Col. 0173B] locus Dei Sanctus, sed solum unanimes, unum sentientes, id ipsum sapientes, id ipsum dicentes, et in eadem permanentes regula, quae ad unum dirigit, quod est necessarium. Ipsi sunt locus sanctus ejus, et templum nomini ejus dedicatum et sanctificatum, non suae virtutis aut pietatis merito, sed ipsius gratia gratuita, qui educit vinctos in fortitudine, similiter eos, qui exasperant, qui habitant in sepulchris. Nempe tales erant ex istis multi, qui nunc a vinculis peccatorum soluti, et de sepulcris scelerum suorum educti domus Dei, et sanctus locus ejus effecti sunt. Unde neque adhuc desperanda est eorum salus, qui similiter vincti sunt et mortui ac sepulti, quoniam Deus in loco sancto suo manens nec unquam desinens operari opus suum, ipse usque ad [Col. 0173C] suae domus omnimodam consummationem, quam ipse verus Salomon sibi aedificat, lapides vivos de mortuis creat, quos in se angulari lapide uniat atque unanimes faciat. Propterea non dico ego David praeteriti temporis verbis: qui eduxit, sed presentialiter: qui educit vinctos. Denique incessanter educit vinctos, quotidie solvit compeditos, venialibus scilicet peccatis irretitos, propter quae quotidie ingruentia et quotidie quoque deflenda, quotidie necesse habemus dicere: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) .» Neque vero haec dicentes frustramur, si nos ex corde dimittimus. Verax est enim, qui dixit: «Dimittite, et dimittemini (Luc. VI, 37) .» Qui etiam sub hoc pacto dimittentes debitoribus suis [Col. 0173D] educit vinctos dimittendo illis debita venialia, qualia obrepere solent per ignorantiam seu fragilitatem contra boni propositi piam voluntatem.

Similiter etiam eos, qui exasperant, educit, quoniam voluntarie quoque peccantibus et ipsius iram contra se irritantibus, ipsiusque lenitatem, quantum in se est, exasperantibus non negat indulgentiam, si tamen invenerit ipsos paratos ad poenitentiam. Ex talium numero quidam sepulti consuetudine peccandi ecce jam fetent ad similitudinem Lazari quatriduani. Etiam tales, qui sic habitant in sepulchris, Dominus pius vocans foras ad confessionem peccati suscitat ad vitam, flentibus et orantibus pro illis in sancta Ecclesia contemplativis et activis quasi Martha et Maria. Vincti ambulare quidem [Col. 0174A] volunt, sed non possunt. Qui vero exasperant positi in profundo, contemnunt. Multo magis autem qui fetent in pravae consuetudinis profundo sepulcro, non solum contemnunt, sed nec attendunt salutem suam. Hujusmodi vinctos et mortuos vocanti gratiae acquiescentes educit Salvator a perditione ad salutem. Et hoc facit in fortitudine sua, qua ipse attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter. Vel in fortitudine, qua illos post multiplicatas infirmitates confortat ad bonum opus, ut jam adversus peccatum usque ad sanguinem certantes fortiter in se adimpletum comprobent illud Apostoli dictum: «Ubi abundavit iniquitas, superabundavit gratia (Rom. V, 20) .» Quidam sic educti de sepulcris usque adeo convaluerunt de infirmitate, [Col. 0174B] fortesque facti sunt in bello, ut castra everterent exterorum praeliando in castrorum acie ordinata, quae est Ecclesia Dei et de talibus adaucta.

Diapsalma hic interponitur, quo a dictis dicenda distinguuntur: satis congrue, quia hucusque breviter tetigit Psalmista, quae deinceps latius explicaturus est ita incipiens:

VERS. 8. Deus cum egredieris in conspectu populi tui, cum pertransires in deserto.

VERS. 9. Terra mota est, etenim coeli distillaverunt a facie Dei Sinai. Verbis istis ita commemoratur historia praeterita, ut simul annuntietur gratia futura hoc modo: Vere tu, Deus, educes vinctos in [Col. 0174C] fortitudine, quod ita futurum probant exempla priora. Nam cum egredereris in exitu Israel de Aegypto, vinctos tuos educens a vinculis Pharaonis, te praecedente populum tuum in columna nubis per diem et ignis per noctem, prae magnitudine fortitudinis tuae terra mota est, quoniam et Aegyptii terreni agnoscentes in tantis mirabilibus fortitudinem tuam turbati sunt, et moti sunt, ita ut imminentibus undique sibi fluctibus Rubri maris dicerent: «Fugiamus Israelem, Dominus enim pugnat pro eis contra nos (Exod. XIV, 25) .» Et hoc miraculum tuae fortitudinis audientes principes Philisthiim «conturbati sunt,» itemque «principes Edom, et robustos Moab obtinuit tremor: obriguerunt omnes habitatores Chanaan,» quando irruit «super eos formido [Col. 0174D] et pavor in magnitudine brachii tui (Exod. XXV, 15-16) ,» audientibus tunc ipsis, quod tu, Deus, egredereris in conspectu populi tui educens illum in manu potenti et brachio excelso. Cum ergo in tanta fortitudine, tu Deus, non solum egredereris ex Aegypto, sed etiam pertransires in deserto, annis quadraginta proximus generationi illi, quam sic eduxisti, revera mota est terra, et concussa sunt gentium corda terrena propter mirabilia tua inibi ostensa. Etenim coeli distillaverunt a facie Dei Sinai, a facie Dei Israel, sive ut alia translatio habet: Mons Sina a facie Dei, subaudis: fumavit ascendente in illum Moyse ac descendente super illum Domino. Coeli distillaverunt, quia de coelis Domino loquente ad Moysen verba mandatorum et judiciorum veluti [Col. 0175A] quaedam roris aut pluviae stillicidia descenderunt. Vel coeli distillaverunt, quando pluit illis manna de coelo a facie Dei Sinai, quia in monte Sina data est lex. Interpretatur enim Sina tentatio, quod illic datae legi satis congruit, quae ad tentationem populo antiquo data fuit juxta verbum Domini dicentis: «Ut tentem eum, utrum ambulet in lege mea, an non (Exod. XVI, 4) .» Vel quia ubi venit mandatum, revixit peccatum crebrescentibus inde magis tentationibus, quod populus ille durae cervicis nitebatur semper in vetitum, quomodo primus homo plus appetivit lignum scientiae sibi vetitum, quam omne lignum paradisi concessum sibi. Coelis igitur ita distillantibus

VERS. 10 et 11. Pluviam voluntariam segregabis [Col. 0175B] tunc ad litteram: Et segregabis adhuc in spiritu haereditati tuae, id est populo, quem elegisti, in haereditatem tibi. Pluviam dico voluntariam, id est gratuitam, haereditati tuae segregasti, quia non fecisti taliter omni nationi, et judicia tua non manifestasti ulli super terram genti, sicut illi, tuae haereditati, quam propter hoc ipsum beatificamus dicendo: «Beata gens, cujus Dominus Deus ejus, populus, quem elegit in haereditatem sibi (Psal. XXXII, 12) .» Verumtamen quia non erat data lex, quae posset vivificare, quia nihil ad perfectum adduxerat, imo infirmabatur per carnem facta importabilis per carnales caeremonias, quarum «jugum neque nos neque patres nostri,» ait Petrus, «portare potuimus (Act. XV, 10) ,» et ipsa haereditas, gens videlicet cultui [Col. 0175C] tuo haereditaria infirmata est in pluribus indisciplinatis, quorum corpora in deserto prostrata sunt. Tu vero perfecisti eam in paucis disciplinatis, verbi gratia in Josue et Caleb, caeterisque introductis in Terram promissionis, in qua velut animalia tua illi habitabant, qui legis jugum qualitercunque portare conati sunt.

Ecce in his verbis litterae litteralem sensum quaesivimus, et invenimus, prout juvante Deo potuimus. Verum quia de illa gente per praevaricationem legis infirmata minus congrue dici potest: Tu vero perfecisti eam, quoniam percussa potius quam perfecta est illa generatio prava et perversa usque adeo, ut etiam propter murmurationes ejus amaricati Moyses et Aaron temporali morte fuerint percussi atque ab [Col. 0175D] introitu Terrae promissionis prohibiti: melius et competentius omnia ista spiritaliter disseruntur et intelliguntur, quod etiam verba innuunt futuri temporis de futuro magis mysterio prophetantia quam de praeterito historiam narrantia, cum dicitur: Deus, cum egredieris coram populo tuo, cum pertransieris in deserto pluviam voluntariam segregabis, Deus, haereditati tuae. Quod vero etiam interseruntur verba praeteriti temporis, non est insolitum prophetis, qui multoties praenuntiant futura quasi narrando praeterita, ut illic: «Foderunt manus meas, et pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea. Diviserunt sibi vestimenta mea: et super vestem meam miserunt sortem (Psal. XXI, 18, 19) .» Sicut ergo ibi [Col. 0176A] Christus in Propheta loquens conqueritur quasi praeterita, quae de illo, cum haec scriberentur, erant futura, ita cum hic dictum fuit a propheta: Terra mota est, etenim coeli distillaverunt: et infirmata est, tu vero perfecisti eam et caetera in hunc modum, verbis quasi praeteritae historiae contexitur de futuris enuntiatio prophetiae.

Dicamus ergo: Deus, qui educis vinctos, et similiter eos, qui exasperant, qui habitant in sepulcris, hoc opus tuae virtutis tunc maxime operaris, cum egredieris in conspectu populi tui. Quasi enim tunc intus in deserto latuisti, cum nedum egressus es in salutem populi tui. Egressus vero a Patre per mysterium sanctae incarnationis tuae operatus es salutem [Col. 0176B] in medio terrae in conspectu populi tui de Abrahae stirpe geniti, et Patri tuo dilecti propter te inde nasciturum, et egressurum de virga Jesse. Populus ille tuus peculiaris in conspectu suo te habuit in spe nasciturum de se. Postquam vero egressus es realiter per incarnationis manifestationem in conspectu suo te habuit. Ipsi enim, quibus promissus et missus fuisti, consideraverunt et conspexerunt te, probaverunt et viderunt opera tua, qualia nemo alius fecit, quae si non vidissent, peccatum non haberent; nunc autem et viderunt et oderunt et te et Patrem tuum. Propterea relicta illis domo sua deserta, quae a te fuit prius inhabitata, pertransisti ad aliud desertum ex tunc a te inhabitandum juxta illud propheticum: «Laetabitur [Col. 0176C] deserta et invia, et exsultabit solitudo et florebit quasi lilium. Germinans germinabit, et exsultabit laetabunda et laudans (Isa. XXXV, 1, 2) . Quare?» quia gloria Libani data est ei. Libanus ex uno latere terminus Judaeae significat Judaicum populum, cujus gloria translata est ad gentilitatem prius desertam et inviam, quando ipsis repellentibus verbum Dei, quibus erat promissum et missum, transierunt apostoli ad gentes, dicente Paulo apostolo: «Vobis oportebat primum loqui verbum Dei, sed quoniam repulistis illud, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII, 46) .» Tunc terra mota est hominibus terrenis commotis partim ad obsequendum apostolis, partim ad persequendum eos eorumque sequaces. Nec mirum, quod [Col. 0176D] ita varie mota est terra. Etenim coeli, apostoli scilicet non uniformiter in una lingua stillaverunt, sed varie variis linguis loquentes magnalia Dei distillaverunt aliis annuntiando iram, aliis vero clementiam, prout sese habuit varietas audientium. Sic coeli enarrantes gloriam Dei distillaverunt, non a semetipsis tamen, sed a facie Dei per illos loquentis, et ipsos inhabitantis.

Alia translatio habet: Mons Sina a facie Dei, subaudis: fumavit, sive distillavit. Mons idem est, quod coeli. Nec moveat pluraliter dictum coeli et singulariter mons in ejusdem rei significatione, quoniam sic alibi, cum pluraliter dictum fuerit: «Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 2) ,» singulariter [Col. 0177A] idem repetitur nomine firmamenti, quod intelligitur vel unum coelum propter unam fidem, vel plures coeli propter divisiones gratiarum. Isti coeli distillaverunt non ex propria virtute, sed a facie Dei Sinai, qui videlicet legem dedit in monte Sina, et a facie Dei Israel, qui eamdem legem adimplere venit per benedictionem, qua benedicit verum Israel commutans nomen Jacob in Israel. Ipse enim, qui dedit legem in monte Sina (quod interpretatur tentatio ) quae inter tentationes, quas excitat, non liberet; sed quasi paedagogus terreat, etiam dabit benedictionem, quae liberando nomen Jacob in tentatione luctantis in nomen Israel commutet, ut hujusmodi luctator nequaquam ultra vocetur Jacob, sed Israel sit nomen ejus, cum attactu angelico seu divino emarcesceret [Col. 0177B] nervus femoris data de sursum virtute castitatis, quae dari non potuit plene per legem tentationes augentem, datur autem per gratiae divinae pluviam voluntariam tentationes exstinguentem. Hanc pluviam mons Sina stillavit, quae et lex gratiam praefiguravit, et apostolus Paulus ejusdem legis alumnus ipsam gratiam, quae in eo vacua non fuit, gentibus praedicavit. Vel etiam caeteri apostoli similiter legis alumni tanquam coeli enarrantes gloriam Dei super terram distillaverunt, id est caute ac distincte praedicaverunt. Non enim omnibus omnia dixerunt; sed aliter infirmis, aliter fortibus, aliter senibus, aliter juvenibus, aliter sanis, aliter aegris loquendo secundum varia hominum genera multiformiter distillaverunt non parvo stillicidio, sed ita [Col. 0177C] copiose, ut illis distillantibus pluvia fieret universalis, non in Judaea tantum, sed in universa terra. Et pluvia quidem fuit universalis, qua pluit Deus super justos et injustos, verumtamen segregabis eam diversos effectus inde operando, cum terra universa exinde compluta in aliis dat fructum suum, in aliis autem permanet sterilis, sed quod pejus est, non solum non facit fructum nativitatis juxta seminis aut pluviae nobilitatem, sed quanquam diligenter exculta, spinas tamen ac tribulos germinat. Propter quod dico de hac terra tua, de hac haereditate tua, quod infirmata est, quantum ad illos, qui fructum bonum non fecerunt, tu vero perfecisti eam, quantum ad illos, qui corde bono et optimo verbum Dei retinentes [Col. 0177D] fructum afferent in patientia. Infirmata est haereditas tua, in terra petrosa, spinosa et conculcata, tu vero perfecisti eam in terra bona fructum afferente vel tricesimum vel sexagesimum vel centesimum. Tricesimum in conjugatis disciplinate viventibus, sexagesimum in continentibus post conjugium seu fornicationem caste viventibus, centesimum in virginibus torum in delicto nescientibus, et ideo in respectione animarum sanctarum fructum centesimum habentibus. Aliter: Fructum tricesimum cognoscimus in fide Trinitatis, sexagesimum in perfectione operationis, centesimum in puritate contemplationis. His nimirum fructibus inter se distinctis et ab invicem segregatis comprobatur, quod tu Deus, pluviam voluntariam segregabis haereditati tuae. [Col. 0178A] Et infirmata est ipsa haereditas, id est agnovit ex se nihil boni posse. Tu vero perfecisti eam. Nam «virtus in infirmitate perficitur (I Cor. XII, 9) ,» quando quis in se deficiens in Dei virtute proficit, atque in se responsum mortis habens in Deo convalescit, qui suscitat mortuos et vivificat se seque humiliantes exaltat

Aliter: Haereditas tua, Deus, infirmata est abundante peccato: tu vero perfecisti eam, quoniam «ubi abundavit iniquitas et delictum, superabundavit gratia (Rom. V, 20) .» Haereditas tua infirmata est, quia lege ostendente, non autem sanante vulnera eorum, qui sub ipsa erant, «multiplicatae sunt infirmitates eorum (Psal. XV, 4) ,» id est multae apparuerunt infirmitates eorum. Tu vero perfecisti eam [Col. 0178B] vel legem vel haereditatem, quia non venisti solvere legem, sed adimplere ac perficere, ipsosque regni tui ac promissionum tuarum haeredes ita confortare, ut post multiplicatas infirmitates accelerarent sub gratia perficere opus propriae salutis, quod sub lege perfici non valebat, quae nihil ad perfectum adduxit. Recte itaque dicitur tibi Deus, quoniam et lex et haereditas tua infirmata est, tu vero perfecisti eam, et perficies usque ad plenam consummationem segregando ei pluviam voluntariam, scilicet novae legis gratuitam de qua dicitur: «Voluntarie genuit nos verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturae ejus (Jac. I, 8) .» Voluntarie genuit nos Deus Pater verbo veritatis assumendo nos in adoptionem filiationis, tu vero, Deus Fili, perfecisti, et perficis nos [Col. 0178C] emittendo quasi pluviam voluntariam Spiritum tuum, qui ubi vult spirat, quique gratiam suam dividens singulis prout vult, voluntariam pluviam donorum suorum segregat haereditati tuae, alios faciendo prophetas, alios apostolos, alios evangelistas, alios pastores et doctores, quibus gregem tuum pascentibus animalia tua habitabunt in eadem haereditate tua, quae de se nihil boni posse recognoscens, et in semetipsa responsum mortis habens infirmata est: tu vero perfecisti eam, faciens eam convalescere de ipsa infirmitate, in qua virtus proficit, non deficit; nam virtus mentis in infirmitate carnis perficitur, et virtus gratiae in infirmitate legis quaeritur et acquiritur.

[Col. 0178D] Aliter: Haereditas gens tua, quam elegisti in haereditatem tibi, infirmata est, quoniam exterior homo ejus corrumpitur: tu vero perfecisti eam, quoniam te operante interior homo renovatur de die in diem. «Quando enim infirmor,» ait Apostolus, «tunc fortior sum et potens (II Cor. XII, 10) .» Ita nimirum in haereditate tua fortitudo mentis virtus est, infirmitas autem carnis custodia virtutis. Hebraica veritas habet: Deus, cum egredereris ante populum, et ambulares per desertum terra commota est, et coeli stillaverunt a facie Dei Israel. Pluviam voluntariam elevasti Deus, haereditatem tuam laborantem tu confortasti. Sequitur:

Animalia tua habitabunt in ea. Tu pluviam gratiae segregas haereditati tuae, et in ea haereditate vel [Col. 0179A] gratia habitabunt animalia tua, de quibus in unum cooadunatis consistit ipsa haereditas tua. Sic de multis ecclesiasticis personis habitantibus in Ecclesia consistit ipsa Ecclesia: sic de Sponsis obviam Sponso et Sponsae obviantibus ipsa consistit Sponsa. Ergo animalia tua mansueta jugo disciplinae assueta, mites videlicet atque humiles tui spiritu pauperes habitabunt in haereditate tua, ita ut sint ipsi haereditas tua.

Aliter: Animalia tua habitabunt in ea, gratia pluviae voluntariae, quam segregasti haereditati tuae, quibus et dicis: «Manete in dilectione mea (Joan. XV, 9) ,» tanquam si dicas: habitate in gratia mea, utimini pluvia mea voluntaria. Et quidem tu pluis super justos et injustos omnibus offerendo salutem. [Col. 0179B] Verumtamen soli haereditati tuae parasti in dulcedine saporem gratiae; tuae haereditati, dico, pauperi, id est nihil boni suis viribus aut meritis attribuenti. Vel pauperi ea paupertate, de qua dicis in Evangelio: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) .» Sic pauperi haereditati tuae parasti in dulcedine. Quanta vel qualia bona ei praeparaveris, ego David non dico nec dicere valeo, quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparasti diligentibus te; tamen dico quod ineffabilia bona, quae sentiri seu intelligi non possunt, parasti in dulcedine quae sentiri potest, et bene sentitur, dum non timore poenae sed dulci amore justitiae verbum [Col. 0179C] veritatis auditur et custoditur. Nec mirum si dulciter sapit hoc verbum, quia dulcis et rectus

VERS. 12. Dominus dabit ipsum verbum evangelizantibus juxta illud promissum: «Ego enim dabo vobis os et sapientiam, cui non possunt resistere, et contradicere omnes adversarii vestri (Luc. XXI, 15) .» Dabitur ergo verbum evangelizantibus praedicatoribus, unde pascantur animalia. Dabitur dico cum virtute multa, secundum quod scriptum est: «Virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri (Act. IV, 33) .» Sic usque in finem saeculi Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa. Quidam codices habent: virtutem multam, ut intelligas evangelizantibus verbum Dei sincere solo solius [Col. 0179D] veritatis amore dari virtutem multam vel constantiae in bona conversatione, vel etiam illius efficaciae, qua fortiter currit verbum Domino cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis. Non mireris, quia dixi Dominum dare verbum evangelizantibus virtute multa seu virtutem multam. Potens enim est ad dandam virtutem multam, qui est

VERS. 13. Rex virtutum dilecti, dilecti. Per ipsum quippe reguntur coeli coelorumque virtutes. Unde alias quoque nominatur «Dominus virtutum, rex gloriae (Psal. XXIII, 10) ,» quia regit exercitus virtutum coelestium gloriose ipse rex virtutum suarum. Pro eo autem, quod dicere debuit suarum, dicit Psalmista dilecti, dilecti juxta usum veteris Scripturae. Sic est illud: «Fecit Moyses sicut praecepit [Col. 0180A] Dominus Moysi (Exod. XXXIX, 1) .» Hunc morem loquendi secutus est Apostolus, ubi de hoc ipso dilecto loquens dicit: «Qui praedestinatus est Filius Dei in virtute secundum Spiritum sanctificationis ex resurrectione mortuorum Jesu Christi (Rom. I, 4) .» Pro eo namque ut diceret mortuorum suorum dixit: Jesu Christi. Similiter et hic pro eo, ut diceret: Dominus Jesus rex virtutum suarum, dicitur virtutum dilecti, dilecti. Etenim ipse est, cui Pater loquitur: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17) .» Bis vero dilectus nominatur sicut et in Canticis canticorum bis pulcher significatur a sponsa dicente illi; «Ecce tu pulcher es, dilecte mi, et decorus (Gen. XXXIX, 6) .» Non contenta est semel dicere «pulchrum,» [Col. 0180B] nisi addat et «decorum» eminentiam pulchritudinis illa repetitione significans aut certe in utraque dilecti substantia dignum expressit omni admiratione decorem, in altera gloriosae Divinitatis, in altera glorificatae humanitatis, pro qua gemina pulchritudine bis etiam nunc dilectus nominatur, cum dicitur: Rex virtutum dilecti, dilecti; vel quia Pater eum diligit secundum utramque naturam, cui secundum divinam possidenti omnia secum aeternaliter, dedit quoque, ut secundum hominem assumptam Rex esset omnium, non solum terrestrium, sed etiam coelestium virtutum. Hinc dilectus ipse dicit: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) .» Est ergo Rex gloriae virtutum [Col. 0180C] in coelo et in terra regens, in coelo coelorum virtutes regens, in terra eos, de quibus dicit Apostolus: «Posuit Deus in Ecclesia primum apostolos, secundo prophetas, tertio doctores, dein virtutes, exin gratias curationum, opitulationes, gubernationes (I Cor. XII, 28) .» Hic nomine virtutum virtuosos intellige in coelo angelos, in Ecclesia homines electos, a quibus utrisque, dum Christus eos regens diligitur, etiam isto respectu recte bis dilectus praedicatur, cum dicitur: Rex virtutum dilecti, dilecti.

Potest tamen per Regem Pater, per dilectum Filius accipi, ut sic legatur: Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa. Quis Dominus? Rex, Regis, Pater, cui alias dicitur: «Deus judicium [Col. 0180D] tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Psal. LXXI, 2) .» Ipse rex indivisum tenens regnum totius monarchiae cum filio suo rege, Rex virtutum est dilecti filii sui, quoniam et angelicae virtutes, et per quas operantur apostoli, caeterique rectores Ecclesiae, aeque sunt Patris et Filii Filio ipso protestante ac dicente: «Omnia mea tua sunt, et omnia tua mea (Joan. XVII, 10) .» Ergo cum ait: Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa, Rex virtutum Deus Pater intelligatur: ab eo enim, a quo dantur, etiam reguntur virtutes angelicae vel apostolicae, quae virtutes, cum sint Patris Filium diligentis, etiam dilecti Filii sunt, dilecti, dilecti, id est valde dilecti, vel dilecti Deo Patri et hominibus item dilecti, secundum quod dicitur: [Col. 0181A] «Dilectus Deo et hominibus, cujus memoria in benedictione est (Eccli. XLV, 1) .» Istam tamen repetitionem dilecti, dilecti non omnes codices habent.

In Hebraica veritate sic habemus: Reges exercituum foederabuntur, foederabuntur, et pulchritudo domus dividet spolia. Et est sensus: Reges exercituum, rectores videlicet Ecclesiarum, foederabuntur, ut id ipsum sapiant corde credendo ad justitiam, et id ipsum dicant ore confitendo ad salutem. Ergo foederabuntur, et item foederabuntur, ut id ipsum sapiant et dicant. Attamen ipse Rex virtutum dilecti, dilecti qui dat illis verbum evangelizare virtute multa in gemina dilectione dilecti, dilecti sapiendo id ipsum, cum sit ipse ipsa pulchritudo domus, dabit [Col. 0181B] eis etiam dividere spolia speciei domus. Etenim ut speciei domus decorem et pulchritudinem faciant magis illustrem, spolia divident cum exsultatione, «sicut exsultant victores capta praeda, quando dividunt spolia (Isa. IX, 3) .» Denique cum fortis armatus diabolus custodivit atrium suum, totum videlicet hunc mundum in maligno positum, in pace fuerunt omnia, quae possedit; cum autem fortior illo supervenerit, secundum quod optamus dicendo: Exsurgat Deus, et dissipentur inimici ejus, universa illius arma auferet et spolia ejus distribuet. Quod virtutis opus, quia Rex virtutum per ministros virtuosos operabitur a primo adventu dilecti Filii sui usque ad secundum adventum ejusdem dilecti, vel potius quia operatur in suis ministris ipsa virtus [Col. 0181C] dilecti Filii Dei, dilecti Filii hominis, recte astruimus quod ipsis dabit dividere spolia speciei domus. Proficit namque ad decorem speciei domus, quod dividuntur spolia forti armato a fortiore ablata, dum exinde alios facit Christus apostolos, alios prophetas, alios evangelistas, alios pastores atque doctores in aedificationem domus suae, quae est Ecclesia. Sic speciei domus proficit, quod dividuntur spolia, dum exinde speciosa fit Ecclesia, quod in varios ordines distincta variis quoque donorum sancti Spiritus charismatibus ornata, dividente Spiritu sancto singulis prout vult. «Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent: ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter [Col. 0181D] alterius membra (Rom. XII, 4, 5) .» — «Si totum corpus oculus, ubi auditus? Et si totum corpus auditus, ubi odoratus? Non possunt pedibus manus, vel manibus pedes dicere: Non estis nobis necessarii, neque omnino ullum est membrum in corpore, cui non sit aliud necessarium, cum etiam infirmiora sint magis necessaria (I Cor. XII, 17 et seqq.) .»

Distinctis itaque membris in sancta Ecclesia recte dividuntur spolia, ita ut quae videntur ignobiliora, inveniantur majori honore circumdata, ne speciei domus Dei foeditatem inferat, si spolia recte oblata non fuerint etiam recte divisa tam in universali domo, quae est Ecclesia tota, quam in speciali qualibet Ecclesia ecclesiasticis canonum disciplinis, [Col. 0182A] vel coenobitalibus Patrum regulis ordinata. Etenim si distributores bonorum et officiorum ecclesiasticorum vel claustralium non recte dividunt pecuniam sibi creditam, et indignis dignitates tribuunt speciei domus Dei magnam foeditatem inferunt; quo contra nunc in Spiritu sancto Ecclesia psallente monentur speciei domus dividere spolia, id est dividere spolia, ut speciei domus exinde accedat ornatus. Et quidem spolia dividenda sunt secundum distinctionem graduum dignitatum et officiorum sanctae Dei Ecclesiae, pro quibus ambiendis et accipiendis vos, qui spolia estis, nolite laborare, nolite solliciti esse, aut alios inde sollicitare; nolite ante lucem surgere, sed surgite postquam sederitis. Audite quid suis discipulis Christus dicat: «Sedete,» [Col. 0182B] inquit, «hic, et vigilate mecum,» et addit: «Dormite jam, et requiescite (Matth. XXVI, 38, 45) .» Non quasi contraria mandantur, cum dicit «vigilate;» additurque: «Dormite,» quia novit sponsa simul observare, quae dicit: «Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V, 2) .» Non sic potest vigilare dormiendo vel dormire vigilando, nisi qui exemplo Jacob patriarchae lapidem supponit capiti suo, ut videlicet in illum reclinet mentem suam, qui est lapis angularis maximumque ornamentum speciei domus, cujus dividuntur spolia rectissime his, qui super ipsum requiescentes dormiunt, et post aliquantulam dormitionem ab ipso audiunt: «Surgite, camus (Matth. XXVI, 46) .» His nimirum contemptu [Col. 0182C] mundi primo soporatis, ac deinde ad collaborandum Evangelio Christi excitatis tanquam Jacob de somno dulci, ubi angelos ascendentes et descendentes viderat, evigilanti congruit lapidem capiti suo subpositum, laudibus et doctrinis erigere in titulum: si tamen Rex virtutum dilecti dilecti speciei domus dividendo spolia in illud officium eos assumpserit, ut non solum laudatores verum etiam praedicatores esse debeant. Alioquin solummodo contenti esse laudatores et magnificatores nominis ejus, ut illa, quae ait: «Magnificat anima mea Dominum, et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo (Luc. I, 46, 47) ,» non sibi usurpent auctori tatem cujusque dignitatis in spoliis divisis aut dividendis, quin potius dormiant et requiescant, neque [Col. 0182D] se ultro ac praesumptuose laboribus et sollicitudinibus curae pastoralis inserant: sic dormire ac requiescere oblectabat Petrum, cum degustata in monte visionis dulcedine diceret: «Domine, bonum est nos hic esse (Matth. XVII, 4) .» Nam et Lucas narrat ipsum filiosque Zebedaei obdormisse illic somno dulci eos gravante. O bonum dormire, o somni delectamentum, quod reddit hominem gravem gravitate laudabili, de qua dicitur: «In populo gravi laudabo te!» (Psal. LXXXIV, 18.) Quo contra levitate vituperabili circumferuntur, qui nimis ambiunt spolia ipsos minime decentia. Frequentant curias, captant hominum gratias, colligunt munuscula minoribus et munera majoribus danda, salutant studiose nimis ac dolose pene consimiles joculatoribus [Col. 0183A] unicuique decenter adulantibus, quarum praecipuus Gnatho quidam repraesentatur apud Comicum sic institutus apud semetipsum, ut diceret:

Sic mollibus adulationum tegumentis vestiuntur, qui in domibus regum sunt, et dignitates ambiunt saeculares, aut, quod longe periculosius est, etiam spiritales curas, quas utique, si saperent, fugerent, curialiter et curiose agendo appetunt, et rapitur somnus ab oculis eorum, dum nimis in crastinum solliciti sunt. Quo contra vos, qui sapitis quam dulcis est umbra sub qua requiescit sponsa, una cum illa requiescite, illamque dicentem audite: «Sicut malus inter ligna silvarum, sic dilectus [Col. 0183B] meus inter filios. Sub umbra illius, quem desiderabam, sedi, et fructus illius dulcis gutturi meo (Cant. II, 3) .» Exemplo sponsae ad sedendum invitati et vos, qui laboratis et onerati estis, nunc tandem fessi et curis mordacibus lassati, residete sub umbra illius, qui dicit vobis. «Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI, 28, 29) .» Sub hac umbra, in hac requie dormite, non utcunque, sed inter medios cleros. Dormite, inquam, et requiescite cum magna spe magnae utilitatis vestrae, quoniam

[Col. 0183C] VERS. 14. Si dormiatis inter medios cleros pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in pullore auri. Super hunc locum beatus papa Gregorius ⁜ (14) dicit: «Cleros Latina lingua sortes dicimus. Dormire autem nostrum est a prava actione quiescere. Et quia electi qui a perversorum se inquietudine compescunt, terrena deserunt, coelestia concupiscunt, nimirum inter medios cleros dormiunt, quoniam fugiendo temporalia et aeterna praemia desiderando a perversis actibus quiescunt. Mente quippe ad summa volant, unde et pennae vocati sunt. Qui bene columbae deargentatae memorantur. Columba vero deargentata sancta Ecclesia est, quae apertae praedicationis luce resplendet. Sed haec columba in pennis quidem deargentata est, sed [Col. 0183D] posteriora dorsi ejus in auri specie refulgent, quia sancta Ecclesia modo per praedicantium linguas clara est; in illa autem remuneratione, quae sequitur, non jam argenti nitore, sed auri fulgore decoratur. Ad illa quippe invisibilia bona proveniens, ad illa coelestia dona pertingens, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, jam praedicationis eloquio non indigebit, sed sola auri specie in posterioribus pulchra est, quia in eo quod accipiet, solo resplendet fulgore claritatis.» Haec de dictis beati Gregorii decerpta nos moraliter instruant.

Juxta sensum vero beati Augustini ⁜ (15) cleros vocat duo testamenta, non quod hoc testamenti sit [Col. 0184A] nomen. Cleros enim Graece, Latine sors. Unde Cleronomia dicitur haereditas juxta morem antiquorum sorte dividentium filiis haereditates, quod etiam Josue in distributione terrae promissionis fecisse legitur. Rectius tamen intelligitur permisisse quam praecepisse Dominus, ut sorte distribueretur terra promissionis, quia quidquid praecepit, mutari non licebit, sicut est illud: «Diliges Dominum Deum tuum,» etc. (Deut. VI, 5) , in hunc modum. Quae autem propter duritiam cordis permissa fuerunt, ut de libello repudii et de sortibus, eo solum tempore licuerunt, quo permissa fuerunt. Hoc permisso etiam apostoli usi sunt in electione Matthiae ante adventum sancti Spiritus, quo deinceps plenius instructi nunquam postea leguntur sortibus usi, [Col. 0184B] quae a sanctis Patribus postmodum sancto Evangelio coruscante interdictae sunt utpote consuetudines paganae adversantes religioni Christianae. Manet tamen sortis vocabulum juxta morem antiquum in designatione vel haereditatum, quae sorte distribuebantur, vel testamentorum, quibus firmabantur haereditates, vocabulo videlicet transsumpto ab eo, quod efficit ad id quod efficitur vel e converso. Efficiebatur enim haereditas testamentis et sortibus, et rursum haereditas causa erat, pro qua dividenda mitterentur sortes, et pro qua firmanda scriberentur testamenta. Sic vocabulum sortium transfertur ad haereditatem significandam, et rursum ab haereditate ad testamentum significandum. Qui tropus [Col. 0184C] metonymia dicitur apud grammaticos. Ad hunc sensum loco praesenti possumus accipere cleros vel in significatione duorum testamentorum, quibus confirmatur gemina haereditas promissionum vitae, quae nunc est, et futurae, vel ipsarum haereditatum praemissis testamentis confirmatarum et nomine Graeco, quod est cleros, insinuatarum. Hinc etiam clericus in sortem, vel haereditatem Domini assumptus, ita ut ipse Domini et Dominus ejus haereditas nominetur et sit, sicut dicit Dominus: «Filiis Levi non dabis haereditatem: ego enim ero haereditas eorum (Num. XVIII, 20) .» Duos igitur cleros duo testamenta primum dicamus, quorum quid sit medium, Salomone docente didicimus, qui cum descripsisset ferculum columnis argenteis fultum, [Col. 0184D] ejusque ascensum purpureum, et reclinatorium aureum subjunxit: «Media charitate constravit, propter filias Jerusalem (Cant. III, 10) .» Habes illic de columnis argenteis, habes hic de pennis columbae deargentatis, quibus utrinque significatur puritas et nitor eloquentiae. Habes item illic reclinatorium aureum, et hic posteriora dorsi columbae in pallore auri, quibus dictis utrinque significatur fulgor aeternae Sapientiae. Habes illic: media charitate constravit; habes hic: si dormiatis inter medios cleros. Utrobique nomine medietatis charitatem intellige, quae omnium Scripturarum nomine ferculi significatarum est media, quoniam de illa tanquam [Col. 0185A] de medio stipite pendent omnia utriusque testamenti testimonia, sicut Veritas dicit: «In his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII, 49) .» Item in descriptione columbae habentis pennas deargentatas et dorsum aureum sic intellige medium, ut caveas angulum. Nota quod in medio Ecclesiae aperit Dominus os justi; sed in angulis platearum orantes non audit. Stetit ergo Jesus in medio discipulorum suorum, ut oculis eorum intentis in illum commendaret illis medium charitatis mandatum, quod non in angulo sectae unius, verum in tota universitate totius Ecclesiae observandum proponitur omnibus, et sufficit omnibus ad vitam aeternam consequendam, quod ejus glutino mediante quasi de multis membris fiunt columba [Col. 0185B] una.

Hic attendendum quod non dixit inter cleros secundum usum Latinorum, sed inter medios cleros secundum usum Graecorum. Ubi enim nos dicimus: Inter me et vos, illi expressius dicunt: Inter medium meum et vestrum, volentes rerum aliquem significare consensum, quem usus Latinorum non exprimit. Unde et in eo quod Deus dicit ad Abraham: «Erit testamentum inter me et te (Gen. XVII, 2) .» Et ad Noe: «Erit signum inter me et terram (Gen. IX, 13) ,» Graeci ad exprimendum consensum habent, Inter medium meum et vestrum propter consensum evidentius exprimendum. Unde et hic non inter cleros, sed inter medios cleros dicens Psalmista [Col. 0185C] rerum consensum expressit, qui sine media charitate non constabit. Quae nimirum quia patiens est, benigna est, non aemulatur, non inflatur, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati, et quod magis ad praesentem locum attinet, quia non est ambitiosa, nec quaerit quae sua sunt, velut in otio quietissimo aptitudinem facit illi dormitioni, de qua hic dicitur: Si dormiatis inter medios cleros pennae columbae deargentatae. Vos igitur, qui laborastis in circuitu ambulando, secundum quod dicitur: in circuitu impii ambulant, venite ad medium duorum clerorum servando charitatem, quae media medulla est duorum Testamentorum. Sic enim datur verbum vobis evangelizantibus in virtute, si a vobis duorum Testamentorum [Col. 0185D] auctoritas et duobus Testamentis commendata charitas firmissime teneatur, in cujus quietissimo cubiculo, si dormiatis temporalia bona Veteri Testamento promissa contemnendo et aeterna Novo Testamento promissa patienter exspectando, sic in pace in idipsum dormiendo et requiescendo inter medios cleros eritis vos pennae columbae deargentatae, de qua dicitur: «Una est columba mea (Cant. VI, 8) .» Ista columba per vos quasi per pennas deargentatas elevatur, dum vel orationibus vestris eloquio divino consonis adjuvatur, vel praedicationibus eruditur. «Eloquia» enim «Domini eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) ;» nec est aliquid vel orandum vel praedicandum, nisi secundum regulam istorum eloquiorum. [Col. 0186A] Filii Zebedaei cum peterent, ut unus ad dexteram, alter sederet ad sinistram in regno Dei, pennas quidem orationis habebant, sed non deargentatas, nec de nitore divinorum eloquiorum splendidas, imo divinis eloquiis contrarias, quia in regno Dei sinistras sedes esse nulla divinorum eloquiorum docet auctoritas, nisi forte, cum regnum Dei praesens Ecclesia dicitur, in qua quia boni et mali, spiritales et saeculares sub nomine Christiano principantur quasi dexteras et sinistras habet sedes. Duobus vero modis habent sedes in praesenti Ecclesia tanquam in sinistra sancti Dei, dum vel regiminis illis datur auctoritas, ut sedeant cum principibus et solium gloriae teneant; vel praenotata illis in tantum augetur claritas, ut in ea tanquam in [Col. 0186B] sede mollissima quiescant et sibi vivant. At illi non de sedibus Ecclesiae militantis, verum de sedibus ejusdem regnantis intendebant, quando sedem cum Christo appetebant. Propterea dictum est eis: «Nescitis quid petatis (Matth. XX, 22) .» Quasi diceret: Habetis quidem orationis pennas, at non divino eloquio deargentatas. Et ideo directi sunt ad regulam eloquii divini, quo discerent prius calicem passionis bibendum, et postea in regno sedendum solummodo ad dexteram, non autem ad sinistram. Sinistra enim non erit illic. Multo vero magis verbum evangelizantibus virtute multa est necessarium, ut pennas doctrinae habeant insignitas argento divinorum eloquiorum, ne videlicet aliquid docere [Col. 0186C] praesumant, nisi quod inter medios cleros didicerunt: «Quis dabit mihi pennas sicut columbae» (Psal. LIV, 7) deargentatas? Quis me docebit sic evangelizando loqui ad homines, ut sermones cordis et oris mei omnes eloquiis Domini castis, argento examinato assimilatis, omnimodis assimilentur juxta illud: «Si quis loquitur quasi sermones Dei?» (I Petr. IV, 11.) Item: «Non enim vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis?» (Matth. X, 20.)

Aliter: Dominus dabit virtutem evangelizantibus verbum, si vos doctores, qui estis pennae columbae deargentatae, dormiatis inter medios cleros, ut videlicet neque meditando, neque orando, neque docendo excidatis de illo medio, quod nunquam excidet, [Col. 0186D] quia charitas duorum Testamentorum quasi medulla media nunquam excidet.

Aliter: O vos, qui dividimini tanquam spolia species domus, nolite ambire altiora loca vel officia, quam distributa sint vobis, ut videlicet, qui est archidiaconus ambiat fieri episcopus: vel qui est episcopus, ambiat fieri archiepiscopus, et similiter in caeteris. Contenti estote locis et officiis, per quae speciei domus Dei ornandae dividente Spiritu sancto singulis prout vult, varie distributi estis. Quisque vestrum sedeat, quiescat et fultus hinc inde duobus cleris tanquam in lectulo suo dormiat, nisi forte is, qui eum invitavit, dicat illi: «Ascende superius (Luc. XIV, 10) .» Taliter dormientes et quiescentes inter medios cleros eam gratiam accipietis, ut sitis pennae [Col. 0187A] columbae, dum per vos aut orantes in secreto et in cubiculis, aut evangelizantes verbum virtute multa in publico et super tecta ornatur et exaltatur Ecclesia unica Dei columba. Sed et vos ipsi, qui dormientes humiliamini sub potenti manu Dei, tempore suo quasi pennae columbae in altum volabitis, «quia omnis qui se humiliat exaltabitur (Luc. XVIII, 14) .»

Aliter: Vos praedicatores virtute multa evangelizantes verbum, qui estis pennae columbae, id est Ecclesiae volantis in altum, quaerentis quae sursum sunt, si dormiatis inter medios cleros, eritis deargentatae pennae in anterioribus columbae, in statu videlicet seu volatu praesentis Ecclesiae, sed posteriora dorsi ejus in statu futuro post resurrectionem clarescent vobis in pallore auri, quando sicut in [Col. 0187B] diebus Salomonis abundante auro multo in Jerusalem argentum nullius erat pretii, sic fulgore sapientiae angelicae vel charitatis divinae tunc super omnia clarescente non erunt necessariae pennae deargentatae per nitorem doctrinalis eloquentiae, quibus Ecclesia velut columba volat radicibus ipsarum pennarum fixis in posterioribus dorsi ejus. Nam dorsum ejus est charitas, in qua suscepta sarcina praeceptorum Dei omnia suffert, omnia sustinet. Posteriora vero dorsi est illa futura et supercoelestis claritas, in qua perficietur, quae hic incipit, charitas. In hac charitate pallor seu viror auri conspicietur, quoniam tunc per sapientiae fulgorem per omnia et in omnibus fulgentem, cum erit Deus [Col. 0187C] omnia in omnibus, videbitur Deus deorum in Sion facie ad faciem, sicut est, ita ut nullus egeat doceri quasi per argentei eloquii tinnitum, vel quasi per tubas argenteas excitari ad castrorum motum, sicut in lege Moysi fuit ordinatum, quia tunc omnes a maximo usque ad minimum nullo demonstrante per se videbunt solem justitiae, penitusque dissolvetur procinctus castrorum Dei nunc militantium et tubis indigentium, sicut in exitu Israel de Aegypto peregrinantibus Dei castris et ad pugnam dispositis erat praeceptum fieri tubas argenteas, quibus clangerent sacerdotes, quando vel habebant in festis epulum solemne, vel quando ad praeliandum castra movenda erant.

Et quidem in hac peregrinatione fugientibus ex [Col. 0187D] Aegypto de sub potestate invisibilis Pharaonis hujusmodi tubae argenteae sunt necessariae, dum sacramentis Dominicis tanquam festivo epulo exhibetur congruus cultus duorum testamentorum seu duarum tubarum argentearum clangoribus in psalmis, hymnis canticisque spiritalibus eidem epulo congruentibus, et cantoribus argenti nitore candidis, ejusque tinnitu sonoris. Item bellis hinc inde nunc imminentibus eisdem tubis argenteis necessario excitamur ad praeliandum, verbi gratia, docente Apostolo, ut «per arma justitiae a dextris et a sinistris (II Cor. VI, 7.) » muniti confortemur in Domino et in potentia virtutis ejus; «quoniam non est nobis colluctatio solummodo adversus carnem, et sanguinem,» sed, quod periculosius est, «adversus principes [Col. 0188A] mundi, rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI, 12) .» Istae sunt tubae sacerdotales et sacrae, ductiles, argenteae, quarum clangore corruet Jericho civitas mundi hujus nuntios Jesu persequentis et ipsum recipere nolentis. Hujuscemodi clangorem desiderat, qui dicit: «Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum (Isai. LVIII, 1) .» Per omnia haec argentearum tubarum sive pennarum necessaria ministeria nunc ornatur et adjuvatur in suis anterioribus Ecclesia una Dei columba; sed posteriora dorsi ejus in pallore auri fulgentia in futura vita, quando linguae cessabunt, prophetiae evacuabuntur, scientia destruetur, veniente quod perfectum [Col. 0188B] est, et evacuato, quod ex parte est, non indigebunt electi vel pennis deargentatis in altum levari, quoniam semel tunc in altum sublimati sic semper cum Domino erunt, vel tubis argenteis in epulo festivo ad laudandum Dominum, seu in praelio ad debellandos adversarios excitari et animari, quoniam tunc pax erit atque Sabbatum aeternum plenaeque felicitatis otium beatissimum cessante ministerio sacramentorum et officiorum, quibus nunc utimur, et semoto penitus omni timore bellorum. Quod nimirum tantae laetitiae otium posterioribus columbae reservatum, quia erit sempiternum, recte hic in Hebraeo interponitur semper, pro quo nos habemus Diapsalma, signum videlicet distinctionis inter jam dicta [Col. 0188C] et adhuc dicenda. Jam quippe duabus partibus psalmi exactis incipit pars tertia de donationibus Christi ascendentis agens hoc modo: Si dormiatis inter medios cleros, eritis pennae, vel erunt vobis pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in pallore auri, sicut supra est positum.

Sed dicitis fortasse in cubilibus vestris, et cogitationes ascendunt in corda vestra hoc modo: Quandiu erit sic dormiendum? Ad haec, inquam: Tandiu dormiendum et in civitate cum discipulis Christi sedendum et quiescendum est, quoadusque induamini virtute ex alto. Quod magnifice factum est, quando «factus est repente de coelo sonus advenientis spiritus vehementis, et replevit totam domum, ubi erant discipuli sedentes (Act. II, 2) » et quasi [Col. 0188D] dormientes inter medios cleros, quos etiam discernendo a caeteris hominibus fecit eos reges et rectores super Ecclesiam unicam columbam. Simili ergo modo nunc in coenaculo spiritalis disciplinae sedendum, quiescendum et quasi dormiendum est,

VERS. 15. Dum discernit coelestis, id est, Christus in coelum ad dexteram Patris exaltatus. Quid discernit? reges, scilicet Ecclesiae super eam variis dignitatibus distributos et discretos dividente Spiritu singulis prout vult, ut ex eis alii sint prophetae, alii apostoli, alii evangelistae, alii pastores et doctores; qui profecto ut sint idonei suis officiis, nive dealbabuntur in Selmon. Nive, hoc est, ad similitudinem nivis naturaliter candidae per remissionem peccatorum dealbabuntur, et hoc est non meritis suis, [Col. 0189A] sed in Selmon. Selmon umbra interpretatur, et significat gratiam, de qua dixit angelus ad Mariam: «Virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) .» Et sponsa in Canticis canticorum dicit: «Sicut malus inter ligna sylvarum, sic dilectus meus inter filios. Sub umbra illius, quem desideraveram, sedi, et fructus illius dulcis gutturi meo (Cant. II, 3) .» Item alias dicitur: «Scapulis suis obumbrabit tibi, et sub pennis ejus sperabis (Psal. XC, 4) .» Umbra ergo dicitur gratia, quae ab aestu carnalium concupiscentiarum defendit carnem et a flamma vitiorum spiritualium, ut est ira, superbia, invidia, refrigerat mentem. Fit autem umbra lumine et corpore. Similiter gratia fit verbo et carne. Verbum enim lumen est, caro corpus. Accessit verbum carni, lumen [Col. 0189B] corpori, ita ut Verbum caro fieret, Deus homo existeret. Qui quoniam gratiae suae umbra credentes in se protegit a malis et fovet in bonis tanquam gallina congregans pullos suos sub alis protegit a milvo ac fovet calore suo, recte Selmon, id est umbra, nominatur. Ne autem suspicetur quis montem istum caeteris montibus comparandum, dico vobis ego David propheta, quia mons iste

VERS. 16. Mons Dei est: mons pinguis, vel sicut alia translatio habet: mons uber. Mons coagulatus, mons pinguis. Mons iste juxta visionem Danielis de lapide parvo crevit in altum et longum, ut sui magnitudine impleat universum mundum (Dan. II, 35) . Parvulus enim natus est nobis tanquam lapis modicus [Col. 0189C] sine manibus de monte vel massa humani generis abscissus, utpote sola divina operatione segregatus a peccatoribus et excelsior coelis factus; Filius quippe non solum immaculatae virginis, verum etiam Dei Patris altissimi Filius recte vocatur, ita ut ipse quoque altissimus una cum Patre suo credatur, neque tamen Pater altissimus et Filius Altissimi altissimus duo sunt altissimi, sicut nec Pater Deus et Filius Deus duo sunt dii. Recte itaque mons iste mons Dei nominatur, cui datum est nomen, quod est super omne nomen, ut videlicet sic dicatur mons Dei per excellentiam, sicut et Filius dicitur per excellentiam. Caeteros namque filios Dei Deus adoptavit, istum vero genuit non solum aeternaliter splendorem suae paternae gloriae et figuram [Col. 0189D] suae substantiae sibi Deo Deum consubstantialem, sed etiam in fine saeculorum temporaliter eumdem genuit operante amore suo, ut virgo ipsum conciperet, verumque Deum atque hominem perfectum geminae substantiae gigantem Patri Deo et matri virgini consubstantialem generaret. Quia ergo in utero virginis operante amore Patris et fide matris coagulatio facta est paterni seminis, quod est Verbum Dei Deus et materni seminis, quod erat materia formandi novi hominis, jure id, quod natum est ex ea, Sanctum vocatur angelo teste. Non autem quomodolibet vocatur Sanctum, sed Sanctum sanctorum, cui sanctitas non est accidentalis, ut est aliis sanctis, quibus datum est prius esse ac postea sanctos esse. Iste autem et in Divinitate ab aeterno sanctus [Col. 0190A] et in humanitate de Spiritu sancto conceptus, ex quo accepit, ut homo esset, pariter quoque accepit, ut Deus esset sanctus aeque ut Pater suus et Spiritus sanctus amor Patris, quo est conceptus, de quo angelus ad matrem: «Hic enim erit,» inquit, «magnus et Filius Altissimi vocabitur (Luc. I, 32) .» Revera magnus Dominus, cujus magnitudo non habet finem.

Similiter mons Dei, mons pinguis, cujus pinguedo non habet finem. Pinguedo quippe montis hujus inhabitans illum plenitudo Divinitatis est, quia carnem Christi licet solus Filius inhabitet eidem sic unitus, ut caro, anima et Verbum sit unus Dei Filius, tamen et Pater et Spiritus sanctus unum existentes cum Verbo, Verbi carnem sic inhabitant, [Col. 0190B] ut ab ea nunquam recedant. Vere itaque mons pinguis est, cujus pinguedo summae Trinitatis plenitudo est. Vere mons coagulatus vel incaseatus praedicatur, quia Verbum caro factum quasi panis in lac versus nutrit parvulos, quoadusque ad id proficiant, ut de pinguedine montis hujus aliquid pro modulo suo percipere valeant, qui nunc iterato pinguis dicitur, ut tam secundum humanitatem Verbo unitam, quam secundum ipsius Verbi naturam Spiritu sancto, qui aeternae Divinitatis pinguedo est, plenus esse non dubitetur. Mira hujus montis incaseati coagulatio, quae de diversis naturis in unum coagulatis omnino solvi non potest quemadmodum solvi non potest corrigia calceamentorum ejus. Nempe [Col. 0190C] actus vel passiones, quae de hoc monte praedicantur, juxta naturarum proprietates aliquatenus distinguentur, verbi gratia ut dicatur soli carni Christi mors ad tempus accidisse, quando emisit spiritum in cruce, quem et recepit in resurrectione. Item soli animae inesse tristitia potuit, propter quod ait: «Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) .» Soli quoque Divinitati aeternitas attribuitur, de qua dicit: «Ante Abraham ego sum (Joan. VIII, 58) .» «Et ego sum, qui sum (Exod. III, 14) .» Verumtamen sic naturarum istarum diversarum, carnis scilicet humanae humanique spiritus et Verbi aeterni facta est in unam personam coagulatio, ut homo in Deum assumptus dici veraciter possit aeternus, et Deus Homini unitus recte praedicetur crucifixus et [Col. 0190D] mortuus. Unde non ait: Ante Abraham fuit Divinitas mea; sed: «Ante Abraham,» inquit, «ego sum.» Et Apostolus Dominum gloriae annuntiat crucifixum, quatenus hinc animadvertas in Domino nostro Jesu Christo tanquam in monte coagulato divisarum naturarum inseparabilem unionem, praecipue post illius templi non manufacti a Judaeis per mortem soluti reaedificationem seu resuscitationem, qua templum hoc ita est consolidatum, qua mons iste sic est coagulatus, ut ulterius dissolvi non possit vel disjungi. Quidquid enim post unionem disjungitur, vel actualiter, vel intellectualiter disjungitur. Actualiter, ut anima Christi a corpore ipsius disjuncta, fuit corpore jacente in sepulcro et anima ipsius vel triumphante in inferno, vel deliciante in [Col. 0191A] paradiso, prout ipse dixerat latroni: «Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) ;» intellectualiter, ut item ait: «Caro non prodest quidquam (Joan. VI, 64) .» Caro videlicet sic intellecta sine spiritu, sicut intellexerant eam illi, qui dixerant: «Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum?» (Ibid., 53.) Et quidem caro, de qua tunc agebatur, utroque Spiritu erat plena, humano scilicet ac divino, sed intellectu eorum sic fuit a Spiritu separata, ut velut pecudis caro mortua putaretur offerenda eis ad manducandum, cum diceretur eis: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 54) .» Si veluti macro intellectu carnem Christi a Spiritu separantes, ipsam quasi macram [Col. 0191B] crediderunt comesturis distribuendam. At ille mons uber, mons pinguis, qui etiam in benedictione Aser dictus est «panis pinguis praebens delicias regibus (Gen. XLIX, 20) ,» quique in evangelica parabola dicitur vitulus saginatus, non ita obtulit carnem suam suis edendam, quasi macram a pinguedine Spiritus vel actu vel intellectu separatam. Propterea dicit: «Spiritus est qui vivificat, caro non prodest quidquam (Joan. VI, 64) :» caro videlicet sic intellecta, sicut illi eam intellexerunt, non prodest quidquam. Proinde meliorem intellectum de carne sua ipse Christus insinuavit, cum quasi priora verba exponens ita subjunxit: «Sicut me misit vivens Pater, et ego vivo propter Patrem; qui manducat me, et ipse vivit propter me.» Nota similitudinem. «Sicut, [Col. 0191C] inquit, misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem:» similiter «et qui manducat me, vivet propter me.» Dixerat prius: «Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam in vobis.» Subnectit postea: «Qui manducat me, vivet propter me (ibid., 54, 58) ,» ut patenter intelligas per carnem Christi nominatam, carnem Christum significari, eo quod Verbum caro factum est, et ideo sicut vivens Pater a se genito dat vitam habere in semetipso: sic vivens caro Christi seu potius vivens Christus digne se manducanti dat vitam aeternam.

Procul ergo a scholis ecclesiasticis discedant novi disputatores perverso intellectu, quod Deus conjunxit, [Col. 0191D] separantes, dum aliud praedicant carnem Christi, quam carnem Christum.

Nos autem praedicamus absque sui mutabilitate Verbum carnem factum quasi montem coagulatum et incaseatum, ita ut qui digne manducat carnem Christi, non possit manducare vitam in carne ipsa manentem, et qui digne intelligit carnem Verbi, agnoscat Verbum in carne quasi carnis pinguedinem inseparabilem, quam insinuans evangelista maluit dicere: «Verbum caro factum est (Joan. I, 14) ,» quam Verbum carnem induit. Vestimentum namque ab aliquo indutum potest et actualiter exui ac deponi, et intellectualiter ab induente separari, sicut lineam vel colorem solo intellectu separamus a corpore, quanquam nusquam alias existentem nisi [Col. 0192A] tantum in corpore. Non enim talis est coagulatio inter induentem et indumentum vel inter accidens corporis et corpus, ut non possit vel actu vel intellectu separari. Christus autem perfectus Deus idemque perfectus homo nullo disjungitur vel actuali vel intellectuali divortio, quoniam duae naturae ipsius ita in unam personam, in unum electrum, in unum Emmanuel, in unum montem coagulatae sunt, ut omnis, qui disjungendo eas perverso intellectu solvit Jesum, denuntietur a Joanne apostolo esse Antichristus. «Omnis,» inquit, «Spiritus, qui solvit Jesum, a Deo non est et hic est, de quo audistis, quoniam venit Antichristus (I Joan. IV, 3) .» Et nunc jam in mundo est, quia multi ejus praeambuli seorsum de anima, seorsum de carne, seorsum [Col. 0192B] de Christi Divinitate disputant indisciplinatis et stultis quaestionibus. Corpus, aiunt, Christi fuit in sepulcro, non Christus. Item anima Christi fuit in inferno, non Christus; Divinitas Christi est ubique, non Christus. Longe salubrius habet se professio fidei catholicae, in qua confitemur Christum crucifixum, mortuum, sepultum ad inferna descendisse, tertia die resurrexisse, atque postea in coelum ascendisse, unde venturus est judicare vivos et mortuos, et nunc ante adventum suum cum suis est usque in finem saeculi.

Hac fide animata beata martyr Anastasia, cum interrogaretur a judice, ubi esset Christus, respondit: «In coelo ad dexteram Patris, et in terra ubique sunt sancti ejus.» Hoc totum de toto Christo [Col. 0192C] confitemur, qui etsi per solum corpus in sepulchro claudebatur, et per solam animam in inferno vel paradiso sanctis animabus praesentialiter, tamen totus utrobique operabatur, in sepulcro suum corpus custodiens, ne videret corruptionem, sed potius levaret de corruptione multa corpora sanctorum secum resurgentia, et in inferno vel paradiso suum Spiritum regens, et regnare faciens, ita ut dicerent adversariae potestates: «Quis est iste Rex gloriae?» Quibus responsum est: «Dominus fortis, et potens, Dominus potens in praelio, Dominus virtutum ipse est Rex gloriae (Psal. XXIII, 8) .» Audis, quia et boni angeli et mali Christum montem coagulatum non dissolvunt, sed in anima sua sola [Col. 0192D] regem gloriae recognoscunt. Similiter et Maria Magdalena in solo corpore ipsum recognovit dicens: «Tulerunt Dominum meum, et nescio, ubi posuerunt eum (Joan. XX, 13) .» Quid tu ergo illum solvis, de carne vel de anima vel de Divinitate ipsius ita segregatum disputans, ut juxta tuum sensum caro intellecta non prosit quidquam utpote quasi macra et illa pinguedine privata, de qua hic dicitur: Mons Dei, mons pinguis? Nonne tu ipse per solos oculos videns, per solas aures audiens, per solos pedes ambulans, per solas nares olfaciens, per solum palatum gustans, per solam mentem intelligens, per solam memoriam recordans, tamen te non negas haec omnia sic facere, ut vere assignanda sint toti personae tuae? Quanto magis illa persona de [Col. 0193A] duabus naturis ita coagulata, ut et Deo Patri sit consubstantialis per suam Divinitatem et hominibus per suam humanitatem, quidquid agit secundum utramlibet naturam, sentit agere se totam? Hinc illa pinguedo erat ejus actibus humanis, ut de sputo ejus illiti oculi caeci lumine vestirentur, lingua muti tacta solveretur, et ipsius tactu lepra fugaretur, ipsius voce mortui excitarentur, ipsius imperio marini fluctus et venti sedarentur. Hinc est etiam, quod caro ejus manducata vivificat, quia in ipsa carne Spiritus est, qui vivificat, sine quo, ut ipse ait, caro non prodest quidquam. Quam qui absque spiritu manducandam putaverunt, quasi carne marca strangulatis faucibus pinguedinem ejus gustare non potuerunt. Unde et abierunt retrorsum. [Col. 0193B] Sic etiam illi, quorum alii dicebant eum Joannem Baptistam, alii vero Jeremiam seu Eliam, non gustaverant in ipso pinguedinem illam, quae sapuit Petro dicenti: Tu es Christus Filius Dei vivi. Propterea increpantur illi Spiritu prophetico, laudatur iste ab ipso Christo. Nam illis dicitur:

VERS. 17. Ut quid suspicamini montes coagulatos, esse montem, in quo beneplacitum est Deo habitare in eo? Ita enim habent quidam codices: Ut quid suspicamini montes coagulatos, montem, in quo beneplacitum est Deo habitare in eo. Ac si dicatur: Quare sic erratis homines de Filio hominis, ut suspicemini Eliam vel Jeremiam, vel quemquam ex prophetis ei comparandum? Sunt quidem et ipsi [Col. 0193C] montes magni et coagulati, quia in illis naturae humanae accessit gratia Spiritus prophetici; sed incomparabiliter illos antecellit superexcellentia montis, qui est mons Dei, mons pinguis unguento videlicet illo perunctus, quod agnovit Petrus dicens: «Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) .» Agnovit montem et ascendit in montem, factusque est et ipse mons magnus, cum ei diceretur: «Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (ibid., 18) .» Sed super verticem montis hujus ac montium caeterorum longe in infinitum superexcellit mons, in quo beneplacitum est Deo Patri, cui et dicit: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17) .» Complacet ergo Patri habitare per se in eo, qui per ipsum Mediatorem [Col. 0193D] in aliis montibus sanctis habitat. Vel mons est homo in Deum assumptus, in quo beneplacitum est Deo Verbo inhabitare, non quomodocunque, sed in finem.

Etenim Dominus Verbum Dei habitabit in eo in finem, in finalem perfectionem, id est non solum per essentiam, cujus ubique praesens majestas non dubitatur; aut per gratiam, qua quibusdam subtrahitur, quibusdam praesentatur; sed per unionem personalem, ut homo inhabitatus a Deo Dei Verbo et Deus inhabitans ipsum hominem sit una ex duabus et in duabus naturis existens persona, quae proprie Filius Dei et Filius hominis nominatur, quia qui incorporaliter est a Patre genitus, ut intellectum bonum bonus gignit animus, idem quoque Spiritu [Col. 0194A] sancto amore Patris operante a virgine corporaliter conceptus et natus est permanens Deus Dei Verbum, quod erat semper, sed incipiens esse corporeum Dei templum finaliter a Deo inhabitatum, quod prius non erat; permanens intellectus et Verbum et ratio Patris, ut erat, sed inscriptus pelli humani corporis, quod prius non erat: permanens Verbum Patris intellectuale, sed factus Verbum non solum visibile, atque audibile, sed etiam palpabile juxta illud Joannis apostoli: «Quod vidimus et audivimus, quod manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae, et vita manifestata est (I Joan. I, 1-2) .» Unde et Apostolus cum dixisset: «In quo inhabitat omnis plenitudo Divinitatis (Coloss. II, 9) ,» addidit: corporaliter, quia videlicet Verbum caro factum est, [Col. 0194B] et per carnem suam corporaliter habitavit in nobis. Etenim sicut Deus in Christo mundum sibi reconcilians habitavit in finem, sic et ipse Christus habitabit cum suis et in suis electis in finem, de quo dicitur: «Omnis consummationis vidi finem (Psal. CXVIII, 96) ,» secundum quod ipse promisit dicens: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Vel habitabit in finem perducendo ipsos usque ad se contemplandum, qui est initium et finis omnium. Vel inhabitabit eos in finem, ut quidquid boni sunt aut faciunt, non referant ad aliam finalem causam nisi ad ipsum, qui est finis legis ad justitiam omni credenti. Et quia Dominus habitabit in eis, inde fiunt currus Dei portando Deum se regentem, sicut [Col. 0194C] Simeon senex puerum portabat: puer autem senem regebat. Hos ita regendo perducit in finem sibi destinatum, de quo Apostolus ait: «Primitiae Christus, deinde qui sunt Christi, deinde finis, cum tradiderit regnum Deo Patri (I Cor. XV, 23-24) .»

VERS. 18. Currus iste non est unius formae, ut verbi gratia solos martyres vel solos confessores vel alterius unius ordinis professores habeat; imo est multiplex decem millibus, ita ut numerum finitum pro infinito intelligas positum, perfectionis scilicet significativum, quae in denario et milienario notari solet. Sunt ergo decem millia omnes ad hoc electi et perfecti, ut verbum Dei evangelizantes virtute multa portent ipsum Deum ad corda credentium. [Col. 0194D] Quod quia non faciunt ex tristitia vel ex necessitate, sed spontanea et devota hilaritate currus ipsi sunt millia laetantium, quoniam spe gaudentes et in tribulatione patientes, etsi fiunt interdum quasi tristes, attamen semper gaudentes laetantur in eo, quem portant, cujus et currus dicuntur, et sunt. Currus apud antiquos erant vehicula triumphantium et dominantium regum seu principum. De qua similitudine tractum videri potest, quod currus Dei dicuntur, in quibus triumphat Deus, condescende te Verbo Dei humanae loquelae, qua dicuntur currus triumphales regum, auro insigniti, fuisse ad ornamentum triumphalis pompae. Tales per similes currus fuerunt Elias, et Eliseus, quorum uterque dictus est currus Israel, et auriga ejus. Cujusmodi [Col. 0195A] vero currus Elias fuerit, in curru igneo, quo raptus est, agnosci poterit, de quo in laudibus Patrum dicitur: «In diebus illis surrexit Elias propheta, et verbum illius quasi ignis, et quasi facula ardebat (Eccli. XLVIII, 1) .» Qui causas rite perpendit, jure veneratur ignem faculae tam vehementer ardentis zelum Domini tam fortiter in Elia, curru Dei, curru Israel, accensum, ut una die octingentos quinquaginta falsos prophetas ipse verus Propheta occideret. O igitur perfectum odium et sanctum boni zeli incendium, cujus dignitatem coeli testificati sunt continendo ad ejus imperium, et rursus dando terris pluviae beneficium, amplius autem mittendo currum igneum cum equis igneis ad sublevandum victorem emeritum et potentem amicum Dominatoris [Col. 0195B] omnium! Ex ejus glorificatione tam magna tamque stupenda exemplum accipiat spemque concipiat quisque veritatis aemulator et justitiae amator, quod mercede non careat, si verbi Dei currus effectus militat contra mendacium falsis prophetis acceptum et veris prophetis odiosum. Veris autem prophetis falsos exemplo Eliae occidere est eos gladio veritatis percutiendo confutare, quod in finem saeculi multiplicatis falsis prophetis bonum malum, malum bonum dicentibus erit pernecessarium. Propterea Veritas praedicit Eliam venturum, antequam veniat dies Domini magnus, et manifestus. «Elias,» inquit, «venturus est et restituet omnia (Matth. XVII, 11) . De hoc plurimorum sententia doctorum est, quod circa finem saeculi cum Enoch venturus sit, et [Col. 0195C] quod mortem, quam non evasit, inquiunt, sed distulit, pro communi debito persolvere habeat sub persecutione Antichristi.

Porro Hieronymus virorum illustrium non minimus aliter sentire videtur in fine Malachiae prophetae, ubi Dominus dicit: «Ecce mittam vobis Eliam prophetam, antequam veniat dies Domini magnus et horribilis (Malach. IV, 5) .» Ait enim post aliqua: «Haec de Elia diximus secuti doctores, quanquam multi sint etiam nostrorum, qui credunt eum ad litteram venturum, et restituturum. Caeterum Dominus interrogatus ab apostolis de adventu Eliae respondit: «Elias jam venit, et non cognoverunt eum, sed fecerunt in eum, quaecunque voluerunt (Marc. IX, 12) ,» [Col. 0195D] Joannem in Elia volens intelligi. Unde subsecutus adjunxit: «Si vultis recipere, Joannes ipse est Elias, qui venturus est (Matth. XI, 14) .» Cum haec dicit, profecto doctoribus aliis, qui non secundum litteram, sed secundum Spiritum de adventu Eliae sentiunt, sese consentire innuit. Dicendo etiam: Quanquam multi sint etiam nostrorum, qui credunt eum ad litteram venturum, et restituturum omnia, ac mortis debitum persoluturum, satis indicat quod eum velit jam esse a mortis necessitate solutum: quod si ita est, revera magnum et magnificum est multumque laudabile inter viros gloriosos, quod in eo magnificentia sua Dominus operatus est. Nam si mortem adhuc exspectat, aestimare licet quod minus beatitudinis assecutus sit, quam alii sancti, qui deposita omni corruptione [Col. 0196A] mortalitatis grandi utique debito et gravi sunt foenore liberati. Nam exspectatio mortis sine dubio habet poenam, atque idcirco beatiores dicere licet eos omnes, quibus et de morte timor nullus et de gloria resurrectionis certa spes est. Magnificentius ergo cum illo actum est et cum beato Enoch, si mortem non distulerunt sed evaserunt, si viventes translati nullum habent de longa mortis sollicitudine vel exspectatione tormentum. Sed de his atque aliis divinorum miraculorum secretis, de quibus salva fide a diversis diversa sentiuntur, quisque prout vult, quibus vult, salva fide consentire potest absque praejudicio diversa sentientium, salva, ut dictum est, fide Catholica, contra quam nullius est auctoritas vel subtilitas recipienda. Non est autem [Col. 0196B] contra fidem, sive corporaliter in persona sua Elias aestimetur venturus, sive in spiritu et virtute ipsius aliquis digne vocandus currus Israel et auriga ejus, quemadmodum ipse suusque discipulus Eliseus ambo sunt currus Israel nominati. Ille, cum in curru sursum raperetur: iste cum jam morti vicinus a rege Israel similiter currus Israel nominaretur. Quis scit, si convertatur et ignoscat Deus peccatis poenitentium circa finem saeculi, et relinquant post se benedictionem tam copiosam tantumque abundantem, in quantum refrigescente charitate multorum novit abundare iniquitatem diebus novissimis, quantum abundante iniquitate in valde malis refrigescere novit charitatem in bonis?

Et quidem Elias raptus obtinuit Eliseo duplicem [Col. 0196C] spiritum propter duplicis peccati per ipsum tam in Juda quam in Israel expugnandi augmentum. Nunc autem sic multiplicata est iniquitas abundans refrigescente charitate multorum, ut contra eam non sufficiat spiritus Eliae simplex vel duplex, non sufficiat unus vel duo currus Israel contra innumerabiles currus Pharaonis, contra infinitos exercitus Antichristi exemplo Pharaonis regnaturi, et tandem in abysso inferni demergendi. Igitur bene ad consolationem Israel periclitantis in exitu de Aegypto persequente Antichristo promittitur currus Dei decem millibus multiplex, ut intelligas non unam solummodo, vel duas personas in spiritu et virtute currus Israel, currus ignei, qualis fuit Elias, excitandas, [Col. 0196D] imo tantum exercitum, ut quisque fidelium habens oculos ad videndum possit cum Eliseo dicere: «Plures sunt nobiscum quam cum illis (IV Reg. VI, 16) .» Denique certantibus nobis contra spiritales nequitias et carnalia desideria, quae militant adversus animam, nobiscum est Pater et Filius et Spiritus sanctus. Nobiscum sunt agmina coelestia in ministerium salutis nostrae missa. Nobiscum sanctorum millia contra carnem et sanguinem cunctasque nequitias diabolicas jam triumpho potita. Nobiscum currus Dei decem millibus multiplex. Atque ne putes hoc numero dicere decem millium finito comprehensos omnes, quos ille currus continet, addo numerum infinitum affirmans in eo esse millia laetantium; quatenus per numerum definitum [Col. 0197A] infinitum intelligas exercitum multorum millium Deo militantium precesque assiduas tanquam jacula ignita mittentium contra diabolum et Antichristum. Isti sunt millia laetantium, id est non ex tristitia, sed in laetitia praeliantium, et spe victoriae gaudentium, atque ideo in tribulatione patientiam servantium.

Unde illis hoc? Non utique a se, sed a Domino, quia Dominus in Sina in sancto. Vel in Sinai sancto. Sina enim, vel Sinai mons est in Arabia, in quo data est lex Moysi. Congruit autem hujus vocabuli interpretatio dato illic mandato, quia Sinai interpretatur mandatum, et Apostolus ait: «Lex quidem sancta et mandatum sanctum et justum et bonum (Rom. VII, 12) .» Dominus ego in Sinai sancto, id est [Col. 0197B] in mandato sancto est, quia Spiritus vivificans in littera occidente est. «Littera enim occidit» solummodo instruens et faciens scire peccatum: «Spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) ,» qui dat velle et perficere bonum. «Charitas,» etenim, quae plenitudo legis est, diffunditur, «in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V, 5) ,» quem ut ab alto mitteres o Christe,

VERS. 19. Ascendisti in altum. Et priusquam ascenderes in altum, descendens in infernum illic cepisti captivitatem quasi victor spolia. Dein accepisti dona in hominibus, quae prius acceperas in temetipso, largiente tua et Patris Divinitate atque accipiente tua humanitate. Et quidem tu in temetipso [Col. 0197C] Spiritum accepisti non ad mensuram, sed in hominibus, membris tuis dividere spolia sciens per distributionem donorum Spiritus accepisti haec ad mensuram cujusque membri tui.

Aliter: Dominus in Sina, id est in tentatione suis adest in sancto. Et exinde habebunt laetitiam ipsa millia laetantium, quod Dominus adest eis in Sinai, id est in tentatione custodiens eos in sancto sanctitatis proposito faciens, ut omne gaudium existiment, cum in tentationes varias inciderint, scientes quod «beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit accipiet coronam vitae (Jac. I, 12) .» Itaque propter hoc omne gaudium, quod etiam inter tentationes varias in sancto quolibet perseverat, millia laetantium sunt, quia Dominus in [Col. 0197D] Sina in sancto. Et hanc sanctitatis devotionem inter tentationes inviolabilem habent per gratiam ex noc illis collatam, quod tu, Christe; ascendisti in altum ad dexteram Patris. Prius autem, quam ascenderes, cepisti captivitatem, id est mortem, quae tenebat captivos, vicisti. Vel ipsos homines male a diabolo captivos tu bene cepisti, et sub leve jugum misisti. De tali captione dictum est Petro: «Ex hoc jam homines eris capiens (Luc. V, 10) .» Haec est beata captivitas, quam tu Christus cepisti, et post accepisti dona in hominibus, id est ipsos homines accepisti quasi donativum post triumphum. Vel in hominibus tuis membris accepisti dona [Col. 0198A] ipsa, quae dedisti. Unde Apostolus hunc versum exponens auctoritate apostolica verba mutavit et dixit: «Ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Ephes. IV, 8) .» Quod est dicere: Ascendens in altum Filium Dei aeternaliter altissimus in sua Divinitate, sed exaltatus usque ad confessum Dei Patris in sua humanitate, captivam duxit captivitatem, id est multos electos de inferno liberatos quorum plures, ut essent veri testes ejus resurrectionis, corporaliter cum eo surrexerunt. In his denique ante mortem suam caro captivaverat spiritum in lege peccati et mortis repugnante legi mentis. Verum post resurrectionem caro ipsa captivata est a spiritu, quatenus hi, quorum corpora surrexerant cum Domino, toti essent [Col. 0198B] spiritales et angelis beatis consimiles. Igitur in his captivitas captivata fuit, in quibus lex membrorum, a lege mentis in Deo et cum Deo regnantis absorpta, ipsi legi mentis ulterius repugnare non potuit, quod omnibus electis, qui nunc legi mentis in bonum consentiendo, legi carnis repugnant, finito isto praelio in praemium reservabitur. Et tunc absorpto eo, quod mortale est, a vita, cum absorpta fuerit mors in victoria, beata ista captivitatis captivitas erit consummata, quae nunquam consummaretur in hominibus, nisi Christus ascendens in altum dedisset dona hominibus.

Super hunc locum beatus papa Gregorius ⁜ (16) ait: «Quid his Prophetae verbis nisi ascensio Dominica [Col. 0198C] declaratur? Ascendens quippe in altum captivam duxit captivitatem, quia corruptionem nostram virtute suae incorruptionis absorbuit. Dedit vero dona hominibus, quia misso desuper Spiritu alii sermonem scientiae, alii sermonem sapientiae, alii operationem virtutem, alii gratiam curationum, alii genera linguarum, alii interpretationem sermonum tribuit. Dedit dona hominibus, dum per ejus gratiam eorum in mundo virtus excrevit.»

Dedit ergo dona sancti Spiritus hominibus, mittendo illum sicut promiserat dicens: «Nisi ego abiero, Paracletus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos (Joan. XVI, 7) .» Item: «Rogabo Patrem meum, et alium Paracletum dabit vobis (Joan. XIV, 16) .» Ecce in eo, quod mittit Pater, [Col. 0198D] mittit et Filius, hunc Paracletum Spiritum veritatis claret procedere ab utroque, procedere, inquam, non recedere, quia neque Filius nascendo a Patre separatur a Patre, neque Spiritus sanctus ab utroque procedens recedit inde, unde procedit, quoniam hi tres unum sunt: una videlicet essentia, una forma, una natura, unus Deus, unus omnipotens, unus immensus, unus aeternus. Et ideo cum Spiritus datur hominibus, per hunc tota Trinitas habitat in hominibus, quod quidam non credunt. Sed dono sancti Spiritus multi ex eis credentes currus Dei fiunt.

Etenim non credentes inhabitare Dominum Deum, [Col. 0199A] dono ipsius gratuito fiunt credentes, et in semetipsis experiuntur verum esse, quod dicitur: «Ecce tabernaculum Dei cum hominibus, et habitabit cum eis (Apoc. XXI, 3) .» Item: «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) .» De talibus, quos ipse Deus inhabitat, vel qui habitant in adjutorio Altissimi, contexitur ille currus Dei decem millibus multiplex, in quo ipse triumphans contra currus Pharaonis prospere procedit et regnat. Favendo igitur ejus triumphali processui dicamus die quotidie, id est jugiter:

VERS. 20. Benedictus Dominus in curru suo super omnes coelos exaltatus. Benedictus die quotidie, vel de die in diem, id est jugiter. Vel sicut habet Hebraica veritas: per singulos dies. Benedicant illum [Col. 0199B] coeli et terra, mare et omnia, quae in eis sunt, quia per omnia, et super omnia triumphavit, terram sanguine suo purpurando, mare calcando ac fluctus ejus mitigando, coelorum alta penetrando. Quo ut illum prospero cursu alacriter sequamur: Prosperum iter faciet nobis ipse Deus salutarium nostrorum, id est auctor salvationum, dum et currus praeparat, et in ipsis curribus triumphando captivitatem captivat, non uno die; sed quotidie, non solum in una sua resurrectione vel ascensione, quae facta est una die, sed etiam in suorum sibi conresurgentium sibique in coelo considentium glorificatione, quae fit quotidie, donec omnibus curribus Dei consummatis, et omnibus curribus Pharaonis in abyssum [Col. 0199C] projectis, in quadriga Evangelica occurramus in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi. Ad istiusmodi cursum consummandum prosperum iter faciet nobis Deus salutarium nostrorum.

Quid sit iter prosperum in omnibus motibus et actibus affectandum, Paulus apostolus insinuat scribens ad Romanos in hunc modum: «Testis enim mihi est Deus, cui servio in Spiritu meo, in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio in orationibus meis obsecrans, si quomodo tandem aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos.» Quare? «ut aliquid,» inquit, «impertiar vobis gratiae spiritalis ad confirmandum vos, id est simul consolari per eam, quae invicem est, fidem vestram, atque meam. Item: «Ut aliquem [Col. 0199D] fructum habeam in vobis, sicut et in caeteris gentibus. (Rom. I, 9 et seq.) .» In his apostolicis dictis colligitur hoc esse iter prosperum, quod in voluntate Dei dispositum sit hominibus fructuosum. Unde et ipse Deus salutarium nostrorum eum suis apostolis, curribus electis, et curruum suorum praecipuis aurigis dixisset: «Posui vos, ut eatis,» ne iter ipsorum non esset prosperum, adjecit: «Et fructum afferatis,» ac ne ipse itineris fructus putaretur transitorius, annexuit: «Et fructus vester maneat (Joan. XV, 16) .» Sic ergo prosperum iter faciat nobis Deus salutarium nostrorum, ut in omnibus motibus nostris nihil fiat, quod non sit voluntati pietatis divinae beneplacitum, et tam nobis quam caeteris hominibus fructuosum, praecipue his, quibus debitores [Col. 0200A] sumus, sapientibus et insipientibus, multum sive parum fructificantibus, ita ut palmitibus malis manu agricolae optimi succisis tota vinea Dei salutarium nostrorum sit fructuosa fructu salutari, et fructus noster maneat non in nobis aut nostris viribus, quae nimis invalidae sunt, sed in Deo salutarium nostrorum.

Tribus jam partibus psalmi exactis quarta sequitur, in qua quid de praedictis Dei donis eveniat, ostenditur, scilicet conquassatio inimicorum, conversiones aliquorum, martyria utriusque sexus fidelium. Diapsalma hic interponitur, pro quo apud Hebraeos habetur Sela, quod interpretatur semper, quia haec prosperitas in salutaribus fructibus, de quibus praemissum est, optanda est ut maneat semper. [Col. 0200B] Et hoc inde possibile creditur, quia

VERS. 21. Deus noster, Deus salvos faciendi est. «Filius» enim «hominis non venit animas perdere, sed salvare (Luc. IX, 56) .» Deus, inquam, noster, qui nostram suscepit naturam Deus salvos faciendi est, cui recte dicimus: «Salus nostra in manu tua est, Domine (Gen. XLVII, 25) .» In quo multum commendatur gratia, dum non in nostra, sed in Dei virtute salus nostra consistere praedicatur, ut qui gloriatur, non in se sed in Domino glorietur.

Dicis itaque mihi: Cur ergo vel boni aeque ut mali corporaliter moriuntur, vel ipsi mali tam animae quam corporis morte destruuntur et a salute longe fiunt, qui Deum salvatorem credunt et confitentur [Col. 0200C] dicentes, quia Deus noster, Deus salvos faciendi est? Ne forte sic loquendo mireris, et de mortalitate vel morte hominum indigneris, audi quia Domini, Domini exitus mortis. Domini, Domini, secundum geminam scilicet naturam suae personae ubique tam in coelo, quam in terra dominantis. Domini, inquam, illius, qui peccatum non fecit, et ideo non subjacuit necessitati ullatenus morte corporis aut spiritus moriendi sicut Adam, cui dictum est: «In quacunque die comederis, morte morieris (Gen. II, 17) .» Domini, inquam, talis dominatoris vitae ac mortis, exitus de hac vita non erat alius nisi mortis, id est per mortem non necessitate sed voluntate admissam, ut cum in ejus [Col. 0200D] persona conspicitur exitus mortis, evacuetur in suis famulis timor mortis, quibus ipse dicit: «Nolite timere eos, qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. X, 28) .»

Aliter. Ut scias, quia Deus noster Deus salvos faciendi est, attende illum salvare servos suos, quorum Dominus est per conditionem, quia eos creavit, et Dominus quoque per Redemptionem, quia eos de dominio diaboli, de servitute scilicet invisibilis Pharaonis in suum jus transtulit, «ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati serviamus illi in sanctitate et justitia coram ipso omnibus diebus nostris (Luc. I, 74, 75) .» Domini, inquam, talis est exitus mortis, quia et ipse de morte corporis per resurrectionem suam, exivit, et in se credentibus [Col. 0201A] de morte simul corporis et animae patefecit exitum, quando et mortem animae moriendo destruxit et vitam corporum resurgendo reparavit.

VERS. 22. Verumtamen Deus confringet capita inimicorum suorum. Quod est dicere: Quanquam Deus noster, Deus salvos faciendi sit, non tamen omnes indifferenter salvabit, sed confringet capita inimicorum suorum, duplici videlicet contritione seu confractione, alios humiliando ad poenitentiam, alios poenitere nolentes mittendo in gehennam. Cumque omnes inimicos suos confringendo sit positurus scabellum pedum suorum, tamen praecipue confringet capita inimicorum suorum, id est, vel capitaneos eorum, qui tenent inter eos malitiae principatum, [Col. 0201B] vel superbiam sive auctoritatem ipsorum. Sic superbia et auctoritas Judaeorum, tyrannorum et haereticorum periit, super omnia ubique dominante Christi auctoritate, cui nemo jam praesumit aperte contradicere vel resistere.

Sed quia versutiae falsorum Christianorum perambulantium de vitio in vitium, et perseverantium in delectis suis adhuc vigent, ita ut cum Elia possimus dicere: «Adhuc vigent fornicationes Jezabel (IV Reg. IX, 22) ,» Confringet Dominus etiam istum verticem capilli perambulantium in delictis suis. Verticem capilli possumus intelligere inanium quaestionum seu cogitationum versutias. Sunt enim, qui tales minutias calumnarium quaerunt, ut et [Col. 0201C] ipsos capillos callida subtilitate scrutari videantur, quorum stulta et versuta cogitatio, si non fuerit inhibita et confracta, eos perducit ad culpam. Sed Dominus ubi et quando ei placebit, confringet hujusmodi verticem capilli perambulantium in delictis suis. Confringet nimirum duros, qui flecti nolunt, sicut alias legitur: «Dominus confregit in die irae suae reges (Psal. CIX, 5) .» At illos, quos invenit flexibiles et convertibiles, ipse convertet. Unde hoc nosti? Ex eo scilicet, quod Dominus, qui mentiri non potest, cum sit veritas, ita dixit:

VERS. 23. Ex Basan convertam, seu convertar in profundum maris. Basan interpretatur confusio vel siccitas, quo nomine significantur hi, qui de peccatis suis confunduntur, et inopes atque sicci desiderant [Col. 0201D] pluviam voluntariam. De his dixit Dominus: convertam, convertam sive convertar, quia tales ad se convertit, et ad tales ipse convertitur.

Quidam codices habent: Convertam in profundo maris, quod est dicere: Illos etiam convertam qui sunt in profundo vitiorum per enormitates multorum criminum sic obtuti, velut in profundo maris positi sub magnis et amaris marinis fluctibus. Tales figuravit Jonas in ventre ceti positus, qui de profundis hujusmodi ad Deum clamans aiebat: «Fluctus tui super me transierunt, et ego dixi: Expulsus sum ab oculis tuis. Abyssus vallavit me, et pelagus cooperuit caput meum. Terrae vectes concluserunt me. Putas, videbo templum sanctum tuum? [Col. 0202A] Sed sublevabis de corruptione vitam meam (Jona. II, 4, et seqq.) .» Sic orantem in profundo maris Dominus exaudivit, ac de ventre ceti eripuit. Sic etiam adhuc exaudit de profundis clamantes ad se, ut adimpleatur quod dixit ipse Dominus: Ex Basan convertam, convertam in profundo maris. Vel sicut alii codices habent: Convertar in profundum maris, id est, etiam ad eos liberandos, qui desperatissimi videntur, eo quod sint ipsi profundum maris, dicti propter profunditatem suae amaritudinis. Talis fuit rex Manasses, quando veri Dei contemptor, idololatra effectus implevit Jerusalen sanguine innocentium usque ad os: sed postea in Babylonem ductus in ipsa captivitate poenitentiam agens quasi de profundo maris ad Deum clamavit, et Dominus ex Basan [Col. 0202B] convertit eum. Babylon quippe sicut et Basan suo nomine significat hujus mundi confusionem. Et ipsa Babylon profundum maris dici potest, quoniam et Isaias contra Babylonem locuturus praetitulat «onus deserti maris (Isa. XXI, 1) ;» et postea subnectit: «Facta est mihi Babylon in miraculum (ibid., 4.) » Item: «Cedidit, cecidit Babylon (ibid., 9) .» Quibus dictis onus deserti maris et onus Babylonis unum idemque significat esse, quamquam seorsum tractet de utroque, primum videlicet de onere Babylonis, postea de onere deserti maris. Quos ergo Dominus ex Basan convertit, hos de Babylone sive de profundo maris convertendo eripit.

In Hebraeo sic legitur: Dixit Dominus: Ex Basan [Col. 0202C] convertam, convertam de profundis maris. Unde constat, Latinum de Graeco interpretantem et Hebraicae veritatis ignarum, vel errasse vel casum accusativum pro ablativo posuisse, ut cum dicere debuerit, convertam de profundo maris, diceret in profundum maris. Vitiose ergo obtinuit usus ut cantetur: Convertam in profundum maris, cum et Hebraica veritas dissonet, et correctiores codices habeant: Convertam in profundo maris, id est, illos qui sunt in profundo maris. Ubi autem legitur: Convertar, bene est in profundum maris. Convertitur enim Dominus etiam ad eos aliquoties liberandos, qui sunt, quasi profundum maris, turbidi nimis et amari atque a luce, quae superficiem maris [Col. 0202D] illuminat, penitus alieni, ob nequitiam profundam nimis et turbidam. De talibus convertendis vix haberi posset fiducia, nisi quod Dominus, qui mentiri non solet, dixit: Ex Basan convertam in profundo maris, vel de profundo maris, vel convertar in profundum maris. Et notandum non eos convertendos, qui gloriantur in malitia sua, vel qui saturati et pleni sibi videntur: sed qui secundum nomen Basan, quod est confusio, vel siccitas, de peccatis suis confunduntur poenitendo, et sicci sunt esuriendo ac sitiendo justitiam, propter cujus anhelant inopiam, suam semper attendendo siccitatem, quae nisi desursum accipiat pluviam voluntariam, non potest ferre fructum a semetipsa. Sequitur:

[Col. 0203A] VERS. 24. Ut intingatur pes tuus in sanguine: lingua canum tuorum ex inimicis ab ipso. In his dictis Propheta conversus ad Dominum quasi praesentem alloquitur, ac si dicat: O Domine, auditu auris interioris audivi te loquentem: ex Basan convertam de profundis maris. Et vere verum dixisti tu Veritas, quoniam ita quos volueris convertes, ut intingatur pes tuus in sanguine, id est, ut fiant ipsi pes tuus portando Evangelium, portando te Verbum incarnatum, te caput suum suis bonis dictis extollendo, et in orbe terrarum circumferendo usque ad sanguinem, et ita conversi ex inimicis fiunt lingua canum tuorum, non illorum, de quibus Apostolus: «Cavete,» inquit, «canes (Philipp. III, 2) ,» qui sunt canes alieni; sed canum [Col. 0203B] tuorum, tibi scilicet fidelium, pro custodia domus tuae latrantium, et de micis mensae tuae libenter edentium. Propterea non dico solummodo canum, sed addo: tuorum, neque dentes eorum commemoro, quibus fiunt vulnera, sed linguam laudo, qua linguntur et curantur ulcera et vulnera, secundum quod scriptum est de Lazaro, quod «canes veniebant, et lingebant ulcera ejus (Luc. XVI, 21) .» Bona est haec lingua canum, quam et antiquum commendat mysterium, ubi legitur, quod Gedeon dux Israel repudiatis caeteris eos tantummodo ad victoriosum praelium duxit, qui lingua sua, ut canes, aquam lambebant, quorum numerus usque ad trecentos multiplicatus crucis notat sacramentum [Col. 0203C] propter T litteram, quae trecentos significat, et sua figura crucem repraesentat, cujus victorioso vexillo triumphant omnes, qui fidem Sanctae Trinitatis opere servant, et verbo tanquam manu et lingua, sicut illi trecenti commilitones Gedeonis manu ad os projiciendo aquam et lingua more canum lambendo eam, pulchre illos praefiguraverunt, qui opere simul et verbo se in Scripturis exercendo bibunt aquas sapientiae. (Judic., VII, 5) . Quod sane tunc fit mirabilius, quando ex inimicis Dei malis fiunt canes Dei boni, ab ipso videlicet, cujus prius erant inimici, et postea facti sunt amici, non aliunde, nisi ab ipso.

Mira velocitas apostropharum! Prius locutus est auditoribus de Domino dicens: Dixit Dominus: ex [Col. 0203D] Basan convertam, convertam in profundum maris, et mox ad ipsum Dominum conversus quasi praesenti loquitur dicens: ut intingatur pes tuus in sanguine, lingua canum tuorum ex inimicis. Atque iterum conversus ad auditores, ne mirentur unde hoc factum sit quod, cum prius fuerint inimici Dei, nunc dicantur canes ejus, annuntiat hoc factum esse ab ipso, ne quis glorietur in suo libero arbitrio aut in sua virtute, sed qui gloriatur in Domino glorietur, quoniam ab ipso, et non aliunde, salus est, qui et dicit: Salus populi ego sum.

In Hebraica veritate sic legitur: Ut calcet pes tuus in sanguine: lingua canum tuorum ex inimicis [Col. 0204A] a temetipso. Pro secunda igitur persona in Hebraico posita Latinus interpres ponit tertiam, dicens auditoribus hoc totum bonum ex inimicis conversorum esse ab ipso Deo. Et rursum conversus ad Deum quasi praesentialiter loquitur ad eum dicens:

VERS. 25. Viderunt ingressus tui, Deus. Atque iterum conversus ad auditores dicit de Deo: Ingressus Dei mei, regis mei, qui est in Sancto. Super hunc locum beatus Gregorius papa ⁜ (17) dicit: «Quid hoc loco canum nomine, nisi sancti doctores vocantur, qui fidelium in sancta Ecclesia custodes exstiterunt? Qui dum pro Domino suo diurnis nocturnisque vigiliis intenti clamaverunt, magnos, ut ita dixerim, latratus praedicationis dederunt. Nonnulli [Col. 0204B] quippe ab idolorum cultibus revocati facti sunt praedicatores Dei. Lingua ergo canum Ecclesiae ex inimicis prodiit, quia conversos gentiles Dominus etiam praedicatores fecit. Unde et Judaeorum tarditas, qui pro Deo loqui noluerunt, increpante Propheta reprehenditur, qui ait: «Canes muti non valentes latrare.»

Dubitanti autem et sciscitanti quare isti canes in suo latratu minime trepidarent etiam inter pericula passionum, hoc sit notum quia tuis, o Christe, provocati sunt exemplis, quoniam viderunt ingressus tuos, vel tui, o Deus, ut sit genitivus casus tui. Viderunt primitus apostoli, quibus dictum est: «Beati oculi, qui vident, quae vos videtis (Luc. X, 23) :» deinde post apostolos etiam canes tui ex [Col. 0204C] inimicis gentilibus conversi viderunt gressus tuos, vel tui, quomodo videlicet ingressus in hunc mundum propter veritatem et justitiam, propter Patris obedientiam, propter fidem veritatis in toto mundo plantandam faciens et docens bona, sustinuisti a malis multa mala. Viderunt primo ingressus tuos, quibus ingressus es viam sanctae obedientiae per incarnationis humilitatem, egressus de secreto coeli et ingressus hunc mundum sicut dixisti: «Exivi a Patre, et veni in mundum (Joan. XVI, 28) . Deinde iterum viderunt ingressus tuos, quibus relinquens mundum et vadens ad Patrem placuit tibi contumelias pati, et ita per contumelias et opprobria intrare in gloriam tuam. Viderunt, inquam, tales ingressus [Col. 0204D] tuos, et inde provocati exemplis tuis, etiam ipsi contendentes intrare per augustam portam tuae imitationis, elegerunt inhaerere vestigiis tuis.

Moraliter etiam quisquis inordinatos motus animi deviantis judiciorum Dei memoria in se reprimi conspicit, quasi in se deambulantis Domini gressus videt. Cujus videlicet ingressus ad mentem dirigit primo gressus intentionis, dein actionis, ita ut invisibilis ejus ingressus innotescat per opera bona forinsecus. Qui autem haec vident et ob hoc amant et glorificant auctorem talium operum Patrem nostrum, qui in coelis est, etiam de ipsis dici potest quod viderunt ingressus Dei mei, Regis mei qui est [Col. 0205A] in sancto quolibet bene operante, vel in sancto quolibet opere, sine quo nihil est validum, nihil sanctum.

Quod si vos, auditores, vultis scire de cujus ingressibus loquar ego David, annuntio vobis gaudium magnum, quod erit omni populo, quoniam ago de ingressibus Dei mei, Regis mei, qui est in sancto. Dei mei, qui creator est omnium, et Regis mei, qui creata omnia gubernat naturas rerum conservando, vitia damnando, virtutes glorificando, dum et naturis administrat perpetuitatem essentiae, vitiis quoque dispensat mensuram poenae vel emendatoriam vel peremptoriam et virtutibus gloriam. Sic se habet regimen Regis mei, qui est in sancto, quia Verbum Dei Deus regens cuncta est in sancto Patre, sicut ipse Filius [Col. 0205B] mundum ingressus ait: «Ego in Patre, et Pater in me est (Joan. XIV, 10) .» Vel est in sancto corpore suo ex Virgine sancta genito per ipsum Spiritum sanctum concepto, et ideo principaliter ac singulariter super omnia sancta sancto, ita ut recte dicatur Sanctum sanctorum: Ideoque ait angelus ad Mariam: «Quod nascetur sanctum ex te, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) .» De hoc sancto corpore alibi dicitur ad Patrem: «Non dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV, 10) .» In hoc sancto corpore, quia corporaliter inhabitat omnis plenitudo Divinitatis, recte dico de Deo meo, Rege meo, qui est in sancto, quia cum tota Trinitas plene habitet in corpore illo sancto, Verbum tamen, cui corpus [Col. 0205C] illud mediante rationali anima est personaliter unitum, ita ut illud sanctum juxta praeconium angelicum recte ac vere vocetur Filius Dei, specialius quodammodo, imo supra omnem modum est in sancto corpore illo, cui non ad mensuram dedit Deus Spiritum sanctum.

Praeterea etiam sic Deus meus idemque Rex meus Dei Filius est in sancto, templo videlicet sancto suo, quod est Ecclesia, ut extra illam nihil inveniatur sanctum. Et quia, ut supra in hoc ipso psalmo dictum est, Deus in loco sancto suo unius moris homines facit unanimes habitare in domo, ubicunque, in quacunque domo ista unanimitas unius moris, unius charitatis, unius religionis, unius disciplinae invenitur, absque dubio constat, quod illic est beata [Col. 0205D] praesentia Dei mei, Regis mei, qui est in sancto hujuscemodi fratrum spiritualium collegio, creans per se invisibiliter et regens per se quidem invisibiliter, per vos autem vicarios visibiliter hunc talem currum suum, qui si etiam decem millibus multiplex invenitur ex diversitate personarium seu charismatum, tamen quia unanimis est in charitate, in una fide, in una spe, unus spiritus, unum corpus, unum cor et animam unam habendo in Deo, recte numero singulari dicitur sanctus iste currus Dei multiplex, pariterque simplex et multiplex: multiplex, propter diversitates charismatum, quas dividit Spiritus unicuique, prout vult; simplex propter unum bravium, quo tendit omnis cursus curruum talium, quod, etsi multi sint accepturi quos Dei mei, Regis mei, et [Col. 0206A] praescientia praeordinavit et praedestinatio praeparavit: attamen propter unitatem cordium in id ipsum tendentium bene ac vere dicitur, quod «unus accipit bravium (I Cor. IX, 24) .» Adhuc autem et illud sine dubio constat quod, licet non sit sanctus, ut est Dominus, tamen in quolibet sancto suo membro, licet minimo, licet ab hominibus despecto et neglecto, ut fuit Lazarus, praesentialiter est ipse rex meus et Deus meus, qui est in omni sancto. Unde et dicet: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) .» Item advocans ante se parvulum dixit: «Si quis receperit unum parvulum talem, in nomine meo, me suscipit (Matth. XVIII, 5) .» Cum ergo haec sit sententia non prophetae, non apostoli, quibus utique in Spiritu veritatis loquentibus [Col. 0206B] omnino credendum est, sed ipsius Dei mei, Regis mei, qui est in sancto, multo gratantius est recipienda, et ex ejus veraci enuntiatione ipsius Dei mei, Regis mei praesentia in quolibet sancto suo, licet minimo, minime dubitanda est adesse.

Quanto magis igitur in principibus illis, quos idem Rex meus constituit principes super omnem terram praesens est ipse, regens eos in virtute sua? In qua denique, nimis confortato principatu eorum,

VERS. 26. Praevenerunt principes isti alios Dei mei, Regis mei sequaces, quoniam sicut ipsi primi oculis beatis viderunt ingressus Dei mei, Regis mei: sic et ipsi primi post ipsum ingredientes viam obedientiae praevenerunt alios ipsorum exempla secuturos. Unde [Col. 0206C] non mirum quod lingua canum Dei ex inimicis ab ipso est formata et usque ad sanguinem confortata, quae non solum ipsius Dei mei, Regis mei, sed et principum ejus et exemplis informata et auctoritate munita, ipsius favente gratia, potuit superare adversa. Ergo quidem principes primo videntes ingressus Dei mei, regis mei, primi et soli post ipsum ingredientes alios praevenerunt, sed non soli ad ipsum pervenerunt, quoniam ipsis praecedentibus in via justitiae, in arcta semita obedientiae multi, per ipsos crediderunt, et non solum in psalterio decachordo, lege Moysi spiritaliter intellecta, psallere, sed et in tympano Evangelii tympanizare didicerunt, viri scilicet cum feminis, juvenes et virgines, senes cum junioribus, Judaei primum, et Graeci postea, curru [Col. 0206D] Dei decem millibus multiplice currente usque ad ultimum terrae. Propterea ego David in spiritu prophetiae futura quasi praeterita enuntiando, quasi factum narro et in ore psallentium quotidie in Ecclesiis revera factum indico, quod ipsi principes in acie Christi Dei mei, Regis mei principales ac primi triumphales milites conjuncti sunt psallentibus, bonorum operum chordis et organis Deum glorificantibus, in medio juvencularum tympanistriarum, quia nec ad litteram sexus femineus excluditur ab isto choro psallentium, dum se in bonis operibus exercent, tympanizantium, dum se a concupiscentiis malorum operum coercent; in quarum medio quasi columnae honorabili ministerio fungentes, et totam domum fulcientes positi sunt principes isti, secundum quod dicitur [Col. 0207A] alibi: «Qui vicerit, faciam illum columnam in templo meo (Apoc. III, 12) .» Item: «In medio Ecclesiae aperiet os ejus (Eccli. XV, 5) .» Item ipse Dominus et Princeps principum istorum de se dicit: «Ego autem in medio vestrum sum sicut qui ministrat (Luc. XXII, 27) .» Cum ergo dicuntur principes isti esse in medio juvencularum, significatur honorabile ministerium, quo ipsius principum Principis Christi observant mandatum et exemplum. Nam cum suis discipulis ipse taliter ministrasset lavando pedes eorum dixit eis: «Exemplum dedi vobis, ut et vos ita faciatis (Joan. XIII, 15) .»

Possunt quoque juvenculae dici Ecclesiae novae sive fragiles personae ad Deum noviter conversae, quae tunc laudabiliter tympanizant, cum tanquam [Col. 0207B] siccato et extenso corio carnem suam crucifigunt cum vitiis et concupiscentiis, extensis omnium membrorum nervis in ligno Dominicae crucis, dum juvenculae singulae desiderant comprehendere cum omnibus sanctis quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum crucis, in latitudine charitatis longanimi perseverantia, in profundo fidei ac timoris, in alto spei et ad superna jugi desiderio.

Diapsalma. Incipit pars quinta, in qua tractatur de confirmatione hujus boni coepti hoc modo:

VERS. 27. In Ecclesiis benedicite Deo. Supra memoravimus, quod dixit Dominus: ex Basan convertam, et hujus dicti efficaciam pluribus modis ostendimus: videlicet in lingua canum ex inimicis conversis formata, et usque ad sanguinis effusionem, quo [Col. 0207C] pedes evangelizantium tincti sunt, confirmata; dein in principibus istos canes praevenientibus; dein in choro psallentium ac juvencularum tympanistriarum. Ut autem haec tanta bona de die in diem proficiant nec deficiant, vos principes, vos boni canes, vos psalmistarum ac tympanistriarum chori non in synagogis Judaeorum, non in conventiculis haereticorum seu schismaticorum, non in sectis perditionum, sed in Ecclesiis benedicite Deo. Nolite gloriari quasi non acceperitis dona gratiarum quae habetis, sed in gratiarum actionibus benedicite Deo Patri, Domino Filio, ex quibus ambobus procedit in vos ille Spiritus, qui adjuvat infirmitatem vestram, ut ex virtute non vestra, sed ipsius inveniamini laudabiles [Col. 0207D] principes vel psalmistae vel tympanistriae, sive aliud membrum Ecclesiae, in qua cum sint principes fortes in medio juvencularum tympanistriarum, satis apparet non esse ullam discordiam membrorum ejus, ut vel maximi minimos despiciant, vel minimi maximis invideant. Non dicunt oculi pedibus: Non estis nobis necessarii, quoniam sicut unius humani corporis membra multa, non eumdem actum habentia, reguntur anima una, ut non sit schisma in corpore: sic et in Ecclesiis diversarum professionum, verbi gratia prophetarum, apostolorum, martyrum, confessorum, virginum, innocentium, poenitentium, continentium, conjugatorum, praelatorum, subditorum, clericorum, monachorum, viduarum Spiritus unus est, procedens a Patre ac Filio, qui [Col. 0208A] omnia Ecclesiae membra vivificat, quique in una Ecclesia Catholica multas Ecclesias distinguit pro diversitate charismatum, in quibus omnibus Deus Dominus, Deus Pater, Dominus Filius agente hoc amborum Spiritu benedicitur, quem animales hunc spiritum non habentes, imo semetipsos ab hoc Spiritu et ejus templo segregantes, etsi ore benedicunt, moribus et actibus blasphemant. Ideo vos psalmistae ac tympanistriae non in qualibuscunque conventiculis psallatis vel tympanizetis, verum in sanctis Ecclesiis, in ordinibus et coetibus ecclesiasticis ecclesiastica disciplina informatis.

Ac ne in talibus eligendis et cognoscendis fallamini, eas tantum veras Ecclesias agnoscite, quae de fontibus Israel profluxerunt. Apostoli enim, qui Ecclesias [Col. 0208B] per orbem terrarum ordinaverunt, ipsi fontes Israel fuerunt, quia de populo Israel ad hoc electi sunt, ut de ventre ipsorum fluerent aquae vivae primitus ad irrigandam primitivam Ecclesiam, deinde ad Ecclesias multas in gentibus plantandas et irrigandas. Successerunt postea cisternae aquas continere non valentes, id est doctrinae a doctrinis apostolicis dissidentes, inter quas etiam computare possumus illam clericorum regulam non in Ecclesia, sed in aula regis dictatam, qua congregationibus clericorum primo de fontibus Israel propinat sacratissima communis vitae documenta, quibus recte informatur coenobialis disciplina, sed postmodum indulgens quaedam his contraria quasi de aqua putida corrumpit omnia priora pocula de fontibus Israel [Col. 0208C] hausta. Leguntur enim inter caetera illic Patrum sana documenta, etiam sermones beati Augustini, in quibus recitata ex Actibus apostolorum lectione, qua narratur multitudinis credentium cor unum et anima una fuisse, nec quidquam eorum aliquem suum dixisse. His dictis de Actibus apostolicis quasi de fontibus Israel sumptis ipse beatus Pater annectit sua item de fontibus Israel derivata, quibus aptissime ordinatur vita coenobialis clericorum viventium secundum formam de Actibus apostolorum, quasi de fontibus Israel sumptam. Dicit enim inter caetera: «Nulli in societate nostra licet habere aliquid proprium; si qui habent, faciunt quod non licet.» Cum haec et similia sanae doctrinae pocula de fontibus [Col. 0208D] Israel sumpta sint in illa regula simul aggregata, nescio de qua cisterna mortifera illud hauritur, quod, post multa interdicta proprietatis, ipsa proprietas ejusdem regulae professoribus indulgetur, et, post ordinatas claustri officinas communi vitae congruas, etiam propriae ac privatae mansiones conceduntur, tanquam si pretioso indumento pannus vilissimus assuatur.

Sed esto: maneant ut volunt: non eos omnes damnamus, cum ex ipsis agnoscamus aliquos, licet paucos, esse ita disciplinatos ut, licet habeant propria, quasi non habentes habeant ea, et studeant in sectanda morum disciplina. Qui mihi similes videntur currentibus velociter, sed extra viam suo cursui destinatam, quia videlicet non tenent regulam [Col. 0209A] suae conversationi propositam, et cum sint ipsi sapientes, libenter aut nimis patienter in suo coetu sufferunt insipientes; cum sint ipsi casti, patienter sufferunt interdicta officia manifeste incestuosorum presbyterorum, diaconorum, subdiaconorum. Cumque, ut sibi videtur, vivant ipsi ordinate, non se subtrahunt ab omni fratre ambulante inordinate, ut monet

VERS. 28. Benjamin adolescentulus. Imo cum ipse dicat: Nolite communicare infructuosis operibus tenebrarum, magis autem redarguite, ipsi talibus communicant et minime redarguunt. Neque vero tutum sibi putant infringere antiquum proverbium, quo dicitur: «Inter arma silent leges,» cum indisciplinati fratres, parentati, clientibusque gladiatis undique [Col. 0209B] stipati suo terrore se increpare debentibus indicant silentium. Novimus pro tali causa inflicta vulnera, perpetrata homicidia, sicut in Ecclesia Halverstatensi contigit, ubi a militibus praepositi unus e fratribus ob hoc in refectorio fuit occisus, quia de quadam exordinatione contra praepositum fuerat locutus.

Itaque, spretis hujusmodi synagogis Satanae, ubi paucitas bonorum obruitur multitudine malorum, volentibus pure Deum benedicere, tute recteque in hoc psalmo consulit Spiritus sanctus dicens: In Ecclesiis benedicite Deo Domino. In Ecclesiis, dico, super apostolicae disciplinae petram fundatis, eorumque doctrinis quasi de fontibus Israel rigatis. In [Col. 0209C] talibus Ecclesiis benedicite. Quia ibi servatur apostolica doctrina per apostolum Paulum, Doctorem gentium praecipue in gentibus dilatata, qui quoniam de tribu. Benjamin natus legitur, dico fuisse ibi Benjamin adolescentulum, qui postremus omnium apostolorum fuit vocatus, qui etiam fuisse adolescens commemoratur in Actibus apostolorum, ubi testes falsi stantes contra Stephanum narrantur deposuisse vestimenta sua «secus pedes adolescentis, qui vocabatur Saulus (Act. VII, 58) ,» a Saule impio rege denominatus, quasi Benoni, id est filius doloris. Hic postea Paulus, id est humilis et modicus a Paulo proconsule, quem convertit, agnominatus Benjamin, hoc est, Filius dexterae convenienter nominatus, et licet novissime vocatus, primus tamen [Col. 0209D] fontibus Israel insigniter est adnumeratus, cum hic dicitur: Ibi Benjamin adolescentulus in mentis excessu, id est in stupore mentis omnium dicentium: «Nonne hic est, qui ad hoc venit, ut expugnaret nomen et istud?» (Act. IX, 21.) Vel stupore ac pavore mentis suae, quando a Domino in via percussus pavidus ac stupidus factus est, qui et postea fuit in mentis excessu, id est in extasi, tunc videlicet, quando nesciens utrum in corpore an extra corpus, raptus est in tertium coelum, et audivit arcana verba, quae non licet homini loqui.

Licet autem solus iste nominetur Doctor gentium, tamen ubi ille ordinavit choros in Ecclesiis psallentium, et juvencularum tympanistriarum, ibi [Col. 0210A] etiam cum eo sive in spiritu sive in corpore adfuerunt et alii principes populorum, videlicet principes Juda, duces eorum, scilicet, qui sunt in ipsis Ecclesiis. Principes Zabulon, principes Nephthalim. Has tribus ideo commemorat, quia forsitan apostoli ex illis tribubus erant. Quod tamen quia nusquam certa relatione alicujus authenticae scripturae narratur, ex qua videlicet tribu fuerit quisque apostolorum, sicut Paulus apostolus indicat se de Benjamin fuisse genitum, placet magis per nomina caeterarum tribuum hic posita illud attendere, quod ex interpretatione accipitur et cunctis apostolis eorumque sectatoribus viris apostolicis convenientissime adaptatur. Nam Juda confessio, Zabulon habitaculum fortitudinis, Nephthali dilatatio mea interpretatur: [Col. 0210B] quae omnia Ecclesiarum principibus, et praecipue post apostolos conveniunt sanctis martyribus. In martyrio namque prima virtus est non negare, sed confiteri fidem catholicam et apostolicam, propter quam si quid infertur adversi, assumitur fortitudo. Inde vero finitis adversis latitudo sequitur in praemio non solum in futura, sed etiam in hac vita plerumque, sicut ille persensit, qui Deo dixit: «In tribulatione dilatasti mihi (Psal. IV, 2) .»

Aliter: Principes Juda, ipsi primi confessores, sancti apostoli sunt, quorum confessionis sonus exivit in omnem terram et in fines orbis terrae verba eorum. Principes Zabulon ordo martyrum sanctorum est, qui in confessione catholicae fidei [Col. 0210C] usque ad mortes innumeras agonizantes tradiderunt corpora sua propter Deum ad supplicia, fortiter dimicantes, et sua fortitudine ac patientia idololatriae monstrum enorme debellantes. Principes vero Nephthalim sancti pastores et doctores sunt, qui in pace degentes Ecclesiae, post tribulationem martyrii dilatatae, duces Dominicorum gregum lupinam haereticorum rabiem a Christi ovilibus arcent, doctrinis invigilant, familiam Dei blanda quiete componunt.

Non solum autem in martyrio, vel in tribus jam dictis ordinibus servatur hic ordo confessionis, fortitudinis, dilatationis, verum et in omni recto proposito cujusque religiosae conversationis, in cujus initio fit sanctae alicujus disciplinae professio non [Col. 0210D] ex novis adinventionibus incipientium, sed sicut antiquitus ordinaverunt principes Juda, duces eorum, verbi gratia, Petrus apostolus, et post ipsum beatus Augustinus, duces clericorum, Joannes Baptista solitarius et post ipsum beatus Benedictus, duces monachorum. Facta igitur hujuscemodi professione quasi praecedente Juda, sequitur Zabulon dictus habitaculum fortitudinis, quia necessaria est fortitudo, ut angustam viam ingressi non lassentur in tentationibus vel tribulationibus, quibus inchoantes probantur et exercentur, sic autem probatis et exercitatis, quia jugum Domini suave et onus ejus leve fit, cum via mandatorum et consiliorum Dei angusto calle coepta ex ipsa bene vivendi consuetudine voluntaria devotione curritur, Zabuloni adjungitur [Col. 0211A] Nephthalim, quod interpretatur latitudo, in qua positus fidelis cursor discit cantare: «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatares cor meum (Psal. CXVIII, 32) .» Item: «Cum invocarem te, exaudisti me Deus: in tribulatione dilatasti mihi (Psal. IV, 2) .»

Bene autem Benjamin adolescentulo, Paulo videlicet apostolo nunc mente Deo excedenti, nunc gentibus, quorum Doctor fuit, sobrio, etiam tribus Juda caeterarumque tribuum principes associantur, quoniam et ipse Paulus apostolus, nolens esse in doctrina sua singularis, ascendit Jerosolymam ad Petrum et reliquos apostolos, et contulit cum illis Evangelium, quod praedicabat in gentibus, ne forte in vacuum curreret aut cucurrisset, si ab eorum [Col. 0211B] doctrinis ejus doctrina discrepans inveniretur. Propterea etiam, qui videbantur columnae esse dextras dederunt societatis ipsi et Barnabae ad praedicandum Evangelium pari modo in gentibus, quomodo et ipsi praedicabant in circumcisione (Gal. II, 9) . Hic ergo adolescentulus, licet suam et professione apostolorum minimus, tamen plus omnibus laborando Principi apostolorum sic est coaequatus, ut hi duo quasi duae olivae ac duo candelabra non impari gratia splendoris illuminent Ecclesiam, cujus in apice quasi lumen gentium duorum oculorum in capite urbem Romam simul ambo tenent, ubi et corpora eorum non sunt separata, sicut et in coelis merita ipsorum creduntur coaequata. Ibi ergo Benjamin adolescentulus, [Col. 0211C] et cum eo princeps Juda Petrus principali confessione Christum confessus dicens: «Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) ,» et post trinam negationem trina divini amoris confessione purgatus, et illustratus. Quia vero Princeps apostolorum Petrus non pro se tantummodo, sed etiam pro condiscipulis Christum Dei Filium est confessus, et ipsi una cum illo dici possunt principes Juda, duces eorum, qui post ipsos recipiunt et ex tunc receperunt ejusdem confessionis fidem, sectanturque fidei huic aptam conversationem in tanta operis fortitudine, quantam exigit nomen Zabulon, et in tanta charitatis latitudine, quantam nomen Nephthalim. Tribus quippe his nominibus Judae, Zabulon et Nephthalim, exprimitur fides, per dilectionem [Col. 0211D] operans, quam et ille Benjamin adolescentulus in suis epistolis valde commendat, et omnis apostolica doctrina evidenter insinuat, ita ut confessio Judae sit in fide, fortitudo Zabulon cognoscatur in opere, simulque in spe, quae de boni operis bona conscientia efficitur firma; latitudo vero ex nomine principum Nephthalim charitatis est praeceptum: qua si diligamus invicem, sicut et Christus dilexit nos, etiam usque ad inimicos diligendos dilatati erimus etiam nos, etsi non principes Nephthalim, tamen principum illorum sectatores, qui hujus fidei per dilectionem operantis exempla nobis praebuerunt. Imo et ipsius Christi hanc dilectionem suo documento pariter, et exemplo demonstrantis erimus non tam servi, quam amici, «quia servus nescit, [Col. 0212A] quid faciat Dominus ejus (Joan. XV, 15) ,» nos autem scientes non humana, sed divina virtute impleri posse talia fidei, spei ac dilectionis mandata per Filium Dei nobis ostensa, conversi ad Patrem ipsius ex tota devotione illi dicimus:

VERS. 29. Manda, Deus, virtuti tuae. O Deus Pater, quia tu scis in nobis nihil esse virtutis ad agendum quae praecipis, aut consulis, Manda virtuti tuae, id est Filio tuo, qui virtus est tua per naturam, et virtus tuorum per gratiam, quoniam ex quo haec virtus tua infirmata est in manibus inimicorum tuorum, virtus crevit amicorum tuorum, qui ex eo convaluerunt de infirmitate fortesque facti sunt in bello, quod habuerunt fidem: veteres de virtute tua per incarnationem infirmanda, novi de hac ipsa per [Col. 0212B] passionem infirmata, una fide in utrisque manente, per quam vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones. Haec virtutum clara opera humanis viribus homines facere non potuissent, nisi tu, Deus, mandasses virtuti tuae, sive, ut dictum est, Filio tuo sive Spiritui sancto in eis et per eos talia facere, qualia nemo potest absque tua virtute. Etenim et spiritus tuus virtus tua est, qui et virtus Altissimi dicitur, et virtus de Filio tuo exiens intelligitur, «quia virtus de illo exibat, et sanabat omnes (Luc. VI, 19) .» Qui etiam confortavit ipsos apostolos principes Juda, principes Zabulon, principes Nephthalim, quoniam debiles et infirmi erant, quoadusque induerentur virtute ex alto. Quanto magis nos, fragilis turba juvencularum, sive, [Col. 0212C] ut in Hebraeo habetur, puellarum tympanistriarum, sumus debiles ad bene tympanizandum, nisi tua virtute confirmemur ad id, prout oportet, agendum secundum exempla jam dictorum principum prius infirmorum, sed postea in tua virtute confirmatorum. Itaque ut et nos agnoscentes infirmitatem nostram, quae mandas velimus et possimus, ipsumque velle ardens in affectu et posse clarescens in opere sit ad tuam non ad nostram gloriam, non sis contentus ad nos littera instruente ac per hoc occidente, sed manda virtuti tuae, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, sic nos illuminare simulque juvare, ut quae facienda cognoscimus illa nos illuminante, faciamus etiam eadem [Col. 0212D] nos per Spiritum tuum et suum adjuvante. Sic dicimus conversi ad Deum Patrem.

Et quia omnis qui confitetur Patrem, confitetur et Filium, conversi quoque ad Filium dicimus: Confirma hoc Deus, quod operatus es in nobis. Tu quippe in nobis, in nostra scilicet natura Verbum caro factum et habitando in nobis, multa mirabilia operatus es in nobis, quae oramus ut confirmes in nobis: verbi gratia, hoc initium signorum tuorum fuit, quo ad manifestandum gloriam tuam de aqua vinum fecisti. Hoc idem opus, quod operatus es in nobis et propter nos, confirma in nobis, ut et nos corruptibiles et velut aqua utribus mortalibus scilicet corporibus infirmis inclusa, nimis ad putrescendum prona, efficiamur vinum novis utribus in corruptione [Col. 0213A] conservandum, quod putrescere ac putere non sinat «incorruptio,» quae, ut alias legitur, «facit esse proximum Deo (Sap. VI, 20) .» Item caecos illuminasti, leprosos mundasti, multitudinem languentium sanasti, vexatos a spiritibus immundis curasti, mortuos suscitasti, et, quod his non minus erat, pauperes evangelizando beatificasti, dicens: «Beati, pauperes spiritu, etc. (Matth. V, 3) .» Hoc idem petimus mirabilium tuorum insigne opus, quod corporali praesentia tua operatus es in nobis, nunc exaltatus in coelum confirma in nobis, caecitatem nostram [tam] in corpore, quam in anima illuminando, lepram carnis et amplius mentis fugando, nos ad peccatum pronos et ad bene agendum languidos in virtute bonae voluntatis et actionis roborando, spiritus immundos [Col. 0213B] et malignos, immundarum et malignarum cogitationum suggestores, per gratiam sancti et benigni Spiritus tui procul a nobis pellendo, et in abyssum, unde nunquam ad nos iterum vexandos emergant, eos cum suis et sibi datis porcis mittendo, mortuos quoque nos in peccatis et peccatorum poenis tibi a mortuis resurgenti conresuscitando, et nunc a morte animarum liberos, posthac autem etiam a mortalitate ac morte corporum liberandos paschalibus gaudiis laetificando, ita ut gaudium nostrum sit plenum. Paupertatem et jam Spiritus, cui regnum coelorum promittis, quam in tuis discipulis, principibus scilicet Juda, principibus Zabulon, principibus Nephtalim operatus es, operare, quam et confirma in nobis. [Col. 0213C] Operare, inquam, omnia haec, ut usque in finem proficiamus. Confirma haec eadem, ne unquam deficiamus

Aliter: Manda, Deus, virtutem tuam, id est, Christum, subaudis: notificari hominibus per jam dictos principes. Vel manda virtuti tuae, id est, fortibus tuis, ut annuntient te in gentibus. Et ne frustra fiat haec illorum praedicatio, confirma hoc quod operatus es in nobis, dando fidem firmam ex auditu eorum. Vel illorum principum dogmata usque in finem saeculi, et usque in fines orbis terrae nuntianda tu confirma tua semper gratia cooperante, et sermonem eorum confirmante sequentibus signis miraculorum et operum bonorum, ut et infideles per signa mirabilia convertantur, et jam fideles facti per [Col. 0213D] opera bona magis ac magis confirmari mereantur.

Aliter: Confirma hoc, Deus, in gentibus, quod operatus es in nobis Judaeis, incipiens

VERS. 30. A templo tuo, quod est in Jerusalem, id est a Judaeis conversis vel apostolis profluente gratia tua per illorum ministerium a templo tuo quod est in Jerusalem, secundum quod propheticis visa est oculis aqua de templo egrediens a latere dextro usque ad mare Mortuum (Ezech, XLVII) . Templum tuum sive corpus Dominicum seu etiam Ecclesia primitiva eidem concorporata nunc est in Jerusalem, quae sursum est. Sed nos gentiles, qui Mare mortuum sumus, de hoc templo egredientem aquam vivam petimus, ut ex ea vivificemur, et in vita sancta confirmemur.

[Col. 0214A] Quod utique non frustra petimus. Nam a templo tuo aqua sancti Spiritus egrediente confirmati, offerent tibi munera omnes reges terrae, videlicet bene regentes terrenitatem suam. Vel reges terrae ad litteram sive spiritales reges, quos discernit coelestis super columbam deargentatis pennis et pallore auri adornatam. Omnes hi reges offerent tibi munera non alias nisi in templo tuo, neque aliunde nisi a templo tuo, quoniam a Christo accipiunt, quod in Christo tibi Deo Patri offerunt, extra cujus templum, extra cujus corpus et Ecclesiam non acceptabis ullum sacrificium. Offerent ergo tibi reges munera et in templo tuo acceptabilia et a templo tuo accepta. Quid enim boni habemus, quod non ab illo et in illo accepimus, aut quid non boni ab illo et cum illo [Col. 0214B] accepimus? Audi super hoc Benjamin adolescentum: Qui enim, ait, «proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit?» De tuis itaque donis tibi offerent reges munera devotae servitutis in operibus et moribus bonis, in sacrificio altaris, in laudibus devotis, in psalmis et hymnis, et canticis spiritualibus in disciplina sancta et doctrina sana.

Cui quoniam plurimi obstrepent ferino fremitu, ne ultra modum invalescant voces eorum,

VERS. 31. Increpa feras arundinis. Ferae arundinis dicuntur haeretici, quia, ut ferae, interdum non intelligendo nocent et aliquando perverse intelligendo Scripturam sanctam, quae per arundinem significatur, [Col. 0214C] corrumpunt. Antiqui enim scribebant arundine, atque ideo convenienter per arundinem intelligitur Scriptura sacra, quam irrident increduli, quales erant illi, qui arundinem pro sceptro irrisorio dederunt in manus Christi. Quam tamen ille accepit serio, sciens quoniam inde percussurus esset venenata animalia, et scripturus nomina suorum in libro vitae ac nomina infidelium in terra, secundum quod scriptum est. «Recedentes a te in terra scribentur (Jer. XVII, 13) . Item: «Deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur (Psal. LXVIII, 29) .» Ergo justorum nomina in coelo scripturus recte Christus accepit arundinem, totius videlicet sacrae Scripturae habens in semetipso auctoritatem. [Col. 0214D] Cui tamen quoniam ferae obstrepunt, recte illi vel ejus Patri Deo nunc dicitur: Increpa feras arundinis, haereticos videlicet corruptores veritatis, quantum in ipsis est. Nam ipsa in se corrumpi non potest.

Nomine quoque arundinis recte significantur omnes instabiles, qui omni vento doctrinae moventur, inter quos plurimum valent haeretici et omnes potius nova quam vera docere studentes, quoniam tales auditores «a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur (II Tim. IV, 4) .» Propterea vel ego David propheta haec praevidens, vel ego Psalmista haec mala instantia praesentialiter videns, conjunctus caeteris psallentibus in medio juvencularum tympanistriarum dico tibi auctor et [Col. 0215A] amator illius dogmatis, quod expressum est in Scriptura veritatis: Increpa feras arundinis emittendo Spiritum veritatis, qui per ora non solum principum et regum praedictorum tibi militantium, tibi munera offerentium, sed etiam canticis tympanistriarum tuarum arguat mundum de peccato et de justitia et de judicio. Increpa, inquam, feras arundinis, depravatores scilicet Scripturarum veritatis. Et utique necesse est ut increpes illas feras pessimas; quoniam sunt inter illas feras tauri pingues pingui cervice armati et cornibus terrenae fortitudinis metuendi praecipue his, qui sunt seductiles et vaccis in eo consimiles, quod istos tauros libenter admittunt, et ab eis concipiunt dolorem et pariunt iniquitatem. Iidem ipsi ferae sunt atque tauri. Ferae [Col. 0215B] propter crudelitatem; tauri propter superbiae cervicositatem, quorum congregatio est in vaccis populorum, id est in decipiendis illis, qui facile seduci possunt, quos pro nimia sensus debilitate Apostolus vocat mulierculas dicens: «Ex his sunt, qui penetrant domos, et captivas ducunt mulierculas (II Tim. III, 6) .» Qui captivas ducunt mulierculas, ipsi sunt tauri, qui ipsi alliciunt vaccas.

Hoc tamen non sine utili causa permittetur a Deo, sed ut excludant eos, qui probati sunt argento, id est, ut qui in eloquiis Dei probati sunt, manifesti fiant. Proprie dicitur: excludant pro eo, ut diceretur: eminere faciant, quia et argentarii dicuntur exclusores, qui de confusa massa exprimunt formam cujusque formosae imaginis prius in ipsa massa latentis. Nimirum [Col. 0215C] sic et sensus in Scripturis paucorum intellectui cognitos et sub fidei signaculo reconditos ipsi pauci exponunt, et quodammodo excludendo parere multitudini faciunt, cum haeretici ex adverso stantes ad hoc eos compellunt. Dum enim pax est Ecclesiae, sancti quique ac periti litterarum orationibus tantum et bonis operibus vacare student, et ante sanctuarium coelestium secretorum cum reverentia excubant, neque illius januam pulsant, et in anteriora ejus vel prospicere vel intrare formidant, nisi cum adversantium cogit importunitas, et illos respondendi urget necessitas, maxime cum de altissimo secreto summae Trinitatis, aut de profundissimo Dominicae incarnationis mysterio quaestiones [Col. 0215D] moventur, quibus non tam humanae subtilitatis quam divinae auctoritatis responsa reddenda sunt per eos, qui probati sunt argento, id est, exercitati eloquio divino.

Aliter: Congregatio taurorum ad hoc est in vaccis populorum, ut ab eisdem vaccis excludant, id est, separent eos, qui probati sunt argento, id est, qui sunt idonei docere Dei eloquia casta, quae sunt «argentum igne examinatum, terrae purgatum septuplum (Psal. XI, 7) .»

Quidam codices habent: In vaccis bubalorum, quod in sensu non discrepat; quoniam bubali silvestres boves indomiti sunt, et jugum ferre non consueverunt. Et in talium bubalorum grege plus quam inter domesticos boves lascivae sunt vaccae. [Col. 0216A] Sic in turbis indisciplinati populi regnat petulantia, quae a populo Domini et ovibus pascuae ejus virga disciplinae amovetur, cum ad instructionem sacrae Scripturae non solum bubus seu bubalis, sed et vaccis, id est, plus inter lascivos lascivientibus jugum Dei suave imponitur. Sic enim boves, ordinante Domino, per Moysen trahebant plaustra in deserto portantia tabulas deauratas, bases argenteas vel aereas, columnas, vectes, cortinas et cunctam supellectilem tabernaculi. Sic et vaccae in libro Regum leguntur arcam Dei traxisse, quae etiam fetae fuisse memorantur, et vitulis earum domi reclusis illae dantes ab intimis mugitus non reflectebant colla Dei arcam trahentia, sed pergebant recta via Bethsames, quod interpretatur domus solis (I Reg. VI, 12) . [Col. 0216B] Nonne in sancta Ecclesia videmus nunc adimpleri haec mirabilia, cum non solum viri, sed etiam feminae, non solum fortes, sed etiam fragiles in ministerio ecclesiastico trahunt jugum Domini pergentes ad terram promissionis et ad domum veri Solis, ubi Christus est in dextera Dei Patris? Quae nimirum feminae, quod plus in illis quam in viris est mirabile, quasi vitulis suis domi reclusis compatiuntur, sed ad eos lactandos non redeunt, cum neque pro affectu filiorum seu consanguineorum religiosae personae in sexu quoque femineo deflectunt a via coeptae religionis, in qua pergentes, et arcam Domini, Christum scilicet per fidem in cordibus portantes, tendunt ad domum aeternam aeterni Solis, ubi scilicet ipsum Christum Solem justitiae, quem nunc [Col. 0216C] portant et non vident, clare tunc videant, et in visione illa aeternaliter gaudeant juxta promissum Petri Apostoli dicentis: «In quem nunc non videntes creditis, autem exsultabitis laetitia inenarrabili: reportantes finem fidei vestrae, salutem animarum vestrarum (I Petr. I, 8, 9) .» Non hoc promittitur vaccis populorum seu bubalorum, vel etiam congregationi taurorum, cum hujus modi vaccis lascivientium, dum adhuc in sua cervicositate seu lascivia durant. Neque enim tales tauri vel tales vaccae consueverunt portare jugum sanctae obedientiae, imo etiam, quod pejus est, eos impugnare ac perturbare nituntur, qui sub jugo disciplinae ordinate incedunt, prout possunt.

[Col. 0216D] Sed licet eos impugnent, ne forte, ut volunt, expugnent, o Domine, qui fortis et potens es in praelio, dissipa gentes, quae bella volunt, quia scilicet student non correctioni sed contentioni. Haereticos dico, ego David, gentes vel propter genera sectarum, ubi series malae successionis tanquam generatio familiarum confirmat errorem, vel quia vivunt gentiliter ut gentes ad simulacra muta, prout ducuntur, euntes. Quid sunt enim haereticorum documenta falsa quidem sed verosimilia nisi verae doctrinae quaedam simulacra? Ducuntur autem ad hujusmodi simulacra vel diabolica suasione vel suae gloriae vana cupiditate. Nam haereticus est, qui propriae gloriae ac maxime sui principatus cupiditate novas opiniones aut fingit aut sequitur. Qui autem [Col. 0217A] hujusmodi hominibus credit, homo est imagine quadam veritatis deceptus. Quia vero haereticus in hoc distat a schismatico, quod haereticus impugnat et corrumpere nititur sanctae Scripturae unitatem; schismaticus autem scindere laborat catholicae pacis unitatem, possumus apte per feras arundinis, ut jam dictum est, haereticos notatos intelligere; per gentes autem, quae bella volunt, notare schismaticos, vel etiam quoslibet inquietos, qui contentionibus gaudent, sectas faciunt, inter fratres discordiam seminant, concordiam unanimitatis turbant, vinculum pacis et charitatis rumpere laborant, atque ideo semper bella volunt, quia in pace firma suas nequitias exercere non possunt. Quibus utique talione decenti optatur et in principio psalmi ut exsurgente [Col. 0217B] Deo dissipentur hi tales inimici ejus, et nunc Deo dicitur: Dissipa gentes, qui bella volunt. Nam, quia illi dissipare nituntur fraternae pacis unanimitatem, recte oratur ut et ipsi dissipentur, quod interdum ipsis malis dissipatis non est malum, semper vero ista dissipatio malorum bonis cooperatur in bonum. Sicut enim utile fuit mare Rubrum dividi, ut pateret via Israeli Aegyptios fugienti, et ad terram promissionis tendenti: sic semper bonis bona est non solum sua concordia sed et malorum discordia, quae et ipsis malis aliquando erit utilis et occasio correctionis, aliquando vero inutilis, ut illis, de quibus dictum est: «Dissipati sunt, nec compuncti (Psal. XXXIV, 16) .» [Col. 0217C] Sed hic oratur utilis dissipatio inimicorum Dei, quam consequatur aut ipsorum aut certe aliorum ipsos in bono praevenientium conversio ad bonum. Quod, ego David, prophetans annuntio, dicens:

VERS. 33. Venient legati ex Aegypto: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo. Dissipatis quippe Judaeis incredulis et inter gentes deputatis quasi naturali ramo fracto insertus est oleaster, et ex illorum delicto salus gentium provenit, dum illis excaecatis illuminatae sunt gentes, quarum plenitudine introducta reliquiae Israel salvae fient. Quod hoc ordine complebitur: Venient legati ex Aegypto: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo. Sicut praedictum, ita et factum est. Primo legati venerunt in Aegyptum, [Col. 0217D] apostoli videlicet missi per mundum universum. Deinde quoque legati venerunt etiam ex Aegypto, id est, ex tenebris gentium, qualis fuit sanctus Dionysius et beatus Augustinus. Omnes isti legati reconciliationis praecones intelliguntur. Unde Apostolus: «Legatione,» ait, «pro Christo fungimur, et tanquam Deo per nos exhortante obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo (II Cor. V, 20) .» Hujuscemodi legati venerunt et venient, usque dum plenitudo gentium tota introeat. Venient autem non vacui, sed dona ferentes ad Christum ex Aegypto sicut quondam regi Salomoni a legatis regnorum multorum ferebantur munera, nominatim vero ex Aegypto, unde filiam Pharaonis adduxerat sibi in uxorem. Et illa quidem vocata et quaesita per [Col. 0218A] legatos ipsius regis Salomonis venit ad ipsum: nam et in Aegyptum, et ex Aegypto legati, venerunt, qui adventui hujus filiae Pharaonis apparatus congruos fecerunt. Sed regina Aethiopiae veniens a finibus terrae audire sapientiam Salomonis praevenit hujusmodi legatos et apparatus invitatorios. Ultro venit non vocata haec regina, cum multo comitatu, in Jerusalem, afferens aurum infinitum et gemmas pretiosas multaque aromata portantibus camelis.

Sic nimirum ad verum Salomonem pacificum regem Christum venerunt et venient legati ex Aegypto, legatione fungentes ad ipsum pro filia invisibilis Pharaonis, gentilitate scilicet ipsi desponsanda, cui et dicunt iidem legati: «Audi, filia, et vide, [Col. 0218B] et inclina aurem tuam, et concupiscet Rex decorem tuum (Psal. XLIV, 11) .» Sed regina Aethiopissa, id est, illa gentium turba, quae se agnoscit magis denigratam peccatis, enormitatem scelerum suorum timens non exspectat vocantem seu legatos vocantis vel manus ejus trahentis, ut illa, quae dicit: «Trahe me post te (Cant. I, 3) ;» verum spontaneo adventu suo praeveniet manus ejus cum Zachaeo praecurrens, et arborem sycomorum, id est, lignum crucis ascendens, ut, si fieri potest, videat illum, priusquam videatur in sua nigredine. Sic in typum ejus mulier peccatrix non vocata venit ad ipsum retro accedens tanquam videre ac tangere desiderans et videri timens, videndi avida et, ne videretur, pavida. Sic item in ejus figuram, quasi fasciculus primitiarum [Col. 0218C] de gentibus, venit ultro non vocata per apostolos aliosve legatos illa mulier Chananaea, urgente illam sua miseria. Unde et clamans dixit: «Miserere mei, Domine fili David: filia mea male a daemonio vexatur (Matth. XV, 22) .» Et tu ergo quicunque cujus filiam, id est, animam vel propriam vel tibi commissam vexat daemonium variis passionibus tentationum seu tribulationum, curre ultro ad medicum praeveniendo faciem ejus in confessione, ut etiam sibi congruat, quod hic dicitur: Aethiopia praeveniat manus ejus Deo. Quomodo praeveniet? per ultroneam conversionem et vitae veteris ac nigrae innovationem et candidationem, latenter tamen ipsa prius praeventa in praedestinatione seu etiam [Col. 0218D] sancti Spiritus instinctu misericordissimo. Unde et dicitur: «Misericordia ejus praeveniet me (Psal. LVIII, 11) .» Quas autem Dei manus Aethiopia praeveniet? Manus utique victrices et vindices, quibus percuti pavens et cavens ultro venit in deditionem legatos non exspectans, sed legationem mittens et rogans ea quae pacis sunt adhuc illo longe agente, cui cum viginti millibus venienti, id est, cogitationum et actionum rationes exigenti nos etiamsi decem millibus, id est, bonis actibus muniti obviamus, resistere non valemus, quoniam duplo superatur ab illius exercitu noster exercitus. Quid ergo restat, nisi ut Aethiopia, id est, anima peccatis nigra, manus ejus praeveniat praeoccupando faciem ejus in confessione ac peccatorum condigna emendatione, [Col. 0219A] ne manus ferientis et vindicantis incidat, quas effugere non valent, qui nimium sero, hieme scilicet aut Sabbato fugam ineunt, qualibus in principio psalmi dicitur: Fugiant qui oderunt eum a facie ejus? Fugient quidem illi sed non effugient, quia lucem, quam lippi eorum oculi oderunt, evitare non poterunt. Fugient ergo tunc inimici Dei a facie ejus, a qua nollent videri et quam non dulce habent videre: sed neque aspectum, neque manum ejus poterunt effugere. Hoc praenoscens Aethiopia nunc, dum tempus est fugiendi, praevenit manus ejus vindices fugiendo non ab ipso ut inimici; sed ad ipsum, ut ex inimicis fiant amici. Praevenit ergo manus ejus Deo, ipsi per fidem inhaerendo.

[Col. 0219B] Aliter: Aethiopia praeveniet manus ejus, scilicet Aethiopiae. Quae relatio ex Graeco intelligi potest, ubi ejus relativum pronomen hoc loco invenitur feminini generis, ut sit idem, quod dicitur: Praeveniet manus ejus, ac si dicatur, manus suas. Quo sane dicto per manus opera bona intelliguntur, quae per fidem ex dilectione operantem, et aliquando sine operibus justificantem proveniunt. Est autem sensus. Aethiopia praeveniet manus suas Deo, id est, antequam operetur, credet Deo. Et ideo ejus justificatio potius fidei per gratiam intus inspiratae, quam operationi forinsecae attribuitur, sicut peccatrici mulieri dicitur: «Fides tua te salvam fecit (Luc. VII, 50) .» Praeveniente autem hac fide sequitur operatio bona pro posse. Alioquin fides [Col. 0219C] mortua esset, quae operari cum posset, nollet: et ideo sicut est laudabile, ut fides praeveniat manus operantes, ita est omnino damnabile, si quis operari hoc renuit, quod sana fide sibi operandum credit.

Aliter: Legati ex Aegypto sunt apostoli ex Synagoga, quae erat in tenebris. Aethiopia, id est, in peccatis nigra gentilitas praeveniet manus, id est, opera ejus Aegypti, id est, Synagogae, Deo, id est, ad honorem Dei. Prior enim populus gentilis fidei verbum recepit et credidit.

Est adhuc alia littera: Aethiopia festinet manus dare Deo. Quo dicto similitudo trahitur a victis, qui depositis armis manus victoribus dare festinant [Col. 0219D] ne interficiantur. Ubi dicitur in littera: Aethiopia praeveniet manus ejus, hic distinguunt quidam, et postea quasi ab alio exordio incipiunt: Deo, regna terrae, cantate. Nos autem exemplaria veraciora Deo antecedenti litterae adjungimus, et dicimus: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo, id est, ad Deum se convertendo. Super hunc locum beatus papa Gregorius dicit ⁜ (18) : «David propheta videns quod ad Judaeam redimendam veniret Dominus, sed ante gentilitas crederet, ut postmodum Judaea sequeretur, sicut scriptum est: Donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret, dicit: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo, id est, priusquam [Col. 0220A] Judaea credat, salvandam se offerret omnipotenti Domino peccatis, nigra gentilitas. Agamus itaque gratias unico summi Patris Filio nos, qui ex gentilitate collecti, atque ejus lumine perfusi Judaeam quoque ipsam praecessimus ad fidem, ut impleretur, quod scriptum est: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo. Nigri ergo perfidiae merito fuimus, sed suscipientes candorem gratiae ipsam etiam Synagogam, per cujus sobolem vocati sumus ad gratiam Dei, praevenimus.» Sequitur:

VERS. 33. Regna terrae, cantate Deo. Ac si dicatur: Pro jam decursis beneficiis, non in Judaico solum regno angusto sed in toto mundo exhibitis, regna terrae, id est, omne genus hominum, omnes principes omnium regnorum, quae per duo regna [Col. 0220B] Aegypti et Aethiopiae a parte totum significando notavimus, cantate Deo puritate mentis, et psallite Domino in operibus bonis.

Diapsalma, pars sexta. Psallite Deo Christo aeque ut Deo Patri, quia ipse est

VERS. 34. Qui descendit et ascendit ad Patrem. Ascendit videlicet secundum quod homo assumptus in summam Divinitatis gloriam provectus est. Nam secundum quod Deus Patri Deo naturaliter aequalis est, non erat aliquid altius quo ascenderet. Ascendit autem super coelos coeli, id est super omnes coelos ad dexteram Patris. Coelos coeli vocat excelsiores creaturas, super quas ascendit, qui sibi subjectis omnibus creaturis in altissimo throno paternae majestatis consedit Patri ad dexteram [Col. 0220C] ejus, id est in bonis potioribus, quae Verbum cum Patre semper habuit, quaeque humanitas non ad mensuram accepit, usque adeo ut ascenderit ad orientem, id est usque ad Verbi sibi uniti claritatem. Non dico: ad ortum vel oriturum, quia Verbi divina generatio non habet praeteritum vel futurum, sed aeternum et intransitorium praesens, secundum quod Filius Dei dicitur «oriens ex alto (Luc. I, 78) » Patre, qui fuit oriturus, et nunc est ortus vel natus ex humili matre. Quondam praedicabatur nasciturus ex Virgine, qui modo natus ex illa nuntiatur; sed ex Patre ipsius generatio initio caret et fine, ac propterea secundum illam non dicitur ortus vel oriturus sed oriens. Et unde oriens? ex [Col. 0220D] alto, scilicet Patre. Unde recte «Altissimi Filius (Luc. I, 28) » vocatur non per adoptionem sed per generationem.

Aliter: Ascendit ad orientem, id est, versus orientalem plagam videntibus discipulis ad litteram. Vel ab oriente, id est, ab Jerusalem, quae in oriente sita est, ubi de monte Oliveti ascendit localiter, qui in montem Oliveti spiritalem ascendit illocaliter, quando Patri suo, Patri misericordiarum, qui per montem Oliveti significatur, suam considere fecit humanitatem in throno majestatis, in omnimoda gloriae summae Divinitatis. Ad hunc montem nondum ascenderat in fide mulieris, cui dictum est ab [Col. 0221A] angelo: «Quem quaeris mulier? viventem cum mortuis?» (Luc. XXIV, 5.) Cui et ipse dixit Jesus: «Noli me tangere: nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joan. XX, 17) .» Ac si dicat: In tua fide, qua me credis a monumento sublatum, nondum ascendi ad Patrem meum; nondum ascendi in montem Oliveti super coelos coelorum. Denique hominis assumpti ascensio super coelos coelorum, id est super altissimos ordines angelorum, fuit a monte Oliveti, quoniam Pater misericordiarum dedit hoc illi, sicut ipse ait: «Omnia mihi tradita sunt a Patre meo (Matth. XI, 27) .» A quo utique Patre datum est homini nomen Dei, quod est super omne nomen, ut videlicet homo nominetur Deus, non ut dii multi per adoptionem, sed ut filius Altissimi [Col. 0221B] per generationem, quia et hoc datum est homini, ut sit Filius Altissimi, quod sine dubio illi est ascendisse invisibiliter et illocaliter in montem Oliveti; a quo et hoc illi datum est, ut localiter quoque ascenderet a monte Oliveti super coelos coelorum ad orientem.

Quod autem etiam in humana sua natura virtus illi sit divina, exinde patet, quod ecce, dabit vocem suam vocem virtutis, ecce dico quia evidens erit in adventu secundo, ego David quasi praesentialiter video quod ille, qui sicut agnus coram tondente se sine voce obmutuit, in extremo judicio dabit vocem non utique infirmitatis, sed virtutis, qua mortui suscitabuntur, impii judicabuntur, boni quoque immutabuntur. [Col. 0221C] Etiam in primo adventu suo voci suae vel vocem suam dedit esse vocem virtutis. Nam dicente illo humanitus: «Lazare, veni foras (Joan. XI, 43) ,» in voce humana operata est virtus divina. Similiter in caeteris ejus dictis humanis enituit fulgor divinae virtutis, ut cum dixit leproso: Mundare ille mundatus est; cum dixit caeco: Respice, ille mox vidit; cum dixit mortuo: Adolescens tibi dico: Surge, ille surrexit. Usque hodie quoque dat voci suae vocem virtutis operando per verbum suum in officiis ministrorum suorum tantae virtutis opera, ut inde illi semper debeatur gratiarum actio et gloria. Ergo

[Col. 0222A] VERS. 35. Date gloriam Deo Christo in voce virtutis et nunc in Ecclesia operanti, et in fine omnia judicaturo, ac bonos de medio malorum separaturo. Tunc impiis in infernum projectis, super Israel, id est bonos Dei visione dignos erit evidens magnificentia ejus, quia quos vocavit et justificavit, illos tunc magnificabit. Et virtus ejus in nubibus, quia prae caeteris electis in virtutis gloria tunc fulgebunt, qui ut nubes volando pluviam voluntariam longe lateque portaverunt, et miraculis coruscando ac precibus et meritis obumbrando se minores juverunt et praetexerunt. Ne autem in nomine nubium quis capiat alium intellectum, dico evidentius:

VERS. 36. Mirabilis Deus in sanctis suis Deus, dico, Israel, id est illorum specialiter, qui tunc [Col. 0222B] erunt Israel, mundo videlicet corde, de quo Deum videbunt sicut est. Et quidem in nubibus ac sanctis praecipuis praecipuam dabit magnificentiam. Sed et plebi suae humili, ac sanctis illis fideliter obedienti, atque vinculum charitatis custodienti dabit virtutem in resurrectione, ut quod seminatum est in infirmitate, surgat in virtute. Dabit etiam illi plebi eatenus infirmae in semetipsa fortitudinem impassibilitatis, quam ipse habet in corpore suae claritatis, cui configurabitur corpus nostrae humilitatis per gratiam suae pietatis. Ergo benedictus Deus in his donis suis, et sanctus in omnibus operibus suis. Vel ex tunc benedictus Deus in sua gloria videbitur, et in sanctis mirabilis mirabiliter ab ipsis glorificabitur [Col. 0222C] dicentibus in aeternum singulis et omnibus: Benedictus Deus.

Gloria Patri Domino, qui dabit verbum evangelizantibus virtutem multam. Gloria Filio, ipsi scilicet Verbo, quod evangelizatur. Gloria Spiritui sancto, qui virtus amborum datus est in dona hominibus. Vel: Gloria Patri dilectori dilecti. Gloria Filio dilecto dilecti dilectoris sui. Gloria Spiritui sancto amborum dilectioni. Gloria uni ac trino Deo ab aeterno et usque in aeternum in coelo sursum et in terra deorsum, ut pleni sint coeli ac terra gloria sua semper ubique hac laude sonante: Benedictus Deus.

[Col. 0221D] Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam. Certator ille, qui in primo quinquagenario corroboratus per fidem, in hoc secundo, ut saepe dictum est, praeliatur spe victoriae, animatus evidenter in hoc psalmo instruitur quomodo legitime certando pugnet non quasi aerem verberando, sed ipsum hostem precibus assiduis quasi telis acutissimis feriendo. Nam et ipsum caput nostrum Christus velut in fronte castrorum dux belli praecipuus hic inducitur, sic orans pro suis [Col. 0222D] tribulationibus exterioribus, quomodo quemque suorum vult orare pro suis tentationibus interioribus. Salvum me fac, inquit, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam. Infixus sum in limo profundi, et non est substantia. Veni in altitudinem maris et tempestas demersit me. Haec namque et caetera orando suis inter vitia periclitantibus exemplum orandi se dare innuit cum dicit: Videant pauperes et laetentur: quaerite Deum et vivet anima vestra. Quoniam exaudivit pauperes Dominus, et [Col. 0223A] vinctos suos non despexit. Unde bene habet titulum psalmus hic:

(VERS. 1.) IN FINEM PRO HIS, QUI COMMUTABUNTUR, PSALMUS DAVID.

Et est sensus: Hic psalmus agit pro his qui commutandi sunt in conformitatem Christi, ita ut sint euntes in finem, id est, in omnimodam perfectionem. Cum autem varie ac multiformiter mutetur «homo natus de muliere brevi vivens tempore, qui quasi flos egreditur et conteritur, et fugit velut umbra, et nunquam in eodem statu permanet (Job XIV, 1, 2) ,» duae tamen sunt principales commutationes ejus: una, qua peccante Adam natura humana in ea corrupta per peccatum commutata est a statu bono, in quo creata est, mutatione miserabili [Col. 0223B] in deterius, quoniam in quo omnes peccaverunt, in ipso quoque mortui sunt. Sed quia sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Altera est mutatio, qua fideles a malo mutantur in bonum, proficiuntque de bono in melius usque in finem, propter quod et psalmus iste attitulatur: Pro his qui commutabuntur in finem, qui finis est Christus ad justitiam omni credenti, finis scilicet consummationis, finis ultra quem nihil est appetendum, quia ipse finis et causa finalis praeliantium victores infinita gloria coronabit, quando eos finito certamine commutabit in finem. Nam commutationis hujus est initium, cum in praesenti mortalitate mutantur animae a vitiis ad virtutes. Finis vero tunc erit, cum implebitur quod dicit Apostolus: [Col. 0223C] «Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur (I Cor. XV, 52) .» Haec mutatio dextrae Excelsi ad hoedos in sinistra statuendos non pertinet; sed ad illos, qui cum Apostolo dicere possunt: «Nostra autem conversatio in coelis est. Unde etiam exspectamus Dominum Jesum Christum, qui reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae (Phil. III, 21, 22) .» Hujus autem commutationis est causa efficiens ipsius Christi passio. Per hanc enim et ipse Christus transivit, et nos transire fecit de hoc mundo ad Patrem, de timore ad securitatem, de morte ad vitam, de corruptione ad incorruptionem, de terra ad coelum, unde ipse descendit ut eos, [Col. 0223D] qui ceciderant, sublevaret. Hic transitus dictus est Hebraice Pascha, factus in passione, quae Graece Πασχειν . Pro his ergo, qui ita commutabuntur in finem Christum, est psalmus iste attributus ipsi David, id est Christo, et est unus de quatuor, qui de passione et resurrectione latius agunt. Quorum primus est: Deus, Deus meus, respice in me; secundus: Judica, Domine, nocentes me: tertius: Exaudi, Deus, orationem meam, et ne despexeris deprecationem meam. Quartus iste, qui nunc habetur prae manibus, in quo sicut et in caeteris de passione agentibus initium triste, finis laetus invenitur.

Primo enim de tribulatione sua suorumque clamans Christus precatur salvus fieri, narrans quod [Col. 0224A] multa patitur, quae non rapuit, solvendo, et poenas immeritas ferendo. Secundo precatur eos, pro quibus patitur, sua spe non frustrari, adjungens quanta et quam aequanimiter ferat, ibi: Deus, tu scis insipientiam meam. Tertio rogat a luto saeculi se suosque liberari. Item quid patiatur, commemorat ibi: Ego vero orationem meam ad te, Domine. Quarto quid inimicis sit venturum, prophetat ibi: Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum. Quinto finem laetum passionis exponit et fideles hortatur ad laudem, quae est intentio sua ibi: Ego sum pauper et dolens: salus tua, Deus, suscepit me. Loquitur autem in hoc psalmo totus Christus, nunc propria, nunc membrorum suorum voce clamans ad Deum Patrem suum dicens:

[Col. 0224B] VERS. 2. Salvum me fac, Deus. Ecce granum sinapis ego Christus, in forma servi parvulus, in horto projectus et conculcabilis, qui despicior a Judaeis non credentibus, quod sim futurus magnum olus, imo arbor altissima, inter ipsos tribulantes et me conculcantes clamo, et dico: Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam. «Aquae multae populi multi sunt (Apoc. XVII, 15) ;» quia velut unda supervenit undae, sic generatio praeterit et generatio advenit. Sed generatio haec mala et adultera, generatio nequam et perversa Judaeorum, semper motibus avaritiae, superbiae, invidiae caeterorumque vitiorum fluctuantium, recte assimilatur aquis turbidis et amaris, quae intraverunt usque ad animam meam, quia praevaluerunt [Col. 0224C] non tantum ad tenendum, ligandum, colaphizandum, sed usque ad animam meam tollendam. Quanquam enim dixerim: «Nemo tollet a me animam meam; sed ego pono eam, et iterum sumo eam (Joan. X, 17, 18) :» tamen ad exprimendam tentationis Judaicae malitiam, qua clamaverunt: «Reus est mortis (Matth. XXVI, 66) ;» item: «Nos habemus legem, et secundum legem nostram debet mori, quia Filium Dei se fecit (Joan. XIX, 7) ,» recte dico, quod intraverunt aquae usque ad animam meam tollendam: quia quod ego passus sum propria voluntate, illi sua malignitate arbitrati sunt mihi molestum et amarum, sicut fel et acetum, quod in passione mihi obtulerunt, quod etiam eisdem propinantibus [Col. 0224D] discipuli mei postea gustaverunt, quodque usque in finem saeculi omnes, qui pie vivere volent, malis infestantibus gustare habebunt. Unde meos pusillos in aquis turbidis periclitaturos transfigurans in me, pro ipsis quoque salvandis clamo, dum vox sanguinis mei de terra clamantis hoc exigit in conspectu Patris ac totius curiae coelestis, ut hi, pro quibus ego animam meam posui, non sinantur in aquis tentationum seu tribulationum sic obrui aut praefocari, sicut obruti ac praefocati sunt, qui in talibus aquis omnino defecerunt nimis amando animas suas in hoc mundo. «Qui enim amat animam suam in hoc mundo, perdet eam.» Quocontra, «qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam aeternam custodit eam (Joan. XII, 25) .» Propter [Col. 0225A] hujusmodi animas in vitam aeternam custodiendas ego Christus non necessitate sed spontanea voluntate sustinui aquas intrantes usque ad animam meam, non mihi invito extorquendam, sicut extortae sunt animae latronum, dum frangerentur crura ipsorum, sed voluntarie ponendam et in manus Patris commendandam. Denique ut ego Deus immortalis mori possem.

VERS. 3. Infixus sum in limo profundi, id est assumpsi hominem de limo plasmatum. Et quidem si hominem talem assumpsissem, qualem eum plasmaveram, infixus essem in limo, sed non in limoprofundi; nunc autem quia ego Deus immortalis mortalem assumpsi hominem, ut mortem pro mortalibus gustare possem, recte dico quod infixus sum [Col. 0225B] in limo profundi, et non est substantia, tum quia mortalis factus ad mortem usque deveni, quae non est substantia, tum quia mihi praevaluit Judaeorum profunda iniquitas, quae non est substantia. Sicut enim nuditas in corpore, calvitium in capite non est aliqua substantia, sed substantiae privatio: sic peccatum in anima, et poena peccati, mors in corpore non est substantia, sed substantiae quasi quaedam annihilatio. Et quidem peccato ego Christus non fui annihilatus, quia peccatum nec originale nec actuale habui, et ideo integra mihi remansit substantia omni decore virtutum perornata. Non sic ille adolescentior filius custodivit substantiam suam, qui peregre profectus dissipavit eam cum meretricibus vivendo [Col. 0225C] luxuriose. Attamen quia de talibus multi confitendo et poenitendo commutabuntur, ego eorum querelas in me transformo et dico: Infixus sum in limo profundi, et non est substantia, id est non est virtus carnis evadendi mortem, quae non est substantia, sed substantiae destructio.

Vel quia substantia pro divitiis accipi solet, non est mihi substantia, quia egenus et pauper sum, usque adeo depauperatus, ut etiam veste mea nudatus et nudus in cruce suspensus, illius nuditatem luerem, qui descendens ab Jerusalem in Jericho incidit in latrones, qui etiam despoliaverunt eum, et plagis impositis abierunt semivivo relicto. Unde post pauca sequitur: Ego sum pauper et dolens, quia dolores illius vulnerati et spoliati super me accepi [Col. 0225D] ego Samaritanus, ego illi factus proximus accipiendo in me ipsius naturam, non culpam: naturam quae vere substantia est; non culpam, quae non est substantia, quam tamen, quia flagellis multis luo, quasi ego peccaverim, voce meorum dico: quod infixus sum in limo profundi, et non est substantia. Quandiu enim unus ex minimis meis infixus est in limo profundi per iniquitatem, quae non est substantia, ego me conqueror infixum in limo profundi, id est, in limo non habente fundum solidum ad pedem figendum propter peccatum, quod non est substantia, sed nihil.

Concordat huic sensui Hebraica veritas ita se habens: Infixus sum in limo profundi, et non possum subsistere, quod idem est, ac si dicatur: non possum [Col. 0226A] subsistere in profundo, quod non habet fundum, quia ipsum peccatum non est aliquid solidum, sed nihil: non est substantia substans alicui formae vestienti se, nec est forma, sed deformitas: non est aliquid, sed nihil: non est vestimentum, sed nuditas. Unde Adam cognovit se nudum post commissum peccatum. Atque utinam quod cognovit per experimentum miseriae, recognovisset per satisfactionem poenitentiae! At ille ad nihilum devenit tanquam aqua decurrens ab alto justitiae in profundum iniquitatis, quae non est substantia, quia non est a Deo per Verbum facta. Omnia enim, quae aliquid sunt, per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Per ipsum factae sunt omnes creaturae, omnes substantiae, omnes formae omniaque de substantiis [Col. 0226B] et formis composita, quae et laudant Dominum utpote artificem suum: non quod omnia sensum habeant laudandi, sed quia cuncta bene cogitata, et considerata pariunt laudem in spiritus rationabilibus, ita ut omnis spiritus laudet Dominum Creatorem omnium, considerata pulchritudine creaturae, quarum essentia, ordo et utilitas trinum Deum commendat, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Inter quae omnia Deum laudantia nullum habet locum iniquitas, quia non est substantia per Verbum creata, neque forma substantiae, sed deformitas, quomodo in oculo caecitas non est ejus forma, sed deformitas: quae non est creata per Verbum, sed perversitas hominum fecit eam. Unde nec laudat [Col. 0226C] Deum, quem laudant omnia creata non solum coelestia, sed etiam terrestria usque ad infima reptilia. Homo ergo a laudibus Dei mutus ad iniquitatem lapsus infixus est in limo profundi, et non est substantia, tunc maxime, cum iniquitati consentit, et regnat in eo peccatum.

Sed ut cessaret hoc regnum, et regnaret justitia in his, qui commutabuntur, dum iniquitati, qua se tentari sentiunt, non consentiunt, ego Christus veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me. Veni sponte in altitudinem maris, id est, in profundum hujus saeculi, ubi mei patiebantur naufragium, et tempestas Judaicae persecutionis demersit me. Veni ego Angelus magni consilii descendens in aquam, visitando scilicet gentem Judaeorum, dum sumpsi [Col. 0226D] carnem de progenie ipsorum, sed me descendente movebatur aqua, et facta est perturbatio magna fluctuantium, tumultuantium, procellas exaltantium atque clamantium: «Crucifige, crucifige eum (Joan. XIX, 6) .» Talis tempestas demersit me, quia in fluctibus hujusmodi seditionis mortem passus quasi alter Jonas a ceto fui absorptus tribus diebus et tribus noctibus.

Dicat aliquis: Quare, Domine, Judaeis in te saevientibus non dixisti, quod tu Messias illis promissus, et ad salvandum illos missus fueris? Forte, imo certe, si te cognovissent, nunquam te Dominum gloriae crucifixissent. Ad haec ego Christus respondeo:

VERS. 3. Laboravi clamans, raucae factae sunt fauces [Col. 0227A] meae. Laboravi clamans, et praedicans quod ego, Filius Dei et Filius hominis, venerim quaerere et salvum facere quod perierat, contestans operibus divinis, quod essem Filius Dei Patris. Unde et dixi: «Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi; si autem facio, etsi non vultis mihi credere, operibus credite ut cognoscatis, et credatis, quia in me est Pater, et ego in Patre (Joan. X, 37, 38) .» Taliter clamando laboravi sicut alias dico: «Laboravi sustinens (Isa. I, 14) .» Quid vero est quod omnipotens dicit: Laboravi, cui nihil difficile vel impossibile est? Sed hoc, ut beatus Gregorius ⁜ (19) ait, ex persona Redemptoris Propheta de perverse adhuc viventibus dicit: Non enim sustinendo Dominus laborat, cujus divinitatis potentiam nulla fatigatio [Col. 0227B] contingit, sed verbis humanitatis loquens ipsam suam circa nos patientiam laborem vocat.

Item quod dicit: Raucae factae sunt fauces meae, non legimus ad litteram contigisse. Attamen quantum ad illos raucus locutus est, a quibus non est auditus et intellectus. Unde et dicebant: «Quis eum potest audire (Joan. VI, 61) .» Item: «Daemonium habet, et insanit: quid eum auditis? « (Joan. X, 20.) Neque vero talia dicendo sunt excusabiles, quia non illis audiendi seu intelligendi eum defuit facultas, sed voluntas juxta illud: «Noluit intelligere, ut bene ageret (Psal. XXXV, 4) .» Inter tales igitur auditores raucae factae sunt fauces meae, sive ut in Hebraeo legitur: Exasperatum est guttur meum: quia frustra [Col. 0227C] laboravi ego, Christus, praedicando malignis auditoribus, usque adeo me odientibus ut me, verum Samsonem quasi rasum et decalvatum in loco Calvariae caecarent, imo sensus meos omnes corporales exstinguerent, ut omnia membra mea in cruce distenta suis officiis carerent, dum neque aures audiendi, neque oculi videndi vires haberent in corpore mortuo et exstincto.

Ego autem, pro toto partem ponendo, de solis oculis conqueror et dico: Defecerunt oculi mei dum spero in Deum meum, id est, dum praestolor misericordiam divinam sicut infirmus alius homo, et non exero potentiam. Mirabile visu! visum illum deficere, quo videns Jesus turbas ascendit in montem daturus praecepta Novi Testamenti, quo videns Petrum [Col. 0227D] et Andream vocavit eos, quo videns hominem sedentem in telonio vocavit eum et fecit evangelistam, quo videns civitatem flevit super illam, quo videns flentes sorores flevit et ipse, quo videns mensas nummulariorum in templo commotus est magno zelo contra iniquas negotiationes, quo videns turbas misertus est earum, quia erant vexatae sicut oves non habentes pastorem, quo suspiciens vidit Zachaeum, quo etiam, cum sublevasset oculos, vidit maximam multitudinem venientem ad se, quo tandem videns matrem et discipulum juxta crucem pietate filiali motus est erga matrem et fraterna erga discipulum dicens matri: Ecce filius tuus; discipulo [Col. 0228A] autem: Ecce mater tua. Visus quippe Jesu corporeus divinum quiddam, supra quam dici potest, radiabat, atque ideo nunc justitiae, nunc etiam pietatis exercebat affectus, inter quos maxime delectat, quod videns Jesus discipulum dixit ei: Ecce mater tua. Visus denique iste attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter, ita ut omnis qui Christi discipulus fit verbum Dei audiendo et custodiendo, ipse illius frater, soror et mater fit, ac proinde huic tali fratri etiam sancta Maria mater fit. Quae magno parturitionis dolore juxta crucem stando in Unigeniti sui morte multos filios peperit, quod idem Unigenitus in fratres adoptavit, quorum singulos matri suae demonstrando ei dicit: Ecce filius tuus.

[Col. 0228B] Utinam, Domine Jesu, et me benignis oculis videndo matri tuae, matri misericordiae dicas de me: Mulier, ecce filius tuus. Quem enim talibus oculis non aspexeris, neque frater tuus est, neque filius matris tuae. His oculis intuitus es Simonem, cum diceres ei: Tu es filius Joanna: tu vocaberis Cephas (Job I, 42, Vulg. Jona) . His oculis aspexisti peccatricem, cui dixisti: Fides tua te salvam fecit, vade in pace. Hos oculos tuos in nos converti, et a nobis nunquam averti optamus assiduis precibus, verbi gratia cum dicimus: O Domine, respice in servos tuos et in opera tua. Item: Respice, Domine, de Sanctuario tuo. Item: Vide Domine, afflictionem nostram. Item: Aspice, Domine, de sede sancta tua et caetera in hunc modum, [Col. 0228C] quibus, o Domine, super nos invocamus benignum intuitum oculorum tuorum.

Nonne itaque mirabile simulque miserabile est oculos tuos corporales divina pietate radiantes vel ad tempus defecisse, quae, quasi quaedam fenestrae patentes, huic mundo eatenus tenebroso intromiserunt lumen divinae misericordiae? Defectum luminum istorum in capite Christi, Solis justitiae, sol mundi hujus videre non sustinuit, qui eis deficientibus et ipse defecit; ita ut tenebrae essent ab hora sexta usque ad horam nonam, qua mors Christi consummata lumen tenebris etiam infernalibus intulit, simulque accelerata resurrectione in die tertia spiritales oculos, qui etiam, ipso moriente, defecerant, apostolos videlicet restauravit, claro fidei [Col. 0228D] lumine ipsos clarificando, qui usque adeo defecerant, ut omnes in eo scandalum passi, relicto eo, fugerent, et vix parvas fidei ac spei reliquias apud se retinerent. Unde est illud: «Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV, 21) . «Notandum sane quod cum dicunt: Sperabamus verbi praeteriti imperfecti temporis, innuunt spem suam penitus non defecisse, quoniam actus tali verbo significatus intelligitur non esse totus praeteritus. Propterea dico ego Christus: Defecerunt oculi mei, discipuli videlicet, dum spero in Deum meum, id est dum ipsi sperant in Deum meum. Qua de causa etiam exteriores eorum oculi tenebantur, [Col. 0229A] ne me cognoscerent, cum tamen adhuc sperarent et dicerent: «Nos autem sperabamus,» ac si dicerent: Spem habuimus, quam non ex toto deposuimus. Tales utique oculi mei me diligentes ad tempus defecerunt, et ad magnam paucitatem redacti sunt. Quo contra

VERS. 5. Multiplicati sunt super capillos capitis mei, qui me oderunt gratis. Ambiguum forte videtur, quos prius dixerim aquas, limum, altitudinem maris; ideo evidentius dico: Qui oderunt me gratis. Nam ipsi sunt aqua turbida, limus profundi, altitudo maris. Denique odiendo me quasi mare amari fuerunt. Sed quia gratis et absque ulla causa id fecerunt, altitudo maris dici possunt, quoniam alta et profunda eorum nequitia flante aquilone in altum [Col. 0229B] fuit super me levata, cum tales multiplicati sunt super capillos capitis mei, quia infiniti erant numerositate atque capillis quodammodo comparabiles insensibilitate. Neque enim doluerunt aut senserunt, quando me in loco Calvariae crucifigentes ipsi merito abrasi sunt a me, qui sum caput melioribus capillis dignum, de qualibus ait sponsa mea in Canticis canticorum: «Comae illius sicut elevatae palmarum, nigrae quasi corvus (Cant. V, 11) .» Hi sunt electi mei mihi capiti suo inhaerentes, primo videlicet apostoli ac post eos caeteri per ipsos credituri mihique inhaesuri. Qui cum sint multi, tamen multiplicati sunt super numerum eorum, qui oderunt me gratis. Quibus etiam, ut amplius multiplicentur, [Col. 0229C] de numero discipulorum meorum quidam adduntur ut Judas falso discipulus et vere diabolus, quem in consimili apostasia imitabuntur multi.

Et quidem si essent multi tantum infirmi, esset malum utcunque tolerabile: nunc autem et super capillos capiti mei multiplicati sunt, et confortati sunt ipsi inimici mei, qui persecuti sunt me injuste, gratis scilicet odiendo. Haec est laus passionis in me ac martyribus meis non pensanda ex poenae acerbitate sed ex causae bonitate, quia non poena, sed causa laudabile facit martyrium, maxime cum quis patitur innocens, ut ego, qui, quae non rapui, tunc exsolvebam. Rapuit diabolus in coelo arrogando sibi, quod suum non erat, cum jactaret se Altissimo similem, et ob hoc recte poenas exsolvit rudentibus inferni [Col. 0229D] detractus ab alto et ligatus, ampliusque adhuc ligandus in inferno, adveniente judicio extremo. Rapuit quoque Adam in paradiso, quando suasu diaboli dicentis: «Eritis sicut dii,» similitudinem Dei affectavit acquiescendo mulieri deceptae, atque ideo recte poenas exsolverunt cum omni posteritate sua expulsi de paradiso, et expositi multis miseriis in hujus mundi exsilio. At ego non rapinam arbitratus sum esse me aequalem Deo. Nam etsi arbitratus sum esse me aequalem Deo, non hoc erat vel est rapina, sed natura; quia, cum sim naturalis Dei Filius aeque ut Deus Pater ego quoque sum Deus altissimus. Et tamen dicentibus inimicis «crucifigatur, quia Filium Dei se fecit (Joan. XIX, 7) ,» quae non rapui, tunc exsolvebam; quia puniebar ob hoc ipsum, quod me dixeram [Col. 0230A] Dei Filium, quasi dixissem falsum testimonium, et quasi per rapinam Filii Dei nomen usurpassem, falso mihi arrogando similitudinem seu aequalitatem Dei. Quam certe rapinam diabolus et Adam fecerat, sed ego minime, quia et in natura divina una cum Patre Deo aeternaliter mihi Filio Dei una divinitas, aequalis gloria, coaeterna majestas, et in natura humana, in qua exinanivi me ipsum, totam gloriam accepi per gratiam, quam in divina semper habui per naturam. Accepi, inquam, non rapui: accepi dante Deo Patre, non rapui nolente Patre. Unde et dixi: «Omnia mihi tradita sunt a Patre (Matth. XI, 27) :» Item: «Data est mihi omnis potestas in coelo, et in terra (Matth. XXVIII, 18) .» Non enim ad mensuram dedit Deus Spiritum [Col. 0230B] mihi homini concepto de Spiritu sancto et Maria virgine, quae utique simul virgo et sponsa erat: virgo scilicet viro nescia, sponsa vero Patris mei amore foecundata, et sic in cellaria Dei Patris introducta, sicut sponsae legitimae introduci solent in possessiones virorum jure matrimoniali. Unde natus ego ex tali sponsa, haeres legitimus, non rapinam arbitratus sum, quod me dixi Dei Filium. Nam et angelus hoc ipsum contestans ait ad virginem, me Filium parituram: «quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 35) .» Hoc ipsum et ego profitendo, quod scilicet essem Dei Filius, judicatus sum insipiens, et exsolvi poenas quasi falsus testis, quasi raptor et usurpator nominis a me alieni, cum in conspectu [Col. 0230C] sapientium hujus mundi viderer homo fatuus et insipiens atque in conspectu eorum, qui se justos arbitrabantur et aspernabantur caeteros, judicarer homo peccator. Dixerunt enim Pilato: «Si non esset hic homo malefactor, non tibi tradidissemus eum (Joan. XVIII, 30) .» Sic insipientem et peccatorem judicaverunt me judices iniqui. Sed

VERS. 6. O Deus, tu scis insipientiam meam, et delicta mea a te non sunt abscondita. — Pars secunda.

O Deus, tu scis insipientiam meam, quia videlicet pro insipientibus ad sapientiam commutandis, ego super me accepi causam insipientium: et delicta mea, id est meorum, quae suscepi, non quae commisi, tu [Col. 0230D] nosti. Etiam in hoc scis insipientiam meam, quod per Spiritum scientiae facis hoc sciri, quod stultum meum sapientius est hominibus. Unde Apostolus hac scientia instructus ait: «Nos praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam: ipsis autem vocatis Judaeis, atque Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam; quia quod infirmum est Dei, fortius est hominibus, et quod stultum est Dei, sapientius est hominibus (I Cor. I, 23, 24, 25) .» Ita Pater non solum tu scis, verum et alios scire facis insipientiam meam, stultorum quidem oculis fatuam, sed in tuis tuorumque oculis omni sapientiae hujus mundi praeferendam, quoniam per illam deceptus est ille serpens antiquus, qui erat sapientior cunctis animantibus [Col. 0231A] terrae, atque ideo, Pater mi, tu scis, id est approbas et disponis insipientiam meam, videlicet mortem crucis, quae cum videatur insipientibus esse magna insipientia, eo quod cum praedicer omnipotens, non decuerit me tanto labore humanum genus redimere, cum solo verbo id potuerim facere: tu tamen scis et disponis hanc velut opus magnae sapientiae.

Insuper et delicta mea a te non sunt abscondita. Objecta quidem sunt mihi delicta dicentibus Judaeis: «Non est hic homo a Deo, quia Sabbatum non custodit (Joan. IX, 16) .» Quia enim in Sabbato caeci nati oculos linivi et sanavi: quia paralytico item Sabbato curato praecepi tollere ac portare grabatum suum et ire in domum suam, quia et alteri [Col. 0231B] habenti manum aridam Sabbato dixi: «Extende manum tuam (Marc. III, 5) .» Et item Sabbato erexi ac sanavi mulierem curvam, caeteraque feci opera in Sabbato per legem, sicut putabatur, prohibita. Illi nescientes me Dominum etiam Sabbati, reprehendebant hujusmodi opera bona quasi delicta maxima. Sed haec delicta mea a te, Pater, non sunt abscondita. Primus Adam, postquam delictum praevaricationis admisit, abscondit se a facie tua in medio ligni paradisi, quia erubescebat foeditatem peccati sui a te videri. Unde et fecit sibi perizoma de foliis fici ad contegendam quoquo modo suam turpitudinem. Verum ego, secundus Adam, propter delicta mea non fugio a conspectu tuo, Pater, quoniam [Col. 0231C] ipsa delicta mea a te non sunt abscondita, id est omnino tuo aspectu digna sunt, et tibi placent utpote omni decore plena. Quod et ego aemulis meis talia delicta vituperantibus conabar interdum ratione ostendere, verbi gratia, dicendo: «Multa bona opera operatus sum vobis, propter quod eorum vultis me lapidare?» (Joan. X, 32) . Item: «Si circumcisionem accipit homo in Sabbato, ut non solvatur lex Moysi: mihi indignamini, quia totum hominem sanum feci in Sabbato?» (Joan. VII, 23) . At illi surdis auribus haec praetereuntes me legis praevaricatorem judicaverunt propter jam commemorata et similia delicta, quae tamen, cum sint honesta et bona opera, non sunt a te, Pater, abscondita vel abscondenda, imo conspectui tuo ac totius curiae [Col. 0231D] coelestis offerenda quasi acceptabilia sacrificia, ut his aboleantur delicta mea, id est meorum, quae vere sunt delicta mea, non quidem a me perpetrata, sed mihi omnium meorum vicem gerenti ac pro eis morienti a te, Pater, imputata, sicut unus meorum fatetur dicens: «Ecce vidimus eum non habentem speciem, neque decorem, et Dominus posuit in eo iniquitates omnium nostrum: disciplina pacis nostrae super eum (Isa. LIII, 2 et seqq) .» Mira res! Pro servorum peccatis filius innocens castigatur et disciplinatur, non tamen invitus, quoniam ipse ultro suscepit causam servorum, et pro eis ad disciplinam oblatus est, quia ipse voluit et peccata servorum Dominus ipse portavit. Quid hac pietate honestius aut pulchrius.

[Col. 0232A] Non igitur ego, secundus Adam, ut primus, abscondo me vel delicta mea, imo in conspectu tuo, Deus, et sanctorum angelorum ego pro dilectis hujusmodi exaltatus in crucem extra portam passus, volo ut omni creaturae coelestium, terrestrium et infernorum sint conspicua delicta mea, quae, quantum ad personam meam, nulla sunt foeditate notabilia; quantum vero ad meos in me credentes attinet, meo sanguine deleta sunt. Si enim sanguine agni Paschalis potuerunt filii Israel expiari ac de Aegypto liberari, quanto magis ego Agnus, qui tollo peccata mundi, sanguine meo purifico, quos eodem sanguine in superliminaribus domorum suarum et in utroque poste posito muniendos pernosco. Neque enim fideles mei veri Hebraei de hoc mundo transituri [Col. 0232B] sanguinem meum ponunt in poste uno tantum, communicando scilicet sacramento tenus ore solummodo; sed quod ore percipiendo velut unum postem liniendo accipiunt, etiam in poste cordis ponunt, cum se devota mente passioni meae complantandos proponunt, abnegando se ipsos et tollendo crucem suam ac me sequendo, ut videlicet sic facti socii passionis, etiam socii resurrectionis et consolationis inveniantur. Hoc nimirum significavi ego discipulis meis, dando reliquias piscis et favi mellis post resurrectionem meam, ut videlicet spe certissima exspectarent melle dulcedinis aeternae se in regno meo sanandos, et in praesenti quoque peregrinatione quibusdam reliquiis deliciarum fovendos, hi duntaxat, qui mihi passo et pisci asso meo conformantur, [Col. 0232C] ut carnem suam crucifigant cum vitiis, et concupiscentiis. Hanc sane mellifluam dulcedinem et ipsi exspectant, qui mihi asso et passo in eo complantantur, ut adversa propter justitiam sustineant. Quorum expectatio, ne sua spe frustretur, ego pro eis rogo, non pro mundo, quia mundus te non cognovit, Pater juste, sed hi te cognoverunt Patrem, qui me Filium tuum receperunt; quoniam qui habet Filium, habet et Patrem; sicut qui negat Filium, negat et Patrem. Rogo itaque, ut quoniam receperunt me,

VERS. 7. Non erubescant in me, qui exspectant te, Domine, Domine virtutum. Qui te, Domine virtutum, exspectant in me, ac per me opera virtutum facientem [Col. 0232D] ante mortem meam, eadem virtutum opera consummaturum gloria resurrectionis et ascensionis, non erubescant in me: quod fieret, si magna opera virtutum exspectantes in me, atque cupientes videre quae multi reges et prophetae voluerunt videre et non viderunt, quia me in carne praesentem non habuerunt, et ipsi qui me habent praesentem, non viderent. Nam cum eis diceretur: Ubi est Deus vester? ubi est, qui dixit vobis: «Creditis in Deum, et in me credite (Joan. XIV, 1) :» sic me Deum verum esse non possent operibus virtutum demonstrare, merito erubescerent. Sed ego rogo te, Domine, virtutum, fac per me a morte suscitatum et in coelos exaltatum, praeclara opera virtutum, quibus in mundo manifestatis non erubescant in me, qui exspectant [Col. 0233A] te, Domine virtutum, secundum promissa mea in eis operaturum. Dixi enim illis: «Amen, amen dico vobis, si quid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XVI, 23) .» Item: «Qui credit in me, opera, quae ego facio, et ipse faciet, et majora horum faciet, quia ego ad Patrem vado, et quodcunque petieritis Patrem in nomine meo, hoc faciam (Joan. XIV, 12, 13) .»

Hujuscemodi promissis meis increduli non exspectant te, Domine virtutum, virtutes aliquas in nomine meo facturum seu daturum. Sed in me credentes et credituri usque in finem saeculi exspectant te, Pater, Domine virtutum, virtutes tantas per me semper operaturum, ut nunquam vacet inimicis exsultare, meisque amicis insultare, quod quasi [Col. 0233B] absque Deo sint in hoc mundo, cum tu, Domine virtutum, sis in me et ego in eis faciens per me in eis opera virtutum, quibus associentur angelicis virtutibus, quorum tu es Dominus, o Domine virtutum. Hoc promisi meis ante mortem meam, hoc peto in morte mea cum clamore valido, ut ipsi, qui promissis meis creduli exspectant te Dominum omnium universaliter, et specialiter Dominum virtutum, clarificentur sic te operante in eis opera virtutum, ut non erubescant interius destituti virtutibus et expositi vitiis amisso thesauro abscondito in agro bonae conscientiae.

Rogo ut etiam non confundantur exterius inimicis ultra modum insultantibus et exprobrantibus, eo [Col. 0233C] quod quasi Dei crucifixi et mortui cultores et ipsi facti velut mortui, ante sepulcrum ejus jaceant et feteant, odore bonae famae amisso. Potius inimici nolentes me vivere angelico aspectu perterriti et facti velut mortui, imo vere in animabus mortui sic jaceant et feteant, ut eorum exemplo caeteri corrigantur, et etiam ex ipsis aliqui proprio fetore compulsi convertantur. Porro amici, qui cum beatis mulieribus quaerunt te, Domine virtutum, portantes aromata morum sanctorum et pretiosorum ad sepulcrum meum, non confundantur super me, quia hi tales quaerunt te, Deus Israel, Deus omnium generaliter, Deus videntium Deum specialiter, qui scilicet videntes me crucifixum non dubitant se videre Deum vivum, Deum Israel te Patrem in me Filio et [Col. 0233D] me Filium in te Patre meo, atque in ambobus nobis amborum Spiritum. Tales igitur amici mei non confundantur insultationibus improborum super me moriente, sed glorificentur bonis moribus quasi odoriferis aromatibus, et dicatur eis ab angelis meis: «Nolite timere vos.» Quare? «Quia Jesum quaeritis (Matth. XXVIII, 5) ,» qui se pure quaerentibus est aeterna salus. Omnia haec ego Christus rogo exaudiendus jure tum pro mea reverentia, quia sum sacerdos magnus et in diebus meis placui Deo Patri, qui et dixit de me: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17) ;» tum etiam pro multis ac magnis meritis meis, quibus gloriam magnam promerui non solum mihi, qui semper gloria dignus fui, sed servis et amicis meis meo [Col. 0234A] merito ab omni opprobrio liberandis. Ut enim breviter in unum congregem quae pro eis liberandis pertuli, curiam coelestis ac terrestris Ecclesiae cupio nunc attentam esse in conspectu tuo, dum et meritum meum narro, et praemium exposco. Meritum dico, non parvum:

VERS. 8. Quoniam propter te sustinui opprobrium: operuit confusio faciem meam, etc., usque: In siti mea potaverunt me aceto. His dictis de passione Dominica quasi collectus est pene totus ille fasciculus myrrhae, qui semper commorari debet inter ubera sponsae, ne unquam fiat immemor quod sponsus suus pro ea sit passus, quem suas passiones enumerantem qui habet aures audiendi audiat.

Non confundantur, ait, super me, qui quaerunt te, [Col. 0234B] Deus Israel: quoniam ego pro eis traditus in manus inimicorum sustinui opprobrium, ita ut diceretur mihi: «Ecce homo vorax, potator vini, filius fabri, amicus Publicanorum, daemonium habet, et in Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia (Matth. XI, 19) .» Sic multiplex opprobrium sustinui ego Christus, quod inde pretiosum ac laude simulque magna remuneratione dignum est, quia non propter meas culpas hoc sustinui, sed propter te, Deus Pater, factus obediens tibi annuntiando veritatem, pro qua testificanda ex tuo mandato veni in mundum, sicut dixi Pilato: «Ego in hoc natus sum, ut perhibeam testimonium veritati (Joan. XVIII, 37) .» Sic itaque testificans veritatem dicendo bonum bonum, et malum malum, lucem lucem, tenebras tenebras [Col. 0234C] ex tuo mandato et in tua obedientia, Pater, sustinui opprobrium propter te a mendacibus bonum malum et malum bonum dicentibus, mihique veritati usque adeo recalcitrantibus, quod operuit confusio faciem meam, quando mihi in faciem oblocuti sunt, et quando faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus in me.

Nec mirum sane, quod confusio faciem meam operuit; quia sic se habet natura humana, ut inter opprobria, licet falsa, rubore suffundatur, et quasi operiatur facies boni hominis, quod etiam speciale decus est illius dilectae meae, cui ego sponsus dico: «Sicut fragmen mali punici genae tuae, absque eo, quod intrinsecus latet (Cant. IV, 3) .» Non denique [Col. 0234D] magnum decus est genas inter opprobria tunc rubore perfundi, quando intrinsecus est in corde conscientia peccati. Sed cum absque eo, quod intrinsecus latet, rubor suffundit vitream cutem faciei usque adeo ut confusio talis faciem operiat, laudabile decus est et signum bonae ac tenerae conscientiae, quae opposita est illi cui dicitur: «Frons meretricis facta est tibi, nescis erubescere (Jer. III, 3) .» Ista e regione cum habeat intrinsecus unde jure debeat erubescere, indurata in malo nescit erubescere, sicut sponsa mea, cum sit absque conscientiae offendiculo, quod intrinsece latet, genas tamen inter opprobria, licet falsa, similes habet fragmini mali punici, quod genus pomi, cum integrum bene oleat ac rubeat, fractum tamen longe [Col. 0235A] amplius et odoris boni fragrantia et ruboris pulchritudine delectat. Sic nimirum dilecta mea mihi dilecto suo assimilata nihil habens intrinsecus confusione dignum propter simplicem cordis oculum, qui totum corpus lucidum facit, cum nullis opprobriis laceratur, florida facie venusta est sicut cortex mali punici: verum inter exprobrantes assimilatur fragmini ejusdem pomi amplius rubenti et suavius olenti, absque eo tamen quod intrinsecus latet. Non ergo mirum, quod operuit confusio faciem meam rubore verecundiae inter opprobria, licet falsa, quia sic se habet natura humana, cujus carni et sanguini ego Filius Dei communicavi per omnia naturalia, quae sine peccato intelligi possunt. Et hoc est, quod dico: Absque eo quod intrinsecus latet, quoniam [Col. 0235B] omne peccatum, quantum in se est, latet ac latere vult, cum sit opus tenebrarum; propter quod et «omnis, qui male agit, odit lucem (Joan. III, 20) .» Ego autem totus lux, totum lumen de lumine cum venissem in mundum, et arguerem opera tenebrarum, propter te, Pater, qui tale opus lucis injunxisti mihi, sustinui opprobrium, et inde, licet carens vitio naturae humanae quod intrinsecus latet, tamen ex ipsius naturae humanae bona et tenera conspersione verecundiam passus in facie, sicut et tristitia in mente veraciter dico quod operuit confusio faciem meam.

Alia translatio habet: Operuit irreverentia faciem meam. — Irreverentia est non confundi, quasi quadam impudentia bona, qualem habuit Apostolus dicens: «Non enim erubesco Evangelium (Rom. I, 16) .» [Col. 0235C] Hanc impudentiam seu irreverentiam debemus habere inter eos quibus displicet Christus, ut eis improperantibus, quod mortuum adoramus, tanquam impudentes non erubescamus. Vel irreverentia impiorum nullam mihi reverentiam exhibentium, sed me in multis irreverenter habentium operuit faciem meam, quoniam ad litteram quoque velabant faciem meam prodentes per hoc malignitatem suam, qua volebant operiri potius quam aperiri splendorem faciei meae, qui sum sol justitiae: unde et sol iste visibilis abscondit eis faciem suam. Sed et ipsi valamen extunc habuerunt super corda sua, et revera confusio illos operuit, quorum irreverentia faciem meam operuit, sic ferre non valentibus eis [Col. 0235D] claritatem vultus mei, sicut patres ipsorum quondam ferre non valebant claritatem vultus Moysi. Et certe non mirum quod operuit confusio faciem meam, quando ego pauper ac despectus inter divitos et honoratos omni humano testimonio destitutus, compellebar de me ipso testimonium perhibere illis me subsannantibus atque clamantibus: «Ecce audistis blasphemiam (Matth. XXVI, 65) .» Verba quippe veritatis de ore meo rapta judicabant blasphemiam, longe crudelius me condemnantes, cum essem frater eorum secundum carnem, quam olim patres eorum condemnaverunt Joseph dicendo: «Ecce somniator, venite, occidamus eum (Gen. XXXVII, 19) .» Nam revera crudelius sonat: Ecce audistis blasphemiam quam: Ecce somniator; et tolerabilius fuit ille venundatus [Col. 0236A] in servum, quam ego fuerim venditus in mortem; ille ad serviendum, ego ad moriendum; ille propter somnia, ego, ut aiebant, propter blasphemias. «De bono,» inquiunt, «opere non lapidamus te, sed de blasphemia, et quia tu homo cum sis, facis te ipsum Deum (Joan. X, 33) .» Plus igitur ego

VERS. 9. Factus sum extraneus fratribus meis Judaeis, et peregrinus filiis matris meae, Synagogae. Nam inter illos venditores fratres ex patre Jacob nullus erat filius uterinus matris suae Rachelis, quoniam defuit Benjamin frater ejus uterinus. At in mea venditione fratres de Synagoga mihi uterini discipulum meum quasi filium Rachelis, institutum videlicet sanctissimae vitae disciplinis junxerunt sibi [Col. 0236B] ad perficiendum scelus traditionis, qua traditus non ad serviendum, sed, ut dixi, ad moriendum factus sum extraneus fratribus meis ipsis venditoribus descendendo in Aegyptum, non tamen, ut illi volebant, illic periturus, verum potius dominaturus in tota terra Aegypti, cum et infernum velut inferiorem Aegyptum despoliarem, et hunc mundum quasi Aegyptum superiorem, devicto forti armato, legibus meae disciplinae subjugarem, ego verus Joseph, qui, sicut ille antiquus Joseph fratribus suis in odium venerat, non solum propter somnia sua, sed propterea quod accusaverat illos apud patrem de crimine pessimo: sic et ego istis fratribus meis in odium veni, non solum propter doctrinam meam bonam, sed propter vitam suam criminosam, quam frequenter accusavi, [Col. 0236C] dicens verbi gratia: «Vae vobis, Scribae et Pharisaei, hypocritae, qui decimatis omne olus et graviora legis praeteritis, justitiam et misericordiam et fidem, qui apparetis hominibus foris mundi ut sepulcra dealbata, intus vero estis pleni omni spurcitia, et immunditia, qui habentes clavem scientiae, clauditis regnum coelorum nec ipsi intrantes, nec alios intrare sinentes (Matth. XXIII, 23 et seqq.) .» Talia quidem loquendo quasi accusator fratrum extraneus factus sum ipsis fratribus meis, permaxime autem ex hoc illis fui molestus quod contra eorum avaritiam disputando, et mensas atque cathedras eorum in templo subvertendo, atque ipsos de templo per flagellum de funiculis factum ejiciendo, ipsos latrones esse asserui, dicens: «Scriptum est quia domus mea [Col. 0236D] domus orationis vocabitur cunctis gentibus; vos autem fecistis illam speluncam latronum (Matth. XXI, 13) .» Quod tamen sic a me dictum et factum est, imo et usque in finem saeculi sic faciendum est, ut videlicet negotiatores mali ejiciantur de domo tua, Pater mi, et Spiritus veritatis arguat in ea latrocinantes?

VERS. 10. Quoniam zelus domus tuae comedit me in persona propria, et comedet in electis membris meis usque ad illud extremum judicium, quo plene mundabitur domus mea sive domus Patris mei, sancta videlicet Ecclesia, ejectis inde latronibus et omnibus iniquis, magno judicii flagello de funiculis peccatorum et criminum contexto, quae cum ubique sint abominabilia, tamen in templo Dei maxime [Col. 0237A] detestabilia sunt, in vita scilicet religiosam disciplinam professa, quae sic praeeminet in tota Ecclesia sicut templum in civitate Hierosolyma. Cum ergo in tota sancta Ecclesia detester mala quae fiunt, vidensque civitatem flere habeam super illam, quando non cognoscit tempus visitationis suae, tamen in sacratis personis vice templi ad officium sanctimoniae dedicatis amplius moveor videns ab eis et in eis malas fieri negotiationes et latrocinia pessima, quae cum a me vel a meis arguuntur conviciis veris, in spiritu veritatis ex bono zelo depromptis, falsa redduntur, quia increpati de peccatis suis tela opprobriorum jaciunt in increpantes, ut in memetipso expertus sum; quoniam opprobria exprobrantium tibi ceciderunt super me.

[Col. 0237B] Bene dico: Exprobrantium tibi, quoniam qui inhonorat missum, inhonorat mittentem. Sicut enim ego dico his quos ego mitto: «Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) ;» sic etiam qui me filium a te Patre missum vel gloria honorant, vel opprobriis et injuriis inhonorant, quod mihi faciunt, tibi faciunt: imo etiam quod uni ex minimis meis boni vel mali faciunt, mihi et tibi faciunt, atque ideo exprobrantes mihi, exprobrant tibi. Sed quia tu impassibilis et altissimus es, opprobria eorum tangere te non potuerunt: super me autem, qui sum passibilis factus, tam opprobria quam caeterae injuriae ceciderunt et usque ad mortem me oppresserunt. Similiter et post mortem meam discipulos meos et me in eis [Col. 0237C] persequendo inimici oppresserunt, imo et olim prophetas meos adventum meum praenuntiantes et fructum vineae, ipsis malis colonis commissae, requirentes male tractaverunt, et opprobria multa super eos vel super te potius, qui eos misisti, projecerunt, quando alium ceciderunt, alium vero lapidarunt. Novissime autem cum diceres: «Verebuntur Filium meum,» atque me mitteres, «opprobria majora exprobrantium tibi ceciderunt super me (Matth. XXI, 37) » quam super alios nuntios tuos. Dixerunt quondam patres eorum famulo tuo Moysi cum irrisione in deserto: «Revera induxisti nos in terram lacte et melle manantem: an et oculos nostros vis eruere? (Num. XVI, 14.) Item: [Col. 0237D] «Nunquid poterit Deus parare mensam in deserto?» (Psal. LXXVII, 19.) Sic et modo mihi in cruce pendenti cum improperio dixerunt: «Alios salvos fecit, se ipsum non potest salvum facere (Matth. XXVII, 42) .» Item: «Vah qui destruis templum Dei, et in tribus diebus illud reaedificas (Marc. XV, 29) .» Haec aliaque improperia exprobrantium tibi ceciderunt super me. Illi sic me subsannabant; ego autem orabam,

VERS. 11. Et operui in jejunio animam meam. Esuries et sitis mea fuit, ut illi credendo in me transirent in corpus meum: sed quia illi credere noluerunt, me quasi vacuum et jejunum reliquerunt. Unde etiam cum in cruce dixissem: Sitio, illi, non, quod sitivi, novum scilicet vinum in regno [Col. 0238A] meo bibendum mihi per devotionem fidei obtulerunt, sed vinum felle mistum atque myrrhatum, nimis utique amarum, quale fuit et cor eorum. Itaque tale vinum nolui bibere, ac magis jejunare volui, quam sic amaricatum potum recipere in corpus meum, significando per hoc, reprobandos et alienandos a corpore meo eos qui sunt amari et felle impietatis corrupti. Ut autem etiam tales dulcescant ex parte, dicitur illis ab Apostolo meo inter caetera: «Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur de medio vestrum cum omni malitia (Ephes. IV, 31) .» Sic mutatos et dulcificatos bibo, pertinaciter vero amaros respuo, et a gustu eorum jejuno, sicut in cruce jejunavi et operui in jejunio animam meam quasi quodam [Col. 0238B] pallio tristitiae. Vel certe in hoc animam meam tunc operui, quod virtutes ejus non exerui vindicando in hostes, prout potui, quia in corpore tunc infirmo ac fragili, prout ego ipse volui, anima fortissima latuit suasque vires non exeruit, sicut exuta carne fecit spoliando infernum, perimendo Aegyptios, ditando Hebraeos. Denique cum adhuc esset hora et potestas tenebrarum, servavi ac servandam demonstravi patientiam, differens et abscondens potentiam.

Et factum est in opprobrium mihi hoc ipsum, quod exhibui me infirmum, ut infirmos lucrifacerem. Hoc ipsum opprobrium adauxit etiam ille latro blasphemus, qui dixit mihi: «Si quid potes, salvum fac temetipsum, et nos (Luc. XXIII, 39) .» [Col. 0238C] At ego hanc imbecillitatem non habui ex natura vel divina vel humana, quia divinitas mea infirmari non potuit, quae ad indicium suae fortitudinis terram commovit. Humanitas quoque mea, cum esset absque culpa, de nullo jure subjacuit poenis, quarum praecipua est infirmitas humana propter peccatum primi parentis immissa, quando tunicam pelliceam accepit in indicium suae mortalitatis, qua videlicet mortalitate cum ego carens peccato jure debuissem carere, ut homo, quem ego Verbum indui, esset quasi vestimentum lene ac stola jucunditatis; tamen ut mortales a morte animae atque corporis liberarem.

VERS. 12. Posui vestimentum meum cilicium voluntarie [Col. 0238D] admittens carnis mortalitatem quasi cilicinam asperitatem, in qua ego innocens pro nocentibus poenitentiam egi, non solum quadraginta dies in deserto jejunando, sed alia difficilia et aspera in carne mea portando. Hanc saevientibus occultata divinitate mea opposui, ut de peccato in me commisso damnarem peccatum. In hac etiam tanquam in lugubri veste flevi super civitatem peccatricem. Flevi etiam Lazaro mortuo et tristis eram usque ad mortem, per quam cilicio sive sacro isto conscisso circumdatus laetitia exsultarem in carne glorificata, ego Jesus sacerdos magnus, cujus in typum legitur Jesus sacerdos magnus ablatis ab eo sordidis vestibus, mutatoriis indutus, et cidari munda ornatus, atque coronis aureis coronatus (Zach. III, 4, 5) . [Col. 0239A] Ipsos etiam crucifixores mei corporis, qui mihi erant cilicium, id est asperi, volui esse mihi vestimentum, cum orarem pro illis, dicens: «Pater, dimitte illis, nesciunt enim quid faciunt (Luc. XXIII, 24) .»

Sic bona faciendo, et pro eis mala patiendo factus sum illis in parabolam irrisoriam, id est in similitudinem improperii ac maledicti, ut maledicentes cuilibet dicerent: «Tu discipulus illius sis (Joan. IX, 28) ,» id est ita tibi eveniat, sicut evenit illi crucifixo et cum iniquis reputato. Et quidem talis maledictio revera non est benedictio; sed tamen haec et similia dicendo verificaverunt parabolas de me illisque dictas, verbi gratia: «Homo quidam plantavit vineam,» etc., usque «verebuntur [Col. 0239B] filium meum (Luc. XX, 9 et seqq.) .» Nam quod parabolice de malis colonis, filium interficientibus, illic dictum est, isti realiter impleverunt me crucifigendo extra portam, sicut in parabola filius occisus dicitur extra vineam. Item cum in alia parabola significatus fuerim per vitulum saginatum occisum, illi et hanc parabolam, licet nescientes, impleverunt, qui me crucifigentes occiderunt, ac tali modo prodigo filio reverso ad patrem convivium magnum paraverunt, quanquam eos torqueat invidia per eamdem parabolam in seniore filio notata. Factus ergo illis in parabolam, in parabolis loquebar illis. Unde et dixi discipulis meis: «Vobis datum est nosse mysterium [Col. 0239C] regni Dei, caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non intelligant (Luc. VIII, 10) .» Illi autem cum parabolas meas minus intelligerent quam oporteret, non me cum reverentia super his interrogaverunt, sicut discipuli quibus humiliter quaerentibus datum est nosse mysterium regni Dei, sed

VERS. 13. Adversum me loquebantur, ut sibi videbantur, sapientes, qui sedebant in porta juxta consuetudinem antiquam, qua solebant judices in portis civitatum sedere ad judicandas ingredientium causas, ut in Ruth legitur, ubi causa Booz a sedentibus in porta judicabatur (Ruth IV, 1 et seqq.) . Fiebat autem hoc, ut quaeque civitas inde pacata et imperturbata maneret, cum quisque civitatem [Col. 0239D] ingressus a sedentibus in porta sapientibus, si quid habebat quaestionis, expeditus nihil querelae haberet in civitate, sed considentibus in porta sapientibus curiositate sedula fiebant conventus hominum diversorum varias parabolas illuc et inde ferentium. Si ergo evenit in porta civitatis Jerusalem non cognoscentis in me tempus impletum visitationis suae; si, inquam, evenit ut ingredientes vel egredientes aliqui simpliciores de me bene loquerentur, aliquibus dicentibus quia bonus est, aliis dicentibus, non, sed seducit turbas, ipsi qui tanquam judices et sapientes, clavem scientiae habentes, in porta sedebant, adversum me loquebantur contradicendo his qui me dicebant bonum, et sua tanquam auctorabili sententia favendo illis qui me seductorem nominabant, [Col. 0240A] sicut et ipsi cum dicerent Pilato: «Domine, recordati sumus quia seductor ille dixit: Post tres dies resurgam (Matth. XXVII, 63) .» Quia enim passio mea erat quasi communis fabula; inde est quod Cleophas ait: «Tu solus peregrinus es in Jerusalem, et non cognovisti quae facta sunt in illa his diebus?» (Luc. XXIV, 18.) Quasi dicat: Tu qui peregrinus es, ignorare potes. Turbae autem ad diem festum collectae de regione una cum civibus urbis noverunt quae facta sunt in illa his diebus. Ita, ut dixi: Adversum me loquebantur majores, et in me psallebant etiam minores, qui in tabernaculis conveniendo bibebant vinum, ubi inter crebras et superfluas potationes irrisio de me frequentabatur, maxime in illa nocte paschali, quando [Col. 0240B] post paschalem agnum vino multo potati me a traditore suscepto vigilaverunt a vespera usque in mane tota nocte, illudentes mihi primo in domo Annae, postea in domo Caiphae. Sic indigesto vino, quod in coena paschali solito amplius biberant, ructus magnos inter verba emiserunt in faciem meam. Propterea dico: In me psallebant, qui bibebant vinum, ironia gravissima vocans psalmodiam clamosam loquacitatem, qua tota nocte illuserunt mihi, cum debuissent magis tunc psallendo gratias egisse Deo, quia haec nox erat quae exspoliavit Aegyptios, ditavit Hebraeos patres ipsorum, quibus utique ipsi beatiores longe melius ditati fuissent, si me verum Agnum cum reverentia suscepissent [Col. 0240C] et comedissent non cum fermento veteri malitiae et nequitiae, sed cum azymis sinceritatis et veritatis.

Aliter: Ipsi quidem conversi in amaritudine vitis alienae potantes me aceto adversum me loquebantur: sed qui bibebant vinum dulce in coena mea, bibituri quoque illud novum in regno meo cum omnibus, idem vinum bibentibus nunc in peregrinatione ac postea bibituris in regno meo, in me psallebant, quia tales probabili opere me honorant, et in canticis psalmodiae spiritalis glorificant.

Aliter: In me psallebant, qui bibebant vinum, quia non suffecit eis, quod ego, ut Jeremias deplorat, fui «psalmus eorum (Thren. III, 63) ,» cum [Col. 0240D] psallerent irrisorie de me absente, nisi hoc idem facerent in me praesentem, quod maxime illa nocte fecerunt, qua non solum verba injuriosa in faciem meam jecerunt, sed et sputis assiduis ipsam faciem meam dehonestaverunt intermiscendo alapas multas et colaphos, ut tale opus manuum inter verba contumeliosa esset eis quasi quaedam psalmodia, imo delectabilius quam psalmodia in psalterio decachordo modulata. Isti enim erant, quos notavit Amos propheta dicens: «Qui bibebant vinum in phialis, sicut David putaverunt se habere vasa cantici, et nihil patiebantur super contritione Joseph (Amos VI, 6) .» Ego enim eram verus Joseph venundatus pro calceamento, ut item conqueritur Amos (II, 6) , quia triginta denarii apud illos pontifices, [Col. 0241A] ingredientes pompatice domum Dei, vix erant pretium calceamenti; sicut viginti argentei ab Ismaelitis pro Joseph quondam fratribus undecim dati, vix erant pretium calceamenti, cum fuissent inter singulos distributi. Et illi tunc videntes angustiam animae ejus, cum deprecaretur eos, et non audierunt, nihil patiebantur super contritione illius Joseph. Similiter et isti videntes angustiam meam, in nullo mihi vero Joseph compassi sunt; cum tamen sicut David putantes habere se vasa cantici psallerent in me, id est contra me, quia verba Scripturae sacrae sibi usurparunt contra me, verbi gratia dicentes: «Nos legem habemus, et secundum legem nostram debet mori, quia filium Dei se fecit (Joan. XIX, 7) .» Sic nimirum psallebant [Col. 0241B] in me inimici mei, id est psalmos de mea passione scriptos compleverunt in me. Nam et in siti mea potaverunt me aceto, ut scriptum est in hoc praesenti psalmo, et caetera passionis meae praeconia psalmis Davidicis inserta ipsi compleverunt. Sed inter haec videntes angustiam animae meae, quando, ut in alio psalmo dicitur: «Anxiatus est in me spiritus meus (Psal. CXLII, 4) ,» nihil patiebantur, nihil scilicet compassionis habebant in passionibus et contritionibus meis et meorum discipulorum, valde mihi compatientium, cum et mater mea gladio doloris transverberata cum dilecto discipulo staret juxta crucem meam spectaculo miserabili, quo non sunt hostes mei ad miserendum [Col. 0241C] commoti.

VERS. 14. PARS TERTIA ET QUARTA. Ego vero orationem meam ad te, Domine: tempus beneplaciti Deus. In hac praedictis malis pro parte sua Christus orationem supponit, ut discamus ejus exemplo contumeliis, jurgiis et vituperiis non rixas, sed orationes opponere. Quasi dicat: Ipsi adversum me loquebantur, ut praedictum est: Ego vero orationem meam ad te, Domine, dirigebam, etiam pro eis ita dicens: O Deus, tempus beneplaciti est, quod per alium prophetam praenuntiasti, dicens: «Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis auxiliatus sum tui (Isa. XLIX, 8) .» Ecce nunc tempus acceptabile, tempus beneplaciti: ecce nunc plenitudo temporis, quo veni ego Filius tuus, cui dixisti: «Hic est Filius [Col. 0241D] meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17) .» Quia ergo tempus beneplaciti est, quo ego granum in terram cadens mortificatum nunc debeo fructificare, tu in multitudine misericordiae tuae exaudi me in veritate salutis tuae. Multitudo misericordiae tuae superabundet, ubi abundavit miseria.

Est autem duplex hominum, pro quibus patior, miseria, in peccatis videlicet atque poenis. Ad hanc ego multam miseriam pellendam in multitudine misericordiae tuae sic exaudi me Filium, tu Pater, me hominem justum, Deus Pater juste, ut non solum liberer a poenis quas indebite, volens tamen, sustineo, solvens quae non rapui, sed et mei, pro quibus haec solvo, solvantur a peccatis pariter ac poenis. Et hoc totum fiat in veritate salutis tuae, id est in ea salute, [Col. 0242A] quam tu verax mihi promisisti, ut justificeris in sermonibus tuis, quibus mihi salutem promisisti, et olim in prophetis et nuper vocibus apertis. Olim denique multifariam multisque modis loquens patribus in prophetis, mihi salutem perfectam resurrectionis promisisti et praefigurasti, non in ambiguitate, sed in veritate contestando, quod sicut Adam primus per inobedientiam cecidit in multas miserias: ita ego secundus Adam per obedientiam passionibus et morte probata prorsus omnem evaderem miseriam, et mihi meisque omnem acquirerem gloriam, ut sicut in illo Adam omnes moriuntur, ita in me omnes vivificentur. In hujus veritatis figuram Joseph non ante, sed post venditionem et carcerem, totius Aegypti accepit dominium. Moyses [Col. 0242B] prius parvulus in aqua morti expositus, postea marinas aquas dividendo iterumque jungendo, fratres liberando et hostes obruendo, inventus est princeps magnus. Jephte prius a fratribus suis reprobatus et expulsus, post fratribus et contribulibus est in principem exaltatus et nobili triumpho magnificatus. Samson rasis capillis dehonestatus et caecatus atque infirmus effectus, postea columnas domus concutiendo fortis comparuit, quia plures moriendo quam vivendo ex hostibus interemit, sibique congeriem ruentis aedificii tumulum gloriosum effecit. Et ecce plus quam Joseph hic. Nam ego Deus Homo, ille purus homo: ille venundatus est in servum, ego in mortem; ille missus in carcerem, ego descendo [Col. 0242C] in infernum. Propterea, Pater, exaudi me in veritate salutis tuae, ut sicut in umbra tunc venturae veritatis vivendo in gentibus ille dominabatur in tota terra Aegypti, sic ego Veritas in veritate salutis tuae nunc exaudiar accipiens dominium totius mundi, ut appareat ipsis quoque venditoribus meis, quod data sit mihi omnis potestas in coelo et in terra. Hoc imminente jam passione petivi dicens: «Clarifica me, Pater, apud temetipsum (Joan. XVII, 5) .» Item: «Clarifica Filium tuum, et Filius tuus clarificabit te (ibid., 1) .» Sic humanitati susceptae claritatem divinae gloriae ac potentiae mihi roganti tu respondisti: «Et clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XII, 28) .» Ut ergo justificeris in sermonibus tuis et verax appareas in promissis tuis, exaudi me, in veritate [Col. 0242D] salutis tuae et claritatis promissae, non solum in singularitate illius misericordiae tuae, qua ego Filius hominis et Filius Dei nominor et sum, non rapinam arbitrans esse me aequalem Deo Patri, qui me in Filium proprium genuisti amore tuo, qui Spiritus sanctus est, Virginem matrem tui Filii faciendo, sed etiam in multitudine misericordiae tuae, qua me voluisti esse primogenitum in multis fratribus adoptivis, multitudine misericordiae tuae indigentibus, sicut latro, qui me in cruce confessus in multitudine misericordiae tuae salvatur, ut caeteris fides ac spes ad eamdem multitudinem misericordiae consequendam tali exemplo tribuatur.

Et quia multi sunt hac multitudine misericordiae indigentes, imo quia conclusit Scriptura omnia sub [Col. 0243A] peccato, ut non ex merito justitiae, sed ex multitudine misericordiae salus credentium perficiatur, exaudi me, Pater, in multitudine misericordiae tuae, ut sicut nullus meorum liber est a multa miseria, sic omnibus proveniat ex hac mea passione multa misericordia in veritate salutis tuae, me veraciter et efficaciter dominante in tota terra Aegypti, et fratribus meis una mecum divitiis Aegypti bene utentibus, meque illis reddentem bona pro malis intime diligentibus, et exemplo meo similiter facientibus, in multitudine videlicet miseriae debita relaxantibus, ut eadem misericordiae mensura illa remetiatur, neque ullum peccatum proveniat ipsis ad malum, sed omnia illis cooperentur in bonum, in veritate salutis in aeternum permansurae. Quomodo fratribus Joseph non [Col. 0243B] ad malum, sed ad bonum provenit, quod ipsum vendendo peccaverant in coelum et in patrem suum Jacob: sic omnibus, quos mihi fratres praeordinasti, vera de peccatis in me Filium ac te Patrem commissis poenitentia et per hanc plena misericordia tribuatur. Nam qui peccaverit in Spiritum sanctum, ut Judas, qui me verum Joseph scienter et libenter malefaciens vendidit, reus erit aeterni delicti. Similiter mundus in maligno positus et in malignitate obstinatus, reus erit aeterni delicti, atque ideo non pro mundo rogo, sed pro his quos dedisti mihi de mundo, ut omnes ad me verum Joseph veniant, et a me frumentum sibi necessarium recipientes mihique ubique dominanti obedientes vivant et non consumantur [Col. 0243C] inopia, quae mundum in maligno positum erit oppressura; sed sint in veritate salutis tuae, dicendo: «Salus nostra in manu tua est, Domine, respiciat super nos misericordia tua, ut securi serviamus tibi (Gen. XLVII, 25) .»

Iterum quia major Moyse sum ego, et plus illo in aquis periclitor, quoniam intraverunt jam aquae usque ad animam meam, venique in altitudinem maris, et tempestas demersit me, cum ille de aqua sumptus et a filia Pharaonis in filium adoptatus, tandem factus grandis, equum et ascensorem se persequentem potius in mare demerserit, quam ipse in mare mersus fuerit: recte rogo, Pater, ut me in multitudine misericordiae tuae nunc exaudias, qui tunc illum exaudisti, et ad clamorem orationis ejus omnes currus [Col. 0243D] Pharaonis in mare mersisti, viam praebens populo tuo, cujus ille dux erat. Et nunc igitur me ducem populi tui, quem dedisti mihi, exaudi, obsecro, in multitudine misericordiae tuae, ut multitudo populi tui et mei liberetur ab oppressionibus et persecutionibus invisibilis Pharaonis, et in veritate salutis tuae perfruatur bonis tam in via peregrinationis quam in terra promissionis. Etenim salutis tuae quaedam fuit umbra illi populo exhibita, cui de coelo panem dedisti habentem omne delectamentum et omnem saporem suavitatis, cui de petra produxisti aquas, quem glorificasti per crebras victorias. Attamen quia in his donis tuis non erat veritas, sed umbra salutis, ipsi te in deserto exacerbaverunt, et plurimi eorum diversis mortibus interierunt. [Col. 0244A] Ego autem veritas in veritate salutis opto exaudiri, ut quos dedisti mihi, Pater, educendos per aquam et sanguinem de Aegypto in veram terram promissionis, vere salventur, sicut salvati sunt apostoli quasi duodecim tribuum seminarium, et nemo ex eis periit nisi filius perditionis. Sic ergo, exceptis filiis perditionis, quibus est obstinata malignitas pravae intentionis, me ducem sequentes et Pharaonem invisibilem fugientes, in veritate salutis tuae conserventur.

Item sicut in umbra Jephte prius a fratribus est reprobatus, et postea gentem suam liberans in principem fuit exaltatus, ita ut pax esset genti suae in diebus ipsius: etiam nunc mihi a fratribus meis Judaeis reprobato in veritate salutis eveniat, ne me [Col. 0244B] principante vel extraneus vel domesticus inimicus mihi subditos opprimere valeat, sicut illius tempore neque alienigenae filii Amon, neque filii Ephraim domestici, semel ab eo contriti, poterant illo principante ulterius praevalere Galaaditis contribulibus ipsius Jephte, quorum ille princeps fuit, sicut ego Christus princeps omnium Christianorum nominor et sum in veritate salutis omnium hoc nomen in veritate conservantium.

Salus etiam per Samsonem in umbra praemonstrata, nunc in veritate salutis proveniat, ut ruente omni machina mihi meisque inimica gloriosum fiat sepulcrum meum de ipsa congerie talis ruinae, dum timore atque amore meae fortitudinis quasi duobus [Col. 0244C] brachiis concussa ruent hujus mundi excelsa, ita ut ex tali ruina elucescat victoria et gloria mea, sitque in hoc sepulcrum mihi gloriosum, dum divitibus et superbis mundi humilitatis requiescat corpus meum, quod est Ecclesia, eorum et munificentia eam consolante et potentia protegente, quorum prius vexabatur improbitate. Sic Ecclesia per orbem terrae dilatata de divitiis et aedificiis prius mundanis faciat sibi coenobia quasi gloriosa quaedam sepulcra, in quibus requiescant membra mea, ut etiam tali modo adimpleatur, quod de me scriptum est: «Ipsum gentes deprecabuntur, et erit sepulcrum ejus gloriosum (Isa. XI, 10) .» Pro quo in alia translatione dicitur: Et erit nomen ejus gloriosum. Sit ergo de tali triumpho et sepulcrum et nomen meum gloriosum [Col. 0244D] in veritate salutis, Deus Pater, inimicis meis corruentibus per poenitentiam, quod oro, aut per poenam, quod promitto ex justo judicio, et membris meis beata requie fruentibus nunc pacifice vivendo, et post mortem sempiterna pace gaudendo.

Bona sepulcra sunt religiosa coenobia et Ecclesiae sanctae, in quibus et corpora sanctorum in pace sepulta sunt, et illi minimi requiescunt, de quibus Christus dicet in judicio: «Quandiu fecistis uni de his minimis fratribus meis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) .» Dum ergo tales unanimiter vivendo, et necessaria corporis et animae habendo ex divitum eleemosynis excubant ad sepulcra martyrum sub altari Dei sepultorum, tam vivis quam defunctis membris Christi paratum est sepulcrum de ruinis [Col. 0245A] mundanae altitudinis humiliante vero Samsone suos inimicos, et plures ex eis faciens amicos, ita ut inter tales et in talibus ipsum delectet requiescere tanquam in sepulcro pulcherrimo, seu tanquam in lectulo florido, quem ei demonstrat sponsa sua, dicens: «Lectulus noster floridus, tigna domorum nostrorum cedrina, laquearia nostra cypressina (Cant. I, 15, 16) .» Quibus nimirum verbis religiosae describuntur congregationes, in quibus diversarum virtutum personae laudabiles et tam sponso quam sponsae amabiles designantur, alii florum, alii tignorum, alii laquearium nomine, hoc significante Spiritu sancto, quod in lectulo tam florido in domibus ita perornatis delectabile sit sponso et sponsae requiescere. Unde et sponsus ipse verus Samson, cum [Col. 0245B] magno terraemotu et solis obscuratione totam mundi fabricam moriens concussisset, voluit in horto monumentum habere, ostendens etiam in hoc sibi suisque membris conveniens esse in loco florido requiescere, ubi videlicet floreat religio sancta, munda et immaculata, per disciplinae custodiam sic munita, sicut hortus muniri solet maceria vel sepe, contra incursus mundani tumultus et malignorum spirituum insidias. Sic nimirum sepulcrum Domini erit gloriosum, quod non in platea, sed in horto florido invenitur positum. Quo contra de novissimis temporibus in Apocalypsi grandis est querela, eo quod corpora sanctorum occisorum non sinuntur in monumentis poni, sed «jacebunt in plateis (Apoc. XI, 8) .» Quod videlicet ibi cernimus fieri, ubi loca Sancta sanctorum reliquiis dedicata sic profanantur, ut plateis lutosis omnia similia inveniantur, dum religio ecclesiastica non magis observatur in eis quam in plateis. Contra quae mala ego Christus in praesenti psalmo vehementi clamore orans dico exaudiendus pro mea reverentia: In multitudine misericordiae tuae exaudi me, Deus Pater, in veritate salutis tuae, ut salus, quae per Moysen, Josue, Gedeon, Jephte, Samson aliosque salvatores, nuncupative sic nominatos, in umbra veritatis antecessit, quando clamantibus ad te filiis Israel misisti salvatores hujusmodi, qui liberarent eos: nunc in veritate per sacrificium passionis meae in hoc psalmo recitatae compleatur.

[Col. 0245D] Bene autem jungo misericordiam veritati hac oratione, qua peto ego veritas exaudiri, quia «universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) ,» quibus quasi duobus pedibus ambulat in domo sua, quae est rationalis electa creatura, dum ut condat duos parietes in unum, per misericordiam peccata hominum dimittit, per veritatem promissa complet, quae per angelos et prophetas loquens praenuntiavit. Itaque interpellata, et commemorata misericordia simul et veritate peto exaudiri non in parvitate vel paucitate misericordiae vel in umbra salutis, sicut exauditi sunt ante me salvatores praenuntii mei, sed in multitudine misericordiae, et in veritate salutis, prout ego vere dicor Salvator mundi, non unius Judaici populi, secundum [Col. 0246A] quod angelus exposuit, nominis hujus, quod est Jesus, rationem dicens: «Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I, 21) .» Pro salute hac orans dico:

VERS. 15. Eripe me de luto, ut non infigar. Vel sicut alia translatio habet: ut non inhaeream. Eripe me caput de luto miseriae, quam pro meis membris eripiendis tolero solvens quae non rapui. Eripe me, ut non infigar, vel haeream diutius quam expedit in luto sive in limo, in quo infixus sum, sponte mortalis factus. Eripe de hoc luto et limo per resurrectionis gloriam, glorificando carnem meam. Vel eripe me a Judaeis impiis eorumque similibus hominibus, scilicet lutosis per immunditiam et impiis per nequitiam. Vel lutosis atque limosis per dilectionem [Col. 0246B] mali, et impiis per odium boni; propter quod dico: Libera me ab his qui oderunt me meosque odio profundo. Unde assimilandi sunt profundis aquarum, quales erant aquae Rubri maris ante faciem Moysi. Ergo sicut tunc ipsum cum populo se comitante liberasti, sic me cum populo meo libera, non in umbra, sicut tu illum, sed in veritate salutis tuae.

VERS. 16. Non me demergat tempestas aquae, uti mersus est Pharao cum exercitu suo: non me involvat Judaeorum seditio tempestuosa, etsi vexet me secundum carnis passibilitatem, qua infirmus et infixus sum in limo profundi, attamen quia spiritus promptus est, non sic me demergat [Col. 0246C] haec tempestas, vel absorbeat me profundum ejus, ut absorbear tristitia, qua tristis est anima mea usque ad mortem.

Aliter: Non me absorbeat profundum inferni, quo descensurus sum, ut illic tenear, sed solutis doloribus inferni, et liberatis inde meis me illic exspectantibus, impossibile sit me teneri ab illo profundo: neque urgeat super me puteus infernalis profundi os suum, quomodo illud super omnes homines urgere solebat ante meum adventum. Potius me illic triumphante ante faciem meam tollantur portae inferi, et nulla earum praevaleat mihi.

Aliter: Eripe me, id est meos, de luto peccati et miseriae, ut, etsi caro in talibus infirmetur per sensum, [Col. 0246D] Spiritus non infigatur vel haereat per consensum illecebrae seu per impatientiam miseriae, sed in bona patientia possideant animas suas a consensu peccati, et impatientia laborum liberas, imo per me Salvatorem liberatas et ereptas. Hanc ereptionem et liberationem illis peto dicens: Eripe me de luto illecebrae, ut non infigar per consensum mentis, licet corpore infixus sim in limo profundi. Libera me ab his qui oderunt me, ne contra eos impatiens efficiar, et de profundis aquarum, earum scilicet tentationum quae levi alluvione terram solidi propositi dissolvunt et in profundum trahunt. Item ne mihi, vel meis noceat illud genus tentationum, quod non leniter alluit, sed fortiter irruit, ita ut etiam saxa de loco suo transferat, quomodo in Job [Col. 0247A] dicitur, quod paulatim terra alluvione consumitur, «et saxum transfertur de loco suo (Job XIV, 18) ,» quo dicto haec duo genera tentationum significata sunt, ne, inquam, vel mollior vel gravior tentatio meis noceat, contra unam petito auxilio, ne videlicet trahantur in profundum aquarum, et contra majorem et fortiorem peto fortius auxilium dicendo: Non me demergat tempestas aquae, neque absorbeat me profundum, neque urgeat super me puteus os suum. Idem est puteus, quod profundum iniquitatis humanae. Illic quisque si ceciderit, in profundum cadit, ubi et tenetur, si claudit os suum a confessione peccati. Sed si peccata confitetur et clamat, de profundis evadit. Si autem cum venerit in profundum, contemnit, super eum puteus claudit os [Col. 0247B] suum, et mortuus est, et impletum est in eo quod in Salomone dicitur: A mortuo velut qui non sit, perit confessio.

Super hunc locum dicit beatus papa Gregorius ⁜ (20) : «Omnis qui viam vitae deserens in peccatorum tenebras se dejecit, semetipsum quasi in puteum vel foveam demergit. Si vero diuturna perpetratione etiam consuetudine iniquitatis opprimitur, ne ad superiora jam possit exsurgere, quasi angusto ore putei coarctatur. Hinc ergo David sub specie peccantium orat dicens: Non me demergat tempestas aquae. Quem enim mali operis iniquitas a bona stabilitate commovit, quasi tempestas aqua rapuit. Sed si adhuc consuetudine non praevaluit, non demersit. [Col. 0247C] Jam in puteum cecidit, qui hoc, quod divina lex prohibet, perpetravit. Sed si adhuc longa consuetudo non deprimit, nequaquam os suum puteus coangustavit. Tanto ergo facilius egreditur, quanto minore consuetudine coarctatur. Quaedam namque quasi conclusioris angustia est, ab opprimente mala consuetudine exsurgere velle, nec posse: jam quidem desideriis ad superna tendere, sed adhuc actu in infirmis remanere: praeire corde, non tamen sequi opere, atque in semetipsum contradictorem perpeti semetipsum. Cum vero ita tendens anima manu gratiae exaltantis adjuvatur, ab angusto ore ad latitudinem pervenit, quia, victis difficultatibus, opera bona perficit quae conspicit. David propheta conclusionem angusti oris aspexerat, cum dicebat: [Col. 0247D] Salvam fecisti de necessitatibus animam meam, nec conclusisti me in manus inimici. Latissime salvatum se esse memorat, cum subderet dicens: Statuisti in loco spatioso pedes meos. In spatioso quippe loco pedes stabiliti sunt, quando ad congruentia bona tendimus, et nulla difficultate praepedimur. Quasi enim per latum locum, quo volumus, pergimus, quia nullis objectis difficultatibus angustamur.»

Praemissa autem oratione contra multa pericula, orat pro ipsa oratione exaudienda, dicens:

VERS. 17. Exaudi me, Domine, quoniam benigna est misericordia tua. — Exaudi me Christum, Pater [Col. 0248A] misericordiarum, quoniam benigna est misericordia tua. Non obtendo meritum, quia loquor in persona membrorum, quorum nullum est meritum condignum exauditione. Dico igitur ego Christianus his verbis mihi congruentibus, quia ex meritis meis non sum dignus exaudiri: Exaudi me, Domine, quoniam benigna est misericordia tua. Passus est pro me Christus, quem tu Pater misisti, non quia merui eum ego in Adam perditus, sed quia benigna est misericordia tua. «Apparuit» enim «benignitas et humanitas Salvatoris nostri,» Filii tui, «non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam,» et tuam «misericordiam (Tit. III, 4, 5) ,» quae cum benigna fuerit, ut hic Salvator promitteretur et mitteretur, multo magis nunc benigna est [Col. 0248B] erga nos, membra ipsius, pro quibus ipse obtulit semetipsum sacrificium in odorem suavitatis. Unde alia translatio habet: Exaudi me, quoniam suavis est misericordia tua, videlicet propter passionis Dominicae sacrificium in odorem suavitatis, licet semel oblatum, tamen in psalmo isto et Scripturis caeteris divinitus inspiratis multoties recitatum et recitandum, atque in sacramento altaris iteratum et iterandum curiaeque supercoelesti praesentandum item in odorem suavitatis: ac proin suavis est misericordia, cum propter odorem suavitatis jam commemoratum et jugiter commemorandum, tum etiam propter instantiam tribulationum seu tentationum. Sicut enim panis suavis est, sic tribulatis consolatio, [Col. 0248C] tentatis liberatio. Permittis enim aut etiam facis tu, Deus, misericorditer tribulationem, nec alimentum subtrahis, sed desiderium moves. Hoc enim modo sicut frigus [ f. calor] algenti, potus sitienti, sic misericordia suavior erit miseriam patienti. Igitur et ego David vel ego poenitens homo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletus multis miseriis, multitudinem quaero misericordiae dicens: Exaudi me, Domine; non dico, ut suavis sit, sed quoniam suavis est misericordia tua flagellato mihi et anxiato jam tam multis miseriis, ut multis quoque misericordiis tuis indigeam ad consolationem meam. Propterea dico: Secundum multitudinem miserationum tuarum respice in me; non in peccata mea, quorum tanta est multitudo, ut si ea respicias, exigente justitia [Col. 0248D] me despicias. Quod ne fiat, «averte faciem tuam a peccatis meis (Psal. L, 11) ,» et respice non in ea, ne ad vindictam justam contra me irriteris; sed in me multis miseriis repletum interius et circumdatum exterius respice secundum multitudinem misericordiae tuae in affectu, miserationum tuarum in effectu. Et si ego peccatis meis exigentibus merui faciem tuam averti a me, tamen

VERS. 18. Ne avertas faciem tuam a puero tuo, qui et in cruce pro transgressoribus exoravit, ut non perirent, et nunc in coelo interpellat pro eisdem, ne pereant. Nam et vox sanguinis ejus clamans ad te [Col. 0249A] de terra Ecclesia psallente auditur in psalmo isto et aliis psalmis passionem ejus commemorantibus. Ergo tu, Pater misericordiarum, ne avertas faciem tuam a puero tuo electo ex millibus, qui solus ad te nobis servis tuis placandum sit idoneus, et pro sua reverentia exaudiendus, de quo dicis in Isaia: «Ecce puer meus electus, quem elegi, posui super eum Spiritum meum (Isa. XLII, 1) .» Primus homo de terra terrenus non accepit Spiritum tuum, quem consummata obedientia erat accepturus, nisi eum per inobedientiam praevenisset spiritus malignus. Iste autem puer tuus de Spiritu sancto conceptus, et tibi, Pater, obediens factus recte ac vere dicit: «Spiritus Domini super me, propter quod unxit me (Isa. XVI, 1) .» Quomodo ergo avertas ab eo faciem [Col. 0249B] tuam, qui habet super se Spiritum tuum? Quod autem dico ego David: Ne avertas faciem tuam a puero tuo, partim prophetia, partim oratio est. Nam de capite prophetia, de me caeterisque membris ejusdem pueri oratio seu exactio est, quia veluti ex quodam jure non solum orando, sed etiam exigendo requirimus faciem Patris per obedientiam Filii, dicendo: Ne avertas faciem tuam a puero tuo.

In Hebraeo legitur: Ne abscondas faciem tuam a servo tuo. Sensus idem est. Qui enim propter nos puer natus est nobis, ipse quoque semetipsum exinanivit formam servi accipiens, non solum habitu inventus ut homo, sed et poena inventus ut latro, [Col. 0249C] cum iniquis reputatus propter iniquos liberandos. Ne autem item tu, Pater, abscondas faciem tuam, ab hoc servo tuo, serva eos, pro quibus orans dixit: «Non rogo, ut tollas eos de mundo, sed ut serves eos a malo (Joan. XVII, 15) .» Non enim pro solis apostolis hoc dixit, sed pro his qui credituri erant per Verbum eorum, quorum ego poenitens unus sum jam puer, id est humilis et flagellis humiliatus atque ut servus dignus plagis multis tribulationibus flagellatus, inter quas tribulationes clamans ad te, non murmurans contra te, nunc psallens dico: Quoniam tribulor, velociter exaudi me. Velociter, inquam, exaudi. Non enim est opportunum differri solatium, quoniam tribulor et secundum carnem et secundum animam. Sed mihi de anima major cura est. Ideo [Col. 0249D] dico:

VERS. 19. Intende animae meae et libera eam propter inimicos meos, vel convertendos, quod opto, vel confundendos et infirmandos, quod justitiae consentiens approbo. Notandum quod duae sunt liberationes: una occulta, quae propter ipsos sanctos fit, qualiter liberati sunt septem fratres Machabaei tormentis nimiis corporaliter interfecti cum matre sua ipsa eos hortante, ut eligerent potius mori pro legibus Dei quam vivere contra eas; est et alia sanctorum liberatio aperta, quae fit propter inimicos convertendos vel puniendos, ut tribus pueris de incendio liberatis, Nabuchodonosor conversus Deum [Col. 0250A] ipsorum, quem contempserat, praedicavit, et Daniele de lacu leonum liberato, inimici ejus traditi sunt eisdem leonibus devorandi. Ergo quod dico ego David: Intende animae meae, et libera eam, ad occultam liberationem pertinet, quae oculis insipientium non patet. Quod vero dico: Propter inimicos meos eripe me, ad apertam. Sic ego verus David primo in animo liberatus continuo paradisum introivi, animamque latronis eo intromisi, cui et dixi: «Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) .» Sed haec solius animae meae liberatio non profuit inimicis. Exaltato igitur in coelum corpore meo ascensione manifesta et misso desursum Spiritu sancto in igneis linguis apostolisque, pridem idiotis, extunc loquentibus variis linguis, ita ut in [Col. 0250B] omnem terram exiret sonus eorum, liberatione mei corporis manifestata, inimici mei partim confusi, partim conversi sunt.

Super hunc locum beatus papa Gregorius in Job dicit ⁜ (21) : Plerumque accidit ut justi tribulatione deprehensi supernum etiam solatium temporaliter percipiant, quod tamen temporaliter non implorant. Salvari etenim non propter se, sed propter adversariorum salutem concupiscunt, ut dum illos omnipotens Deus ab immensis periculis sancto quodam miraculo liberat, virtutem suam ipsis etiam persecutoribus innotescat, atque inde adversarios ad aeternitatem redimat, unde suos temporaliter salvat. Hinc est quod Psalmista vocem martyrum suscipiens ait: Propter [Col. 0250C] inimicos meos eripe me. Ac si diceret: Propter me quidem eripi de temporali tribulatione non appeto, sed tamen eripi propter adversarios concupisco, ut dum mea vita salvari mirabiliter cernitur, ipso miraculorum visu inimicorum duritia convertatur. Sicut enim saepe Dominus vitam suorum temporaliter pro inimicorum conversione eripit, ita saepe suorum voces propter damnationem persequentium non exaudit, ut videlicet inde reatum suum cumulent, unde praevaluisse se nequiter gaudent. Nam qui invisibilia despiciunt, moveri nonnunquam visibilibus miraculis possunt. Sed idcirco cum justis plerumque nil mirum visibiliter agitur, quia eorum adversarii illuminari invisibiliter non merentur. Sequitur:

VERS. 20. Tu scis improperium meum, et confusionem [Col. 0250D] meam, et reverentiam meam. Propter inimicos meos rogo manifeste liberari et eripi, non determinans unde. Nec enim opus est quia scienti omnia loquor tibi Deo scientiarum, cui praeparantur cogitationes, et cui nuda sunt omnia. Tu ergo, qui scis omnia, scis etiam improperium meum et confusionem meam, et reverentiam meam, a quibus omnibus peto manifeste liberari propter inimicos meos improperantes mihi Christo, quod sim filius fabri, quod qui alios salvos feci, me ipsum salvare non potuerim, et confundentes me sputis, alapis atque colaphis illudendo mihi, addendo etiam reverentiam falsam quasi regem salutando me genu flexo, et [Col. 0251A] spinis coronando arundinemque pro sceptro dando, et chlamyde coccinea quasi regali purpura me induendo. In quibus omnibus erat reverentia falsa et ignominia vera. Unde in Hebraeo ponitur, ignominia, ubi nos habemus reverentia, seu verecundia, ut quidam codices habent. Est autem opprobrium, quod objicit inimicus: confusio, quae conscientiam mordet, quae in Christo esse non poterat, in quo culpa non erat: verecundia, quae facit ingenuam frontem etiam de falsis criminibus erubescere, quae in Christo esse poterat et fuisse credenda est, maxime cum ipse pauper inter divites inimicos de se ipso testimonium perhibens eos audiret sibi contradicentes et dicentes: «Tu de te ipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum (Joan. VIII, 13) .» [Col. 0251B] Talia illis dicentibus erat quidem in facie verecundia quasi de objectione falsi testimonii, cujus tunc veritas abscondita suo tempori servabatur manifestanda. Sed nunc ipsa hujus testimonii veritate declarata per Spiritum sanctum, de quo dixit: «Ille testimonium perhibebit de me (Joan. XV, 26) ,» ac per apostolos testificantes in Jerusalem et in omni Judaea et Samaria et usque ad ultimum terrae, cum Christianis objicitur nomen Christi quasi vacuum nulliusque virtutis verae significativum, fortibus ut Paulo nec confusio est nec verecundia, sed gloria. Unde ipse ait: Non erubesco Evangelium (Rom. I, 16) .» Et: «Mihi absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI, 14) .» Quibusdam vero cum objiceretur, quod Christum occiderunt, [Col. 0251C] compuncti sunt conscientia mala et salubriter confusi, ut dicere Deo posset quisquam illorum: «Tu scis improperium meum et confusionem meam.» Quidam etiam credunt, sed confiteri erubescunt, et improperia timent. Qui cum sint membra Christi, licet infirma, credendi sunt adjuvari hac ipsa oratione Christi, qua illorum improperia et confusionem et verecundiam transfigurando in se orat ad Patrem, dicens: Tu scis improperium meum, id est meorum, et confusionem meam, id est meorum, et reverentiam seu verecundiam meam, id est meorum, pro quibus confirmandis improperium, confusionem et reverentiam sustinui, ut eadem ferre discerent mei meo exemplo pariter et auxilio, quod inimici non [Col. 0251D] norunt: unde nec emendari volunt.

Tu autem, Pater, qui omnia scis, et a quibus et pro quibus talia sustineam, nosti, quoniam

VERS. 21. In conspectu tuo sunt omnes qui tribulant me. Quidam nescientes quid faciant, pro quibus et in cruce oro dicens: «Pater, dimitte illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Quidam vero scientes me tuum Filium haeredem vinearum, quas male possidentes inter se dicunt: «Hic est haeres, venite, occidamus eum (Matth. XXI, 38) .» Pro talibus ego Christus non oro, quia voluntarie peccantibus post acceptam notitiam veritatis jam non relinquitur pro peccatis hostia; terribilis autem exspectatio et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios. Non dico peccatores, sed adversarios. Omnes [Col. 0252A] enim peccaverunt et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam gratuitam, qui me Dominum vineae susceperunt et suscipiunt: qui autem adversari mihi non desinunt, et in sua pertinacia tribulant me in memetipso vel etiam membris meis, te, Patre meo inspiciente, utique digni sunt indignationis tuae ira justa et ignis aemulatione, quae consumptura est adversarios irritantes te, Pater, in conspectu tuo. Etenim in conspectu tuo sunt omnes qui tribulant me; improperia et miserias machinando contra me, non tamen nesciente vel nolente me, quia improperium exspectavit cor meum et miseriam, desiderio desiderans hoc Pascha manducare, quo transiturus eram ex hoc mundo ad te Patrem, et bibere calicem quem dedisti mihi tu, Pater piissime, per impiorum quidem [Col. 0252B] cruentas manus mihi porrectum, sed ad consummandum summae pietatis effectum, quae est pro impiis mori, cum pro justo vix moriatur quis. Ego autem pro impiis, ut pii fierent, improperia et miseriam tandemque mortem sustinere volui, et ideo improperium et miseriam non declinavi, sed exspectavi. Nec dico simpliciter: exspectavi, sed exspectavit cor meum, ut exspectationis meae desiderium intelligatur voluntarium, secundum illud propheticum de me dictum: «Oblatus est, quia ipse voluit (Isa. LIII, 7) .» Licet enim caro mea fuerit infirma, tamen spiritus promptus et cor meum voluntarium fuit ad tolerandum improperium et miseriam, quae tamen miseria verius assignari potest me crucifigentibus quam mihi crucifixo, cui potius congruit [Col. 0252C] misericordia quam miseria, quia pro miseris me crucifigentibus ego misericors oravi dicens: «Pater, ignosce illis, non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Pro illis etiam, qui scientes me Dominum vineae, tamen praesumpserunt occidere, ut haberent haereditatem meam, tristis erat usque ad mortem anima mea per viscera misericordiae commota. Unde videns civitatem flevi super illam, cum illa non videret, ego autem viderem ipsius miseriam, quam in eo commeruit, quod non cognovit tempus visitationis suae. Propterea quia illa noluit flere, magis flevi ego et contristabar.

Et sustinui, qui simul contristaretur, et non fuit ex omnibus illis colonis scienter in me peccantibus [Col. 0252D] vel unus qui simul contristaretur; quin potius exsultando in rebus pessimis laeti scelus propositum peregerunt. Ego quoque persistens in proposito meo crucis improperium, quod futurum exspectaverat cor meum, jam praesentialiter imminens voluntarie sustinui, tristis utique non propter calicem mihi propinatum, sed propter impietatem propinantium, et sustinui, qui simul contristaretur, et non fuit. Nam etsi discipuli mei contristati, et mulieres lamentatae ac flentes doluerint super me, tamen non simul tristabantur, quia carnalis fuit eorum tristitia de amissione vitae praesentis, quam in me dilexerant, cujus morte se vivificandos nondum intellexerant ita pleno intellectu, ut possent vel de morte mea, qua transiturus eram ad Patrem, gaudere, [Col. 0253A] vel de phreneticis, qui in me medicum irruerant, ita contristari ut ego. Ipsa quoque Mater mea cujus animam pertransivit gladius doloris, cum videret me cruci affixum, quasi mulier, cum parit, tristitiam habuit; sed per omnia ipsius tristitia tristitiae meae consimilis non fuit, sicut nec apostolorum, quorum tamen tristitia, quia laudabilis, vertenda erat in gaudium. Matris enim et apostolorum tristitia, licet pia, tamen tristitiae meae longe fuit supponenda, quia illi tristabantur de meis injuriis, at ego tristabar de me injuriantibus inimicis. Ego enim quasi gallina congregans pullos suos sub alas volueram eos congregare, sed illi noluerunt. Ego quasi medicus illis aegrotantibus medicamenta salutaria gratis obtuli; sed illi talibus ingrati, et [Col. 0253B] quasi phrenetici male fortes irruerunt in me medidicum. Et in illa hora tenebrarum non fuit qui consolaretur me sui morbi recognitione ac susceptione medicinalis potionis, quam ego medicus de carne et sanguine meo paratam illis obtuli. Hanc illi bibere noluerunt, sed quasi acerbam respuerant ita dicendo: «Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum?» (Joan. VI, 53.) Item: «Durus est,» inquiunt, «hic sermo, quis potest eum audire?» (Ibid., 61.) Ita cibum et potum meum salubrem illi respuerunt, et retribuentes mihi mala pro bonis,

VERS. 22. Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Quia cum eos quaererem dulcem et sapidum cibum, ipsi fecerunt se fellicosos, [Col. 0253C] et in siti mea, id est, ubi eos sitiebam, fecerunt se acerrimos. Ad litteram quoque secundum Joannem passio Domini consummata fuit in eo quod, cum dixisset: Sitio, unus militum spongiam aceto plenam, impositam arundini et hyssopo circumpositam obtulit ori ejus. Et ipse cum accepisset acetum, dixit: «Consummatum est (Joan. XIX, 30) .» Matthaeus quoque narrat: «Vinum cum felle mistum a militibus illi datum, ut biberet (Matth. XXVII, 34) .» Sed ille cum gustasset, noluit bibere.

Hic notandum quod vinum felle mistum secundum Matthaeum, sive myrrhatum secundum Marcum a militibus nondum elevato in crucem oblatum, [Col. 0253D] cum gustasset, noluit bibere; acetum vero accepit hyssopo circumpositum jam in crucem exaltatus. Quo facto significatur quod amare de amaritudine sua poenitentes, et humilitatem, quae per hyssopum notatur, habentes non respuit is qui cor contritum et humiliatum non despicit, quique cinerem tanquam panem comedit, quando poenitentes aeque ut innocentes in corpus suum trajicit. Verum duplices animo, quales notantur per vinum myrrha seu felle seu etiam utroque permistum non illi sunt acceptabiles, qualium fuit unus ac praecipuus Judas mercator pessimus, qui dicens: Peccavi, tanquam in confessione peccati vinum obtulit, sed hoc vinum felle amaritudinis et myrrha impietatis mistum fuit in eo quod non ipsi Christo [Col. 0254A] vel apostolis ejus cum spe veniae, sed quasi alter Cain cum desperatione indulgentiae criminis ejusdem consortibus Scribis et Pharisaeis confessus est peccatum suum. Simon quoque Magus rogans Petrum aliosque apostolos, ut orarent pro se, quoniam non sincere hoc fecit, quasi vinum felle mistum offerens audivit a Petro apostolo inter caetera: «In felle amaritudinis, et obligatione iniquitatis video te esse (Act. VIII, 23) .» Recte itaque Dominus vinum felle seu myrrha permistum cum gustasset, noluit bibere, quia duplices et ficte poenitentes non recipit, qui tamen acetum legitur accepisse sibi porrectum circumposito hyssopo, quia placet illi poenitentiae amaritudo in spongia cordis contriti et humiliati, qualis erat poenitentia Petri [Col. 0254B] amare flentis, qui vere quasi unus militum bonorum Christo sitienti poenitentiae ipsius obtulit potum, fletu suo temperatum, non felle amaricatum. Talem potum se habere acceptum ostendit ipse Christus alias dicens: «Potum meum cum fletu temperavi (Psal. CI, 10) .»

Notandum sane quod legitur de spongia, non de calice bibisse acetum. Qui enim de spongia bibit, partem sumit, partem in spongia relinquit. Sic et Christus non omnem poenitentiam, licet simplici corde oblatam, recipit, sed eam duntaxat quam judicat fructuosam. Unde non dicitur: «Facite poenitentiam;» sed «facite fructus dignos poenitentiae (Luc. III, 8) .» Quos qui non facit pro suo posse, licet in amaritudine doloris offerat acetum, non [Col. 0254C] tamen acceptabile illi est, qui desiderat dignum poenitentiae fructum. Tale acetum vinea illa obtulit, quae conversa est in amaritudinem vitis alienae, exspectata scilicet ut faceret uvas, fecit autem spinas. Nam et spinea corona imperium Christi derisit.

Videtur hoc loco littera psalmi a littera discordare sancti Evangelii. Legitur namque in Evangelio fel non in escam, sed in potum datum fuisse. Unde hoc potius mystice accipiendum est. In quo satis convenit, quod non dixit: Fel dederunt escam, sed fel in escam dederunt, ut littera quoque psalmi concordet cum littera Evangelii. Jam enim Dominus acceperat escam, qui cum discipulis [Col. 0254D] Pascha comederat, ubi et sacramentum corporis et sanguinis sui ministraverat. Haec esca est et sacramentum et res atque virtus unitatis membrorum et capitis in corpore Christi, quod est Ecclesia. De qua loquens Apostolus ait: «Unus panis, unum corpus multi sumus (I Cor. X, 17) .» In hanc igitur escam tam suavem, tam sapidam tunc persecutores Domini fel et acetum injecerunt, quando eos non invenit secum tristes aut se consolantes, imo se contristantes, atque de sua suorumque tristitia, quod pessimum fuit, exsultantes. Ignari scilicet erant, quod ipsorum gaudium vertendum esset in luctum, et suorum tristitia convertenda in gaudium, quibus etiam ad expurgationem Judaici fellis ipse Christus post resurrectionem indulsit una [Col. 0255A] secum cibari de favo mellis. Sed nunc contemptores Christi sedentis in coelo gravius peccantes quam Judaei, qui ambulantem in terra crucifixerunt, injiciunt fel et acetum escae, cum male bibendum Ecclesiae scandalum inferunt sive peccatores sive haeretici. Gustavit Dominus amarum poculum, docens hoc sacramento nos quoque gustare, id est pati tales, sed non bibit, quia recipi tales in corpus Christi non possunt. Hoc ergo mystice sic praedicitur, sicut in passione mystice factum est. Pro quibus ego Christus partim flectendis, partim frangendis oro dicens:

VERS. 23. Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum. Ipsi meam mensam, qua Paschalem coenam consummare disposui, disposuerunt coram me, [Col. 0255B] sciente me, in laqueum mihi, quia eis machinantibus manus me tradentis mecum erat in mensa, ut per illam caperer et illaquearer. Fiat ergo illis justa retributio, ut et mensa eorum, sacra scilicet Scriptura, coram ipsis, id est in notitia eorum proposita illis ad Paschale convivium, quo parandus erat eis transitus ex Aegypto per mare Rubrum; scilicet ex hoc mundo per baptismum in terram promissionis, vertatur illis in laqueum coram ipsis, ut quasi vivi absorbeantur, dum suam videntes iniquitatem pariterque infelicitatem perseverant in ea ipsa littera Moysi, quam legunt, eos accusante, sicut eis ore proprio dixi: «Moyses vos accusat, de me enim ille scripsit, et huic vos non creditis [Col. 0255C] (Joan. V, 45, 46, 47) .» Fiat ergo ipsa littera legis in laqueum, qui volunt inde alios illaqueare abutendo Scripturis veritatis ad confirmationem sui erroris: quod non solum faciunt Judaei, sed omnes haeretici et caeteri doctores perversi. Qui, ne alios, prout volunt, pervertere valeant, opto illis ut suis laqueis illaqueati cadant, et hoc in retributionem sui voluntarii erroris accipiant, ut quia charitatem veritatis non receperunt aut recipere volunt, mittatur illis operatio erroris, et credant mendacio: quibus quidem primo verbum Dei oportuit praedicari ad confirmandas promissiones Patrum, quibus hoc erat promissum. Sed quoniam repulerunt et repellunt illud, apostoli mei convertentur ad gentes in reprobationem Judaeorum, et [Col. 0255D] in scandalum, id est offendiculum, dum sicut alter Esau graviter contristati offenduntur, propterea quod supplantatis ipsis gentes benedicuntur. Et primo quidem fient eis haec mala ipsis scientibus. Verum quia scientia sua nolunt bene uti, et oculos habentes nolunt videre, sed invidere.

VERS. 24. Obscurentur oculi eorum, ne videant. Missi scilicet in tenebras exteriores, quia diligunt interiores. Qui ergo nolunt habere lumen conscientiae bonae videndo et diligendo me Christum solem justitiae, perdant claritatem bonae famae, secundum quam dicti sunt filii Abrahae, vel etiam [Col. 0256A] filii Dei excelsi, et agnoscatur ab omnibus quod ex patre diabolo sunt, cujus et desideria facere volunt.

Beatus papa Gregorius ⁜ (22) hunc locum perstringens in Job, dicit: Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva. «Hoc a Propheta de reprobis, non optantis animo, sed prophetantis mysterio denuntiatur. Oculi quippe sunt, qui in ipsa honoris summi facie positi, providendi itineris officium susceperunt. Quibus hi nimirum, qui subsequenter inhaerent, dorsa nominantur. Ait ergo: Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsa eorum semper incurva. Ac si diceret: Qui humanae vitae actionibus quasi providendis itineribus praesunt, veritatis lucem non habeant, [Col. 0256B] ut et qui sequuntur subditi, iniquitatum suarum oneribus incurvati statum rectitudinis amittant. ⁜ (23) Quod factum in Judaea procul dubio novimus, cum ipso Redemptoris nostri adventu Pharisaeorum turba, atque sacerdotum a vero lumino mentis oculos clausit, et per praepositorum exempla gradiens in infidelitatis tenebris populus erravit.

Dixerit ergo Propheta prophetando, quod futurum praevidit. Sed Christus, qui haec praesentialiter pertulit, non tanquam propheta praenuntiat futura, sed tanquam judex justas dictando sententias contra injurias injuste sibi illatas dicat in conspectu Patris et totius curiae coelestis per os [Col. 0256C] proprium. Dicat etiam per os psallentis Ecclesiae, in qua et ipse creditur psallere, juxta quod alibi dicit ipse: «Confitebor tibi in populis, Domine, psalmum dicam tibi in gentibus (Psal. LVI, 10) ,» dicat, inquam, ipse Christus contra Judaeos inimicos suos aliosque illis consimiles vinum felle mistum illi offerentes, id est mundissima et sanctissima sacramenta indigne tractantes vel percipientes, et in eis administrandis quae sua sunt, quaerentes, dum in omnibus, quae in divinis officiis agunt, non Dominica, sed propria lucra cogitant. Annon vinum felle mistum offerunt, qui propter manifestos incestus et Simoniacos quaestus interdicti ut concubinarii et conductitii, tamen sacrificare praesumunt? Similiter odium, vel cujuslibet [Col. 0256D] criminis mortalis amaritudinem gerentes in corde, cum praesumunt preces vel sacrificia offerre Deo, vinum felle mistum offerunt, quo sacrificio Deum non placant sed offendunt, maxime si commoniti et redarguti emendari nolunt, sed pertinaciter in sua malitia persistere volunt. Contra hos in psalmo isto dicat Christus judex justus: Obscurentur oculi eorum, ne videant, et dorsum eorum semper incurva, id est praelati eorum, qui se sapientes et clare videntes gloriantur, quia sapientes ad hoc sunt, ut faciant mala, et eadem facta, dum arguuntur, defendere sciant, perdant quod habent acumen rationis et lumen scientiae, ne valeant alios in errorem [Col. 0257A] seducere, sed intelligant se duce indigere. Dorsum quoque eorum semper incurva, ut sequaces eorum non sint erecti per superbiam, sed incurvati et humiliati vel ad poenitentiam, quod per misericordiam volo, vel ad poenam, quod per justum judicium tolero. Et hoc semper ita sit, secundum quod dico: Dorsum eorum semper incurva, ut et poenitentibus humilitas maneat sempiterna, et impoenitentibus humiliatio item sempiterna, ut neque in illis per humilitatis virtutem, neque in istis per humiliationis pondus incurvatis ulla sit occasio elationis.

Aliter: Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva. Scriptum est: «Sapientis oculi in capite ejus, oculi autem stultorum [Col. 0257B] in finibus terrae (Eccle. II, 14; Prov. XVII, 24) .» Sapientis oculi sunt in capite ejus, quia in Christum, qui est caput omnium bonorum, qui etiam caput et principium est omnium creaturarum, sicut ipse ait. «Ego principium, qui et loquor vobis (Joan. VIII, 25) ,» et de quo Moyses ait: «In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I, 1) ;» in illud, inquam, caput ac principium diriguntur oculi sapientis, ut inde habeant recte sapere, unde habent esse. Oculi autem stultorum in finibus terrae, quia sola terrena sapiunt, et quae sursum sunt sapere nolunt. Quibus quia utilius est nihil sapere quam male sapere, ut potius assimilentur jumentis insipientibus, quam habeantur pro sensatis et sapientibus, obscurentur oculi eorum ne videant, [Col. 0257C] ut perdita vel obtusa, in qua gloriantur, subtilitate scientiae intus in homine interiore, foris quoque humilientur, incurvato dorso in homine exteriore sua dejectione interioris hominis caecitatem contestante. Per faciem quippe interior homo, per dorsum vero exterior non incongrue accipitur, quia in illo vultus divini similitudo et imago exprimitur, ut iste ipsius regimine ducatur, et post ipsum quasi dorsum post faciem dirigatur. Obscuratis igitur oculis interioris hominis consequens est etiam deformari habitum exterioris, uti quondam rex Nabuchodonosor sensu privatus, etiam corpore incurvatus quasi bos fenum comedit septem annis, humiliatus hac pecuali deformitate, donec medicata superbia recognovit quod Altissimus dominaretur [Col. 0257D] in regno hominum. Sic etiam nunc hominum contra disciplinam divinitus institutam superbientium deprimatur superbia, ut obscurentur oculi eorum, ne videant, et dorsum eorum semper incurvetur. Semper dico, quandiu sunt, quales modo sunt. Nam si fuerint alterati et humiles effecti, non eos tangit ista maledictio, sed convenit eis humilium beatitudo secundum illud: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V. 3) .» Illi vero, de quibus alias dicitur: «Ne obliviscaris voces inimicorum tuorum; superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper (Psal. LXXIII, 23) ,» incurventur semper, ut evidens fiat in eis ista imprecatio, quam ego Christus ex ore psallentis [Col. 0258A] Ecclesiae dico tibi, Pater juste: Obscurentur oculi eorum, ne videant, et dorsum eorum semper incurva, ut semper curvi et nunquam erecti non valeant opprimere bonos, prout volunt.

Et quia Aegyptiis quondam filios Israel opprimentibus et odientibus isti sunt in malitia comparandi vel etiam praeferendi, comparentur quoque illis in poena. De illis dixisti ad Moysen: «Extende manum tuam super Aegyptum, et sint tenebrae in Aegypto tam densae, ut palpari queant, et factum est ita (Exod. X, 21) .» Nam spatio trium dierum tenebrae horribiles erant super omnes Aegyptios, obscuratis scilicet oculis eorum, non exstincta in eis visione, sed circumfusa eis undique densa caligine, ita ut non posset quisquam illorum videre [Col. 0258B] fratrem suum, nec movere se de loco in quo erat. Sic et istis filios Israel odientibus, et bonos oculo nequam inspicientibus, vel potius despicientibus, praepediatur in longum latumque prospectus, ut licet habeant rationis acumen, tamen densa fatuitatis caligine circumfusi, non se possint, prout volunt, movere, seu mala, quae moliuntur, promovere. Item Sodomitae volentes irrumpere in domum Lot justi sic caecitate percussi sunt, ut ostium invenire non possent (Gen. XIX. 11) . Ita et isti Sodomitis in immunditia et nequitia consimiles domum justi, de qua scribitur: «Domus justi plurima fortitudo (Prov. XV, 6) ,» volentes irrumpere ac perturbare, sic percutiantur caecitate, ut ostium invenire non possint, aditum nullum reperientes ad perturbandum quemlibet virum justum. [Col. 0258C] Ipsum etiam Christum, qui dicit: «Ego sum ostium (Joan. X, 9) ,» nunquam inveniant, qui Sodomitica impietate pleni non fideliter, sed infideliter ipsum quaerunt. Item a rege Syriae missi milites ad capiendum prophetam Elisaeum leguntur percussi caecitate (IV Reg. VI, 18) , ita ut nescientes quo irent, in Samariam civitatem regis Israel introirent, qui tamen rex Israel ab Elisaeo prohibitus est eos laedere, licet missos ad laedendum se. Sic et isti bonos laedere parati, caecitate utili percutiantur, et ab ipsis bonis in bono vincantur, sicut et illi Syri bonitate victi Elisei non apposuerunt ultra venire in terram Israel ad quemquam laedendum. Usque adeo fuit tam Syris quam Israelitis utile oculos inimicorum orante propheta [Col. 0258D] obscuratos ad tempus fuisse. Igitur geminae utilitatis intentione oratio haec deprompta sit: Obscurentur oculi eorum, ne videant, et dorsum eorum semper incurva, ut inimici Ecclesiae perdita mentis astutia semper habeant ad aliis vel etiam sibimet nocendum corpora invalida, et dorsa incurvata semper: si tamen superbia eorum ascendit semper. Ad quam reprimendam vel exstinguendam, ne ultra modum ascendat.

VERS. 25. Effunde iram tuam. Non dico: stilla minutatim, sed: Effunde copiose in morem fluminis magni super eos, ut scilicet eos obruat ira tua, qualiter factum constat exercitu Romano Judaeos vastante, atque in modum fluminis [Col. 0259A] exundantis, omnia moenia eorum subvertente, ita ut non relinqueretur lapis super lapidem, quod erat evidens ostensio ira tuae, Deus judex juste, qui licet non irascaris per singulos dies, irasceris tamen aliquando licet animo tranquillo, atque extunc magis irasceris, cum peccantibus iram tuam abscondis. Ideo dico: Effunde iram tuam, ne intus occultata crescat et furor fiat, quia ira crescit in furorem, quando mitis correptio non emendat peccatorem. Et est quidem, o Deus, ab ira tua praesentialiter flagellante ad misericordiam tuam fuga secretissima his quos mutant et emendant ipsa praesentia flagella. Verum qui flagellis ipsis pejoratur, tandem finita vita praesenti furore ineffugibili comprehendetur. Ideo quia loco praesenti loquor de impiis [Col. 0259B] inemendabilibus, iram simul et furorem pono dicens: Effunde super eos iram tuam, et furor irae tuae comprehendat eos, ut temporalibus pariter et aeternis poenis torqueantur, qui veritati et justitiae pertinaciter adversantur. Quo contra is qui vere poenitens poenitentiales psalmos canit, iram simul et furorem cupiens effugere, dicit assidue: «Domine, ne in ira tua arguas me, neque in furore tuo corripias me (Psal. VI, 2) :» sive ut habet usus translationis alterius: «Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me.»

Est namque non parva differentia inter iram et furorem tuum, Deus judex juste: quoniam, «cum iratus fueris, misericordiae recordaberis (Habac. III, 2) ,» et in ira misericordiae memor eris; in furore [Col. 0259C] autem tuo nulla est misericordiae mentio. Utriusque rei exemplum tenemus in duobus judiciis tuis praeteritis, quae legimus. Nam et hominem suasu diaboli peccantem in ira tua judicans, ac de paradiso ejiciens memor eras misericordiae, prohibens illum ab esu ligni vitae, cujus fructum si peccator comedisset, atque inde in aeternum vivere accepisset, nullus illi ad misericordiam tuam fuisset redeundi aditus, quoniam esset aeque ut diabolus infeliciter immortalis, et immortaliter infelix, cum esset ejus misere in aeternum viventis misera aeternitas et aeterna miseria, a qua miseria illum tunc misericordia tua, Deus Pater, custodivit, cujus furor diabolum in coelo judicans atque inde illum quasi fulgur praecipitans nullius misericordiae fuit memor [Col. 0259D] erga illum superbum sola superbia in peccatis elatum, neque ulla fragilitate intrinseca, seu tentatione forinseca supplantatum, sicut homo fragilis deceptus et subversus est ab illo. Cum ergo sit multum grave in ira tua, Deus, corripi ad similitudinem Adae praevaricatoris, omnino autem damnabile argui a te in furore tuo ad similitudinem Satanae quasi fulgur de coelo cadentis: poenitens homo utrumque malum cupit evadere, diabolus autem et membra ejus thesaurizant sibi iram in die irae et revelationis justi judicii tui, Deus. Ira vero thesaurizata et quasi cumulata recte furoris nomen accipit, qui misericordiam penitus nullam admittit, quia peccatores impoenitentes ita comprehendit, ut neque ab [Col. 0260A] oriente neque ab occidente neque a desertis montibus pateat fugiendi locus, quoniam Deus judex est, cujus iram vix, irae autem furorem nullo modo quis effugere potest. Ac propterea ego Christus vel ego David psallens hoc loco non optantis voto, sed justo judicio utrumque super impoenitentes venire concedo, iram videlicet et furorem, dicens tibi, Deus Pater: Effunde super eos iram tuam, et furor irae tuae comprehendat eos. Tu olim verbis praeteriti temporis praenuntians futura, dixisti. «Ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima (Deut. XXXII, 22) .» Iste furor irae tuae comprehendat eos, ut, quia ipsi nolunt intelligere, ut bene agant, saltem bene agere volentes impedire non valeant.

[Col. 0260B] Aliter: Effunde super eos iram tuam per occultas poenas animarum contra illud, quod mihi meisque opto liberationem occultam dicens: Intende animae meae et libera eam. Similiter etiam quomodo meis opto manifestam liberationem dicens: Propter inimicos meos eripe me; sic inimicos in malitia sua obstinatos furor manifestus irae tuae comprehendat, ut caeteri timorem habeant, quando peccantes coram omnibus arguuntur quoque ac puniuntur coram omnibus poenis manifestis eorum culpae condignis.

Etenim quia propter conservandum locum et gentem praetendentes populo timorem, crucifixerunt me Dominum loci et gentis, dignum est ut

VERS. 26. Fiat habitatio eorum deserta, et in [Col. 0260C] tabernaculis eorum non sit qui inhabitet. Venientibus Romanis et tollentibus ipsorum locum et gentem. Sic Romanis, licet infidelibus Deo militantibus, et Judaei amisso templo et privatis habitaculis inclytae ac sanctae civitatis Jerusalem vagi sint ac profugi velut alter Cain super terram, quae aperuit os suum et suscepit sanguinem Christi de manu eorum: et nunc Romanis fidelibus item Deo militantibus auctoritate regiminis apostolici falsi Christiani, et maxime falsi clerici negotiantes in domo Domini flagello Dominico ejiciantur de templo dicente illis Domino: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta (Luc XIII, 35) ,» ut fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum, quae [Col. 0260D] sunt eorum privatae mansiones, non sit qui inhabitet, ne vacet illis in cubilibus et impudicitiis diabolo servire, qui Deo volunt servire.

Aliter: Habitatio eorum, in qua corporaliter habitant, videlicet ipsum templum, quod causa quaestus frequentant, et tabernacula privata, quae mentis affectu inhabitant, cum e converso in templo mentis affectu inhabitare, atque in suis privatis domibus corporaliter solummodo habitare deberent, ita Romanis militantibus tollantur ab eis, ut et habitatio eorum fiat ab eis deserta, et in tabernaculis eorum non sit qui inhabitet de numero eorum, sed auferatur ab eis regium templum, regalis et sancta civitas, tradaturque genti facienti fructus ejus. Hoc ex parte impletum videmus, ejectis non solum [Col. 0261A] Judaeis de templo Domini, sed et clericis Judaeorum consimilibus item ejectis, et religiosis Dei cultoribus introductis in locum ipsorum. Sed quia psalmus iste intitulatur, In finem pro his qui commutabuntur, omnis consummationis finem verba hujus psalmi requirunt, ut videlicet perficiatur ex toto in finem quod in psalmo isto, psallente Christo, rogatur, cum dicitur: Fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum non sit qui inhabitet, purificato videlicet sancto templo per spiritalem Antiochum profanato et polluto, quod purificari non potest, nisi ejectis Judaeis et Judaeorum similibus Christi crucifixoribus, atque introductis veris verae religionis observatoribus. Nec mirandum, quod ego Christus naturaliter pius impios istos ita districte judico tuo, [Col. 0261B] Pater juste, concordans judicio justo, in quo a filiis suis justificatur sapientia insipientibus istis et malignis, qui oderunt eam, indignata justissimo utique judicio.

VERS. 27. Quoniam quem tu percussisti persecuti sunt, et super dolorem vulnerum meorum addiderunt. — Quem tu, Pater, percussisti, qui flagellas omnem filium quem recipis, quod in me satis ostendisti, dum mihi proprio Filio tuo non pepercisti, quem pro filiis adoptivis redimendis percussisti mortalitate aliisque miseriis, quae sunt poenae iniquitatis, cum ego iniquitatem non fecerim: Quem ergo tu sic percussisti bona intentione tui percutientis et mei patientis, illi mala intentione persecuti sunt insistentes Pilato, ut crucifigerer, et de vinea mea projectus [Col. 0261C] ego Dominus vineae crudeliter occiderer, atque postmodum fugando apostolos meos de civitate in civitatem persecuti sunt me in membris meis crudelissime quosdam ex eis occidendo et crucifigendo, lapidando, flagellando in synagogis suis, «ut veniat super eos omnis sanguis justus, qui effusus est a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae, quem occiderunt inter templum et altare (Matth. XXIII, 35) .»

In omni autem sanguinis justi effusione dolor vulnerum meorum iste fuit praecipuus, quod nec vulneribus meis aut meorum dilectorum permoveri poterant inimici veritatis ad charitatem veritatis, licet viderent me meosque dilectos diligere veritatem [Col. 0261D] usque ad mortem seu vulnera et omnia tormentorum genera, quibus etsi potuissent occidi, non poterant flecti martyres ac testes veritatis, imitatores meae mortis, quam pro veritate sustinui ego in hoc natus ut testimonium perhiberem veritati. Etiam in hoc super dolorem vulnerum meorum addiderunt, quod post mortem meam Pilato dixerunt: «Domine, recordati sumus quia seductor ille dixit: Post tres dies resurgam; jube ergo custodiri sepulcrum,» etc. (Matth. XXVII, 63, 64.) Sic me persequendo non solum viventi vulnera intulerunt, sed et sepulto nomen seductoris imposuerunt signantes lapidem cum custodibus, quos et postea data pecunia copiosa coemerunt in falsum testimonium thesauris templi abutentes contra me Dominum templi. Quos adhuc [Col. 0262A] imitantur nonnulli qui me in meis persequendo vulnerant ferro aut verbo aspero, quorum dentes arma et sagittae, et lingua eorum gladius acutus; addunt etiam super dolorem vulnerum vel mei vel meorum, ut ad perpetranda mala bonis ecclesiasticae facultatis abutantur, quibus coemunt sibi militiam ad perficiendam malitiam. Quia ergo sic mala malis apponunt, tu, Pater judex juste,

VERS. 28. Appone iniquitatem super iniquitatem eorum. Iniquitas eorum suadet illis occidere hominem justum injuste, ob hoc praecipue quoniam contrarius erat operibus eorum. Super hanc iniquitatem alia est addita, ut occiderent Filium Dei. Hanc tu, Pater, apposuisti, qui me per nuntios et servos tuos ab illis occisos, etiam ab eis occidendum misisti et [Col. 0262B] occidi permisisti; quod ego tuae voluntati obediens approbo, quantum ad intentionem tuam, Pater, sed improbo, quantum ad eorum intentionem, qui propterea me, quem tu percussisti, persecuti sunt, et super dolorem vulnerum meorum addiderunt apponendo iniquitatem iniquitati, ut me per iniquitatem occiso haberent haereditatem meam item per iniquitatem. Appone igitur iniquitatem iniquitati puniendo, sicut apposuisti eam fieri permittendo ut me Domino vineae sibi per aequitatem propter iniquitatem ablato auferatur quoque illis item per aequitatem propter iniquitatem haereditas melioribus agricolis committenda.

Et non intrent in justitiam tuam, quae ex fide est, qui suam pertinaciter volunt statuere, quae ex lege [Col. 0262C] est, cum justitia fidei quasi domina introducere valeat in regnum, vel potius ipsa sit regnum, sicut alias dicitur: Regnum Dei non est esca vel potus, sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto: justitia vero legis quasi ancilla de regno Dei sit ejicienda cum suis sectatoribus, juxta illud: Ejice ancillam et filium ejus

Et quia multi hac falsa justitia decepti putant scriptos in libro viventium, id est justorum,

VERS. 29. Deleantur de libro viventium patefacta veritate, quod justus ex fide vivit, si tamen fides ipsa non est mortua, sed per dilectionem vivens et operans, non opera legalium caeremoniarum, sed significata earum, verbi gratia pro turture offerens [Col. 0262D] castitatem, pro columba simplicitatem, pro agno innocentiam simulque patientiam caeteraque fidei per charitatem operantis opera bona, quibus carentes, aut, quod pejus est, contraria illis facientes deleantur de libro justorum ex fide per dilectionem operante viventium, ne justi nominentur aut putentur, sicut ipsi putant se habere vitam aeternam ex notitia Scripturarum sine observantia earum. Propterea ego Christus Judaeis in legis scientia gloriantibus dixi, et adhuc similibus eorum dico: «Scrutamini Scripturas, in quibus putatis vos habere vitam aeternam (Joan. V, 39) .» Quandiu ergo illud putant, quod in Scripturis vitam aeternam habeant, suo arbitratu scripti sunt in libro vitae. Sed auferatur eis haec falsa opinio, ut intelligant se non [Col. 0263A] esse scriptos in libro vitae, qui non tenent mandata vitae. Si enim scripti essent in libro vitae, qui est notitia praescientiae meae, nunquam delerentur inde. Nam quos praescivi una cum Patre meo conformes fieri mihi novo homini secundum Deum creato in justitia et sanctitate veritatis, illi complantati similitudini mortis meae simul et resurrectionis erunt, mihique Verbo aeterno pelli humanitatis assumptae inscripto et ipsi ascripti non poterunt unquam de libro vitae, qui liber vel quae vita ego sum, deleri.

Attamen ex eis qui putantur ascripti, secundum quod a me Christo Christiani, a me justitia justi, a me sapientia sapientes denominati sunt, multi delebuntur, cum patefactis eorum iniquitatibus vel nunc vel in extremo judicio insipientes, injusti et [Col. 0263B] ipsius diaboli vel Antichristi membra esse cognoscentur. Quod propter ipsos humiliandos et aliquos ex eorum numero vel exemplo emendandos oro fieri quantocius, ne tunc demum cadant a latere meo qui se putant sessuros mecum in judicio, vel a dextris meis qui se putant statuendos cum agnis ad dexteram, non cum haedis ad sinistram, quando nec illis nec aliis ulla ex eorum casu erit emendatio. Potius nunc deleantur de libro viventium et cadant de numero judicum, ut malitia eorum denudata potestas illis auferatur judiciaria, ne sint judices in Ecclesia praeter illos quibus a Patre meo sedes est parata, qualibus dixi: «Vos qui secuti estis me, sedebitis super sedes judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) .» Qui ergo tunc etiam angelos judicabunt, [Col. 0263C] ipsi nunc etiam saecularia judicent: ne quis meorum fidelium habens negotium cogatur judicari apud iniquos et non apud sanctos, depositis inimicis meis potentibus de sede judiciaria, exaltatis humilibus, quod nunc particulariter agitur, in fine autem, sicut in finem psalmus hic titulatus est, omnino est complendum, quando universaliter omnes vere injusti et falso justi nominati delebuntur de libro viventium. Non est autem aliud de libro viventium aliquos deleri, quam in judicio divino manifestari quod nunquam fuerunt in eo conscripti. Unde quasi exponens quod dixi: deleantur, appono: et cum justis non scribantur, ut quos falsa justitia simulavit scriptos in libro vitae, veritas justitiae [Col. 0263D] ostendat nunquam fuisse in eo scriptos.

Aliter: Deleantur de libro viventium Abraham, Isaac et Jacob, quorum dicitur esse Deus is qui non est Deus mortuorum, sed viventium. Omnes enim illi vivunt, qui horum Patrum fide justificati sunt, sicut «Abraham credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam (Gen. XV, 6) .» De istorum consortio auferantur qui eorum fidei adversantur, et cum justis Novi Testamenti Patribus, apostolis videlicet, non scribantur, quorum etiam fidei et doctrinae adversantur.

Aliter: Deleantur de libro viventium, qui est praescientia divina, non quod illic penitus nesciantur, cum a Deo tam mala quam bona omnia futura praesciantur, sed ita ut cum justis non scribantur, id est [Col. 0264A] inter justos illic scriptos non inveniantur, sed inter impios item illic inscriptos et praescitos ad damnationem, sicut justi praesciti sunt ad salutem. Praescientia enim complectitur omnes tam malos quam bonos; praedestinatio autem pertinet ad omnes et solos bonos.

Aliter: Quandiu haeretici, vel quicunque sectatores pravae sectae alicujus nomen habent, quod vivant, cum sint mortui, ut angelus Ecclesiae Sardis, cui dictum est: «Nomen habes quod vivas, sed mortuus es (Apoc. III, 1) ,» plus nocent vera pravitate iram Dei super se aliosque provocando in officio aliquo ecclesiastico, quam prosint mentita sanctitate quasi bona exempla praetendendo. Ipsi ergo deleantur de libro viventium, primo ut innotescat ipsis quod mortui sunt, ut poenitentiam agant et [Col. 0264B] confirment caetera quae in eis, vel per eos moritura erant. Si autem pertinaciter manent in morte peccatorum pessima, nomen tamen habentes quod vivant, ne tali simulatione decipiantur alii, me Christo judice vivorum et mortuorum diligenter in Ecclesia exercente officium meum; deleantur hujuscemodi seductores de libro viventium, ut sicut corda eorum non vivunt in fide qua justus vivit, sic etiam nomina eorum non vivant in saeculo, sed agnoscantur mortua: et sicut morticinia immunda non sunt comedenda, sed abjicienda, sic nomina eorum, sive nominentur episcopi sive clerici sive universali nomine Christiani, sive rectores populi, ut sunt reges et principes mundi, omni sint abjectione dignissima, [Col. 0264C] judicante sancta Ecclesia. Nomina autem eorum vivant in saeculo, quorum corda vivunt in coelo, qui et dicere possunt cum Apostolo: «Nostra autem conversatio in coelis est (Philipp. III, 20) .» Item: «Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20) .

VERS. 30. Ego sum pauper et dolens: salus tua, Deus, suscepit me. Pars quinta, ubi dispensatio incarnationis et passionis fructus exprimitur. Ac si diceretur ipsi Christo: Quare venient haec omnia maledicta super generationem istam de libro viventium delendam? Ista dicentibus respondeo ego Christus pauper et dolens hoc ipsum, quia ego sum pauper et dolens. Propterea quippe mali coloni maledici meruerunt, quia me Dominum vineae foras [Col. 0264D] extra vineam projicientes haereditate mea privarunt dicentes: «Hic est haeres, venite, occidamus eum, et habebimus haereditatem ejus (Matth. XXI, 38) .» Propositio ista Judaeorum partim ab ipsis impleta est, partim quotidie impletur a successoribus eorum. Nam quod dixerunt: «Venite, occidamus eum,» jam factum est; quod vero addiderunt: «Habebimus haereditatem ejus,» non potuerunt perficere, quoniam venientes Romani tulerunt eis locum et gentem, ne pervasam tenerent haereditatem. Sed eorum sequaces episcopi super cathedram Moysi sedentes, et clerici loca sancta quasi haereditaria possidentes, qui et dicunt: «Haereditate possideamus sanctuarium Dei (Psal. LXXXII, 13) ,» pauperem faciunt me in membris meis, in quibus me [Col. 0265A] nec esurientem pascunt, nec sitientem potant, nec nudum vestiunt, nec hospitem colligunt, nec infirmum vel in carcere positum visitant; imo, quod pejus est, pretia peccatorum, patrimonia pauperum, redemptiones animarum, oblationes fidelium transferunt in luxuriam, supergressi flagitium illius adolescentis, qui dissipavit substantiam suam cum meretricibus vivendo luxuriose. Nam cum populus gentium adhuc ambulans in tenebris ignorantiae viveret luxuriose in passione desiderii, sicut adhuc ambulant gentes, quae ignorant Deum, non in suis luxuriis dissipavit substantias pauperum, sed suas. Isti autem, gentilibus nequiores, de rebus pauperum ditati ultra modum, vivunt luxuriose; at ego Christus, qui cum dives essem, pro meis minimis ditandis [Col. 0265B] pauper factus sum, ut ipsi paupertate mea divites essent, in eisdem egentibus, angustiatis, afflictis nimia premor paupertate, quoniam ecce ipsi peccatores, et abundantes in saeculo obtinuerunt divitias, quae sunt patrimonia pauperum meorum, quoniam ager figuli, terra sancta est ager sanguinis mei pretio comparatus in sepulturam peregrinorum non habentium hic manentem civitatem, sed futuram inquirentium. Sed ecce ipsis peccatoribus et abundantibus in saeculo, agrum sanguinis mei pretio emptum pene totum occupantibus, vix peregrini et pauperes mei sepulturam et requiem suorum corporum possunt invenire in ipsa terra sancta, quae illis est haereditaria. Sic olim patriarcha sanctus Abraham terram sanctam sibi suoque semini promissam, [Col. 0265C] et ex promissione ipsi haereditariam possidentibus Chananaeis vix in ea speluncam, et in ea jus sepulcri obtinuit pretio dato Ephron, quod nomen interpretatur pulvis inutilis, quia sic futurum erat, ut impii tanquam pulvis, quem projicit ventus, tandem judiciali ventilabro dispergendi terram sanctam occuparent, et in terra sanctorum inique agerent juxta illud prophetae: «In terra sanctorum inique gessit, et non videbit gloriam Domini (Isa. XXVI, 10) .» Tolletur enim impius, ne videat gloriam Domini. Tales aliquando vix pretio inducuntur, ut in terra sancta quam occupant, aliquam speluncam sanctis Abrahae filiis concedant, aliquando certe nec pretiosis muneribus induci possunt, ut eos [Col. 0265D] tolerent secum jus sepulcri habentes, quinimo ejiciunt eos de finibus suis, et persequuntur de civitate in civitatem, ut veniat super eos omnis sanguis justus ab injustis effusus. Inter haec ego Christus pauper sum et dolens gemino dolore. Nam et super malos male perdendos doleo affectu plusquam materno, quia eos tanquam gallina super pullis suis languida congregare volui, et illi noluerunt: et super minimos et pauperes meos, egentes, angustiatos doleo, in quibus et esurio et sitio, nudus et hospes, infirmus et in carcere multas causas dolendi habeo tam de inimicorum copia quam de pauperum meorum nimia inopia.

Sed inter has paupertatis et doloris angustias haec mihi, meisque consolatio, quod salus tua, Deus [Col. 0266A] suscepit me. Salus tua, de qua supra dixi: Exaudi me in veritate salutis tuae, suscepit me Christum in propria persona ita ut sim non solum salvus in me, sed et salus populi credentis in me, quoniam qui crediderit in me, salvus erit, qui vero non crediderit, condemnabitur. Item: Salus tua, Deus, suscepit me David, seu quemvis exemplo meo humilem ac poenitentem, ut mihi prius languido in grabato infirmae carnis jacentia Salvatore meo sentiam dictum: «Surge et ambula (Matth. IX, 5) .» Item: «Tolle grabatum tuum, et vade in domum tuam (Marc. II, 11) .» Propterea ego Christus in memetipso et in membris meis

VERS. 31. Laudabo nomen Dei salvantis me, sive det sive auferat ea quae extra me sunt. Dico enim [Col. 0266B] laudans nomen ejus: «Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum (Job I, 21) .» Hujuscemodi laudationem frequentabo non cum tristitia de rebus exterioribus ablatis ingesta, sed cum cantico laetitiae de inamissibili gaudio salutis et spei, quod nemo tollet a me. Nam et ego Christus, cujus anima tristis erat in passione usque ad mortem, cum essem pauper et dolens ante mortem, jam devicto mortis imperio gaudio fruor aeterno, et mei omnes, licet aliquoties in re tristes, tamen spe gaudentes, ita sunt in tribulatione patientes, et inter prospera humiles, ut eos nec adversa exercitantia frangant, nec prospera consolantia extollant, eo quod in gaudium Domini sui nunc spe ingressi, post hac re ingressuri [Col. 0266C] dulce habent inter adversa cito finienda non tam plorare quam cantare, scientes quod complantati similitudini passionis meae simul et resurrectionis erunt. Unde in illis, tam inter adversa quam inter prospera, Laudabo nomen Dei cum cantico, laetus videlicet de bonae conscientiae thesauro tanquam de oleo in vasis cordium reposito. Et magnificabo eum in laude, operum bonorum lampadibus ardentibus et lucentibus coram hominibus, ut videant opera bona, et glorificent Patrem luminum et auctorem eorumdem operum lucidorum. Sic me laudante Deum cum cantico, et magnificante eum in laude sacrificium laudis honorificabit Deum.

VERS. 32. Et placebit ipsi Deo super vitulum novellum [Col. 0266D] cornua producentem et ungulas, qualis in lege pro peccato sacerdotis vel multitudinis offerebatur, quia Deo sacrificium laudis cum devotione cordis gratius est quam sacrificium brutae pecudis. Neque vero absque ratione irrationabilia quaerebantur animalia Deo sacrificanda, quia his praefigurabantur homines rationales Deo sacrificandi et sanctificandi, verbi gratia, in agnis innocentes, in bobus obedientes. Vitulus autem producens cornua et ungulas, licet nondum idoneus jugo, quo significatur obedientia perfecta; attamen dum et cornibus adversarios ventilat, et terram ungulis excitat juvenilis aetatis fervore calens et quodammodo impatiens, dat fiduciam se nutrientibus, quod de tali vitulo fieri possit bos fortis et jugo ferendo idoneus.

[Col. 0267A] Talis vitulus cornua producens et ungulas fuit Moyses in Aegypto, quando adhuc adolescens Aegyptium cum Hebraeo rixantem percussit quasi cornibus justae ultionis. Qui etiam quasi ungulis terram excitabat, quando altera die duos Hebraeos inter se nixantes ad pacem fraternam provocabat dicens: «Fratres, utquid nocetis alterutrum? (Act. VII, 26) .» Et quidem placuit Deo hic talis vitulus cornua producens et ungulas; attamen super hunc vitulum novellum cornua producentem, et ungulas placuit ei, quod idem vitulus jam bos magnus factus, jam loris obedientiae in Aegyptum reductus Domino mittente sic in tota Aegypto agriculturam grandem peregit conjugato sibi Aaron fratre suo quasi altero bove, ut semen verbi Dei sparsum illic in cordibus [Col. 0267B] audientium grande operaretur judicium, non uno Aegyptio quasi cornibus vitulinis percusso vel uno Hebraeo sic liberato, sed quasi bovinae gravitatis maturitate universa terra Aegypti exarata, et tota Hebraeorum gente inde liberata. Hinc etiam bos iste quasi mugitu grandisono laudabat Deum cum cantico, et magnificabat eum in laude sic dicens: «Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est: equum et ascensorem projecit in mare (Exod. XV, 1) .» Istud canticum laudis placebat Deo super vitulum novellum, qualem in se idem Moyses expresserat, quando zelo justitiae motus percusserat unum Aegyptium non ad hoc faciendum loro strictus obedientiae vel jugo jussionis Domini, sicut jubente Domino, [Col. 0267C] mare divisit, per cujus medium Pharaone cum exercitu suo merso populum Dei traduxit.

Ego etiam Christus quasi vitulus cornua producens et ungulas terram quasi ungulis excitavi, cum adhuc duodenis in medio doctorum sedens in templo interrogationibus meis eos feci attentos, ita ut stuperent super prudentiam et responsis meis, quibus utique cum ipsi terreni essent, excitabantur ad meditanda coelestia. Sic per multas parabolas excitavi mentes eorum terrenas ad veritatis inquisitionem. Cornibus quoque interdum ventilabam brutos adversarios meos aperte sine parabolis increpando, ut verbi gratia, cum subvertendo mensas nummulariorum, et cathedras vendentium columbas dicerem illis: «Scriptum est quia domus mea domus orationis [Col. 0267D] est: vos autem fecistis illam speluncam latronum (Luc. XIX, 46) .» Item: «Vae vobis Scribae et Pharisaei, qui decimatis rutam et anethum et omne olus, et praeteritis majora legis, misericordiam, justitiam et fidem (Matth. XXIII, 23) .» Talia dicens, et opera mirabilia faciens assimilatus sum vitulo novello cornua producenti et ungulas. Non dico: habenti cornua, sed producenti; quia, dum producuntur cornua, de die in diem capiunt augmenta, secundum quod ego, cum adhuc vitulus novellus essem, proficiebam sapientia et aetate et gratia apud Deum et homines.

Item alius vitulus meus novellus cornua producens et ungulas adolescens, qui vocabatur Saulus, magis ac magis convalescebat, et corniculis quibus ante [Col. 0268A] abusus erat adhuc spirans minarum et caedis in discipulos meos, jam tunc recte utebatur contra hostes meos. Plures in hunc modum vituli et cornibus adversarios ventilant, et ungulis terram excitant adversarios veritatis ventilando, et terrena sapientes ad sensum coelestium provocando. Et quidem placet hujusmodi vitulus Deo, cui bona cuncta placent. Verumtamen super vitulum novellum cornua producentem et ungulas placet Deo bovina illa maturitas, qua jugum Domini suave suaviter portatur, et in cantico laetitiae Deus laudatur in tali pace, in qua nec adversarius ventilandus, nec piger est excitandus. Pax ista est hominibus bonae voluntatis in unum congregatis, quibus est bonum et jucundum habitare in unum. Sed plena et perfecta in hac peregrinatione [Col. 0268B] pax ista non potest esse, quoniam hic initianda, et in futuro Dei regno erit consummanda. In quo regno ego Christus jam triumpho potitus ultra choros angelorum exaltatus, devicta morte gloria et honore coronatus, jam non vitulus novellus adhuc immolandus, quia mors mihi ultra non dominabitur, sed leo sive aquila nominandus laudabo nomen Dei cum cantico, et magnificabo eum in laude. Laudabo, et magnificabo in meipso, qui sum «psalterium jucundum» in spiritu, «cum cithara (Psal. LXXX, 3) » carnis mortificatae in passione, sed glorificatae in resurrectione. Laudabo in angelis, laudabo in Ecclesiis. Confitebor in gentibus, psallam in populis, dum psallentes, confitentes et laudantes facio, [Col. 0268C] quos mihi per fidem, spem et charitatem coadunabo. Et hoc sacrificium laudis in me, ac meis placebit Deo super vitulum novellum cornua producentem et ungulas. Cujus utique sacrificium non est pauperum, sed divitum, non infirmorum sed fortium, qualis erat Moyses, cum percussit Aegyptium, qualis erat Petrus, cum percussit servum principis sacerdotum, qualis erat Stephanus plenus gratia vitulinae teneritudinis ac pinguedinis, et fortitudine cornium, fortes quoque tauros ventilantium. Sed «sacrificium laudis honorificabit me (Psal. XCIV, 23) ,» ac Patrem meum, quod tam pauperibus quam divitibus, tam infirmis quam fortibus offerre possibile est, imo de manu pauperum et infirmorum plus acceptabile est, quando exemplo illius [Col. 0268D] pauperculae viduae, quae totum victum suum in donaria misit, et ipsi totum, quod vivunt, quod sapiunt, quod possunt, in laudem nominis Dei expendunt nihil sibi de se reservantes, nunquam suam voluntatem a divina separantes, imo se, suaque omnia Dei obedientiae subdentes.

VERS. 33. Videant pauperes, et laetentur, quoniam etsi vitulos offerre nequeunt, sint modo pauperes spiritu, laudantes Deum in paupertate sua, Deo placebunt super vitulum novellum cornua producentem et ungulas. Laetentur ergo pauperes, quia oblatio jam non in facultatibus posita est, sed in mente, ubi diviti pauper aequatur. Credant his dictis, quibus pauperes evangelizantur, hi potissimum, imo hi solummodo, qui pauperes permanent aut divitiis [Col. 0269A] carendo, aut affluentibus cor non apponendo, nec se vel de rerum praetereuntium, vel de virtutum copia ullatenus extollendo. Vos itaque pauperes paupertatis vestrae custodiam sic observate, ne vobis aliqua signa superbiae ructantibus panis vitae negetur, qui quaerentibus, petentibus et perseveranter pulsantibus dabitur, et de sua virtute gloriantibus negabitur. Quaerite Deum panem vitae, panem vivificum, et ex illo vivet anima vestra. «Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum (Joan. VI, 59) .» Istum panem quaerite o pauperes, et vivet anima vestra. Exempla non desunt hujus rei, quam astruo ego Psalmista, vel ego Christus in passione mea cum pauperibus, imo et cum iniquis reputatus, et in paupertate mea orans exauditus a Patre, qui [Col. 0269B] semper paratus est pauperes ad se clamantes exaudire, quod exinde claret,

VERS. 34. Quoniam exaudivit pauperes Dominus, et vinctos suos non despexit. Exaudivit patres nostros filios Israel in terra Aegypti pauperes ad se clamantes, et vinctos in potestate Pharaonis, illos non despexit. Vinctos, inquam, sub alieno dominio, sed tamen suos per fidem servos. Nam sunt vincti, sed non sui, daemones scilicet, qui rudentibus inferni detracti a coelesti serenitate in caliginoso aere detinentur vincti usque ad ultimum judicium, quo detrudendi sunt in inferioris inferni carcerem, unde illos non liberabit Dominus, quia non sunt vincti sui; sicut illi fuerunt qui, me Christo in infernum [Col. 0269C] descendente, ad me clamaverunt: Advenisti, Desiderabilis, quem exspectabamus in tenebris, ut educeres hac nocte vinculatos de claustris. Hos nimirum vinctos suos Dominus non despexit, qui ut quondam Moysen pro liberandis filiis Israel de tenebris Aegypti, sic me nunc in fine saeculorum misit pro suis vinctis liberandis non solum de tenebris poenarum infernalium, sed unde amplius gaudendum est, de duabus catenis, peccatorum scilicet atque poenarum, quarum in signum Petrus quoque unus de vinctis meis erat «vinctus catenis duabus (Act. XII, 5, et 6) ,» in carcere hostis Herodis impii. Sed quoniam oratio fiebat ab Ecclesia ad Deum pro eo, exaudivit pauperes Dominus, et vinctum suum non despexit; vinctum suum, qui propter ipsum erat vinctus; [Col. 0269D] Vinctum suum, qui habuit spem in ipsum, quod in vinculis non derelinqueret illum, donec afferret illi sceptrum regni et potentiam adversus eos, qui eum deprimebant.

Amplius autem, quia Herodes interpretatur pelliceus, quo nomine apte significatur diabolus, quo machinante factum est ut humanum genus, primum stola innocentiae nudatum, necesse habuerit vestiri tunicis pelliceis, quibus notatur fragilitas humanae mortalitatis, quia tunicae pelliceae non nisi de mortuorum pellibus animalium fiunt. Recte in Petro sub Herodis potestate captivato intelligitur Ecclesia Petri fide roborata, seu quaelibet fidelis persona vinculis humanae mortalitatis coarctata. Pro qua nimirum sic in terra sub potestate principis mundi [Col. 0270A] hujus peregrinante, atque in vinculis miserae carnis laborante supercoelestis Ecclesia ab his vinculis libera in angelis, liberata in animabus justis, orat instanter, sicut Petro in carcere vinculato oratio ab Ecclesia fiebat ad Deum pro eo. Milites vero istius Herodis daemones et maligni homines intelliguntur, de quorum manibus et custodia boni omnes beato Petro in fide consimiles ita liberabuntur, ut quilibet eorum de hujus vitae liberatus ergastulo valeat gratulari cum beato Petro, dicens: «Nunc scio vere, quia misit Dominus angelum suum, et eripuit me de manu Herodis, et de omni exspectatione plebis Judaeorum (Act. XII, 11) .» Plebs Judaeorum perfidorum potest intelligi multitudo daemonum Christum Dei Filium confitentium sicut in Evangelio habemus, quia [Col. 0270B] daemonia imperio ipsius increpata et exire compulsa confitebantur eum esse Filium Dei; «sed ipse increpans non sinebat ea loqui, quia sciebant ipsum esse Christum (Luc. IV, 41) .» Judaeorum istorum, daemonum scilicet grandis est exspectatio super quolibet viro fideli et justo, promittente illis ipsorum principe diabolo, quod post Pascha, id est post hujus vitae mortalis transitum, producat illis eum affligendum et irridendum. Contra quos orat in psalmo alio justus ex fide vivens ita dicendo: «Ad te, Domine, levavi animam meam: Deus meus in te confido, non erubescam, neque irrideant me inimici mei (Psal. XXIV, 1-3) .» Virtus igitur orationis hujusmodi obtinet a Deo, ut vinctos suos non despiciat, sed eos liberatos de manu Herodis et [Col. 0270C] de omni exspectatione plebis Judaeorum cum beato Petro aliquoties in praesenti vita honorificet, per amplius autem et perfectius in aeterna vita laetificet, ita ut gaudium eorum sit plenum, et gaudium eorum nemo tollat ab eis. Super his igitur gratiae Dei beneficiis largissimis

VERS. 35. Laudent illum coeli et terra, mare et omnia reptilia in eis. Laudent illum coeli enarrantes gloriam Dei, primo angeli, deinde apostoli sanctique martyres atque confessores, et omnes perfecti secundum altitudinem coeli a terra sublimati. Laudet illum terra, id est Ecclesia Judaeorum fidelium, et mare, id est Ecclesia de gentibus, quae ubique terrarum ambit Judaeam sicut mare terram. Astra, [Col. 0270D] solum, mare jucundentur, et omne genu coelestium, terrestrium et infernorum flectatur in nomine Jesu. Exsultet coelum laudibus, resultet terra gaudiis. Exsultet jam angelica turba coelorum, exsultent divina mysteria, et pro summi Regis victoria tuba insonet salutaris. Gaudeat tellus tantis irradiata fulgoribus: et aeterni Regis splendore illustrata totius orbis se sentiat amisisse caliginem. Laetetur et mater Ecclesia tanti luminis adornata fulgoribus, dum pauperes exaudit Dominus, et vinctos suos non despicit, in terra, et in mari salvans animalia sua spiritu vitae animata, non solum gressibilia, quibus activi, seu volatilia, quibus contemplativi, sed et reptilia, quibus infirmi et imperfecti significantur quasi haerentes terrae figuris monstruosis abominabiles. [Col. 0271A] De quibus omnibus dictum est Petro: «Macta, macta et manduca (Act. X, 13) ,» ut etiam tales in suum corpus recipiat sancta mater Ecclesia Petri fide roborata, et super petram quae Christus est, fundata. Laudent ergo illum non solum coeli et sub coelis volatilia, sed etiam terra, mare atque omnia reptilia in eis,

VERS. 36. Quoniam Deus salvum faciet Sion, id est Ecclesiam etiam de reptilibus in unum congregatis augmentatam. Deus aeternaliter justus et sanctus temporaliter justificat et sanctificat terram, mare et omnia reptilia in eis, atque hoc modo salvam faciet Sion salute sempiterna. Et de talibus malleo tentationum ac tribulationum politis aedificabuntur civitates Judae, id est Ecclesiae Christi de [Col. 0271B] tribu Juda nati, et in quem credere ad justitiam, quemque confiteri ad salutem debent omnes civitates Judae. Una civitas Judae universa est Ecclesia, de qua dicit sponsa: «Surgam et circuibo civitatem, quaeram quem diligit anima mea (Cant. III, 2) .» Item. «Invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem (Cant. III, 3) .» Sed haec una civitas multos habet vicos angustos et plateas latas plurimas; quia per angusta, et lata gradientes multas habet personas diversis ordinibus ac professionibus distinctas. Et ideo inhabitabunt ibi non quasi hospites et advenae peregrinando, sed quasi cives sanctorum et domestici Dei constanter manendo, non solum grandes, verum etiam et parvuli [Col. 0271C] reptilibus assimilati. Et haereditate acquirent eam Sion, vel quando ad coelestem Jerusalem pervenient, eam haereditate acquirent, adoptati videlicet a servis in filios, ut sint haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi. Unde Apostolus: «Si autem Christi, ergo Abrahae semen estis secundum promissionem haeredes (Gal. III, 29) .» Item: «Si autem filii, et haeredes (Rom. VIII, 17) ,» videlicet supernae civitatis, de qua hic dicitur: Et haereditate sive, ut quidam codices habent, haereditatem acquirent eam.

Non solum autem filii, qui sunt perfecti, sed etiam servi licet imperfecti, de qualibus dicitur: «Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur (Psal. CXXXVIII, 16) ,» possidebunt eam, quodque magis mirum est, etiam

[Col. 0272A] VERS. 37. Semen servorum ejus possidebit eam, cum in servis imperfecti, et in semine servorum Dei etiam inter imperfectos infirmiores valeant intelligi, qui omnes haereditate possidebunt terram viventium passione Christi, quae in hoc psalmo recitata est, liberati a terra morientium, si tamen diligunt nomen ejus, qui dicit: «Si diligitis me, mandata mea servate (Joan. XIV, 15) .» Atque ne ignores, quae sint mandata: «Haec,» inquit, «mando vobis, ut diligatis invicem (Joan. XV, 17) .» Haec mandata ejus gravia non sunt volenti, licet gravia videantur nolenti. Gravia non sunt, imo levia et jucunda diligentibus Dominum civitatis et haereditatis hujus atque cives ejus. Et ideo conclusione psalmi hujus hortor vos ego David propheta, ut, quia vos Deus [Col. 0272B] prior dilexit ea charitate, qua majorem nemo habet; vos quoque diligatis nomen ejus, et cives civitatis ejus, jura quoque ac leges, et disciplinam civitatis ejus pro vestro posse defendatis, et ubi deest posse, non desit velle, quia multum velle est diligere. Unde pax est hominibus bonae voluntatis, hoc est, verae dilectionis, quae bipartita est in amorem Domini civitatis aeternae, atque cives ejus. Neque enim alii cives ejus erunt, nisi qui nomen Domini et decorem domus ejus diligunt. Et ideo hic sit finis psalmi in nomine Domini, quod qui diligunt nomen ejus, habitabunt in ea civitate, quam ipse, qui natus est in ea, fundavit Altissimus. Qui natus et passus est in ea parvulus, ipse fundavit eam [Col. 0272C] Altissimus, fundamenta ejus in montibus sanctis et altis ponens, ipse mons montium factus in verticem montium, ipse fundamentum fundamentorum portans aedificium totum.

Gloria Patri Deo, cui loquitur Filius Deus, Homo dicens in hoc psalmo: Salvum me fac, Deus, etc. Gloria Filio Deo Jesu Christo sic oranti pro se ac membris a tempestate liberandis et salvandis, Gloria Deo Spiritui sancto, qui est illa dilectio et salus, qua Deus salvam faciet Sion, qua etiam qui diligunt nomen ejus, habitabit in ea. Sicut erat ei gloria in principio praedestinanti gloriosa, quae dicta sunt de te, civitas Dei: sic in praedestinationis adimpletione sit ei gloria nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0271D] Deus in adjutorium meum intende. Psalmus iste sicut et praecedens in persona Christi decantatur ad instructionem cujusque fidelis, ut et ipse oret et laboret in spe, quoties ab inimicis quaerentibus animam suam diversis tentationibus fatigatur. Titulus autem ejus est:

VERS. 1. IN FINEM PSALMUS DAVID IN REMEMORATIONE EO QUOD SALVUM EUM FECIT DOMINUS.

«Finis Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X, 4) .» Similiter David Christus, ad quem verba hujus psalmi diriguntur tanquam in finem, tanquam in finalem causam, quisque hic orans intelligitur tanquam caput pro membris suis, rex David pro se ac militibus suis, bonus pastor pro ovibus suis partim salvatis partim salvandis. Unde additur: In rememoratione eo quod salvum eum fecit Dominus, id est in consideratione habita ea de re quod salvum eum fecit Dominus. Rememoratio haec duobus [Col. 0273A] modis fit. Aut enim memores peccatorum nostrorum judicium futurum formidamus, qualiter accipitur in psalmo tricesimo septimo, qui canitur in rememoratione Sabbati; aut dum promissa bona retinemus in memoria, securitatem concipimus de salute nostra in finem consummanda; qualiter hic accipitur, quod ostenditur ex eo quod subditur: eo quod salvum eum fecit Dominus. Congruum quippe fuit, cum in superiore psalmo Christus caput nostrum passionem suam narraverit et de spe quoque resurrectionis addiderit, vocibus et clamoribus propriae suae personae atque in virtute sui sanguinis clamantis de terra, id est de sancta Ecclesia quae aperuit os suum in confessione fidei, et suscepit ipsum de manibus parricidalibus Judaeorum: nunc item in [Col. 0273B] hoc subsequente psalmo vocibus et clamoribus membrorum passiones eorum ediceret, simulque de spe resurrectionis et liberationis eorum annecteret, verbi gratia, cum in fine psalmi dicitur: Adjutor meus, et liberator meus esto, Domine, ne moreris. Est ergo vox tribulatorum, cum Christo inter passiones et tentationes certantium et periclitantium, sed de suo capite praesumentium tam martyrum quam caeterorum justorum qui, ex charitate veritatis quae non gaudet super iniquitate, affliguntur et contristantur, quando ipsa veritas et justitia opprimitur a mendacibus et iniquis. Talis erat afflictio Lot justitiae amatoris inter Sodomitas, qui, ut Petrus apostolus ait, «operibus iniquis affligebant [Col. 0273C] animam justi (II Petr. II, 8) .» De horum similibus ait propheta: «Et peccatum suum sicut Sodoma praedicaverunt (Isa. III, 9) .» Neque enim tales erubescunt cum in fronte, ubi signum Christi fuit impressum, portant characterem bestiae, id est Antichristi. Propterea optatur istis, ut convertantur et erubescant, qui quandiu non erubescunt, ipsi mali et in malitia sua inverecundi bonos affligunt et persequuntur. Hanc persecutionem contra justos excitat diabolus multiformis proditor, qui est et leo in impetu et draco in insidiis.

In prima igitur parte psalmi oratur et contra violentias leonis, ubi dicitur: Confundantur et erubescant, qui volunt mihi mala, et contra insidias draconis blande sibilantis, ubi dicitur: Avertantur [Col. 0273D] statim erubescentes, qui dicunt mihi: Euge, euge. Secunda vero parte monentur boni exsultare ac laetari, quos Deus et in certamine adjuvat pugnantes, et tandem a certamine liberatos coronat victores. In quo etiam patet intentio psallentis ibi: Exsultent et laetentur in te omnes, qui quaerunt te. Clamat ergo ipse Christus pro suis et in suis tribulatus. Clamat etiam inter tentationes et tribulationes certator saepe dictus, qui per totum istum quinquagenarium pugnat contra legem membrorum.

VERS. 2. Deus, inquit, in adjutorium meum intende. Deus, qui omnia vides et scis, tu in adjutorium meum intende sciens et videns quia nihil possum ex humana virtute, neque contra legem membrorum repugnantem legi mentis meae, et captivum [Col. 0274A] me ducentem aliquoties in lege peccati et mortis, neque contra violentias aut fraudulentias malignorum angelorum et hominum. Tu ergo, qui Divinitatis tuae splendore luces in tenebris quoque, licet ipsae tenebrae non comprehendant te, quia tu vides etiam non videntes te, nunc in tempore certaminis in adjutorium meum intende in bona voluntate tua, prout scis et vis, miserendo mei periclitantis in certamine diuturno, in quo si nimium tardabis adjuvare, non possum durare aut stare. Dico itaque, o, Domine, ad adjuvandum me festina. Domine, dominator coelorum et terrae, cujus dominationis potentiae nihil potest resistere, tu ad adjuvandum me festina. Tu Pater festinus venias in auxilium mihi Christo Filio tuo in membris meis laboranti et afflicto, [Col. 0274B] secundum quod Saulo dixi: «Quid me persequeris (Act. IX, 4) ,» cum nihil persecutionis in memetipso paterer, sed in membris meis. Quandiu enim unus ex minimis meis affligitur, ego licet jam impassibilis compatior ipsis minimis meis. Ideo non dico: In adjutorium meorum, sed in adjutorium meum intende. Neque dico: ad adjuvandum meos, sed, me festina.

Aliter: Ego David, id est poenitens quivis ut David, Saulis, hoc est peccati regnantis vel regnare appetentis in corpore meo mortali non valens tyrannidi resistere, confugio ad te Deus ita dicens: Deus, in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina. Praepositus mortis diabolus [Col. 0274C] cum suis satellibus intendit me perdere; sed tu intende adjuvare. Intende, Deus, pro tuae Divinitatis bonitate: Festina, Domine, pro tuae dominationis invicta potestate, ad adjuvandum me, ne peccati aculeo tanquam lancea Saulis perfodiar, neve in manus ejus vel satellitum ipsius aliquando incidam.

VERS. 3. Confundantur potius «qui me persequuntur, et non confundar ego: paveant illi, et non paveam ego (Jerem. XVII, 18) .» Confundantur erubescendo se coepisse turrim superbiae, dum non poterunt eam consummare. Confundantur linguis suis divisis, ut desistant ab aedificatione turris erectae contra te Dominum et Deum intendentem, et festinantem in adjutorium pauperum, quorum unus [Col. 0274D] ego sum, sicut in fine psalmi hujus dicturus sum: Ego vero egenus et pauper sum: Deus, adjuva me. Confundantur de sua perversitate conturbati, et a suis conatibus impediti, et revereantur timentes, ne pro laesa justitia sequatur poena. Poenae hujus timore accusando peccata sua fiant confusibiles, qui prius ea defendendo, vel se in eis jactando erant in oculis suis gloriosi. Confundantur et revereantur de suis malis conatibus frustratis habendo verecundiam, et bonis per sua mala studia exercitatis et coronatis exhibendo reverentiam. Sicut fratres Joseph leguntur induti confusione simul et reverentia: confusione quantum ad sua mala studia frustrata; reverentia vero, quantum ad ea, quae inde provenerant bona Deo vertente in bonum, quod illi cogitaverunt [Col. 0275A] in malum. Sicut illi accusante conscientia confusi dixerunt: «Merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum (Gen. XLII, 21) ,» et ipsius fratris potentiam reveriti proni cediderunt in terram exhibendo illi reverentiam: sic induantur confusione et reverentia omnes inimici mei Christi, vel mei cujusque pauperis et egeni. Confundantur, et revereantur, qui quaerunt animam meam tollere per mortem in tempore persecutionis aperte saevientis.

VERS. 4. Avertantur etiam retrorsum, et erubescant, qui volunt mihi mala in tempore pacis quando non audent manifeste ostendere mala, quae contra me habent in voluntate. Avertantur retrorsum, ut qui suo arbitratu viventes non dignantur sequi vestigia [Col. 0275B] sanctorum, sed quasi praecedunt eos, quorum documenta contemnunt, jam ulterius non praecedant, sed sequantur, nec suo vivant consilio, sed sanctorum. Avertantur retrorsum, sicut illa beata, quae confusa et erubescens de peccatis suis accessit retro, et lacrymis lavit pedes illius, a quo ipsa lavanda fuit (Matth. IX, 20) . Vel sicut illa haemorroissa, αἱμοῤῥοοῦσα quae postquam in medicos falsos frustra erogaverat omnem substantiam suam, postea retro accessit ad medicum verum, tetigitque fimbriam vestimenti ejus (Matth. XIV, 36) . Vel Convertantur retrorsum, prout dictum est Petro: Sequere me: Vel sicut universaliter dictum est: «Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem [Col. 0275C] suam et sequatur me (ibid., XVI, 24) .»

Aliter. Convertantur retrorsum, ut Maria in horto conversa est retrorsum, et vidit Jesum stantem, quem putaverat non vivum stare, sed mortuum jacere. Avertantur retrorsum cogitando dies antiquos et annos aeternos, in quibus erat Jesus priusquam veniret in mundum, et sciant, quia illuc ascendit corpore, ubi erat prius: Divinitate. Alioquin dicetur eis: Nolite me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum, quantum ad pusillam fidem vestram, qua me per noctes quaeritis in lectulo sepulcri, qui nunc ingressus palatium regni mei non ita claudor angustia unius loci, ut non possim pariter esse in coelo et in terra etiam corporali praesentia, prout exposcit salus eorum pro quibus humanitas mea [Col. 0275D] in divinitatis meae personam conceptu virginali est assumpta, quaeque nunc per gloriam resurrectionis in ejusdem divinitatis gloriam est assumpta. Hinc est illa gloria etiam corpori meo, ut assumptum in coelum nec deserens coelestia impleat altaria terrestria in tota Ecclesia per orbem terrae dilatata. Qui ergo ita me quaerunt in sepulcro unius loci, ut non possim uno eodemque tempore pluribus in locis etiam corporaliter praesentari, avertantur retrorsum, et discant, me docente, quia nondum illis ascendi ad Patrem meum. Vadant etiam ad fratres meos et discant ab eis, quid sit: «Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum, et Deum vestrum (Job XX, 17) .» Nempe non aliud est homini assumpto in Dei Filium id est ut sit Dei Filius, ascendere ad [Col. 0276A] Patrem suum, quam intrare in gloriam Patris sui, neque aliud homini assumpto in Deum, hoc est ut sit Deus, ascendere ad Deum suum, quam glorificari ea gloria, quam Deus habuit aeternaliter in divinitate sua. Qui haec nondum credunt, avertantur retrorsum cum Maria et discant, quod adhuc nesciunt de Dominicae ascensionis gloria. Avertantur etiam retrorsum, sicut illi ceciderunt retrorsum, qui comprehenderunt me occidendum, illi, quibus contra me meosque ubi deest nocendi facultas, inest tamen obstinatae malitiae voluntas, quae volunt mihi mala. Avertantur hi tales retrorsum per humiliationem, quia nunquam volunt cadere in facies suas per voluntariam humilitatem. Avertantur itaque primo cadentes retrorsum per coactitiam saltem [Col. 0276B] humiliationem, ut sic humiliati discant non blasphemare, non inflari, non extolli; sed sponte assuescant humiliari sub potenti manu Dei, ut mereantur in tempore visitationis exaltari.

Nota diversa tempora in Ecclesia. Primo enim fuit impetus persequentium tyrannorum, unde supra ait: Qui quaerunt animam meam. Nunc vero cessante aperta persecutione remansit malevolentia cogitantium. Unde hic ait: Qui volunt, sive qui cogitant mihi mala. Item: Notandum, quod duo sunt genera persecutorum, scilicet vituperantium et adulantium, et plus persequitur lingua adulatoris quam gladius persecutoris. Utrumque enim, id est vituperatio et laus ignis est, quia ut igne aurum, [Col. 0276C] sic vituperio et laude auditor probatur. Est ergo beatus, qui ne hujus ignis fornacem intret, exauditur orans, ne intret sive inducatur in tentationem, usque adeo liberatus a malo isto, ut ne tentetur in talibus permanendo, scilicet immobilis inter vituperantes et laudantes, non abiens in consilio peccatorum seu terrentium seu blandientium. Hic talis quasi extra fornacem non sentit Babylonici regis ignem urentem. Sed esto, ut intret sive inducatur in hunc ignem, sentiendo videlicet linguae urentis incendium, dum laude seu vituperio tentatur; caveat tamen alterutro sic flecti aut frangi, ut a veritatis et justitiae rectitudine declinet, imo cum tribus pueris in medio fornacis Deum laudando et orando ipsius invocet auxilium, et ipse faciet ei [Col. 0276D] medium fornacis quasi ventum roris flantem. Tactus hoc igne rex Herodes, cum populus ei acclamaret laudes moderatas, non dedit honorem Deo, se potius, quam Deum laudari delectabile habens. Unde percussus ab angelo computruit, et scatens vermibus exspiravit. Periculosus ergo est ignis linguae vituperantis more illorum, qui quaerunt animam meam, qui volunt, et cogitant mihi mala.

Sed longe periculosior est ignis linguae adulantis more illorum, qui dicunt mihi: Euge, euge. Unde contra illos orans, qui quaerunt animam meam, sive qui volunt et cogitant mihi mala dixi quidem: Confundantur et revereantur, avertantur retrorsum, sed non interposui statim quoniam inter vituperantes aliquoties exercetur patientia, reprimitur [Col. 0277A] superbia, detergitur culpa. Sensit hoc rex David, quoniam aliquando maledictum est illi a servo nequam. At ille nec cumulatam injuriam sensit, quia praesensit gratiam. Unde et vetuit prohiberi maledicum convitiantem quaestum aestimans maledicta: «Quid mihi» ait, «et vobis filii Sarviae?» Et addidit: «Dominus misit illum ad maledicendum David (II Reg. XVI, 10) .» O vere hominem secundum cor Dei, qui non statim ut audivit maledicum, passus est imponi eidem silentium, sed se ulciscenti potius quam exprobranti succensendum putavit. Prorsus secundum cor Dei, qui de corde Dei ferebat sententiam. Saeviebat lingua maledica, et ille intendebat, quid in occulto ageret Deus. Vox maledicentis in auribus, et animus inclinabat se ad benedictionem. [Col. 0277B] Nunquid in ore blasphemi Deus? Absit! sed illo usus est ad humiliandum David. Nec latuit Prophetam, quippe cui incerta et occulta sapientiae suae manifestaverat Deus. Ideo in alio psalmo dicit: «Bonum mihi, quod humiliasti me, ut discam justificationes tuas (Psal. CXVIII, 71) .» Et hic orans, ut hujuscemodi maledici avertantur, non addidit statim cupiens per tales humiliari priusquam avertantur retrorsum, eo quod humiliatio via est ad humilitatem in corde fidelis, qui dicit: «Bonum mihi Domine, quod humiliasti me, ut discam justificationes tuas.» Vides quia humilitas justificat nos? Humilitas dixi, non humiliatio. Quanti humiliantur, qui humiles non sunt! Alii cum rancore [Col. 0277C] humiliantur, indignanter ferendo, cum vituperantur, sive aliis modis tribulantur. Alii patienter, alii libenter haec ferunt. Primi rei sunt, secundi innoxii, ultimi justi. Quanquam et innocentia portio justitiae est, sed consummatio apud humilem. Qui autem dicere potest: «Bonum mihi, quia humiliasti me,» is vere humilis est. Non potest dicere, qui invitus portat, minus qui murmurat. Neutri horum promittimus gratiam, quod humiliatur, etsi sane longe hi duo a se differant, et alter quidem in patientia sua possideat animam suam, alter in suo murmure pereat. Sed enim etsi unus iram, neuter tamen gratiam promeretur, quoniam non humiliatis, sed humilibus dat Deus gratiam. Vera igitur et sincera humilitate in me servo tuo, [Col. 0277D] Deus meus, confirmata.

VERS. 5. Exsultent et laetentur in te omnes qui quaerunt te. Videntes in me opera bona glorificent non me, sed te, qui quaerunt te quaesiti prius a te. Tu enim prior eos quaesisti, et ut portares ovem perditam, descendisti. Igitur adversariis confusis et aversis exsultent et laetentur in te, in quo facti sunt lux, qui fuerunt aliquando tenebrae, qui diligunt salutare tuum, Filium tuum, quo et in quo solo salus est. Hunc ergo diligentes dicant semper: Magnificetur Dominus. Quisquis illorum dicat ex toto corde: «Magnificat anima mea Dominum (Luc. I, 46) ,» non quod ipse laudibus crescat in se, qui est absque omni defectu et profectu Sol justitiae. Sed dum nos laudando illum proficimus, et de die [Col. 0278A] in diem magis ac magis illuminamur, nos magnificamur in ipso et ipse in nobis. Hoc desiderantes oramus, ut semper magnificetur Dominus multiplicando et magnificando servos tales, quorum deceat eum vocari Dominum et amicum, quibus et dicat: «Jam non dicam vos servos, sed amicos (Joan. XV, 15) .» Amici enim dici merentur, non qui timent serviliter, sed qui diligunt salutare tuum filiali dilectione. Annon diligendus est, qui prior dilexit nos? qui peccatorem vocat, confitentem justificat, juste viventem regit, perseverantem glorificat? Quos enim vocat, illos et justificat, et quos justificat, illos et magnificat a vitiis alienando et virtutibus ditando.

VERS. 6. Ego vero egenus et pauper sum prae omnibus quos cognosco egenos et pauperes. Nam etsi [Col. 0278B] est in genere humano aliquis me pauperior hunc ego nescio, sicut meam paupertatem scio «ego vir videns paupertatem meam (Thren. III, 1) .» Verba haec Jeremiae lamentantis, et suam paupertatem confitentis mihi quoque David poenitenti conveniunt, quoniam et ego vir videns paupertatem meam confiteor, quia egenus et pauper sum. Teste conscientia mea tanta est egestas qua multis egeo, tantaque paupertas qua, quibus egeo, non habeo, ut omnium pauperum, quos in hoc mundo cognosco, me inveniam pauperiorem proprio videlicet judicio, quo inter pauperes invitatos ad coenam Dei vix et cum tremore audeo mihi novissimum locum vindicare, quia plus omnibus invitatis egenus et pauper [Col. 0278C] sum. Nam de his, qui foris sunt, non est meum judicare quod sint pauperes, cum ex abundantia divitiarum suarum seu villam seu quinque juga boum emendo seu certe uxorem ducendo excusent venire ad coenam, solis egenis ac pauperibus paratam, quorum unus ego sum, qui, licet noverim quod sum invitatus cum caeteris pauperibus, tamen nescio an sim electus, quique legi Dei licet mente consentiens, tamen non per omnia perfecte obedio, quoniam video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captivantem me in lege peccati et mortis. Proin infelix ego homo in corpore mortis hujus egenus et pauper, egens adjutore fortissimo, sapientissimo et benignissimo contra inimicos, qui quaerunt animam meam, qui volunt et cogitant [Col. 0278D] mihi mala, qui dicunt mihi: Euge, euge.

Dico assidue: Deus, adjuva me, adjutor meus et liberator meus es tu: Domine, ne moreris. Sicut in principio, sic et in fine psalmi de adjutorio Dei agitur, ut sit quasi circulus in idipsum reductus hujus psalmi sensus aureus, quo velut armilla perforatur maxilla Leviathan, cujus membra sunt illi qui quaerunt animam meam et cogitant mihi mala, qui dicunt mihi: Euge, euge, ut me devorent, sibique incorporent, quod et facerent nisi adjutorio divino invenirem exitum de ore ipsorum. Sic circulus adjutorii divini positus in naribus regis Assur, infatuabit astutias consiliorum ejus, ut teneatur fatuus et reducatur per viam qua venit, quoniam ad nocendum me David venit per invidiam, [Col. 0279A] sed reducetur ad majorem invidiam, cum viderit omnia sua machinamenta mihi ad malum intentata per adjutorium divinum jugiter invocatum, provenisse mihi bona sic magna, sic evidentia ut, eis clarescentibus Deumque in adjutorium meum intendisse, atque ad adjuvandum me festinasse demonstrantibus confundantur, et avertantur retrorsum, qui volunt mihi mala, et avertantur statim qui dicunt mihi: Euge, euge. Avertantur, inquam, erubescentes statim, quia suis adulationibus dicentes mihi: Euge, euge, voluerunt in me superbiae turrim aedificare, sed non potuerunt consummare, Deo in adjutorium meum intendente atque ad adjuvandum me festinante. Quod cum illi sentirent, avertebantur statim. Sed nondum statim finis vel tentationum vel [Col. 0279B] tribulationum, quandiu ego David, ego poenitens et humilis ut David, mortalis adhuc et venundatus sub peccato, repletus multis miseriis nescio utrum odio an amore dignus sim, confidens quidem in adjutorio Altissimi, sed suspectam habens fragilitatem corporis infirmi; quia, licet spiritus promptus sit, caro tamen est infirma, indigens adjutorio fortissimo et continuo. Ideo dico: Deus, adjuva me. Et bene dico quia spem in alium non habeo praeter in te, qui es adjutor meus in certamine, ut vincam, et liberator meus a certamine, ut libere tibi soli serviam, cui servire est regnare ac liberum esse, quomodo econtrario, qui tibi non servit, servus utique fit tot dominorum quot vitiorum.

Proin a vitiis tanquam a crudelissimis dominis [Col. 0279C] recte ad te confugio, Deus meus, quoniam adjutor meus et liberator meus es tu, Domine, tantum ne moreris; id est auge mihi cum desiderio tui adventus, tui solatii, tui adjutorii, tuae liberationis in exspectatione mea patientiam. Si enim quod spero, per patientiam exspecto, ero similis hominibus exspectantibus Dominum suum, quando revertatur a nuptiis, ut cum venerit et pulsaverit, confestim aperiant ei. Si autem fuero impatiens, moram faciente sponso, dormitans aut dormiens potero fraudari ea beatitudine qua beati sunt servi illi quos, cum venerit, Dominus invenerit vigilantes; aut certe, quod amplius pavendum simul et cavendum est, ex nimio taedio morae aspiciam retro, ut uxor Lot quae ob hoc mutata est in statuam salis ut me condiat, ne insipidus et insipiens factus [Col. 0280A] retro aspiciam, vel corde revertar in Aegyptum; similis illis, qui fatigati nimio taedio recordabantur ollarum et carnium Aegyptiacarum, petieruntque delicias in via, quas patienter et longanimiter exspectare debuerant sibi promissas et reservatas in patria. Exauditi sunt tamen, sed malo suo, quoniam cum adhuc escae in ore ipsorum essent, ira Dei ascendit super eos, et occidit pingues eorum. Multa quidem et alia mala evenerunt illis propter impatientiam suam, quae non oportet rememorari in psalmo isto in rememorationem salutis praetitulato. Haec autem commemorata sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem longanimem semper habeamus contenti bonis et donis viaticis in via, et exspectantes majora in patria, [Col. 0280B] ne ita longa vel taediosa videatur mora temporum, quae Pater posuit in sua potestate, ut taedio fracti deficiamus in via.

Sed ad haec quis idoneus? Nonne etiam spiritu prompto caro est infirma? Inde, o Deus meus, et in principio psalmi, ut ad adjuvandum me festines, et nunc in fine oro: Domine, ne moreris. Nisi enim dies mali tuo festino adjutorio brevientur, non fiet salva omnis caro. Non tamen in justificationibus meis prosterno preces ante faciem tuam, sed in miserationibus tuis multis peto, ut festines in adjutorium meum, nec moreris exauditis Ecclesiae tuae precibus ad te clamantis et dicentis: Deus, in adjutorium meum intende. Item: Ne moreris propter temetipsum, Deus, inclina aurem tuam, et vide tribulationem [Col. 0280C] nostram. Item: «Revertere, dilecte mi, similis esto caprae, hinnuloque cervorum super montes Bethel (Cant. II, 17) » salienti et velociter currenti. Exsulta ut gigas ad currendam viam tuam in adjutorium meum, nec moreris in currendo et succurrendo mihi pauperi et egeno ad consolationem, tibi ad glorificationem.

Gloria Patri Deo in adjutorium meum intendenti. Gloria Filio, Domino ad adjuvandum me festinanti. Gloria Spiritui sancto, Domino adjutori et liberatori meo, quoniam «Spiritus adjuvat infirmitatem nostram (Rom. VIII, 26) ,» ait Paulus apostolus. Et: «ubi Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17) .» Gloria uni ac trino Deo intendenti ad liberandum a malis et adjuvandum in bonis. Amen.

[Col. 0279D] In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum. Psalmi hujus voces manifestae pugnatoris saepe dicti voces sunt in certamine positi, spem retinentis, spem profitentis. In te, Domine, speravi, inquit, non confundar in aeternum. Ac deinceps: Quoniam tu es patientia mea, Domine, Domine, spes mea a juventute [Col. 0280D] mea. Item: Ego autem semper sperabo, et adjiciam super omnem laudem tuam. Nempe in eo, quod dicit: Deus meus, eripe me de manu peccatoris, et de manu contra legem agentis et iniqui: promptum est diabolum intelligi, cujus instinctu illa discordia fit, ut adversus legem mentis repugnet lex peccati, quae [Col. 0281A] est in membris. Sane hujusce orationis praecentor ac praedoctor est ipse Christus legitime certantium caput et dux orans, ut eriperetur hic de manu contra legem agentis Judaici populi, et iniqui Romani imperii, eadem justitia vel divinitate, qua potens est et eos qui tentantur eripere. Denique titulus ejus talis est:

VERS. 1. PSALMUS DAVID, FILIORUM JONADAB ET PRIORUM CAPTIVORUM.

Et est sensus: Hic psalmus est Christi, quia ipse et in hoc psalmo loquitur, et de seipso loquitur. Est etiam filiorum Jonadab, quia de ipsis hic Dominus loquitur, qui filii prius captivi fuerunt. Unde et dicitur priorum captivorum. Bene autem Jonadab et secundum negotium et secundum nominis interpretationem [Col. 0281B] hic apponitur. Secundum negotium ita: quia sicut Jonadab sacerdos filiis suis a vino abstinere et in tabernaculis habitare praecepit, ita Dominus noster fideles suos a temporali jucunditate prohibet, et in hac vita peregrinos et advenas se reputare atque futuram inquirere admonet. Secundum vero nominis interpretationem sic: Jonadab Domini spontaneus interpretatur. Quae interpretatio apte Domino nostro congruit, quippe qui prae omnibus specialiter, ac singulariter Deo Patri usque ad mortem obedivit. Ipse in hoc psalmo orat, ut videlicet, sicut jam dictum est, exemplo suo filios suos orare doceat. Ad litteram iste est Jonadab, qui commendatur a Jeremia, qui praecepit filiis suis ut non biberent [Col. 0281C] vinum, et non in domibus sed in tabernaculis habitarent (Jer. XXXV, 6, 7) . Qui intelligentes Dominum praecepisse parentibus in bono obedire, sanctum servaverunt praeceptum; propter quod benedixit eis Deus propter obedientiam, scilicet eos obtendens et exprobrans populo suo inobedienti. Quod Jeremias commendans id agebat, cum populo Israel suadens, ut se captivitati pararent, nec voluntati Dei resisterent. Judaei enim pro lege Dei contempta destinati sunt primae et secundae et tertiae captivationi, ut corrigerentur. Antequam prima veniret, praenuntiata est per Prophetam. Videtur ergo inde tractus titulus hujus psalmi. Unde cum dixisset: Filiorum Jonadab, subjecit: Et eorum, qui captivi primi ducti sunt. Non utique quia filii Jonadab captivi [Col. 0281D] ducti sunt; sed quia oppositi sunt captivandis. Oppositi sunt, ut intelligerent se ideo captivandos, quia Deo non obedierunt, sicut illi fecerant patri. Et captivati quidem sunt filii Israel primi, secundi, tertii. Sed de his psalmus nihil sonat.

Ex hac ergo comparatione filiorum Jonadab patri obedientium omnis potius inobedientia culpata est, per quam in lege peccati, quae est in membris, sumus captivati, et per inobedientiam Adae, in quo omnes peccaverunt, primi. Et ideo primi captivi per primum hominem, secundi redempti per secundum, quia primus homo de terra terrenus, cui similes sumus: secundus de coelo coelestis, a quo liberamur. Vel primi in hoc mundo, unde potest evadi, secundi in inferno, unde non potest. Vel [Col. 0282A] quia prius, quod animale est, deinde quod spiritale est, dicit primi, quia ante vitiis captivati, quam filii Jonadab, id est spontanei, Christi scilicet, qui voluntate Deo Patri obediens nos, qui cum nihil nisi mali simus ex nobis, liberavit de corpore mortis hujus per gratiam suam, cujus misericordia sumus quidquid sumus. Haec igitur tanta gratia nobis in hoc psalmo fere singulis syllabis commendatur, hac intentione, ut totam spem nostram constituamus in Domino, non in viribus nostris; non contumacium filiorum captivorum imitatores simus, sed obedientium filiorum Jonadab.

Est etiam considerandum in obedientia filiorum Jonadab, quia praeceptum posuit illis pater eorum, quod non fuit a Deo positum, scilicet, ne biberent [Col. 0282B] vinum neque habitarent in civitatibus, sed foris in tabernaculis. Unde imminente obsidione Chaldaeorum, dum cogerentur manere in civitate, hoc ipsum reputabant sibi pro prima captivitate, ut exinde primi captivi nominari videantur in titulo psalmi hujus, cum dicitur: Psalmus David filiorum Jonadab, et priorum captivorum. Denique ipsorum talis captivitas prior erat ea captivitate, qua destructa Jerusalem ducti sunt in Babylonem Judaei, quo non sunt ducti isti filii Jonadab, quia principibus et bellatoribus partim occisis, partim abductis in Babylonem relicti sunt pauperes terrae in Judaea, de quorum numero cum essent filii Jonadab, et ipsi remanserunt in Judaea, soluti videlicet a captivitate illa, qua primi captivati fuerunt, quando in civitate [Col. 0282C] contra patris praeceptum et suae voluntatis arbitrium coacti sunt habitare, in qua tamen vinum sibi oblatum contra patris sui mandatum bibere noluerunt. Et ob hoc a Deo benedicti pronuntiantur per Jeremiam prophetam ex illorum comparatione increpantem Judaeos obedire nolentes praecepto divino, cum illi obedierint praecepto humano.

Audiant haec mansueti, et laetentur, qui filiorum Jonadab sunt in hoc imitatores, quod obediunt suis praelatis quaedam interdicentibus, quae non interdixit Deus, ut est bibere vinum vel cohabitare turbis civitatum. Nonne sancti Patres Basilius, Augustinus, Benedictus et caeteri, qui regulas coenobitalis vitae ordinaverunt, hujusmodi quaedam [Col. 0282D] statuta posuerunt in abstinentia servanda in silentio tenendo et caeteris regularibus disciplinis? Qui ergo statuta talia observant, ipsi cum filiis Jonadab, filii Rechab merentur benedici, et quia pauperes spiritu sunt, licet prima illos gravet captivitas, qua vident aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis suae et captivantem eos in lege peccati et mortis, dum carnis oblectamenta inviti sentiunt: attamen in secundam captivitatem non veniunt, cum eisdem non consentiunt, quoniam praecipitur eis non bibere vinum, in quo est luxuria. Non itaque venient in Babylonem, sed accipient benedictionem, ut a secunda captivitate, quae est consensus peccati, omnino sint liberi et a prima quoque cito liberandi, secundum quod quilibet eorum dicit: [Col. 0283A] «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum (Rom. VII, 24, 25) .» In desiderio hujus liberationis, gratia Dei per Jesum Christum citius accelerandae, psallit quisque illorum dicens:

In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum. Primo in persona omnium filiorum Jonadab psallens David petit liberari exterius et laude repleri. Secundo idem petit sibi conservari tempore senectutis, ibi: Ne projicias me in tempore senectutis. Tertio de ista gratia gratias agit ibi: Deus, quis similis erit tibi? Dicat nunc Israel, dicat, qui redemptus est jam in spe, redimendus adhuc in re; dicat, inquam: In te, Domine, speravi. Ego Jonadab spontaneus Domini, Deo Patri sponte assistens pontifex me [Col. 0283B] ipsum in ara crucis offerens, qui pro meis, quos dedisti mihi, Pater, me ipsum sanctificavi et sacrificavi, ut et ipsi sancti sint in veritate, in te speravi, quod non confundar in aeternum, id est nunquam confundar, sicut confunduntur, qui non exaudiuntur in suis precibus bonis, vel etiam, qui exaudiuntur in petitionibus malis. Ego enim pro meis in me ac per me sanctificandis ad multorum exhaurienda peccata semel mortuus vitam petii a te, Pater, his, quos dedisti mihi, et in hac petitione spero, imo scio me non confundendum in aeternum, sed exaudiendum pro salute meorum mihi cohaerentium in aeternum.

Aliter: Ego David, ego poenitens, ego veri filius [Col. 0283C] Jonadab, videlicet sponte sanctificari et in cruce sacrificati Christi spontaneus imitator, licet prima captivitate premar, dum velle mihi adjacet, perficere autem non invenio, quoniam aliam legem legi mentis meae contrariam viribus meis vincere non valeo; tamen in te, Domine, speravi et spero quod non confundar in aeternum, etsi ad tempus inveniar confusus in Adam pro peccato non habens fructum in his, in quibus nunc erubesco, et confundor non ea confusione, quae adducit peccatum, dum stulte quis erubescit confiteri et emendare peccatum, sed ea confusione, quae adducit gloriam, dum is, qui non erubuit erubescenda perpetrare, jam de his confusus per poenitentiam non erubescit eadem confiteri et emendare. Talis tam utilis est confusio filiorum Jonadab [Col. 0283D] in prima captivitate, qua et ego David ego unus filiorum Jonadab confusus increpante me Nathan propheta spero, quod non confundar in aeternum. Spero autem non in me, sed in te, Domine: non in mea, sed in tua virtute ac pietate. Neque enim deest Nathan propheta redarguens peccata filiorum Jonadab, quandiu sermo Dei adversarius est in via ne nos accuset in patria, qui adversatur in prima captivitate ut liberet a secunda. Cujus me in via redarguentis quoniam consentio legi quae bona est, et ideo mente condelector ei, spero quod non confundar in aeternum, sed a confusione liberatus, et mundo crucifixus gloriari valeam cum illo praecipuo filio Jonadab, qui in cruce Domini nostri Jesu Christi glorians dixit: «Vivo autem [Col. 0284A] jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20) .» Item: «Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo (Gal. VI, 14) .» Absit igitur mihi gloriari in mea justitia, sed gloriari mihi detur in tua justitia, Domine, cui et dico:

VERS. 2. In justitia tua libera me, id est per fidem qua credo, quod justificas impium, quod reputatur ad justitiam quae tua est, a te data, non mea quam si statuo, justitiae tuae non sum subjectus. Ideo dico: In justitia tua libera me, ut tu justificeris in sermonibus tuis, ut tu justus inveniaris et verax in eo, quod confitenti et poenitenti vinumque illud, in quo est luxuria, bibere abnuenti gratiam promittis praesignatam in filiis Jonadab liberatis et a prima captivitate, [Col. 0284B] ne in tabernaculis habitare consueti paterentur nimis diuturnam in civitate obsidionem, et a secunda, ne cum caeteris Judaeis ducerentur in Babylonem. Est quidem opus misericordiae, quod ad poenitentiam vocas peccatorem, sed opus est non solius misericordiae, imo etiam justitiae tuae, quod liberas jam poenitentem, et de profundis mali primae captivitatis ad te clamantem. Ideo ego jam poenitens, jam cum filiis Jonadab vinum, in quo est luxuria bibere nolens, jam de lege peccati me captivante dolens et legi tuae consentiens dico: In justitia tua libera me ab illius legis captivitate, ut fruar ea libertate, qua liberatus a peccato, servus autem factus tibi Domino legitimo nunc habeam fructum in sanctificatione, finem vero exspectem vitam aeternam.

[Col. 0284C] Et quia aegrotus ego exaltare clamorem non valeo ad te Altissimum, tu inclina aurem tuam ad me jacentem semivivum relictum a latronibus, qui me vulneraverunt et spoliaverunt. Inclina sic aurem, ut appropians alliges vulnera mea, et salva me infuso pariter oleo et vino, gemino scilicet sancti Spiritus dono; uno in remissione peccatorum, altero in largitione virtutum: sicut apostoli tanquam oleo peruncti fuerunt in die resurrectionis dicente ad eos Domino: «Accipite Spiritum sanctum quorum remiseritis peccata, remittentur eis (Joan. XX, 22, 23) .» Et in die Pentecostes quasi vino potati etiam dicebantur musto pleni propter virtutem sancti Spiritus eos inflammantis et inebriantis ad evidentiam [Col. 0284D] sibi datae atque missae salutis per oleum et vinum, id est per geminum sancti Spiritus donum, sicut dictum est. Sic multos aegrotos audiens medicatos et salvatos, ego quoque in te medicum verum sperando salutem peto dicens: Inclina aurem tuam, et salva me. Atque ut salutem semel acceptam non perdam inter hostes constitutus.

VERS. 3. Esto mihi in Deum protectorem; quia ego meipsum, sicut creare non potui ut essem, vel salvare ut bene essem: sic non possum defendere, ut tutus maneam. Ideo ad te confugio petens, ut sis mihi in domum refugii, sive in locum munitum, vel sicut Hebraica veritas habet: Esto mihi petra fortis, robustum habitaculum. Tu, qui fuisti metus Adae fugienti, esto jam filiis Jonadab locus refugii, [Col. 0285A] ad quem, qui refugit, tutus est, quia sic est in alto, ut inimicos de subtus non timeat. Esto mihi in locum munitum. Sicut turris David, quae aedificata est cum propugnaculis, mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium. Esto mihi in locum munitum, ut quomodo me fecisti sic esse de nihilo, ut non possim non esse: similiter me ita de infirmo et aegroto salvum facias, ne amissibilis mihi sit a te data salus, qua das homini bene esse, liberans eum a prima captivitate, qui a te creatore habens esse non potest non esse, quantumlibet prematur vel primae vel secundae captivitatis miseria. Sicut ergo inamissibiliter habeo esse a te Creatore, sic habeam inamissibiliter bene ac beate esse a te liberatore, sub te protectore, ut salvum me facias, quoniam salus [Col. 0285B] populi tu es, et in salute protegas atque conserves: quoniam firmamentum meum es tu contra tentationes et tribulationes in hac prima captivitate filios primi Adae absorbentes, filios quoque Jonadab, secundi scilicet Adae graviter infestantes. A quibus, ne absorbear ego David, ego poenitens, ego filius Jonadab, tu es refugium meum, Deus meus. Tu qui es, Deus creator meus, tu idem ipse es refugium meum secundum incarnationis tuae sacramentum, quod est filiis Jonadab mandata paterna servantibus, inexpugnabile firmamentum.

VERS. 4. Tu, Deus meus, eripe me de manu peccatoris, et de manu contra legem agentis et iniqui. Me Christum verum Jonadab eripe de manu peccatoris [Col. 0285C] pagani legem non habentis, ut cesset persecutio tyrannorum gentilium idola colentium, et de manu contra legem agentis, et iniqui, videlicet Judaei carnalis et falsi christiani, legem quidem habentis et tamen contra legem agentis, unde iniquus judicatur, et per legem peccans per legem judicatur, sicut et paganus iniquus est, qui sine lege peccans judicatur, et peribit sine lege. Ab utroque, Deus meus, eripe me, ne talibus incorporer aut conformer. Eripe, dico, quod et supra dixi et nunc repeto eamdem precem propter geminam ereptionem valde mihi necessariam: primum, ne delectatio peccati mordeat, secundo, ne contra legem Dei consensus peccati omnino interficiat. Propterea dico: Eripe me de manu peccatoris, et de manu contra legem [Col. 0285D] agentis, ne vel delectatio peccati repugnans legi mentis meae sauciet, vel consensus mortificet. Eripe nihilominus de manu iniqui, universaliter omnis iniqui, sive angeli, sive hominis, sive alicujus iniqui, ut est ira, superbia, invidia mentis, et libido carnis, ne aliquis talis iniquorum sua manu, sua potestate valeat me gravare, ac spoliare mea innocentia vel, quod aeque periculosum est, mea sapientia, quae mihi non ex me, sed ex te.

VERS. 5. Quoniam tu es patientia mea, in qua, si perseverabo inter tentationes velut alter Job, scio quod non confundar, quoniam patientia probationem operatur. Probatio vero spem: spes autem non confundit. Ita ergo de patientia nascitur spes, et rursum de spe major patientia, dum spe gaudentes [Col. 0286A] ex ipso spei gaudio magis erunt in tribulatione patientes. Hoc autem totum bonum ex te mihi, non ex me Deus meus, quoniam tu es patientia mea, Domine, in tribulatione seu tentatione, atque item tu, Domine, spes mea es, quod per te liberer de ipsa tribulatione ac tentatione. Coepit autem haec spes mea a juventute mea, quae videlicet aetas apta est bellis et haec mihi ex tunc coepit, ex quo contra diabolum et carnem pugnaturus jam transacta infantia et pueritia suscepi arma fidei et spei et charitatis. Ad quae suscipienda, ut essem idoneus, antequam ea susciperem, praeventus sui misericordia tua, qua

VERS. 6. In te confirmatus sum ex utero antequam sperare scirem, qui primo fidei rudimento in utero Ecclesiae conceptus, et post ex aqua et spiritu quasi [Col. 0286B] de ventre matris generatus non infirmatus sum fide sed lacte alimoniae spiritalis nutritus juvenilis roboris augmentum accepi. Unde in te cantatio mea semper. Spem in alium nunquam habui, nunquam habebo; sed in te cantatio mea semper. Etiamsi aliquando in alio aliquo fuit mihi cantatio seu delectatio, amodo non erit, nisi in te Deo vero, adjutore meo fortissimo, quoniam dum in te sperans tuas justificationes amans et praedicans.

VERS. 7. Prodigium factus sum multis. Tu adjutor fortis mihi fuisti et eris, ut spero, usque in finem, et ideo in te adjutore forte cantatio mea semper, et dum per fidem ambulo, et dum per speciem videbo. Quod meum votum cantationis persolvendae nunc et [Col. 0286C] semper et in saecula saeculorum ne fiat irritum et vacuum, sed sit affectu devotionis et effectu consummationis plenum, peto:

VERS. 8. Repleatur os meum laude, ut cantem gloriam tuam, tota die magnitudinem tuam. Repleatur, inquam, laude os meum sic, ut a fundo cordis usque ad labia oris plenitudo gratiae tuae, Deus, cordi meo infusae atque diffusae in labiis meis te affectuose magnificet, ne similis inveniar populo, de quo dicis: «Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isa. XXIX, 13) .» Non erant haec labia talis populi tua laude repleta, sed quasi forinsecus respersa corde intus vacuo, quod longe fuit a Deo. Ego autem dico: Repleatur os meum laude per gratiam cordi meo infusam atque inde scaturientem [Col. 0286D] et in labiis diffusam, sicut aliquis tuorum legitur plenus gratia et fortitudine, plenus Spiritu sancto et fide, in labiis quoque suis tanta gratia redundasse, ut audientes eum adversarii non potuerint «resistere sapientiae et Spiritui, qui loquebatur (Act. VI, 8, 10) .» Sic a fundo cordis exundante gratia tua usque ad os repleatur ipsum os meum laude tua, ut cantem gloriam tuam. Gloria est ore multorum celebrata laudatio. Istiusmodi gloriam cantem sociam habens in hoc bonorum multitudinem, qui etsi comparatione malorum pauci sunt, tamen quia ipsi mali «ad nihilum devenient tanquam aqua decurrens (Psal. LVII, 8) ,» gloria haec est et erit omnibus sanctis Dei, ut ore illorum celebrata laudatio sit gloriosa pariterque speciosa, sicut e contrario [Col. 0287A] «in ore peccatoris non est speciosa laus (Eccli. XV, 9) ,» etiamsi in clamosa, quoniam Dei auribus est onerosa. Unde ait: «Aufer a me tumultum carminum tuorum, et canticum lyrae tuae non audiam (Amos. V, 23) .» Quod ne mihi te indigne laudanti dicatur, quaeso repleatur os meum laude tua ita perfecte, ut cantem, prout decet, gloriam tuam: tota die magnitudinem tuam. Tota die, scilicet et cum per prospera fovendo consolaris, et cum per adversa corripiendo corrigis, cantem gloriam tuam, et magnitudinem tuam, qua me de non esse fecisti, ut essem aliqua creatura: et cum essem, protexisti ac promovisti, ut fierem nova creatura. Item cum peccassem, ignovisti, conversum juvisti, perseveranti coronam praeparasti, quae reposita [Col. 0287B] est mihi apud te in tuae pietatis magnitudine. Multa enim beneficia tua solo nomine magnitudinis tuae concludo laudans, et cantans tota die magnitudinem tuam. «Magna enim sunt judicia tua, Domine, et inenarrabilia verba tua (Sap. XVII, 1) .» Magna potentia tua, quae omnia quaecunque vis, potes. Magna sapientia, qua omnia scis, et nulla te latet cogitatio. Magna misericordia, quae misereris omnium, et nihil odisti eorum, quae fecisti. Magna haec omnia in te, imo una immensa magnitudo haec omnia sunt in te, nec aliud a te, secundum quam dicitur: «Magnus Dominus noster, et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non est numerus (Psal. CXLVI, 5) , et magnitudinis ejus non est finis (Psal. CXLIV, 3) .» Facis ergo mirabilia magna solus magna virtute, [Col. 0287C] quae nec senescit nec deficit, sicut hominis virtus et senescit et deficit. Igitur ego miser, et mortalis homo senio et defectui obnoxius ad te confugio, et tibi aeternaliter manenti dico:

VERS. 9. Ne projicias me in tempore senectutis. Pars secunda de gratia tempore senectutis necessaria hoc habet exordium. Ne, inquam, projicias me in tempore senectutis frustrata exspectatione mea, qua spes mea existens a juventute mea hoc fecisti me sperare, quod non projiceres me in tempore senectutis. Reposita erat haec spes mea in sinu meo quasi pignus et arrha desursum data. Unde quia spes non confundit, quasi debitum spei praemium requiro dicens: Ne projicias me in tempore senectutis. [Col. 0287D] Tempus juventutis est, cum de suis viribus quis praesumens accingit se et ambulat ubi vult dicens: «In abundantia sua ( Vulg. mea) non movebor in aeternum (Psal. XXIX, 7) .» Vel: «Si oportuerit me mori, ego nunquam scandalizabor (Matth. XXVI, 33, 35) .» Sed haec juventus cito deficit, et talis ei succedit senectus et humanae virtutis defectus, ut talis juvenculus immatura senectute praeventus cogatur dicere: «Domine, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem, avertisti faciem tuam a me, et factus sum conturbatus (Psal. XXIX, 8) .» Sera querela post istam conturbationem in alio psalmo deprompta, hic praevenitur, cum dicitur: Ne projicias me in tempore senectutis, quod tempus est, cum defecerit virtus mea, cum patientia quassata mollescit, cum [Col. 0288A] tentatio diaboli vel carnis ultra quam sustinere possimus, invalescit, tunc ne projicias vel derelinquas me, fidelis Deus; sed facias cum tentatione etiam proventum, ut possim sustinere, quia virtus humana lassata eo magis indiget confortari a Spiritu Domini adjuvante infirmitatem nostram, quo magis experta est ipsam infirmitatem suam.

Dicitur etiam in Christo fuisse senectus non peccati sed poenae, ex qua vetustate vel senectute infirmus prodigium factus est multis, irrisus in cruce, ubi vetus homo noster simul crucifixus est, ut quomodo ille a nobis habuit infirmitatem, sic nos ab eo capiamus fortitudinem. Qui cum per omnia tentatus possit et his, qui tentantur, auxiliari, verus Jonadab sponte oblatus pro salute filiorum seu membrorum [Col. 0288B] suorum recte intelligitur pro ipsis infirmantibus interpellare apud Patrem hoc modo: Infirmata est virtus mea in manibus inimicorum meorum, quanto magis infirmabitur virtus parvulorum filiorum meorum in manibus inimicorum suorum, quoties in priori captivitate, quae illis est a primo parente, apponitur eis vinum bibendum, in quo est luxuria, in tentatione carnis invalescente ac virtute humana deficiente? Tunc igitur, cum defecerit virtus mea, id est meorum, ne derelinquas me, id est meos, in manibus inimicorum meorum exinde magis cavendorum:

VERS. 10 et 11. Quia dixerunt inimici mei mihi, et qui custodiebant animam meam, consilium fecerunt in unum, dicentes: Deus dereliquit eum, etc. Inimici [Col. 0288C] mei, qui studio supplantandi custodiebant animam meam consilium fecerunt, id est ex consilio dixerunt, et ipsum consilium fecerunt in unum, ut quasi fascis non divisus et ideo gravis ad portandum gravius opprimeret. Audi, Domine, voces adversariorum meorum, qui consilium fecerunt in unum, dicentes: Deus dereliquit eum, persequimini, et comprehendite eum, quia non est qui eripiat. Haec dixerunt, quia me viderunt calamitatibus fatigatum carnis infirmitate gravatum, variisque necessitatibus obstrictum, nec habentem ex me in me quidquam virium ad resistendum tot malis, tot vitiis, tot miseriis undique prementibus. Propterea dicunt: Deus dereliquit eum. Deus, quem praedicat, quem [Col. 0288D] glorificat ipse dereliquit eum, sicut ipse attestatur dicens: «Deus, Deus meus, utquid dereliquisti me? (Matth. XXVII, 46.) » Sed malo suo putant me derelictum a Deo, quod tamen ipsum malum provenit aliis in bonum, his scilicet, qui secundum propositum vocati sunt sancti. Si enim cognovissent, nunquam me Dominum gloriae crucifixissent. Si non fuissem crucifixus, non salvaretur homo perditus, nullo pretio nisi meo sanguine redimendus. Hoc illi nescientes (ignoraverunt enim sacramenta Dei) clamaverunt: «Reus est mortis (Matth. XXVI, 66) :» Persequimini et comprehendite eum. Persequimini ut tardum; comprehendite ut invalidum, quia non est qui eripiat apprehensum, ligatum et cruci affixum. Sic de me vero Jonadab deliberaverunt, sicut etiam [Col. 0289A] de filiis meis censuerunt, quod videlicet a Deo essent derelicti, quando erant nimiis tentationibus vel tribulationibus expositi. Sed tu, Deus, qui omnia bona et mala scis, et bona sola vis tanquam summe providus et benignus.

VERS. 12. Ne elongeris a me, sicut videtur, dum tardas venire ad servos tuos. Festina per exhibitionem auxilii tunc maxime necessarii, cum insultant adversarii. Ne elongeris a me tardando auxiliari ac liberare de imminentibus calamitatibus. Et ne gravioribus exponar, Deus, Deus meus, in auxilium meum respice sic tuo respectu mihi subveniendo, sicut subvenisti Petro, quem quia respexisti, flevit amare, meruitque beatificari ea consolatione, de qua dicitur: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur [Col. 0289B] (Matth. V, 5) .» Item: «Beati, qui nunc fletis, quia ridebitis (Luc. VI, 21) .» Tu quondam curribus Pharaonis, populo tuo appropinquantibus, in auxilium ejusdem populi tui de Aegypto egressi «respexisti super castra Aegyptiorum (Exod. XIV, 24) » et ferebantur in profundum quasi plumbum in aquis vehementibus: ita nunc respice super castra daemonum et vitiorum sive hominum vitiosorum, ut ferantur in tale profundum judiciorum tuorum, super quo liceat cantare populo tuo per tuum respectum liberatum, canticum Moysi dicentis: «Cantemus Domino, etc. (Exod. XV, 1.) » Sic in auxilium meum et meorum respice, per meam Deus Pater, placatus obedientiam, quae major est [Col. 0289C] obedientia filiorum Jonadab, quia illi obediendo patri suo noluerunt bibere vinum: ego autem tibi, Pater, obediendo gustavi vinum cum felle mistum sive myrrhatum, et bibi acetum tam in mea persona quam in personis martyrum meorum, sive confessorum carnem suam castigantium, sive aliorum fellita et amara opprobria, propter me portantium inter inimicos meos detrahentes animae meae, pro quibus oro dicens:

Confundantur et deficiant detrahentes animae meae, qui detrahunt animae meae, id est vitae meae, verbi gratia, dicentes: Homo vorax, potator vini, et caetera in hunc modum falsa opprobria, ipsi confundantur in suis detractionibus de justificante ac magnificante animam meam, id est vitam meam justificante [Col. 0289D] per peccatorum immunitatem, magnificante per virtutum claritatem. Cujus fulgorem ferre non valentes ipsi detractores animae meae confundantur vel ad poenitentiam, si per ignorantiam seu fragilitatem peccant in me, vel ad poenam caeteris emendatoriam, si peccatum eorum sic est ad mortem, ut pro illo remittendo non sit orandum, quod fit, cum peccatur in Spiritum sanctum. Ita quomodolibet peccent, confundantur videntes falsificata opprobria detractionum suarum, te subveniente ac me patienter omnia sufferente ac sustinente in charitate patiente ac nunquam excidente in spe, quae non confundit. Ipsi autem, qui adeo sunt mali, ut de me non habeant spem boni, confundantur per evidentiam bonorum, quae in me clarescent: et deficiant [Col. 0290A] subtracta sibi materia detrahendi, sicut ignis deficit lignis subtractis. Deficiant, inquam, detrahentes animae meae vel meorum. Confundantur de peccatis suis, et deficiant a perversis viribus. Confundantur erubescentes malum se voluisse, quod etiam si perseverant velle, deficiant a viribus, ne quod volunt, facere praevaleant.

Quidam codices habent: Deficiant committentes animam meam, id est committentes bellum cum anima mea, ut eam provocent ad Deo resistendum, quod est committere bellum contra ipsum, ut faciunt, qui divinis judiciis non consentiunt, cum bonis adversa et malis prospera evenire sentiunt. Ad commissionem talis belli provocavit sanctum Job uxor sua dicens: «Adhuc permanes [Col. 0290B] in simplicitate tua? Benedic Domino et morere.» At ille pacem cum Deo servans, et ejus judicia, quanquam sibi dura commendans, «quasi una,» inquit, «de stultis locuta es. Si bona suscepimus de manu Domini, mala quare non sustineamus? In omnibus his non peccavit Job labiis suis, neque stultum quid contra Deum locutus est (Job. II, 9-10) ,» cavens commissionem belli periculosissimi. Nam ex quo quis resistit tibi, Deus omnipotens, ex tunc ira tua implacabilis inardescit, quam sapientissime declinat, qui tuis judiciis humiliter acquiescit, non te, sed se culpando et veniam precando. Committitur etiam anima bello pernicioso si eos odit, a quibus patitur mala.

[Col. 0290C] Hebraica veritas habet: Confundantur, et consumantur adversarii animae meae. Tres erant quinquagenarii contra Eliam missi ab impio rege Israel cultore Beelzebub, quorum duo cum suis quinquaginta sunt consumpti Elia dicente: «Si homo Dei sum, descendat ignis de coelo, et devoret te, et quinquaginta tuos (IV Reg. I, 10-12) . Tertius quinquagenarius non est consumptus, quia humiliter sentiens confusus est misericordiam precando, non iram provocando. Et adhuc testibus veritatis contra Beelzebub dimicantibus promittitur, quod sint candelabra in conspectu Domini terrae stantia, et si quis eos voluerit laedere, ignis exiet de ore ipsorum, et devorabit inimicos eorum. Dicit enim quisque illorum, quod in praesenti psalmo habemus: Confundantur, [Col. 0290D] et consumantur adversarii animae meae. Consumantur, igne coelesti. Etenim «Deus noster ignis consumens est (Deut. IV, 24) .» Consumantur igne ardentissimae orationis vel justa sententia excommunicationis adversarii animae meae, non ut omnino non sint, sed adversarii non sint, nec adversari possint vel detrahere animae meae, sicut illi detraxerunt et adversati sunt Eliae, qui eidem in monte posito dixerunt: «Homo Dei, rex praecepit, ut descendas (IV Reg. IX, 11) .» Qui enim de alto professionis, de vertice sanctae conversationis animam detrahunt vel detrahere cupiunt ad ima principis mundi negotia quasi auctoritate regia dicendo ad quemlibet sanctorum in vertice montis positum: «Homo Dei, rex praecepit, descende,» ipsi digni [Col. 0291A] sunt, ut ignis exiens de ore sanctorum devoret eos, quod hic optatur, cum dicitur: Confundantur, et consumantur, sive deficiant adversarii, sive detrahentes animae meae.

Operiantur confusione, et pudore, qui quaerunt mala mihi, quae licet per se non inferant, attamen quaerunt et desiderant ut mala mihi eveniant aliquando sciendo, aliquando ignorando quid faciant, sicut uxor Job, de qua jam dictum est, et uxor Tobiae, quae illi dicebat: «Ubi sunt justitiae tuae? (Tob. II, 16-22) .» Tales videndo auxilium Domini super me operiantur confusione et pudore tanquam velo et operimento, quo tegantur eorum peccata, sicut alias dicitur: «Beati, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) .» Nesciunt [Col. 0291B] enim quid faciunt, cum in desperationem divinae consolationis me velut alterum Job sive Tobiam mittere quaerunt, et hoc modo quaerunt animam meam dejicere a celsitudine spei in foveam desperationis.

VERS. 14. Ego autem semper sperabo in Deo, dicens cum beato Job: «Etiamsi occiderit me, in ipso sperabo (Job XIII, 15) .» Esto ut permittatur Satanae tentare seu colaphizare me ac privare divitiis, affligere morbis vel ulcere pessimo, quod est carnis prava libido, ego tamen semper sperabo divinum auxilium et solatium, dum nec in adversis murmuro, nec blandimentis pravis consentio. Sicut in principio psalmi de praeterito loquens tempore dixi: [Col. 0291C] In te, Domine, speravi: sic et nunc de futuro loquens dico: Ego autem in te sperabo, id est in spe mea perseverabo.

Et quia spes non confundit, provenientibus bonis et speratis ego adjiciam super omnem laudem tuam. Laus tua, Deus Pater, magna erat in rerum omnium creatione, distinctione, ordinatione, gubernatione: sed ego Christus, ego verus Jonadab tibi Patri sponte obediens, et filios meos ad obedientiam sanctam instruens adjiciam super omnem laudem tuam, dum laudabilis agnosceris non solum de mundi constitutione, sed et de mundi restauratione per meam spontaneam obedientiam et gloriam tali obedientiae debitam, sicut aliquis filiorum Jonadab dicit de me: «Humiliavit seipsum factus obediens usque ad [Col. 0291D] mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philipp. II, 8 et seqq.) .» Laus hujus confessionis ante legem vel sub lege non erat. Sed ego Christus, ego Jonadab super omnem laudem, ante meum adventum praeteritam, hanc laudem adjiciam.

Aliter: Tu, Deus judex juste, omni laude fuisti dignus pro justitia, qua vel ante legem vel sub lege puniebas peccata, sed super hanc omnem laudem tuam laus misericordiae tuae adjicietur, cum in toto mundo praedicabitur, quod non spernas pauperem, [Col. 0292A] peccatorem non horreas. Non horruisti confitentem latronem, non lacrymantem peccatricem, non Chananaeam supplicantem, non deprehensam in adulterio, non sedentem in telonio, non supplicantem publicanum, non negantem discipulum, non perseculorem discipulorum, non ipsos crucifixores tuos. Cum de his, aliisque similibus gratiae tuae operibus laudaris, magna est adjectio laudis super omnem laudem, qua in populo antiquo laudabaris. Laudabat te Synagoga de beneficiis temporalibus et cum tempore transeuntibus, verbi gratia, quod eduxisti filios Israel de Aegypto in manu potenti et brachio excelso, quod eis divisisti mare Rubrum in divisiones, quod dedisti manna, quod exterminatis Chananaeis introduxisti populum tuum in terram eorum. [Col. 0292B] Sed ego Ecclesia super hanc omnem laudem adjiciam gratiarum actionem de beneficiis eisdem spiritaliter in me completis: verbi gratia, quod educta sum de tenebris ignorantiae praecedente me Christi humana conservatione tanquam columna nubis, et divina miraculorum illustratione tanquam columna ignis, quod panem verum angelorum dat mihi Pater de coelo in sacrosancto altaris mysterio, quod jam in spe introducta et re introducenda sum in regnum coelorum, de quo exterminatae sunt catervae angelorum superbientium. Pro hujusmodi gratias agens adjiciam super omnem laudem tuam. Nec tantum in me laudabo, sed ad proximos in eamdem laudem instruendos.

VERS. 15. Os meum annuntiabit justitiam tuam, [Col. 0292C] tota die salutare tuum. Os meum annuntiabit justitiam tuam, Christum scilicet, qui «factus est nobis a Deo sapientia et justitia et sanctificatio et redemptio (I Cor. I, 30) .» Unde non meam justitiam, quae ex lege factorum est, jactabundus annuntio cum Pharisaeo dicente: «Gratias tibi ago Deus, quia non sum sicut caeteri hominum raptores, injusti, adulteri (Luc. XVIII, 11) ;» sed eam justitiam, quae non est aliud quam salutare tuum, Filius tuus in principio mundi Creator, in fine saeculorum factus mundi salvator. Hoc salutare tuum annuntiabit os meum tota die. Tota dies intelligitur cum sua nocte, quia nox diei servit, non dies nocti. Laudabo igitur tota die, id est omni tempore, scilicet in prosperis [Col. 0292D] et in adversis, quia nox, per quam significantur adversa, cum die intelligitur, quia in bona bonorum conversatione non dies nocti, sed nox diei servit, dum non propter carnis emolumentum fit sanctitatis exercitium, sed potius quidquid in carne fit, sanctitatis exercitio conducit et proficit, dum non evangelizamus, ut manducemus, quod esset diem nocti servire; sed manducamus ut evangelizemus, et ad alia spiritalia exercitia validi et expediti simus, quod est noctem diei servire, et in ipsius diei nomen transire, dum «nox ut dies illuminabitur (Psal. CXXXVIII, 12) ,» et corporalis exercitatio vel ipsius corporis discreta procuratio ad modicum utilis, ministerio subservit pietatis ad omnia valentis atque promissiones vitae, quae nunc est et futurae, [Col. 0293A] habentis. Aliter: Os meum annuntiabit justitiam, qua justus sum, esse tuam quae ex fide est, non meam quae ex lege est.

Quoniam non cognovi litteraturam legalem: non cognovi, non approbavi ego Ecclesia litteram occidentem posse mihi prodesse ad justificationem, quia lex sine gratia, littera sola est non vivificans mortuum, sicut baculus Elisaei mortuo superpositus non vivificavit illum. Venit ergo ipse Propheta magnus, qui venturus erat in mundum, et per illum Deus visitavit plebem suam. Iste Propheta magnus magnitudinem suam ad mortui corpusculi pravitatem contraxit, et remoto legis baculo et onere, «quod neque nos neque patres nostri portare potuimus (Act. XV, 10) ,» ait Petrus, per semetipsum visitavit plebem [Col. 0293B] suam de Domino servus, de divite pauper, caro de Verbo, et de Dei filio Filius hominis fieri non dedignatus. Aeternus erat, sed puer natus est nobis; magnus erat, sed parvulus datus est nobis; Creator erat, Salvator factus est, et ipse factor factus est mihi Ecclesiae in salutem.

Habuit et Judaea quosdam salvatores, quia clamabant filii Israel multoties a facie tribulantium ad Deum, et misit eis salvatores et propugnatores, qui liberarent eos de caede vastantium, verbi gratia, Gedeonem, Samsonem, et alios tales, qui nuncupati sunt salvatores, longe utique impares, longe inferiores illo Jesu, illo salvatore, cujus nominis causam reddens angelus: «Ipse enim,» inquit, «salvum faciet populum suum a peccatis eorum [Col. 0293C] (Matth. I, 21) .» Praemissi tamen sunt illi ante istum tanquam littera legis ante spiritum, tanquam baculus ad mortuum, prophetam praeveniens, et sua interpretari nomina nequierunt: vacua quippe erant. Superpositus mortuo baculus est, et non erat vox neque sensus, quoniam baculus erat, nec vitam in se habens, nec vitam dare valens. Si enim data esset lex quae posset vivificare, vere ex lege esset justitia, sed conclusit Scriptura legis omnia sub peccato, nec valuit baculus legis vitam dare mortuo. Descendit tandem Propheta magnus, qui baculum misit, et mox salvum fecit populum suum a peccatis eorum, probans utique se esse, quod dicebatur: «Quis est hic, qui etiam peccata dimittit? [Col. 0293D] (Luc. VII, 49.) » Nimirum qui dicit: Salus populi ego sum. Jam vox, jam sensus est, et paret non inane portare nomen instar priorum. Sentitur infusa salus, et beneficium non tacetur. Intus sensus, foris vox. Audi vocem suscitati mortui: Adjiciam, inquit, super omnem laudem tuam. Os meum annuntiabit justitiam tuam tota die salutare tuum, quoniam non cognovi litteraturam legis mihi profuisse, non sensi per eam gratiam Spiritus infusam. Ideo non cognovi litteraturam, id est gloriantes in littera non vivificante, ac resilientes a gratia reprobavi, sciens quod lex sine gratia littera occidens est, id est vitam auferens vivo, nedum tribuat mortuo. Lex enim quinque libros habens convicit reos, quemadmodum piscina quinque porticus habens in ipsis [Col. 0294A] porticibus continebat languidos, in qua non sanabat, quia concluserat Scriptura legis omnia sub peccato (Joan. V, 2 et seqq.) ; sed descendit angelus, et sanatur unus, quia Christus humiliatus et factus sub lege vivificavit ipsam legem prius mortuum imo et mortiferam, litterae occidenti adjungens vivificantem spiritum per suae passionis ineffabile sacramentum, quod ut perficeretur, mota est aqua, et suscitata est magna tempestas Judaicae persecutionis adversus angelum, qui descenderat salvare ipsum Judaicum populum, qui erat velut aqua mobilis omni vento erroris cedens, et solidam veritatem sibi oblatam recipere nolens. Mota est igitur aqua illa usque ad ipsius angeli submersionem, propter quod dicit: «Salvum me fac, Deus, quoniam [Col. 0294B] intraverunt aquae usque ad animam meam (Psal. LXVIII, 1) .» Sic in illa tempestate mortuus est angelus, et sanabatur unus, quia per mortem Christi non sanatur quisque ab unitate fidei ad Deum et dilectionis ad Deum pariter et proximum servanda segregatus, ut illi, de quibus dicitur: «Animales, seipsos segregantes, spiritum non habentes (Judae 19) .» Potest etiam sic littera continuari:

VERS. 16. Quoniam non cognovi litteraturam, introibo in potentias Domini, id est quoniam nec in legis caeremoniis habui fiduciam salutis, ideo introibo in potentias Domini, id est recipiam et custodiam sacramenta Christi. Quia enim lex infirmata per carnem nihil ad perfectum adduxit, neque aliquem [Col. 0294C] vivificare potuit, ego introibo in potentias Domini, sciens potentia et potenter salvantia Christi sacramenta non consistere in virtute humana, sed in potentia ipsius Domini, qui recte praedicatur Dominus fortis, Dominus potens in praelio, qui et potestatem habet in terra dimittendi peccata per suae mortis et resurrectionis atque ascensionis vivifica sacramenta. In morte quippe ipsius baptizati sumus, ut quomodo surrexit ipse a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus, introducti videlicet in potentias Domini, sive ut in Hebraeo legitur: In fortitudinem Domini. Non enim parum fortitudinis aut potentiae praestat mihi, quod magnus ille vir propheta potens in opere et sermone [Col. 0294D] de excelso coelorum descendens visitare dignatus est me, cum sim cinis et pulvis, misereri mortuo, inclinare se jacenti, contrahi, coaequari parvo, caeco partiri lumen oculorum suorum, et os mutum oris proprii osculo solvere, debilesque manus manuum suarum roborare contactu.

Suaviter rumino ista et replentur viscera mea et interiora mea saginantur, et omnia ossa mea germinant laudem. Hoc semel contulit universitati, hoc quotidie singuli in nobis actitari sentimus, et cordi scilicet tribui intelligentiae lumen, et ori aedificationis verbum, et manibus opus justitiae. Dat sentire fideliter, dat perferre utiliter, dat adimplere efficaciter. Hic est funiculus triplex, qui difficile rumpitur, nimirum fortis ad extrahendas animas de carcere [Col. 0295A] diaboli et trahendas ad regna coelestia tecum et post te, si recte sentias, et digne proloquaris, si vivendo confirmes. Oculis suis tetigit meos, interioris hominis frontem claris luminaribus ornans, fide scilicet atque intellectu, ori meo junxit suum et mortuo signum pacis impressit. Non ergo sola glorietur sponsa, jam tota pulchra, jam in cubiculum introducta, jam in sinu Abrahae dulci requie potita, in patriarchis et prophetis annulo fidei arrhata, in regibus et justis multis coronata, quod osculo oris sui eam sponsus dignatus admittere de ipsius carne semen Abrahae suscitavit. Osculatus est et me de gentibus Ecclesiam, quoniam, cum adhuc peccatores essemus, reconciliavit nos Deo Patri Filius Deus justitiae mortuos. Non glorietur senior filius, quod [Col. 0295B] litteram legis tenens nunquam mandatum Patris praeterierit, et ob hoc solus ipse in domo paterna haeres esse debeat, quoniam ego adolescentior filius ego populus gentium, qui habitabam in tenebris, vidi lucem magnam, vidi clementissimi Patris erga me pietatem dignanter ipsius admissus osculo, et ejus jussu prima stola indutus, annulo fidei ornatus, et in praeparationem Evangelii pacis calceatus audivi piam gratulationem ipsius dicentis fratri meo seniori: «Oportet te, fili, gaudere, quia frater tuus mortuus fuerat et revixit, perierat et inventus est (Luc. XV, 32) .» Mortuus quippe fui, sed revixi per osculum Patris piissimi, qui os suum ori meo applicuit iterato inspirans in faciem meam spiraculum [Col. 0295C] vitae, sed sanctioris quam primo. Nam primo quidem in animam viventem creavit me, secundo in spiritum vivificantem reformavit me, annulo fidei ornavit me, ut doceret manus meas ad praelium et digitos meos ad bellum, pedes meos munivit calceamento evangelico dans mihi potestatem et virtutem calcandi super serpentes et super scorpiones et super omnem virtutem inimici, et, quod his majus est, dans omnibus, quotquot eum receperunt vel recipient usque in finem saeculi, potestatem filios Dei fieri, his, qui credunt in nomine ejus, qui non manent sub legis litteratura, sed adjuvante gratia ingrediuntur in potentias Domini certo experimento cognoscentes, quantum distet inter litteram occidentem, et spiritum vivificantem, inter umbram et [Col. 0295D] rem, inter figuram et veritatem. «Lex» enim litterae occidentis «per Moysen data est: gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I, 17) .» Synagoga ergo, quae solam legis cognovit litteraturam, repellendo gratiam voluit introire in potentias Domini. Hinc est illud: «Nos scimus quia Moysi locutus est Deus, hunc autem nescimus unde sit (Joan. IX, 29) .» Item caeco aiunt illuminato: «Tu discipulus illius sis, nos autem Moysi discipuli sumus (Joan. IX, 28) .» Item: «Nos legem habemus, et secundum legem nostram debet mori (Joan. XIX, 7) .» Sic illa in legis litteratura glorians noluit introire in potentias Domini. Sed ego ex gentibus Ecclesia, quoniam non cognovi litteraturam legis, [Col. 0296A] introibo in potentias Domini gratanter suscipiens Evangelium Christi.

Alia translatio habet: Quoniam cognovi negotiationem, introibo in potentias Domini. Est negotiatio laudabilis, de qua dicitur: «Simile est regnum coelorum homini negotiatori (Matth. XIII, 45) ,» et de qua dicit paterfamilias servis suis: «Negotiamini, dum venio (Luc. XIX, 13) ,» quia bonum est bona temporalia dari, et ministeria corporalia fieri pro spiritalibus lucris: Hanc negotiationem Judaei carnales nescierunt, qui Deo tantum pro temporalibus litteram legis tenendo servierunt, quod erat male negotiari, dum in promissionibus legalibus, verbi gratia, in abundantia frumenti, vini et olei aliud non intellexerunt, nisi quod littera sonuit, quae sola [Col. 0296B] illis temporalia, quantum ad superficiem litteraturae, promisit. Perversa nimirum fuit ista negotiatio pro temporalibus tantum servire Deo in judaismo: perversa est adhuc in christianismo talis negotiatio, et hujusmodi negotiatores flagello Dominico ejiciuntur de templo, neque aliquis talium introire poterit in potentias Domini, cum sint extra templum projecti, et a potentia virtutis divinae penitus alienati dicente Petro ad Simonem Magum: «Non est tibi pars, neque sors in sermone isto, quoniam donum Dei existimasti pecunia possideri (Act. VIII, 21, 20) .» Quo dicto illius pessimae negotiationis arguitur intentio, qua ille intenderat sic donum Dei quasi proprium possidere, ut illud semel emptum posset, [Col. 0296C] quoties vellet, vendere. Neque enim evangelicus ille negotiator inde reprehensibilis est, quod inventa pretiosa margarita dedit omnia sua, et comparavit eam. Tales negotiatores quaerit, qui dicit: «Vade, et vende, quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me (Matth. XIX, 21) .» Talibus dicit: «Negotiamini dum venio (Luc. XXIX, 13) ,» ut quia negotium quasi negans otium vel quasi nec otium dicitur, nullus otio in familia Dei locus relinquatur. De hac negotiatione minime dicitur: Quoniam non cognovi negotiationem, introibo in potentias Domini, quia nisi cognoveris et exercueris istam evangelicam negotiationem, qua terrena pro coelestibus, temporalia pro aeternis, corporalia pro spiritalibus lucris expenduntur, non [Col. 0296D] introibis in potentias Domini, dummodo sit aetas et facultas ita negotiandi, quod propter infantes et naturaliter fatuos dictum.

Porro Judaica vel Simoniaca illa negotiatio, qua spiritalia et divini cultus exercitia, ut est jejunium sive oratio seu cujuslibet ecclesiasticae dignitatis administratio, fiunt pro quolibet vel quaestus vel gratiae humanae seu laudis terreno emolumento, claudit introitum in regnum, in potentias Domini, et in thalamum sponsi. Propterea fatuis virginibus clausa est janua, quia eunt ad vendentes oleum, quod est favor adulantium. Item de his qui omnia opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus, dicit Veritas: «Quia receperunt mercedem suam (Matth. VI, 5, 16) .» Turpis negotiatio dedisse aurum pro [Col. 0297A] luto, scilicet jejunium sive orationem vel aliud tale pro favore humano vel quaestu terreno. Hinc est quod hujusmodi negotiatores more forensium negotiatorum sua omnia magnifice appretiant, et aliena plus justo vilificant, sicut ille, qui dixit: «Jejuno bis in Sabbato, decimas do omnium quae possideo (Luc. XVIII, 12) .» Praemiserat autem: Non sum sicut caeteri hominum, ut sua merita praecellere ostenderet meritis aliorum, sicut mercatores forenses in arte negotiationis praeferunt suas merces mercibus aliorum, quod tamen non est artis vitium, sed hominum arte abutentium, quae per se non est mala, si absque mendaciis et fraudibus exerceatur. Quod quia nullatenus aut vix potest fieri, maxime ab hominibus quaerentibus, quae sua [Col. 0297B] sunt, non immerito poenitentibus interdicitur officium negotiandi sicut militandi, cum tamen sive negotiari sive militare perfectus homo valeat sive damnatione, servata praecipue illa cautela, ut non faciat alteri quod sibi nolit fieri. Possunt ergo etiam tales negotiatores introire in potentias Domini vel non fraudando, vel defraudata exemplo Zachaei, etsi non ut ille, in quadruplum, saltem pro posse reddendo. Verum Judaica, ut dictum est, vel Simoniaca negotiatio claudit introitum in potentias Domini. Potuit Simon Magus in felle amaritudinis manens intrare in fontem baptismi sive in templum Domini vel etiam accipere corpus Domini, sed quoniam cognovit et approbavit negotiationem pessimam [Col. 0297C] ex tunc ab ipso denominatam, non potuit per sacramenta visibilia introire in potentias Domini.

Sic multi usque hodie illi consimiles negotiatores, in officiis ecclesiasticis maxime vel solummodo quae sua sunt quaerentes, non introibunt in potentias Domini, quia, licet speciem pietatis habeant, tamen virtutem ejus abnegant. Et constat sine virtute pietatis ita inania et mortua esse omnia sacramenta, sicut corpus absque anima. Propter quod sancta Ecclesia ex filiis Jonadab, id est, spontanei Christi collecta ipsi Patri obediens, et contra ejus praeceptum non bibens vinum, in quo est luxuria, contenta vino, quod laetificat cor hominis, habitansque in tabernaculis, quae sunt habitacula peregrinantium seu [Col. 0297D] militantium, sicut sunt ecclesiae vel monasteria, vel xenodochia sanctorum sancte viventium; Ecclesia, inquam, talis in filiis castis in hoc mundo peregrinantibus et militantibus atque Patri obedientibus recte ac veraciter dicit: Quoniam non cognovi negotiationem, introibo in potentias Domini, cum speciem pietatis habendo etiam virtutem pietatis, ut, verbi gratia, dicens me in Christo manere ambulem sicut ipse ambulavit, non in mea, sed in ejus potentia, qui omnibus, «quotquot eum receperunt, dedit potestatem filios Dei fieri, his, qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12) , et credendo introibunt in potentias Domini minime confidentes in potentiis animae humanae vel corporis corruptibilis, ipsas animae potentias aggravantis et deprimentis, ut ejus [Col. 0298A] memoria oblivionem, ratio errorem, voluntas teporem facillime incidat, si eam divinae pietatis potentia non adjuvat.

Videntur dissonare translationes, dum alia litteraturam, alia negotiationem habet. Sed si consideratio adhibeatur, non multum discordant. Propheta namque videns, quia nihil proderat lex litteraliter accepta, non cognovi, inquit, litteraturam, id est, non probavi ponere spem salutis in lege juxta litteram intellecta, quia littera legis non sanat morbum concupiscentiae, sed gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. Et ideo introibo in potentias Domini, id est, in spiritalem sensum, qui potenter vivificat eum, quem littera occidit. Ab eodem sensu non multum recedit illa translatio, quae habet: Non [Col. 0298B] cognovi negotiationem. Siquidem lex litteraliter intellecta populum nonnisi carnaliter informabat, et nihil non terrenum sapere docebat juxta illud: «Si volueritis, et audieritis me, bona terrae comedetis (Isa. I, 19) ,» et ideo tales intellectores negotiatores fecit, hoc est, circa bonorum temporalium quaestus occupari. Porro Propheta libertatem spiritus, qui negotiationis hujus vincula dirumpit, amplectens non cognovi, ait, negotiationem, id est, non placet mihi lex sic intellecta, ut involvat me negotiationibus observantiarum carnalium usque ad tempus correctionis impositarum, et tunc maxime inutilium vel etiam damnabilium, cum fiunt propter emolumentum quodlibet saeculare, ut est favor humanae laudis vel gratiae sive commodum temporale. [Col. 0298C] Liber itaque, imo per gratiam liberatus a talibus negotiationibus ego Filius Jonadab spontanei sponte videlicet Patri obedientis Christi, et ego per obedientiam spontaneam introductus in potentias Domini.

Domine memorabor justitiae tuae solius, quae non est ex lege caeremoniarum in littera legis traditarum, nec ex viribus liberi arbitrii liberatore indigentis, cum simus de numero priorum captivorum, ut supra est expositus, memorabor justitiae tuae solius, quae non ex lege, sed ex fide est credentibus in te, qui justificas impium. In hac justitia nihil potest attribui humanae virtuti, quoniam sola divina pietas in corde credentis excitat voluntatem seminando [Col. 0298D] bonas cogitationes, et juvat ad bonas actiones, et inflammat ad bonas affectiones per se ad justificationem sufficientes, ubi forte defuerit tempus et facultas operandi quod bonum est. Quia ergo haec justitia ex te, Deus, initium profectum et consummationem habet, tibi sola assignanda est, et ideo memorabor justitiae tuae solius. Et ut hoc intelligerem, tu,

VERS. 17. Deus, docuisti me a juventute mea, et usque nunc pronuntiabo mirabilia tua. Tu docuisti me intelligere quod justitia fidei tua est et ex te est, qui fidem inspiras, et eidem, ut per dilectionem operetur velle rectum, aspiras dans recte sentire ac recto consentire, ut sint recti corde quicunque justificantur et rectificantur ex te. Ita docuisti me; [Col. 0299A] quia quidquid justitiae seu rectitudinis habeo, ex te habeo. «Quid enim habes, homo, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? (I Cor. IV, 7.) » Hoc scriptum lego et intelligo, quod nihil boni habeo ex me, sed multa mala, inter quae sunt etiam delicta juventutis meae vel secundum tempus aetatis humanae vel secundum primitias fidei, quando non juveniliter praesumens cingebam me et ambulabam ubi volebam. A juventute itaque docuisti me, ut periculis propriis eruditus discerem non praesumere de me, illius exemplo eruditus, qui quoties de sua virtute praesumpsit, toties infirmitati suae relictus magistrum negavit. Et ego cum essem junior, cingebam me, et ambulabam ubi volebam praesumptione ultronea intentus [Col. 0299B] ad maxima bona, minime sufficiens vel ad minima, sicut postea in multa probavi experientia, qua tu, Deus, docuisti me a juventute mea et usque nunc.

Etiam atque etiam post acceptam et diu exercitatam fidem doceri mihi est necessarium, ne te cessante a docendo fiam insipiens et non intelligens quid desit mihi. Non enim sic se habet opus doctrinae divinae sicut humanae, quia homo docet hominem, verbi gratia, agriculturam vel artem carpentariam vel aliud tale, instructusque homo, recedente a se instructore, ipse, absque illo, aeque ut ille vel fortasse melius operatur sive in agricultura sive in domo fabricanda seu in opere alio, quod quidem didicit a magistro; sed operari novit et potest etiam sine magistro. In miraculis quoque per hominem [Col. 0299C] factis id ipsum invenies, quia suscitati mortui per Eliam et Eliseum, recedentibus illis vixerunt absque illis. Lazarus quoque suscitatus per Hominem Deum, recedente a se Christo, corporaliter, potuit vivere absente suscitatore. Sic et qui plantat et qui rigat, opere suo peracto, gaudet sua ope opus non indigere, quod operatus est visibiliter, si tamen Deus adest incrementum dando invisibiliter, qui si manum subtraxerit, opus ipsius manere non poterit. Sicut enim sol iste visibilis praesentia sua suo splendore aerem illustrans diem facit super terram, quo absentato per occasum dies, quam fecit super terram, deficit nec restauratur, nisi denuo sol super terram ortus iterum sua praesentia illustret subjecta [Col. 0299D] aetheris et aeris spatia: sic Sol justitiae licet ubique sit et nusquam non sit, nec tamen alicubi localiter sit, suam per sui gratiam nunc exhibet praesentiam, permaxime illustrando rationalem creaturam in angelis electis aetheri purissimo, in animabus humanis carne adhuc indutis aeri crasso et nebuloso assimilatam, facitque diem, de qua dici potest: «Haec est dies, quam fecit Dominus, exsultemus, et laetemur in ea (Psal. CXVII, 24) .» Sed si gratiam subtraxerit, profecto dies haec deficiet, nec renovabitur unquam, nisi denuo ipse Sol justitiae per gratiam redditam suam dignetur exhibere praesentiam. Eliseus derelictus a doctore suo Elia non solum non defecit, sed magistri spiritu in ipsum duplicato etiam profecit. Tu autem, Deus, qui docuisti [Col. 0300A] me a juventute mea et usque nunc, si me vel ad momentum deserueris, omnino me deficere non nescis, quia cum tu sis animae meae vita, sicut ipsa est corporis mei vita, quomodo anima subtracta cuncta corporis harmonia dissolvitur, ita ut nec oculi videant, nec aures audiant, neque reliqua membra sua teneant officia: sic te deserente me ac cessante a justificatione animae meae, ipsa erit injusta, quam si tua praesentia non illustras, erit tenebrosa; si non vivificas, erit mortua; quia quod sobrie, juste, pie, sapienter vivit, non ejus est natura, sed tua mirabilia, qui supra naturam facis haec mirabilia solus. Et ideo, Domine, in his memorabor justitiae tuae solius, qui eadem mirabilia facis, ut justificeris in sermonibus tuis, per quos talia mirabilia [Col. 0300B] promisisti, tu, qui nescis mentiri. Ergo in omnibus talibus mecum a juventute mea peractis non jactabo mea merita, sed pronuntiabo mirabilia tua ego ecclesiastica persona vel ego universalis Ecclesia. Et quia scio talia mirabilia deficere, si gratiam subtraxeris, et de praeteritis gratias ago, et de futuris orans dico:

VERS. 18 et 19. Usque in senectam et senium Deus ne derelinquas me. Ego Ecclesia tunc juvenile robur habui, quando apostolis aliisque viris apostolicis praedicantibus per Evangelium genita, et non solum lacte, sed et solido cibo enutrita et confortata fortiter in martyrio contra tyrannos dimicavi. Senecta mea successit huic juventuti, quando cani sensus mei enituerunt in confessoribus, fidem rectam verbo [Col. 0300C] sanae doctrinae ac moribus maturae disciplinae commendantibus. Adhuc exspecto senium jam cito instantibus vel patenter ecce nunc exstantibus temporibus periculosis, in quibus abundante iniquitate ac refrigescente charitate multorum, fidei fervor est in paucis electis, qui et ipsi forte, si fieri posset, in errorem inducerentur, nisi dies tam pessimi senii breviarentur. Et si de his, qui electi reputantur, pavendum est ne inducantur in errorem propter signa mendacia, sacramenta videlicet speciem quidem pietatis habentia, virtutem vero ejus abnegantia, verum est utique veritatis verbum contestantis quod, nisi breviati fuerint dies illi, non fiet salva omnis caro. Caro enim dicuntur infirmi ac fragiles et seducibiles [Col. 0300D] in Ecclesia, quo modo illi dicuntur ossa, qui sunt fortes.

Utrique ad Christi corpus pertinent, cujus in figura dixit Adam: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea (Gen. II, 23) .» Tanquam dicat secundus Adam: Ego in corpore meo, et de corpore meo formatos habeo non solum fortes, verum etiam fragiles, utrosque apud me praedestinatos et electos in me ante constitutionem mundi. Dicit enim unus de ipsis electis: «Sicut elegit nos in ipso ante constitutionem mundi, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate (Eph. I, 4) .» Hoc ego scio Ecclesia catholica de filiis Jonadab coadunata in juventute mea valida, in senecta matura, in senio decrepito multas infirmitates [Col. 0301A] passura, et jam forsitan ex parte passa juxta illud: «Si autem in potentatibus octoginta anni, et amplius eorum labor et dolor (Psal. LXXXIX, 10) .»

Labores itaque et dolores multos et magnos jam passa, plures et majores timeo in senio aetatis decrepitae, multis defectibus et suspiriis expositae. Ideo dico, imo supplico tibi, Deus meus, qui docuisti me a juventute usque nunc, ut usque in senectam, et senium ne derelinquas me. Tu verus Jonadab, spontaneus in omnibus, quae propter filios tuos erudiendos fecisti bona, et sustinuisti mala, promittens ipsis filiis tuis multa bona, inter caeteras promissiones tuas dixisti: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XVIII, 20.) ,» hoc est, a juventute [Col. 0301B] circa primordia Ecclesiae, in senecta circa medium, et in senio, quo finienda ad consummanda est Ecclesia. Ideo bonum illud fiducialiter peto, de quo promissorem veracem te ipsum teneo, qui et dico, ut justificeris in sermonibus tuis, ut justus et verax appareas, ut prophetae tui, qui talia crediderunt et prophetaverunt, fideles et justi et veraces inveniantur: esto nobiscum usque ad consummationem saeculi. Esto mecum, Deus meus, qui docuisti me a juventute mea usque nunc, et usque in senectam et senium Deus ne derelinquas me. Ne derelinquas fortes, qui sunt os ex ossibus et infirmos, qui sunt caro de carne mea. Memor esto verbi tui, quo dicturus vobiscum sum, praemisisti: Ecce ego. «Ecce,» inquis, «ego vobiscum sum omnibus [Col. 0301C] diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XVIII, 20) .» Dicens: «Ecce ego,» duo desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum promisisti, evidentiam videlicet cunctis demonstrabilem per adverbium demonstrativum, praesentiam non umbraticam sed substantivam per nomen item demonstrativum et etiam substantivum. Quondam praesens eras populo tuo in columna ignis et nubis et aliis umbraticis figuris. Non talem nunc praesentiam tuam quaero, sed omnino substantivam et demonstrativam, ut et verum sit, quod dixisti: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi:» et nos in hac veritate gloriantes dicamus: «Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata [Col. 0301D] mundi (Joan, I, 29) . Item: «Ecce Deus meus, et honorabo eum: Deus Patris mei, et exaltabo eum (Exod. XV, 2) ,» neque ultra dicant in gentibus: Ubi est Deus eorum, Deus Christianorum, qui esse dubitatur apud sanctos, quando deficit sanctus, quando diminutae fuerint veritates a filiis hominum, quasi apud nullos permaneat veritas divinorum promissorum, quorum tamen evidentia etiam senio Ecclesiae non dubitatur promissa. Hanc postulo, ego Ecclesia, vel ego ecclesiastica persona, dicens: Usque in senectam et senium Deus ne derelinquas me, ut sicut juventus mea claruit in robore fortitudinis fidei, senecta in maturitate spei: sic extremum senectutis meae tempus, quod dicitur senium, clareat in misericordia verbi, secundum [Col. 0302A] quod extremis Job reposita erat major misericordia quam primis utpote jam Satanae tentationibus omnino superatis. Sicsic jam superata violentia tyrannorum per martyres, fraudulentia haereticorum per confessores, tandem superetur versutia falsorum fratrum per bonos fratres, vere fideles et prudentes, ne insultetur senio Ecclesiae, quod non sit ei fidelis dispensator et prudens, quem constituat Dominus super familiam suam, ut det illis tritici mensuram, tempore senii permaxime necessariam, quando erit fames et fuga Eliae, imminente nimia siccitate, regnante Jezabelis nequitia et spurcitia. Usque ad illius temporis novissimi omnia pericula superando, esto mihi Deus in Deum protectorem et in locum munitum, sicut supra est expositum [Col. 0302B] circa initium psalmi, quod assimilari potest meae juventuti. Hoc igitur peto ut, factus mihi in locum munitum et in domum refugii, circa initium fidei dans mihi robur viriliter agendi, non me deseras senii tempore, cum defecerit virtus mea, sed impraetermisse usque in finem fortiter me adjuva.

Donec annuntiem brachium tuum generationi omni, quae ventura est, potentiam tuam, et justitiam tuam Deus usque in altissima quae fecisti magnalia. Inter has vicissitudines rerum, et temporum, quibus generatio praeterit et generatio advenit, velut unda supervenit undae, generatio rectorum quaerentium Dominum, quaerentium faciem Dei Jacob non deficiat, donec ego Ecclesia per hanc generationem, de qua promissum teneo quod non praeteribit donec [Col. 0302C] omnia fiant, annuntiem brachium tuum generationi omni quae ventura est, sive bona sive mala, ut non sit qui se abscondat a calore solis hujus, in quo verus Jonadab posuit tabernaculum suum, praecipiens etiam suis filiis ut habitent in tabernaculis, peregrinantes et militantes exemplo patris sui vere Jonadab, vere spontanei ad obediendum Deo Patri suo. Per hujus itaque filios usque in finem saeculi permansuros annuntiem brachium tuum praedicans ubique, quod in virtute brachii tui dispersisti inimicos meos, quod fecisti potentiam in brachio tuo, cum dispersisti superbos mente cordis sui, deposuisti potentes de sede et exaltasti humiles. Sic annuntiem brachium tuum in praeteritis dominatum, in praesenti dominans, in futuro dominaturum generationi [Col. 0302D] omni, quae ventura est; quia semper brachium tuum, Filius tuus, per quem fortia operaris, resistet superbis, humilibus autem dabit gratiam.

Sic annuntiem et potentiam tuam, qua potens et indurare quem vis, et misereri cui vis, et justitiam tuam, sine qua neutrum horum facis, qui omnia, quae facis, potenter et juste facis, ita ut nullus te arguere possit, quod inique facias vel indurando quos induras, vel miserendo quibus misereris. Haec potens justitia, et justa potentia tua, Deus, attingit a fine usque in finem fortiter, et disponit omnia suaviter, a fine usque ad finem, a vermiculo usque ad angelum, ab infimis abyssi usque in altissima coeli, usque in altissima, quae non solum in [Col. 0303A] terra, sed etiam in coelo fecisti magnalia, diabolum superbientem de coelo projiciendo, et illuc hominem, qui cinis et pulvis est, exaltando non solum usque ad alta coelestium virtutum agmina, quibus associanda sunt Ecclesiae totius membra, etiam infima, dummodo sint in charitate non ficta, sed etiam usque ad altissima illa, quae habet Pater in majestate sua, cujus ad dexteram collocata est in Christo natura humana, ut ait Leo papa, «illius gloriae sociata in throno, cujus naturae copulabatur in Filio.»

Annuntiabo etiam in hoc potentiam tuam, et justitiam tuam, Deus, usque in altissima quae fecisti mirabilia, quod sive homo in infirmis sive angelus in altissimis inveniatur potens et justus, non est [Col. 0303B] haec potentia et justitia vel hominis vel angeli, sed tua. Tibi soli assignanda, cui et supra dixi: Domine, memorabor justitiae tuae solius.

Cum haec ita se habeant, o Deus, quis similis tibi? Nullus utique, quia tu propria virtute tua es quod es, potes quod potes: alia omnia ex te habent esse quidquid sunt, posse quidquid possunt. Hoc non considerans Lucifer in coelo praesumpsit se caeteris angelis connaturalibus et consociis praeferre, quasi esset vel esse posset similis Altissimo. Sed in ruina sua didicit vel potius nos in ea discimus, quod non est similis tui, Deus, is qui cadendo serpenti est assimilatus. Quem et ingressus utpote vas aptum sibi et congruum, persuasit primis hominibus perverse appetere similitudinem Dei, dicens: «Eritis sicut [Col. 0303C] dii, scientes bonum et malum (Gen. III, 5) .» Et illi ergo projecti de paradiso multimoda miseria edocti sunt et diabolum falsum promissorem et illum verum doctorem, qui dicit: Deus, quis similis tibi?

Nullus itaque propria virtute; sed nonnulli assimilantur tibi ex dono gratiae tuae. Nam in ista convalle lacrymarum, de qua clamamus ad te: Deus, quis similis tibi? quosdam facis tibimetipsi assimilari secundum mensuram donationis tuae. Alioquin frustra esset homo factus ad imaginem et similitudinem tuam, si omnes homines in regione longinqua dissimilitudinis tuae perirent. Sed non est ita, quia requiritur drachma perdita, et in ea reformatur [Col. 0303D] pulchritudo abolita: invenitur ovis perdita, et reportatur humeris pastoris: suscipitur filius prodigus ad patrem suum reversus: promittitur denique omnibus tui vultus, o Deus, lucida similitudo, qui suos inimicos diligunt et eis, prout valent, bene faciunt ad similitudinem tui, qui solem tuum oriri facis super bonos et malos, ac pluis super justos et injustos. Hac via sanctae charitatis, obedientiae ac pietatis obtinebitur Dei similitudo, quam nec angelus in coelo per extollentiam, nec homo in paradiso per inobedientiam valuit obtinere. Per aliam ergo viam redeundum est in regionem nostram, ad quam, cum venerimus, similes Deo erimus, et videbimus eum sicuti est. Redeundum quippe illuc est per humilitatem et obedientiam, unde cecidimus [Col. 0304A] per superbiam et inobedientiam, quatenus quod non possumus per naturam, simus per gratiam, Deo videlicet similes in ipso et cum ipso manentes, et hanc similitudinis gratiam et gloriam de ipso tanquam fonte inexhausto jugiter bibentes. Nam qui per se vel a se putat se aliquid esse vel posse, cum nihil sit a se vel possit, ipse se seducit, quia taliter esse vel posse solius est naturae divinae, quae sola est super omnia et potest, ac scit omnia per se nullo extrinseco egens adjutore. Quisquis igitur hominum vel angelorum talem potentiam vel scientiam sibi a semetipso usurpat perverse ambiendo Altissimi similitudinem, decidet in foveam dissimilitudinis, vel sicut diabolus inibi relinquendus, vel sicut homo longis funibus tribulationum exinde [Col. 0304B] retrahendus. Qui enim cum hominibus non flagellabuntur ut daemones, ipsi cum ipsis daemonibus tandem mittentur in abyssum cruciandi cum eis aeterno igne. Qui autem praedestinati sunt ad vitam aeternam, ne in abyssum sempiternae perditionis mittantur, plurimis tribulationibus flagellantur et ad viam sanctae humilitatis, velint, nolint, coarctantur. Quod ita esse, tam ego Ecclesia quam ego ecclesiastica persona multis experimentis didici. Nam, o Deus,

VERS. 20. Quantas ostendisti mihi tribulationes multas, et malas, et conversus vivificasti me, et de abyssis terrae iterum reduxisti me! Mihi volenti assimilari tibi Altissimo per extollentiam primi hominis, qui noluit ut servus teneri praecepto, ut nullo [Col. 0304C] sibi dominante fieret sicut Deus, mihi tali, ne talis permanerem, quantas ostendisti tribulationes tantae debitas extollentiae vel inobedientiae, quod nimirum patet in ipso primo parente priorum captivorum. Nam quia solvit praeceptum, prior ipse captivatus est, et ejus posteri simul in ipso captivati priusquam nati. Et haec ipsa captivitas quantas habeat tribulationes multas et malas, enarrari non potest, quamque in his Deo beato et ab omnibus tribulationibus extraneo tribulatus et captivatus homo sit dissimilis, item enarrari non potest. Unde non tam enarrando, quod est inenarrabile, quam certe admirando exclamare compellor: Deus, quis similis tibi? quantas ostendisti mihi tribulationes multas et [Col. 0304D] malas, numerosas quantitate, malas noxia qualitate! Has tribulationes multas et malas non solummodo immisisti, ut punires propter culpam, sed etiam ostendisti, ut erudires ad disciplinam, quorum alterum justitiae, alterum vero misericordiae opus fuit, ac proinde utrumque simul junctum vinum cum oleo profuit mihi vulnerato. Nam per haec duo conversus ad me, qui per culpam superbiae fuisti aversus a me, ut non remanerem cum praeposito mortis diabolo in morte sempiterna, vivificasti me, et de abyssis terrae iterum reduxisti me. Tu, Propheta magne, ad me mortuum conversus fecisti per temetipsum, quod fieri non potuit per baculum tuum, quia contractus ad meam parvitatem factus homo vivificasti me.

[Col. 0305A] Et hic modus erat vivificationis meae, quod de abyssis terrae iterum reduxisti me. Sicut aliud est creari, aliud recreari hominem: sic est aliud educi, aliud reduci eum de abysso terrae. Semel creatus est, et hujus divinae operationis penitus nulla est vel esse potest iteratio, quia creatus ex nihilo ulterius non redit in nihilum, ut iterum possit creari de nihilo. Attamen factus de nihilo sic naturali defectu ad nihilum tendit, cum penitus nihil esse non possit, ut ei semel creato multoties recreari sit necessarium per divinae pietatis assiduum sive continuum solatium. Similiter semel eductus est homo de abyssis terrae, in quibus latuit, cum adhuc sub aquis abyssi latens esset inanis et vacua et tenebrae fuissent super abyssum. Tunc opere divino aquis [Col. 0305B] abyssi congregatis in locum unum, de ipsis abyssis educta est terra, formandi hominis materia. Hujus divinae operationis nulla est iteratio, quia ultra non erit confusio rerum, qualis fuit in primordio mundi. Eductus autem de sub aquis abyssi mortalis homo cum esset cinis et pulvis, ultra modum suum se nimis extulit, quando suo Creatori, altissimo spiritui per superbiam praesumpsit velle assimilari credens deceptori dicenti: «Eritis sicut dii (Gen. III, V) .» Propterea dignus fuit audire: «Terra es, et in terram ibis (Gen. III. 19) :» quia aequitas judicii divini hoc exposcebat, ut quia se ultra coelum extulerat, sub coelo multis plagis humiliaretur, donec reverteretur in terram, unde sumptus erat, quod [Col. 0305C] morte corporali perficitur, quae omni homini ex Adam per concupiscentiam genito debetur.

Sed in homine uno sine concupiscentia carnali per operationem sancti Spiritus concepto, de virgine genito, reducta est humani generis terra in eam dignitatem, ut nihil haberet juris in eum mors corporis, in quo non erat mors animae; quia non habuit in se peccatum vel originale vel actuale. Attamen sponte admisit mortem indebitam, sponte descendit in abyssum inferni, mortuus quidem corpore, sed inter mortuos liber a morte animae. Non ergo dicat aliquis: «Quis descendit in abyssum?» quia «hoc est Christum ab inferis revocare (Rom. X, 7) ,» ait Apostolus. Solus illuc liber descendit; sed non solus inde rediit, quia multos inde secum [Col. 0305D] reduxit, ex quibus multi etiam corporaliter cum eo surrexerunt de abyssis terrae, id est de sepulcris, et introierunt in sanctam civitatem, et apparuerunt multis, ut in principio apparuit arida semotis abyssis. Haec fuit una reductio de abyssis.

Iterata vero est reductio de abyssis et de profundis, quae sunt in lacu miseriae animarum, per fidei sacramenta resurrectio prima, qua qui resuscitati perseverant, vivunt. In his secunda mors potestatem non habet, quae est extrema impiorum damnatio et projectio in abyssum dicente Judice: «Ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo, et angelis ejus (Matth. XXV, 41) ,» quibus nulla est reductio de puteo abyssi, de profundo inferni, de lacu miseriae, quia non est illis commutatio permanentibus in sua [Col. 0306A] malitia sine poenitentia. Porro praedestinatis ad vitam hominibus, qui vel innocentiam custodiunt post baptismum, vel dignos poenitentiae fructus faciunt ante obitum suum, postrema erit reductio de abyssis resurrectio corporum, non in judicium damnationis, cum «judicia Dei» sint «abyssus multa (Psal. XXXV, 7) ,» sed in gloriam illius commutationis qua, cum omnes resurgamus, non tamen omnes immutabimur. Nam «omnes quidem mortui resurgent incorrupti,» id est quantum ad integritatem membrorum perfecte integri, «sed non omnes immutabimur (I Cor. XV, 51) ,» ait Apostolus de se suique similibus, quia liberati de abyssis terrae tunc non opprimentur vel submergentur in lacum aeternae miseriae per judicia tua, Deus, quae sunt abyssus [Col. 0306B] multa, de quibus, ut jam dictum est, reduxisti me tertio iterata reductione. Sic, inquam reduxisti me universalem Ecclesiam, ut hoc in gratiarum actione commemorans digne adjiciam super omnem laudem tuam. Licet enim magnum et omni laude sit dignum quod semel eduxisti me de abyssis terrae in prima rerum formatione: tamen quia hoc faciendo non laborasti, dixisti enim: Fiat hoc, vel illud, et factum est ita, neque tunc in dicendo seu faciendo vel tu, Pater, laborasti, qui verbum bonum eructasti, vel tibi Filio, qui Verbum es Patris, fuit laboriosum gigni de corde Genitoris in partu non dolentis, sed aeternaliter gaudentis; neque tibi Spiritui sancto, qui tunc ferebaris super aquas abyssi, fuit [Col. 0306C] laboriosum taliter superferri, ut operatione totius Trinitatis homo educeretur de illis aquarum tenebrosis abyssis; verum nunc tu, Fili Dei, una in Trinitate persona, ut tertio educerer ego Ecclesia de abyssis terrae, ut dictum est, homo factus multum laborasti sustinendo in carne mortali diuturnam conversationem: in doctrina contradictionem, tanquam seductor fueris; in miraculis derogationem, tanquam in principe daemoniorum ea feceris, in victu subsannationem, tanquam vorax et potator vini fueris, postremo sputa, colaphos, flagella, vestem irrisoriam, spineam coronam, crucem et in cruce mortis turpissimae addictionem sustinuisti, cum per haec omnia de abyssis terrae iterum reduxisti me. Proinde super omnem laudem illius eductionis, [Col. 0306D] qua sine labore de abyssis terrae in principio eduxisti me, hanc laudem adjiciam et superextollam, qua de abyssis terrae iterum reduxisti me in laboribus et passionibus multis, ut et istas reductiones contemnentibus major sit culpa ingratitudinis, et eas, prout dignum est, recognoscentibus major materia et vehementior sit causa gratiarum actionis non solum pro universalibus illis iterationibus reductionis de abyssis, quae, ut ostensum est, habent numerum certum, sed etiam pro singularibus et particularibus, quae non habent numerum. Cum enim septies cadat justus in die ac resurgat, cumque septuagies septies peccanti et poenitenti promittatur peccatorum remissio, quae non est aliud quam de abyssis terrae toties iterata reductio: quis dinumerare [Col. 0307A] valeat quot et quantis iterationibus hujusce reductionis tu, Deus,

VERS. 21. Multiplicasti magnificentiam tuam, et conversus consolatus es me. Taliter enim per diversa et multa flagellorum et consolationum genera tuos filios Jonadab spontanea diligentia reducis de abyssis peccatorum, quoties ea inciderint et de profundis ad te clamaverint, ut quisque non solum universalibus, sed etiam particularibus reductionibus reductus de abysssis terrae habeat causam tibi in gratiarum actione assidue dicendi: Multiplicasti magnificentiam tuam, et conversus consolatus es me. Multiplicasti magnificentiam tuam in flagellis, quia multa flagella peccatoris, et multimodis flagellas omnem filium quem recipis. Attamen quia, cum [Col. 0307B] iratus fueris, misericordiae recordaberis, per ipsam misericordiam fulgura in pluviam faciens, quasi de austeritate ad lenitatem conversus consolatus es me, non sinens me inter flagella sic absorberi abundantiori tristitia, ut obrepat salutis desperatio, sed etiam inter flagella spe gaudendo per spem salutis obtineam rem. Quod evenisse mihi filio Jonadab sponte in flagellis humiliato et sponte per obedientiam paternae disciplinae captivato exinde constat, quod confessio peccati ad me accusandum, et gratiarum actionis ad te Deum laudandum jugiter in cordis devotione, ubi tu audis, frequenter in aure, ubi homines audiunt, resonat.

VERS. 22. Nam et ego confitebor tibi in vasis psalmi veritatem tuam Deus, quod est confessio laudantis: [Col. 0307C] et psallam tibi in cithara, sanctus Israel, quod est confessio poenitentis, carnem suam castigantis et crucifigentis cum vitiis et concupiscentiis ad gloriam sancti Israel, qui se pro suis in cruce sacrificavit, ut et ipsi sancti sint in veritate psallendo et citharizando in omni sanctitate. Psalterium namque vas sive instrumentum psallendi, quod de superiori sonat, significat Spiritum, qui desuper est, qui spe jam surrexit, et quae sursum sunt, sapit, ubi Christus est in dextera Dei sedens. Cithara vero ab inferioribus resonat significans corpus castigatum et laudibus Dei adaptatum, quod quidem de terra sumpsit originem, sed in resurrectione futura coelestem et angelicam accipiet impassibilitatem [Col. 0307D] in tanto majori gloria, quanto nunc magis exercitabitur in servitio divino bene psallendo et recte operando, quia bonus psalmus bonum est opus, et «bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime (Psal. XCI, 2) .» Proinde confitebor tibi in vasis psalmi veritatem tuam, Deus, hoc sciens quod psalmi et psalmorum verba seu cantica sunt quasi argentea vel aurea vasa veritatis, vinum et charitatis oleum continentia et servantia. Propter hoc sive in psalterio desuper sonoro per studium sanctae contemplationis; sive in cithara de subtus canora per studium bonae actionis, tibi, Deus, psallam in vasis psalmi oleo exsultationis plenis. Hoc faciam non per angariam crucem portando, sed voluntaria oris mei voluntarie sacrificando, et [Col. 0308A] inter sacrificandum in hilaritate, quam diligis tu Deus, exsultando: quoniam

VERS. 23. Exsultabunt labia mea cum cantavero tibi, et anima mea, quam redemisti. Exsultabunt labia mea, dum psallam spiritu: exsultabit anima mea, dum psallam et mente. Nam spiritu solummodo psallere, mente sine fructu existente, omnino est inutile. Spiritu vero psallere est memoriter psalmorum verba proferre; mente autem psallere est vitalem verborum sensum mente percipere, qui tunc dulcior est gustui animae, quam redemisti, Domine, cum suae redemptionis mysteria in psallendo ruminat, ut, verbi gratia, cum psallendo canit: Panem angelorum manducavit homo, non tam furfurem litterae sequendo quam similam spiritus illum intelligat [Col. 0308B] panem, non quem Moyses dedit, vel quem Moyses cum populo manducavit; quoniam illius manducatio etsi carnem aluit, non tamen ad redemptionem animae suffecit, sed quem Pater significavit, et in quo vitam mundo dedit, quo angelos immortaliter pascit. Quod quia Judaei non faciunt, occidentem litteram et non vivificantem sequendo spiritum, contemptibile est, quod psallentes offerunt, recteque illis per prophetam dicitur: «Offertis super altare meum panem pollutum (Malach. I, 7) .» Itaque ut anima mea, quam redemisti, Domine, de abyssis terrae iterum reducendo eam, valeat exsultare, non ero contentus in vasis psalmi extrinsecus nitorem argenteum seu fulgorem quasi aureum spectare, sed vinum laetificans cor hominis [Col. 0308C] et oleum exsultationis repositum in vasis ipsis gustabo, et videbo, quoniam suavis es, Domine, tu, qui de abyssis terrae iterum reduxisti me.

Gustum suavitatis hujus in vasis psalmi vas et ipse electionis Paulus acceperat, qui ad idem nos exhortans, et a contrariis dehortans aiebat: «Nolite inebriari vino, in quo est luxuria, sed implemini Spiritu sancto (Eph. V, 18) .» Et quasi dubitantibus, quibus ex vasis Spiritum sanctum haurire possemus, benevolus doctor vasa demonstrans, et quasi manu porrigens adjecit: «Loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis et canticis spiritualibus cantantes, et psallentes» non quidem semper coram hominibus in aperto, sed «in cordibus vestris [Col. 0308D] Domino (ibid. 19) .» In hujus impletionis spe, imo et quantum dederis impletionis ipsius adjutus re psallam tibi in vasis psalmi, cor meum exhibens tibi instrumentum psallendi, psallam, ut implear, et implebor, ut psallam, tibi, Domine; psallam, inquam, et psallens pro capacitate mea replebor, repletus efficiar et ego vas ex vasis psalmi plenum spiritu sapientiae et intellectus, spiritu consilii et fortitudinis, spiritu scientiae et pietatis, et replebit me ex vasis psalmi spiritus timoris Domini. «spiritus enim vitae» est «in his rotis (Ezech. I, 20) ,» in psalmorum vasis, digitis et manu Dei tornatis et rotatis. Sed quid, si nimis pigrum animal sum, ut cum his rotis elevatis a terra pariter non possim elevari, et quocunque rotae gradiuntur, pariter [Col. 0309A] gradi, ut psallens spiritu semper psallam et mente, idque semper versetur in corde, quod profertur ore? Hic est enim psallendi modus legitimus et semper a nobis desiderandus. Sed quid, si nitimur et non exsequimur, conabimur et relabimur, nunquid ideo a vasis psalmi sine fructu et vacui redimus, contestante Apostolo, quod in spiritu tantum et lingua psallentium mens sine fructu est? Sed consolatur me verbum angeli dicentis: «Pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .» Item vox Psalmistae dicentis: «Quoniam cogitatio hominis confitebitur tibi, et reliquiae cogitationis diem festum agent tibi (Psal. LXXV, 11) .» Quae est enim illa confitens Deo hominis cogitatio, nisi principalis illa Deo placendi et confitendi in psallendo intentio? [Col. 0309B] quae nisi relicta nobis a Deo semen esset etiam in psallendo, irruentibus interdum in nos noxiis aut vanis cogitationibus, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrhae similes essemus.

Nunc itaque hanc principalem Deo placendi, et confitendi intentionem acceptante Deo, de quo Psalmista: «Media,» inquit «nocte surgebam ad confitendum tibi super judicia justificationis tuae (Psal. CXVIII, 62) », et e diverso immissiones aliarum cogitationum me repellente vel invito sustinente, hujus cogitationis principalis a Deo relictae nobis reliquiae diem festum agent tibi, dum finis orationis melior erit quam principium psallentis et confitentis tibi, quoniam de abyssis terrae iterum reduxisti me, primo iterum confiteor me reductum in [Col. 0309C] anima, quam redemisti, secundo iterum in corpore meo, cujus primitiae in te, Christe, in his qui tecum surrexerunt, jam de abyssis terrae iterum reductae fulgent in coelo. Unde cum cantavero tibi, non solummodo exsultabit anima mea, quam tua morte redemisti, et vivificasti;

VERS 24. Sed et lingua mea tota die meditabitur justitiam tuam. Lingua exterior loquendi quidem et non meditandi est instrumentum. Sed cum hoc versatur in corde, quod profertur ore, ipsa quoque lingua carnis fit instrumentum bonae meditationis. Propter quod non dico: Lingua mea loquetur, sed dico: Meditabitur justitiam tuam. Nam in illa iterata reductione de abyssis terrae, quae intelligitur in [Col. 0309D] carnis beata resurrectione, ipsa quoque lingua carnis cum omnibus corporalibus membris ita efficietur spiritalis, ut rectius de illa dicam, quod meditabitur justitiam tuam, quam si dicerem, loquetur, quia loquela illic vocalis non erit necessaria, ubi linguae cessabunt, ubi prophetiae evacuabuntur, ubi sine monitore, Domine, memorabor justitiae tuae solius, ubi lingua mea tota die, id est, in aeternitate, sine fine meditabitur justitiam tuam. Tota, inquam, die absque nocturno timore: nox enim non erit illic. Tota, inquam, die in magna serenitate ac securitate, quae non est nec esse potest hic inter illos, qui quaerunt mala mihi; sed erit tunc plene, cum confusi et reveriti fuerint, qui quaerunt mala mihi. Confundentur enim et turbabuntur timore [Col. 0310A] horribili, et quasi cum reverentia, licet nimium tarda, mirabuntur in subitatione insperatae salutis, videntes mihi provenisse bona inaestimabilia, cum illi semper mihi quaesierint mala. Tunc enim erit sanctis locus securae exsultationis, cum impiis in divino judicio confusis et in abyssos terrae detrusis non licebit ultra dominari. Tunc erit solummodo vox exsultationis, et salutis in tabernaculis justorum cum Christo regnantium, sed non ita in tabernaculis militantium, ubi voces cum exsultatione psallentium crebro interrumpunt gemitus flentium et dolentium. Cui enim carnis adhuc sarcina gravato sic in vasis psalmi redundat oleum exsultationis, ut non interdum cogatur gemere de ipsorum vasorum vacuitate, sed, quod pejus est, vacuitate [Col. 0310B] simul et rarirate? Est enim domus misera, ubi vasa vinaria, seu olearia multa quidem sunt, sed vinum non habent sive oleum. Sed miserrima est illa, ubi nec ipsa inveniuntur vasa vini vel olei capacia.

Sic nimirum ubi disciplinata est psalmodia verbi gratia, canentium: «Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum, sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron, quod descendit in oram vestimenti ejus (Psal. CXXXII, 12) », et non est illic ipsum unguentum vel jucunditas fratrum cohabitantium in unum, vasa quidem psalmi spectantur pulchra, sed inania sunt et vacua, sicut antequam primitus educeremur de abyssis terrae, ipsa terra erat inanis et vacua, [Col. 0310C] nullo videlicet fructu frumenti, vini et olei adhuc venustata. Item cum alius Deo psallit: «Tuus sum ego, salvum me fac, quoniam justificationes tuas exquisivi (Psal. CXVIII, 94) ,» et est ipse servus mammonae, servus tot dominorum, quot vitiorum, nec ab ipsis vitiis aliquando sic justificari quaesivit, ut possit vere dicere Deo: Justificationes tuas exquisivi: nonne vas psalmi hujus etsi tinnule sonet in ore velut aes sonans aut cymbalum tinniens, vacuum est ab interna dulcedine atque illa veritate, de qua dicit bene psallens: Confitebor tibi in vasis psalmi veritatem tuam, Deus? At ubi neque forinseca servatur psallendi disciplina, ibi domus est miserrima, utpote nec vasa habens in se vel vacua, ut non dicam [Col. 0310D] plena. Et illius domus familiae necessaria est talis magisterii diligentia et sollicitudo materna, qualis fuit in illa vidua, quae cum fuisset una de uxoribus prophetarum, viro suo mortuo venit ad Eliseum prophetam in diebus suis maximum prophetarum, dicens illi: «Servus tuus vir meus mortuus est, et ecce creditor venit, ut tollat duos filios meos ad serviendum sibi. Et ille ait: Quid vis, ut faciam tibi? Quid habes in domo tua? Et illa dixit: Non habeo ancilla tua in domo mea quidquam, nisi paululum olei, quo ungar. Et ille: Vade, inquit, et pete a vicinis tuis vasa vacua non pauca, et claude ostium domus tuae super te, et super pueros tuos, et cum intrinsecus fueris, mitte in omnia vasa, et cum plena fuerint, tolles (IV Reg. IV, 1 et seqq.) .» Et factum est ita, quoniam de oleo modico in omnia vasa misso ipsa vasa fuerunt repleta ita, ut diceret propheta: «Vade, vende, et redde creditori tuo; tu autem et filii tui vivite de reliquo (ibid. VII) .»

Salvo nimirum sacratiore ac mystico sensu, quo vidua illa universalem significat Ecclesiam secundum notam dudumque a Patribus expositam allegoriam, suavitas moralitatis hic aspirat. Quaelibet namque anima verbis prophetarum credula quasi una de uxoribus prophetarum recte habet refugium ad illum Prophetam magnum, qui semel mortuus et mors mortis factus, ac destructo mortis imperio suscitatus ultra non moritur, et mors illi ultra non dominabitur. Huic recte suam paupertatem conqueritur [Col. 0311B] anima, cui prophetiae seu psalmodiae spiritus, qui erat vir ejus, est mortuus, de quo et duos filios habet subditos, scilicet activos et contemplativos, sed mortuo patre, spiritu videlicet exstincto, sic depauperatos, ut creditor ille pessimus diabolus, a quo peccati nummus homini datus est, eos tollere velit ad serviendum sibi. Sicut enim conjungit Apostolus duo haec: «Spiritu ferventes, Domino servientes (Rom. XII, 11) »: ita e contrario junguntur duo haec: Spiritu exstincto tepidi, servi diaboli. Cum enim tepidos recalescere nolentes minetur Dominus de ore suo emovendos, nisi poenitentiam egerint, quid illis in tepore suo permanentibus erit residuum, nisi ut leo rugiens quaerens quem devoret, eosdem incorporet sibi animales, [Col. 0311C] spiritum non habentes, et per hoc se a corpore Domini segregantes? Quae igitur spes consolationis in tanta desolatione? Illa nimirum, quae concipitur ex ore ac verbis prophetae docentis: «colligite vasa vacua non pauca (IV Reg. IV, 3) ,» petenda scilicet a vicinis. Nam ne de longe petantur exempla, unicuique patri seu matrifamilias vicina et disciplinata coenobia vasa psalmi sufficienter habentia sunt ad imitandum pigris discipulis proponenda, ut exinde petant vasa non pauca, studendo scilicet in consimili disciplina psallendi, et bene secundum Scripturas vivendi; quae scilicet vasa, etsi vacua sint apud eos, qui psallunt spiritu et mente, aut operantur bene, sed non ex devotione: attamen in [Col. 0311D] congregatione puerorum in domo clausa cum matre obedienter manentium et illi vasa offerentium, crescit oleum, fitque de parvo magnum, si vel una illic est anima de uxoribus prophetarum, quae in vasa mittit oleum pro posse attendendo sensum Psalmorum.

Claudatur ergo domus, ne dissoluti evagari possint pueri. Claudatur ostium, ut clauso ostio quisque puerorum et filiorum Ecclesiae oret Patrem suum, oransque laetificet matrem suam, id est eam, in qua nutritus est, congregationem. Sicut enim universalis Ecclesia mater est singulorum suorum, sic unaquaeque congregatio digna censeri inter uxores prophetarum recte mater dicitur singulorum, quos nutrit, quosque liberos esse cupit a servitio creditoris. [Col. 0312A] Huic accedit ad augmentum consolationis, quod in domo disciplinata et regulariter clausa mater nostra, quae sursum est libera, familiare habet suis commanere filiis ordinate psallentibus et vasa illi offerentibus. Ex illa namque sunt «principes conjuncti psallentibus in medio juvencularum tympanistriarum (Psal. LXVII, 26) », sancti videlicet angeli, quorum in conspectu psallam tibi Deus. Nam et ego confitebor tibi in vasis psalmi, psalmos ipsos, et psalmorum cantica, utpote vasa, quae fabricata sunt manu artificis in conspectu supernae matris proponens interdum plena, interdum semiplena, interdum vacua. Quae plena fuerint vino vel oleo laetitiae, tu conservare digneris: quae semiplena seu vacua fuerint, adimpleri postulo saltem [Col. 0312B] per reliquias cogitationis, quae diem festum agent tibi. Bonum quidem esset ac maxime optandum, ut primitiae cogitationum in vasis psalmi offerantur, et sic ipsa vasa plena inveniantur, ut nec unum sit in psalmo verbum vacuum, sed in toto psalmo a principio usque ad finem psallatur sapienter, ita ut sapiat in palato mentis intellectus verborum. Sed quis mortalium gloriari poterit se ita sapienter psallere, ut sapiant a principio psalmi usque ad finem primitiae cogitationum cum reliquis omnibus psalmodiae verbis integro sensu prolatis? Si est aliquis ita sapienter psallens, magnus est coram Domino et coram hominibus venerabilis, attamen paucis imitabilis. Mecum bene agitur, si de reliquiis cogitationum dabitur mihi agere diem [Col. 0312C] festum. Reliquiae ciborum, quae supersunt comedentibus, parvae sunt comparatione ciborum, quorum sunt reliquiae. Sic in comparatione illius, qui omnino sapienter psallit, meum sapere quasi reliquiae parvae sunt in paucis cogitationibus diem festum agentibus. In ipsis est illud paululum olei, quo ungar, quodque in vasa vacua dispertitum sic spero posse augmentari ex benedictione magni Prophetae, ut non solum sufficiat mihi aegrotativo vel aegrotanti ad salutiferam unctionem, sed et pueris meis vasa mihi afferentibus, id est, mecum disciplinate psallentibus ad omnimodam liberationem a creditore atque ad sufficientem sustentationem vitae sobriae, justae ac piae, in qua sit

Gloria Patri de sobrietate, Filio de justitia, Spiritui [Col. 0312D] sancto de pietate: sicut erat in principio praedestinata ista gloria in filiis Jonodab permansura Patri et Filio et Spiritui sancto in omnia saecula. Amen. Notatur enim sobrietas filiorum Jonadab in eo, quod vinum non biberunt; justitia in eo quod ex injuncta sibi obedientia in tabernaculis extra civitates habitaverunt; pietas in eo quod hoc totum sibi a patre pie mandatum, pie observaverunt non ex tristitia aut necessitate, sed ex hilaritate, quam diligit Deus, cui ut dictum est, de hac ipsa sobrietate, justitia et pietate sit semper et ubique gloria: sicut erat in principio praedestinatum et praeordinatum ante tempora saecularia. Amen.

[Col. 0313A] Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis. Psalmo isto quarta jam recapitulatione ad summum spei nostrae revocamur dum dicitur: Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis, etc. Quod dicit: da, jam primo adventu factum est. «Pater» quippe «non judicat quemquam; sed judicium omne dedit Filio (Joan. V, 22) .» Ipsum autem judicium secundo adventu futurum est, quando Rex iste juxta veritatem evangelicam sedebit in sede majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes. Illic in eo metus est, quia judicabit in justitia; in eo vero spes, quia parcet pauperi et inopi et animas pauperum salvas faciet. Habet autem hic psalmus hunc titulum:

VERS. 1. PSALMUS DAVID IN SALOMONEM.

[Col. 0313B] David, inquam, Prophetae respicientis in Christum, qui est verus Salomon, verus pacificus. Ipse enim posuit pacem inter Deum et homines, inter angelicam et humanam creaturam, inter Judaeos et gentiles, de qua pace psalmus hic: Orietur, inquit, in diebus ejus justitia et abundantia pacis. Salem interpretatur pax, unde Salomon denominatur, quod est pacificus. Quo nomine antiquus ille Salomon in figura, Christus vero in veritate nominatus est. Ipse enim gentibus diruens idololatriam, et in Judaeis legem mandatorum evacuans, quae invicem abhorrebant, utrosque populos fecit unum in fide, per quam eosdem reconciliavit cum Deo. Addidit quoque pacem super pacem, quia post pacem reconciliationis [Col. 0313C] dat pacem immortalitatis, sicut ipse de utraque dicit in Evangelio: «Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV, 27) .»

In hunc Salomonem, id est Christum commendandum dirigitur iste psalmus, qui ejus utramque naturam quartus ostendit. Primo orat futurum judicium Filio dari, et per eum prius populo dari pacem. Secundo, asserit quod oravit addens de aeternitate illius ibi: Judicabit pauperes populi. Tertio, dicit quis et qualis venturus et quanta reverentia regnaturus ibi: Descendet sicut pluvia in vellus. Quarto, qualiter utilis ibi: Quia liberabit pauperem a potente. Quinto de honorificentia ejus et nostra per eum ibi: Et vivet et dabitur ei de auro Arabiae. Sexto, intentionem aperit, cum et hortatur ad laudem [Col. 0313D] ejus benedicendos in ipso ibi: Sit nomen ejus benedictum in saecula. Septimo, laudat eum ipse Propheta ibi: Benedictus Dominus Deus Israel. Praevidet Propheta quod, cum modo judicet occulte tota Trinitas Deus, in futuro tamen Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio; non quin haberet illud in una Deitate cum Filio, sed ut in homine venturo illud offenderet. Quod ergo praevidit orat, et ait:

[Col. 0314A] VERS. 2. O Deus Pater, da judicium tuum regi Christo, quia Filius hominis est. Ipse namque in eo quod Filius tuus est, habet aeternaliter aeque ut tu, Pater, potestatem judicandi. Sed quia ipse Filius tuus, Filius quoque hominis, et homo factus est hominem assumendo, tu eidem homini assumpto da judicium facere soli visibiliter, quod tota Trinitas faciet invisibiliter. Et quidem non est potestas, nisi a te, qui regnare facis aliquando hypocritam propter peccata populi, et injustos justis dominari permittis justo quidem judicio, quantum ad te, sed injusto, quantum ad se, quia quod tu juste ordinas, illi non juste prosequuntur abutentes data sibi potestate, ut Pilatus inique judicans Regem filium Regis, aliisque tales judices justos ejusdem [Col. 0314B] Regis servos injuste judicantes. Ut ergo talibus judicibus judicium sine justitia exercentibus non sit liberum, prout volunt, contra justos dominari, tu, Judex omnium, qui cum tranquillitate et cum magna reverentia disponis omnia per judicia semper justa, licet ipsa judiciorum justitia interdum sit occulta, tu, inquam, Judex omnium, da judicium tuum Regi, scilicet homini uncto in regem, tali unctione misericordiae tuae, qualis praefigurata est in unctione Salomonis Regis filio Regis, mei scilicet, quia ego David rex illum genui, et in throno meo regnare disposui cum pace, sedata undique adversariorum infestatione? Sic et tu, Deus Pater, undique humiliatis et subjugatis inimicis pacis judicium tuum da Regi filio Regis, quem tu, Rex, a te genitum [Col. 0314C] ita unxisti prae consortibus suis, ut non solum in sua tibi consubstantiali Divinitate sanctus, sed etiam in sua uncta humanitate a se sanctificatus idoneus sit, non solum invisibiliter tecum, sed etiam visibiliter per se ac membra sua regere omnia et judicare. Unde cum sederit in sede majestatis suae judicare saeculum per ignem, sedebunt et illi secum judices, qui mundum spernentes eum fuerint secuti. Non solum autem judices erunt in illo extremo judicio, sed et antea, potestate sibi data ligandi et solvendi. Quae potestas quoties usurpatur a filio iniquitatis, a filio perditionis, Antichristo scilicet ac membris ejus, agitur quidem judicium, sed sine justitia.

[Col. 0314D] Ut ergo exterminetur de regno tuo haec potestas inique judicantium, tu, Judex juste, judicium tuum Regi da, et justitiam tuam filio Regis, ne sit in regno tuo ullum judicium sine justitia. Justitia dico, non legis, quae ex operibus est, sed tua, quae ex fide est, quae justificat credentes in eum, qui justificat impium, quia justus ex fide vivit, et sine ipsa nulla est vera justitia: unde nec vita, quia, ut dictum est, «Justus ex fide vivit (Rom. I, 17) .» Fidei ergo [Col. 0315A] justitia in illa unctione Salomonis fuit praesignata, qua unxit eum Sadoch sacerdos et Nathan propheta. Sadoch enim interpretatur justus, Nathan dedit vel dantes, quibus nominibus illa significatur justitia, quae non est ex hominibus per legis opera sed, per fidem fideique sacramenta et illis congrua opera desursum data secundum gratiam, qua omne datum optimum et omne donum perfectum desursum et a Patre luminum, apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio. Tu ergo, Pater luminum, apud quem non est transmutatio, qui intransmutabiliter disposuisti regnaturum in homine assumpto Filium tuum, praecave ne regnet, illo supplantato, Adonias, qui dicit in corde suo: «Ego regnabo (III Reg. I, V) .» Quo dicto notatur [Col. 0315B] ambitio vel quod pejus est, Absalon scilicet manifestus persecutor. Exterminentur ambo isti et interveniente Bethsabee, sancta scilicet Ecclesia soli Salomoni detur potestas plenaria in tanta pace tenenda, ut ei suisque amicis liceat sine perturbatione frui deliciis, quae continentur in ejus canticis, quae propter sui excellentiam dicuntur Cantica canticorum, sicut ob similem causam dicitur ipse verus Salomon Rex regum, Dominus dominantium et Sanctus sanctorum. Qui cum sit Rex legitimus, utpote Filius Regis aeterni, Filius tuus, o Deus Pater, qui regis omnia: tamen ut doceat non usurpandum cuiquam regiminis officium (neque enim recte quisquam sumit sibi honorem, sed vocatus a Deo tanquam [Col. 0315C] Aaron), et ipse licet Regis Filius cum reverentia exspectat Patris vocem dicentis: «Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae. Reges eos in virga ferrea (Psal. II, 8, 9) .» Vox ista Regis Patris Filium suum regnare disponentis et dicentis: «Reges eos in virga ferrea,» in hoc psalmo ad Salomonem dictato desideratur, cum psallentibus dicitur: Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuum filio Regis. Da judicium, et justitiam homini assumpto in personam Filii tui, ut habens potestatem in terra dimittendi peccata dimittendo ipsa peccata justificet impios et peccatores poenitentes, damnet impoenitentes aut ficte poenitentes, deponat potentes de sede per ambitionem praesumpta, quo modo Salomon [Col. 0315D] deposuit Adoniam fratrem suum affectantem per hoc regnum, quod Abysag Sunamitem petiit in conjugium judicante Salomone contra animam suam sic Adoniam locutum esse, ut per affectatum reginae conjugium postularetur ei et regnum. Dixit enim ad matrem suam: «Quare postulas Abysag Sunamitem Adoniae? Postula ei et regnum (III Reg. II, 22) .» Sic deprehensa iniquae ambitionis fraude jussit rex regni sui insidiatorem interfici.

Similiter inter duas meretrices deprehensa fraudulentia, ei, quae fuit mater viventis pueri, praecepit ipsum puerum dari. Semei quoque maledicum sibi deputatis poenitentiae terminis non contentum praecepit occidi, et alia multa exercuit judicia justa in figuram veri pacifici Filii Dei, cui tam in suis [Col. 0316A] membris, quam in propria persona psallens in Salomonem peto judicium dari a te, Pater omnipotens, ut possit judicare populum tuum in justitia et pauperes tuos in judicio vero, id est in justo judicio. Pauperes dico tuos, tuo scilicet spiritu pauperes, id est humiles factos juxta illud: «Beati pauperes spiritu (Matth. V, 3) .» Pauperes istos judicet regno suo dignos judices et milites, ita dicens: «Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei (Luc. VI, 20) .» Ut autem isti pauperes libere possint in regno Salomonis judicare ac militare, atque una cum ipso et sub ipso regnare, ipse per se ipsum judicium et ultionem exerceat contra sui regni perturbatores ambitiosos, Adoniae similes humiliando, meretrices filiorum suorum interfectores a veris matribus [Col. 0316B] distinguendo, primo Synagogam a sancta Ecclesia discernendo, deinde in Ecclesia omnem sectam pravam quasi meretricem, et suorum filiorum interfectricem damnando, maledicos quoque Semei consimiles, Absalonis consocios, imo Antichristi ministros, Christi persecutores, veri Salomonis blasphematores mortui, nisi vere poeniteant, addicendo, quod facere est judicare populum tuum Deus in justitia, et pauperes tuos in judicio. Dicendo tuum judicium, tuam justitiam, tuum populum, tuos pauperes, ostendo tua omnia esse illius, et quae sunt ejus, tua, ut ipse ait ad te Pater: «Omnia mea tua sunt, et omnia tua mea (Joan. XVII, 10) .» Haec quidem omnia data sunt Filio ab aeterno, tamen dabuntur eidem, quia Filius hominis est, ut in homine ostendantur [Col. 0316C] manifeste, quae ante hominis assumptionem data sunt occulte ipsi aeterno Filio Regis aeterni. Qui per Spiritum sanctum conceptum et natus homo de homine, Filius hominis factus habere coepit membra humana et in suo singulari corpore, quod est in Patris gloria exaltatum super omnia, et in suo magno corpore, quod est Ecclesia sancta. In quibus quidam sunt magni ut montes, quidam parvi ut colles, quidam vero minimi, campis aut vallibus comparandi.

Et quia in regno Salomonis pacifici nihil est acceptius pace ipsa, quae exsuperat omnem sensum, quaque junguntur coelestia et terrestria, ita ut fiant utraque unum regnum per omnia pacificum, primo [Col. 0316D] ab ipso Rege pacifico in die triumphali resurrectionis ejus ipso dicente ad montes: «Pax vobis (Joan. XX, 26) .» Suscipiant ipsi montes, apostoli videlicet pacem diruto pariete inimicitiarum per sanguinis ac mortis ejus inaestimabile pretium. Suscipiant, inquam, pacem reconciliati Deo, qui et posuit in eis verbum reconciliationis, ut se agnoscant suscepisse pacem non solummodo sibi custodiendam, sed et populo conferendam. Propterea dico: Suscipiant montes pacem populo, ut non solum sit ipsis peccatorum remissio, quae vera pax est, et reconciliatio ad Deum, sed et quorum remiseritis peccata, remittantur eis, in populo. Factum est hoc, ubi stans in medio discipulorum Salomon verus dixit eis: «Pax vobis. Hoc dicens revera osculatus est eos osculo oris sui. [Col. 0317A] Nam et insufflavit eis dicens: Accipite Spiritum sanctum (Joan., XX, 22) .»

Non autem suffecit ad pacificandum regnum suum totum solos montes ab eo accepisse Spiritum sanctum per tale osculum diu in Canticis canticorum praeoptatum, nisi etiam speciosi pedes evangelizantium pacem dirigerentur in viam pacis ad dandam scientiam salutis plebi ejus. «Dixit ergo eis iterum: «Pax vobis,» et adjecit: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos (Joan. XXVI, 21) .» Ac si diceret: Sicut misit me Pater pacem vobis montibus dare, ita et ego mitto vos pacem populo dare; non quod vos sitis auctores tanti muneris et gratiae, sed sic vos existimet populus ut ministros meos et dispensatores mysteriorum sacrorum secundum [Col. 0317B] mensuram donationis meae, ac proinde non alter adversus alterum infletur seu glorietur dicendo: «Ego sum Pauli, ego Apollo, ego Cephae, ego autem Christi (I Cor. I, 12) ,» cum sint omnes neque a Paulo Pauliani, neque ab Apollo Apolliani, sed a me Christo Christiani denominandi, per quemcunque ministrum baptizati, confirmati, ordinati seu consecrati. Hoc notificari populo est pacem dari populo, ut non sit schismatis ulla occasio in regno meo pacifico, cui ego verus Salomon «pacem do, pacem relinquo (Joan. XIV, 27) .» Pacem quippe meam do vobis montibus tenendam: pacem quoque relinquo vobis in populo docendam, secundum quod optatur in psalmo, ubi dicitur: Suscipiant montes pacem populo. Ipse populus accipiens pacem a montibus [Col. 0317C] dicat in gratiarum actionem: «Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi (Psal. CXX, 1) .» Sed quia ipsi montes non sunt hujus pacis et auxilii creatores vel auctores, consequenter subnectat: «Auxilium meum a Domino, qui fecit coelum, et terram (ibid., 2) ,» ac proinde auctor est omnium gratiarum tam in terrestribus et visibilibus utilitatibus, quam in coelestibus et invisibilibus fructibus dans terrestria bona populo suo ad utendum, coelestia vero ad fruendum: fructus enim Spiritus sunt charitas, gaudium, pax et caetera hujusmodi charismata, nunc et in aeternum permansura, ac proinde meliora his, quae cum vita praesente transitura sunt.

[Col. 0317D] Inter omnia vero charismata pax, quae et charitas nominatur, est eminentior in regno sive in thalamo Salomonis, plus illam unam reginam, illam unam columbam perfectam et electam suam diligentis quam sexaginta reginas, scilicet virtutes alias post illam unicam diligendas. Ideo principaliter suscipiant montes pacem populo afferendam et offerendam: deinde suscipiant et colles justitiam populo similiter annuntiandam, quia regnum Salomonis veri «non est esca et potus, sed justitia, et pax et gaudium in Spiritu sancto (Rom. XIV, 17) .» Colles minores montibus ipsi sunt apostolorum discipuli, pacis, et justitiae post ipsos ministri. Et quidem montes pacem primi susceperunt, quia quod ante adventum sancti Spiritus Christo praedicante crediderunt, [Col. 0318A] hoc eodem Spiritu adveniente atque intellectu adimplente corda eorum plene intellexerunt, et in hoc intellectu pacem servaverunt; quoniam et tunc neque a Scripturis neque a se invicem in intellectu veritatis dissenserunt, sicut apparet in eo, quod pacem populo gentium concorditer ipsi apostoli praedicaverunt, et hoc ita faciendum per Scripturas confirmaverunt. Sed eorum discipuli quasi colles montibus minores non erant in hac doctrina concordantes, quoadusque a montibus aeternis illuminati hanc fidem susceperunt, ut crederent, quod non Judaeorum Deus tantum, sed et gentium. Hac igitur fide persuasa colles acceperunt justitiam, quia justus ex fide vivit, nec est ulla vera justitia sine fide apostolica, qua docetur Ecclesia sancta non in [Col. 0318B] Judaeis coarctata, sed in omnes gentes adeo dilatata, ut recte dicatur Catholica, id est universalis, eo quod per ipsam undique ampliatam admirabile est nomen Domini in universa terra, non in sola Judaea vel in aliqua particulari secta, quae ab universali Ecclesia invenitur divisa. Qui ergo secreta Scripturae sacrae mysteria cum apostolis intelligunt et diligunt, ipsi quasi montes tenebrosa aqua, quae in nubibus aeris est, altiores habent pacem cum Deo et inter se. Qui autem talium doctrinis credunt et mandatis obediunt, ipsi quasi colles infra nubes quidem sunt, eo quod obscuram litteram non intelligunt, sed fide simul et obedientia justificantur.

Aliter: Suscipiant montes pacem populo non solum per os proprium dicente vero Salomone: «Pax [Col. 0318C] vobis,» verum et per ora episcoporum in ejus vice dicentium: Pax vobis. Item sacerdotibus catholicis dicentibus: «Dominus vobiscum,» vel: «Pax Domini sit semper vobiscum,» suscipiant montes, id est, omnes, qui in sublimitate sunt, principes populorum pacem populo necessariam, et colles, minora gerentes officia, magnates regiminis tam saecularis quam spiritualis ministri suscipiant justitiam, ut et mundi cursus pacifice in regno Salomonis dirigatur, et Ecclesia sancta tranquilla devotione laetetur

Aliter: Suscipiant montes pacem populo, ut pacem unitatis et compagem concordiae servent in populo. Haec enim debet esse vigilantia summa summorum in Ecclesia principum, ne superbe dominando in [Col. 0318D] clero et abutendo principatu suo schismata faciant in populo Salomoni subjecto. Suscipiant etiam colles justitiam sic praesidendo et praeeminendo campis et vallibus, ut non desinant subesse obedienter suis majoribus, scilicet montibus, ante omnia monti montium Regi regum, Salomoni vero, contra cujus imperium nulli penitus est obediendum, cui obedire vera est justitia non solum in his quae per semetipsum praecepit, sed etiam per eos de quibus dicit:» Qui vos audit, me audit; qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) .» Per hos enim suos vicarios juste jucidantes,

VERS. 5. Judicabit pauperes populi, et salvos faciet filios pauperum, et humiliabit calumniatorem. Pars secunda, qua fructus praemissae orationis affirmatur. [Col. 0319A] Ac si dicatur: Ecce quod concupivi, jam in spiritu video: quod speravi, jam teneo in certitudine fidei, quae certum est argumentum rerum non apparentium carneis oculis, cum sint manifesta oculis fidei. Petivi enim judicium Regi Salomoni, filio Regis dari, et exaudita est oratio mea. Nam ipse data sibi omni potestate in coelo et in terra judicabit pauperes populi, et salvos faciet filios pauperum. Populus christianus in regno Salomonis ante ipsius extremum judicium sic est confusus, ut sint in eo divites, quibus dicitur: «Vae vobis divitibus, quia habetis consolationem vestram (Luc. VI, 24) :» et pauperes, de quibus dicitur: «Beati pauperes spiritu (Matth. V, 3) .» Sed nunc particulariter et in ultimo examine universaliter ipse Judex [Col. 0319B] justus judicabit pauperes populi discernendo eos a divitibus, ut regnum coelorum talibus promissum soli accipiant, sequestratis inde divitibus, qui nunc saturati postea esurient, nunc ridentes postea flebunt et lugebunt. Judicabit ergo pauperes populi solos eos faciens haeredes regni pauperibus promissi, quoniam et hic regnare incipiunt regendo carnem suam et omnia sibi subdita ( Rex enim a regendo seu recte agendo nominatur), et in futuro amplius regnabunt. Hic regnant more David bellatoris inclyti, dum non sinunt regnare peccatum in suo mortali corpore ad obediendum pravis desideriis, quae militant adversus animam; sed in futuro amplius regnabunt more Salomonis pacifici Regis, [Col. 0319C] quando nec erit nec esse poterit peccatum in eorum corpore tunc immortali et impassibili, quia tunc ipsi pauperes populi erunt sicut angeli Dei. Sic judicabit pauperes populi verus Salomon, quibus ipse utpote perfectis in monte loquens et aperiens os suum grandi enuntiatione dixit: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) .»

Et salvos faciet filios pauperum, scilicet minores majorum, tamen pro suo posse imitatores, quibus in loco campestri loquens mediocri enuntiatione dixit: «Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei (Luc. VI, 20) .» Et quidem tam in monte, quam in campo non aliis atque aliis discipulis loquebatur, sed tamen ipsa locorum diversitate inter perfectos [Col. 0319D] et minus perfectos pauperes tanquam inter patres magnos et eorum filios minusculos distinctio est notanda. In principio denique nascentis Ecclesiae Domino in monte sedente atque ad culmen summae perfectionis provocante se sequentes, accesserunt ad eum discipuli ejus sicut domestici, sicut perfecti, sicut alacres altiora quaeque virtutum studia viriliter appetentes: nunc autem quasi descendens de monte stat Jesus in loco campestri, condescendens parvulis apostolorum filiis et imitatoribus, ut salvos faciat ipsos filios pauperum, scilicet apostolorum. Qui quoniam pro patribus nati sunt Ecclesiae filii, ac proinde principes constituendi super omnem terram, Salomon verus ipsos honorabit, ac salvos faciet in regno suo, et per ipsos humiliabit calumniatorem, [Col. 0320A] quoniam infirma mundi eliget, ut confundat fortia, et ignobilia et contemptibilia, ut ea, quae sunt, destruat.

Calumniator est diabolus, qui per calumniam bonis detrahit, eosque deprimere nititur, in quantum a Deo permittitur, sicut de viro simplici et recto ac timente Deum dixit: «Nunquid gratis Job colit Deum?» (Job I, 9.) Sed Salomon verus, et in propria sua persona, secundum quod homo est, gratis Deum colens, Patri suo usque ad mortem obediens, aliosque suo exemplo pertrahens ad eamdem obedientiam, gratis imitandam, sic humiliat calumniatorem, ut evidens fiat ejus mendacium, quo calumniatur vitam bonam bonorum, quippe accusator fratrum et calumniator accusans eos in conspectu [Col. 0320B] Dei die ac nocte, id est, in prosperis et adversis, quomodo beatum Job calumniabatur et accusabat in prosperis, quod non gratis coleret Deum, similiter, et in adversis per ora calumniantium amicorum et uxoris, maxime autem per os Eliu detraxit ejus perfectioni multis versutiis, quibus omnibus per os ipsius Job, et maxime per os Dei loquentis pro eo falsificatis humiliatus et confutatus est calumniator, ostensa viri simplicis et recti ac timentis Deum virtute praeclara, qua et inter prospera humilis, et inter adversa securus, a dextris et a sinistris per arma justitiae munitus, nec divitiis corruptus est ad extollentiam, nec miseria motus ad impatientiam.

[Col. 0320C] Per amplius autem, et perfectius in illo viro simplici et recto, qui non solum vir, sed et Deus est, Filius hominis et Filius Dei, calumniator iste humiliatus est, et humiliabitur usque in finem, falsificatis ejus ministris primo Judaeis, qui per calumniam dixerunt eum seductorem, magum, malefactorem daemonium habere et insanire, deinde paganis deos factos ipsi Deo factori, deos perditores ipsi Deo salvatori calumniose praeferentibus, nec non haereticis ipsius gloriae detrahentibus, et postremo falsis fratribus, fictis christianis, qui verbis eum confitentur, factis autem negant. His omnibus falsificatis et confutatis humiliabit calumniatorem per pauperes populi, quos judicat longe discernens eos a populo in loco campestri constituto per culmen [Col. 0320D] sanctae contemplationis, et per filios pauperum, quos in ipso populo salvos facit manentes quidem in loco campestri cum populo, sed in hoc distinctos a populo, quod ad eos principaliter et specialiter fit sermo Salomonis dicentis: «Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei (Luc. VI, 20) .» Nam sicut sedens in monte pauperibus, quos tali celsitudine dignos judicat, os suum aperit, ut magna sublimiter audiant: sic stans in campo elevatis oculis suis in filios pauperum specialiter intendit, ut audita patenter intelligant. Per haec ergo duo genera pauperum vel in monte contemplantium sedentem et transfiguratum Salomonem verum, vel in campo stantium et stando laborantium stantique Salomoni collaborantium, juxta quod unus talium dicit: «In [Col. 0321A] quo laboro usque ad vincula (II Tim. II, 7) .» Et ad fidelem discipulum, «collabora,» inquit, «Evangelio Christi (II Tim. I, 8) ;» per haec, inquam, duo genera pauperum verbo vacantium et in verbo laborantium, Salomon verus humiliabit calumniatorem diabolum et Antichristum, quorum uterque multum confundetur, quando videbit pauperes apostolos et filios pauperum, scilicet imitatores eorum, judices saeculi, vera mundi lumina, coruscare in potestate judiciaria et miraculorum, seu, quod excellentius est, morum praerogativa, in eis ipso rege Salomone opus suum, opus mirificum, opus gloriosum, quo exaltans humiles pauperes et deponens elatos potentes humiliabit calamniatorem in suis membris omnibus diebus, qui sole oriente et occidente [Col. 0321B] formabuntur, usque ad consummationem saeculi.

VERS. 6. Et hoc agens permanebit cum sole et ante lunam in generationes generationum. Sicut enim solis ortu et occasu dies formabuntur, et lunae candore interdum nox ut dies illuminabitur, quando videlicet luna plena est, interdum vero lumine ipsius imminuto pars noctis obscurabitur, et in hoc opere suo duo luminaria permanebunt usque in finem temporum per successiones generationum generationibus ordinate succedentium, ne ulli unquam tempori desit ministerium istorum duorum luminarium: sic ipse Salomon Rex justitiae verusque Sol justitiae suae claritatis nunc manifestatione dies formando, [Col. 0321C] nunc occultatione creans noctes et formans tenebras in omnes generationes generationum tempora ornabit usque ad consummationem saeculi, ne unquam stante saeculo deficiat religio Christiana prosperitatibus diurnis et adversitatibus nocturnis jugiter exercenda, neque in die prosperitatis luce solari, quae est splendor gloriae in vero Salomone, neque in nocte adversitatis luce lunari, quae est candor conversationis ejus, unquam destituenda. Nam conversatio Salomonis hujus in carne mortali et passibili habita prae oculis inter adversa demonstrat vias vitae ac patientiae, ne timeamus a timore nocturno vel a negotio perambulante in tenebris: transfiguratio vero ejus in monte, qua facies ejus resplenduit sicut sol, vel potius glorificatio [Col. 0321D] ejus in excelso throno paternae majestatis habita prae oculis in sui comparatione vilescere nobis facit gloriam mundi et florem carnis in tempore prosperitatis, ne unquam laedamur a sagitta volante per diem, vel a daemonio meridiano, dum fidei et spei oculis jugiter praesens est visio desiderabilis hujus claritatis, quomodo praesentia solis non defutura est unquam diebus formandis.

Quia vero noctibus creandis aliquando subtrahitur praesentia lunae lucentis, recte cum dictum sit prophetice, quod permanebit cum sole Salomon semper adfuturus Ecclesiae suae pacificatae per se regem pacificum, quomodo sol visibilis aderit semper diebus per ejus praesentiam formandis; recte, inquam, cum satis congrue dictum sit: Permanebit [Col. 0322A] cum sole pro expressa solis et ipsius apta similitudine dici non debuit: Permanebit cum luna, quia similitudo ipsius cum luna usque adeo claudicat, ut maxima dissimilitudo intercedat, cum illa saepe nocturnas tenebras absentata vel obscurata destituat, interdum quoque eclipsin sustineat: Christi autem conversatio humana in oculis fidei evadens quasi luna perfecta in aeternum semper sui candoris ostensione faciat, ut nox sicut dies illuminetur. Ille igitur Salomon, qui dicitur permanere cum sole propter congruam similitudinis convenientiam, ipse dicitur permanere ante lunam propter sui candoris etiam secundum opera sua humana permanentiam et ostensam inter adversa suam patientiam, quae quasi luna perfecta in aeternum permanebit, nam [Col. 0322B] patientia pauperum non peribit in aeternum, dico illorum, de quibus jam dictum est, quod judicabit pauperes populi, et salvos faciet filios pauperum.

Aliter: Permanebit cum sole et ante lunam, id est, cum temporibus et ante tempora per solem et lunam disterminata. In generationes generationum, quia dum generatio praeterit et generatio advenit, ipse a solis ortu usque ad occasum jugiter nomen suum laudabile ostendit et clarum sicut sol et plus quam luna. Sol enim in se jugiter clarus Deum Patrem significat, splendor solis Deum de Deo genitum, scilicet Filium. Qui cum sit splendor gloriae et figura substantiae ejus, tamen, ut purgationem peccatorum faceret, visus est ad tempus in passione [Col. 0322C] sua obscuratus, quod et sol iste visibilis eo moriente sua obscuratione testatus est. Verum dum ascendit super occasum devicta morte resurgens et «orto jam sole (Marc. XVI, 2, 9) » discipulis suis apparens magna claritate rutilans, per potentiam in coelo et in terra sibi datam clare ostendit, quod ipse splendor solis, ipse Filius aeterni Patris cum ipso Patre suo, qui Sol aeternus est, et ipse nihilominus dici potest Sol justitiae clarificato jam suo corpore. Quod nimirum cum tempore defectivae mortalitatis, propter nos assumptae, dici potuerit corpus lunare: nunc ex quo decorem gloriae divinae induit, corpus solare creditur esse, soli visibili per hoc aliquatenus assimilatum, quod sicut in corpore solari [Col. 0322D] tota virtus ignis aetherei habet fontem suum, sic in corpore Domini omnis plenitudo divinitatis corporaliter habitat, atque inde radios gratiarum dispensat in generationes generationum, id est in regeneratos a prima generatione in secundam translatos. Primae generationes sunt, quibus mortaliter generamur: generationes vero generationum sunt, quibus Ecclesia natos ad mortem regenerat ad salutem. Quia ergo non omnibus generatis, sed solis regeneratis iste sol impertit splendorem suum, recte dicitur permanere in generatione generationis vel in generationes generationum sive in saeculum saeculi, ut habent codices quidam.

Item sicut sol iste de coelestibus ac terrenis aequaliter elementatus, de coelestibus claritatem, de terrenis [Col. 0323A] soliditatem retinens medium aetheris ac medium planetarum locum obtinens, medio coeli et terrae libratur spatio, nec sursum evolans nec deorsum subsidens, sed hinc in physica ponderum ratione medio, ut dictum est, libratus spatio sua utrique jura conservat naturae: sic Dominus Jesus geminae gigas substantiae recte mediator Dei et hominum constitutus est, in semetipso coelestia ac terrena continuans et pacificans, coelestia illustrat, terrena calefacit, illuminat ac suo calore vivificat, coelestibus adest, terrenis non deest, exsultatque ut gigas ad currendam viam suam medio universitatis ad utilitatem coelestium ac terrestrium libratam, nec est, qui se abscondat a calore ejus, et ita cum sole, et ante lunam permanet in generationes generationum.

[Col. 0323B] Hebraica veritas habet: Et timebunt te, quandiu erit sol et ultra lunam in generatione generationum. Hoc est: humiliato calumniatore sub pedes pauperum tuorum, quibus das potestatem calcandi super serpentes et scorpiones et super omnem virtutem inimici, pauperes ipsi non de hac victoria extollentur, sed licet in te audaces, tamen in se pavidi suae sibi fragilitatis conscii timebunt te, quandiu erit sol et ultra lunam in generatione generationum, id est omni tempore, quo sol et luna sui cursus peragunt ministerium ad usum generationum decedentium et succedentium.

PARS TERTIA. VERS. 6. Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram. [Col. 0323C] Ordo artificialis est. Prius enim dictum est de futuro judicio Regis, nunc de nativitate ipsius, quemadmodum praecedit, subjungitur. Et hic ordo, ut dictum est, artificialis est, naturali oppositus, quia naturalis est, cum quod prius actum est, prius narratur, et posterius posterius. Artificialis vero est, cum quod posterius actum est, narratione anticipatur, et quod prius actum est, posterius annectitur, ut in hoc loco narrato Regis judicio quasi quaerat aliquis: Quomodo erit adventus ejus, vel quomodo incipiet regnum ejus? Respondetur: Non veniet in spiritu grandi et forti conterente petras, non veniet in commotione vel igne, sed «in sibilo aurae lenis (III Reg. XIX, 12) ,» ut dictum est Eliae. Praecessit [Col. 0323D] quidem adventum ejus et spiritus conterens petras in captivitate decem tribuum Israel; sed non in spiritu Dominus, quia nondum fuit tempus adventus ejus. Praecessit et commotio in captivitate regis Joachim spoliata Jerusalem: sed non in commotione Dominus. Praecessit et ignis, quando captivato rege Sedecia civitas Jerusalem Chaldaico igne conflagrata et vastata est in transmigratione Babylonis. Sed neque in commotione neque in igne Dominus, quoniam differebatur adventus ejus usque ad Virginem, annuntiatione angelica per Spiritum sanctum tanquam sibilo aurae lenis afflandam, et quasi vento roris flante fecundandam. Quod ego David praenuntio dicens: Descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram. Genuina [Col. 0324A] ista similitudine adventum ejus primum cognosce. Nam in secundo venturus est in spiritu conterente petras, quia «spiritu labiorum suorum interficiet impium (Isa. XI, 4) ,» quem sicut Apostolus ait, «Dominus Jesus interficiet Spiritu oris sui (II Thess. II, 8) .» Veniet quoque in commotione, quia commovebit non solum terram, sed et coelum: «Nam virtutes coelorum movebuntur (Luc. XXI, 26) .» Veniet etiam in igne, quoniam «ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX, 3) .» Si primo adventu talis et taliter venisset, quis eum sustinuisset? Non sic venit in virginem partui consecrandam divino. Sed quomodo descendet in Virginem ipsum Filium Dei unigenitum parituram, et descendet in Ecclesiam [Col. 0324B] filios multos per gratiam regenerationis parituram? Descendit et descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram. Sicut pluvia sine strepitu descendit in lanam, sic Deus leniter occulta virtute in Virginem. Lana in bibendo et reddendo aquam non rumpitur: sic Virgo concipiens et pariens Filium permansit incorrupta et integra. Similiter et mater Ecclesia et ipsa Verbo Dei fecundata, filios Dei parit manens incorrupta, quia sic leviter veniet ad eam sponsus ejus Verbum Dei sicut stillicidia roris, blande, sine strepitu stillantia super terram.

Cujus rei signum Gedeoni quondam fuit ostensum, qui pugnaturus contra Madianitas petiit, quod si esset victoriam adepturus, vellus positum in area [Col. 0324C] rore impleretur et area remaneret sicca, quod ita factum est. Item propter idem petiit, ut rore madefieret area et vellus positum in ea inveniretur siccum, quod etiam sic factum est. Mystice vellus humidum Judaea, quae rore coelestis doctrinae per legem ac prophetas irrorata unum Deum colebat. In hoc vellus ipse Filius Dei sicut pluvia descendit, quia gratia sua de Judaea in virgine carnem assumpsit. Discipulos inde elegit totius orbis area sicca manente, quia nubibus prohibebatur, ne pluerent super hanc aream. Unde est illud: «In viam gentium ne abieritis (Matth. X, 5) .» Judaeis autem hanc pluviam gratiae a se repellentibus vellus excaecatae Judaeae siccum remansit, et tunc descenderunt stillicidia [Col. 0324D] gratiae super terram siccae prius areae gentium. Bene autem Judaea velleris nomine designatur, quae sicut vellus aufertur ab ove, ita erat exspolianda doctrinae auctoritate: vel quia sicut vellus retinet aquam, ita Judaea doctrinam sine fructu. Area vero per aquam irrigata germinans germinabit. Sic et vocatio gentium compluta per verbum germinans germinabit et exsultabit laetabunda et laudans, eo quod gloria Libani data est ei, decor Carmeli et Saron; quia vestibus Esau valde bonis junior filius indutus, ex ipsa vestimentorum fragrantia spirat odorem, quo delectatus Pater aeternus dicit: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni, quem benedixit Dominus (Gen. XXVII, 27) .» Vis audire hujus agri pleni, stillicidiis de rore coeli post longam siccitatem irrigati, quae [Col. 0325A] sint germina Regem Salomonem delectantia? Nimirum ista sunt, quod

VERS. 7. Orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis, donec auferatur luna vel extollatur vel tollatur, quae omnia versantur circa sensum eumdem. Sancta enim Ecclesia nunc pulchra ut luna, quae nec in plenilunio suo caret macula, sic ab eo statu, in quo nunc est, auferenda vel tollenda vel extollenda est, ut perficiatur quod de illa dicitur: «electa ut sol (Cant. VI, 9) .» Hoc autem erit, quando mortale induet immortalitatem et eam claritatem, in qua corpus humilitatis nostrae speratur configurandum corpori claritatis ejus, de quo supra dictum est: Permanebit cum sole; nunc vero antequam sic extollatur luna, lumen suum a sole [Col. 0325B] mutuata, ex beneficio ejusdem solis, terram stillicidiis complutam suo calore foventis. Orietur in diebus ejus justitia, quae per fidem est, quia justus ex fide vivit per ipsam fidem reconciliatus Deo, ut sit pax inter Deum et hominem, inter spiritum et carnem, inter Ecclesiam in angelis immortalibus atque spiritibus justorum in Domino, vel, quod plus est, pro Domino mortuorum regnante et Ecclesiam in hominibus mortalibus peregrinantem. Sic orietur justitia et pax, ut etiam cum modica justitia sit pacis abundantia, quando pax erit hominibus bonae voluntatis, etiamsi desint boni effectus ipsius bonae voluntatis, quae est modica justitia illius comparatione quae non solum fervet in affectu cordium, sed [Col. 0325C] etiam claret in effectu operum. Erit igitur abundantia pacis, quoniam pax ista inter bella initiabitur, sed post bella ita consummabitur, ut, postquam novissime inimica destruetur mors, ultra non sit in monarchia Salomonis regis pacifici ulla perturbatio, regno ejus per omnia pacato. Quod antequam fiat, ipse dominabitur in medio inimicorum suorum, et, ut pacem perficiat,

VERS. 8. Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum. Sic dominando dilatabit regnum suum ultra terminos angustos terrae Judaicae, a mari usque ad mare, id est circumquaque in orbe, quem circumdat mare magnum. Incipiet autem hoc opus dilatationis a flumine, ac perducet usque ad terminos orbis terrarum, [Col. 0325D] quoniam baptizatus in Jordane flumine, Spiritu sancto super eum apparente ac voce Patris desuper sonante manifestatus est hic esse, qui baptizat in Spiritu sancto. Abhinc ejus doctrina dilatari coepit. Cui et post resurrectionem ipsius baptizandi regula est addita ipso dicente ad apostolos: «Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) .» Sic baptismi ejus doctrina currente dilatatum est regnum ejus, quod est Ecclesia a flumine usque ad terminos orbis terrarum: Quod in partibus apparebit. Nam

VERS. 9, 10 et 11. Coram illo procident Aethiopes, reges Tharsis, reges Arabum et Saba, caeterique reges [Col. 0326A] terrae adorabunt eum, ac proinde in omnibus regibus curvato mundi hujus imperio consequens erit, ut omnes gentes regibus subjacentes serviant ei. Servient amici amando, quaerendo, sapiendo quae sursum sunt; sed inimici ejus terram lingent terrena sapiendo et amando in modum serpentis, cui dictum est: Terram comedes. Vel terram lingent, id est terrenos doctores amabunt, quibus auctoribus contradicunt eloquiis divinis.

Super hunc locum B. Gregorius dicit in Job ⁜ (24) : «Libet intueri hoc, quod per Psalmistam dictum est: Inimici ejus terram lingent. Duo quippe sunt genera hominum ambitioni servientium: unum videlicet, quod semper ad avaritiam blandimentis utitur linguae, aliud vero, quod aperta vi intendit rapinae. [Col. 0326B] Nam cum aliquid exterius forti annisu atterimus, rodimus. Lambitur autem, quando hoc, quod facile edi non potest, impressa linguae lenitate gustatur. Omnes ergo etiam sub specie fidei prave viventes, qui aliena appetunt, sed ea, quae appetunt, rapere nequaquam possunt, blandis autem sermonibus, et quasi mollitie dulcedinis concupita abstrahere conantur, quid aliud, quam terram lingunt, qui terrena quaeque quae virtute nequeunt, auferre mollitie linguae moliuntur? Qui vero in hoc mundo aliqua potestate suffulti sunt, et concupiscentes aliena blandiri quidem ex fraude despiciunt, quia etiam injusto robore possunt implere, quod volunt, hoc, quod appetunt, non lambunt, sed rodunt, quoniam [Col. 0326C] propinquorum vitam fortitudine virium velut annisu dentium demoliuntur.»

Aliter: Reges Tharsis, et insulae munera offerent: reges Arabum, et Saba dona adducent. Hae patriae diversis odoribus nares mulcent, et significant mundum variis oblectamentis respersum. Sed qui haec blandimenta rigidae disciplinae subjiciunt, ipsi reges Arabum et Saba dici possunt, et hi tales Regi Salomoni libenter serviunt.

Aliter: Tharsis exploratio gaudii. Arabia humilis vel campestris, Saba incensio vel conversio interpretatur. Quibus nominibus hoc significatur, quod contemplativi gaudia aeterna explorantes, humiles conversi, et igne, quem Dominus misit in terram, incensi, [Col. 0326D] dum et ipsi bene vivunt, et alios ad bene vivendum regunt, quasi reges dona Salomoni adducunt. Reges etiam tyranni, dum sanctos affligunt et martyres faciunt, licet nolentes Deo serviunt et ei dona adducunt, vero Salomone impiis ministris pie utente, ut omnia cooperentur in bonum his, qui secundum propositum, vocati sunt sancti. Insulae quoque sunt, qui vitia mundi circumfluentia a se excludunt. Et hi tales munera offerunt, cum in sancta devotione opera bona faciunt, et haec non suae, sed divinae laudi ascribunt; Aethiopes etiam, qui situ locorum sunt ultimi, vel significatione suae nigredinis peccatores teterrimi, coram illo procident [Col. 0327A] adorantes eum, ut ex tali numero Ecclesia dilatata, et coram illo humiliata repraesentent illam reginam Aethiopiae, quae venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis. Auditur etenim sapientia Salomonis non solum ex ore sapientum, sed etiam ex ore infantium et lactentium, dum linguas infantium facit disertas Rex magnus, Rex pacificus, quem adorant reges terrae, quales aliquando adorabantur et sacrificiis honorabantur, ut Augustus, cui adulans insignis Poeta dicit:

In divinis quoque Scripturis tantae praesumptionis exempla non desunt, quoniam in regno Aegyptiorum Pharao, et in regno Babyloniorum Nabuchodonosor Deo vero se praetulerunt, et in regno Persarum, licet secundus a rege, Aman tamen se adorari voluit quasi deum. Sic in regno Graecorum rex Antiochus honorem divinum sibi arrogavit. Sic in regno Romanorum jam dictus Augustus pro deo coli non expavit, sub cujus tempore natus est hic Salomon Rex pacificus, etiam per hoc honorificatus et Rex pacis demonstratus, quod eo nascente pax in toto mundo fuit, quam suae industriae Augustus falso arrogavit, cum ab illo esset, cujus in ortu angelica [Col. 0327C] vox audita est dicens: «Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) .» Hunc jure tanquam pacis auctorem cuncti reges adorare, huic gentes, licet terrenos dominos habentes tanquam summo Domino servire debent, quod et faciunt omnes ex omni natione, quae sub coelo sunt linguae: omnes gentes, non tamen omnium gentium omnes homines. Non est gens, de qua non sint aliqui conversi ad hunc Regem adorandum. Et merito:

VERS. 12 et 13. Quia liberabit pauperem a potente. Ab hoc dicto pars quarta incipit, qua ostenditur, quae sit utilitas adorantibus. Est enim pergrandis utilitas ac magnus fructus hunc Regem venerantibus [Col. 0327D] veris adoratoribus: quia liberabit pauperem a potente; pauperem spiritu a potente hujus mundi principe, qui tanquam potens et fortis armatus custodivit atrium suum usque ad istius Regis adventum, qui fortior illo superveniens vincet eum, et liberabit ab ejus potestate pauperem, non qualemcunque, sed eum, cui non erat adjutor. Pauperes enim spiritu, id est, humiles inveniuntur etiam sancti angeli, qui non indigent ab hoc potente liberari, quia potentiores ipsi sunt in bono quam ille in malo, et illorum potentia Deum habens adjutorem longe superexcellit illius potentiam, quae tanquam phrenesis imaginem habet fortitudinis, cum sit infirma contra Deum fortem et potentem in praelio et contra ejus angelos ipso adjuvante fortes et potentes. [Col. 0328A] Sed pauper, cui non erat adjutor, homo erat, qui descendens ab Jerusalem in Jericho, a paradiso in hunc mundum, incidit in latrones, qui etiam despoliaverunt eum, et plagis impositis abierunt semivivo relicto. Huic non erat adjutor praetereunte sacerdote ac levita, quia neque sacerdotium Leviticum neque legis minsiterium profuit aut prodesse potuit illi ad curationem vel salutem. Hunc itaque pauperem, cui non erat adjutor, liberat iste Rex pacificus, Rex pariter et medicus infundens ejus vulneribus oleum et vinum, ducens in stabulum sepibus ecclesiasticae disciplinae munitum, et curam ejus agens. Et quia peritus medicus est, non parcet morbo, quem depellit, non parcet carnibus putridis, quas desecat, sed inter haec agendum parcet pauperi et [Col. 0328B] inopi, salvans naturam, delens naturae culpam, et sic dum culpas animarum delet, animas pauperum salvas faciet, non imputando illis peccatum, pro quo abolendo se ipsum dabit pretium. Nam sui sanguinis pretio

VERS. 14. Ex usuris, et iniquitate redimet animas eorum. Futurae poenae vocantur usurae, quia plus amaritudinis invenietur in suppliciis aeternis quam in temporali peccato inveniatur dulcedinis: verbi gratia, ex brevi quis libidine ulciscendi se per homicidium solum corpus inimici sui occidit ac perimit, propter quod ipsius et anima et corpus in gehenna perdetur et cruciabitur aeternaliter, si non ante mortem poenituerit. Item, qui fornicationis actum perpetravit, ex turpi et brevi libidine, actu [Col. 0328C] licet jam praeterito, reatu ejusdem actionis constringitur aeterno, si non fuerit ei subventum ab illo Rege, qui ex usuris, et iniquitate redimens animas pauperum salvos faciet eos.

Aliter: Peccatum sive originale sive aliud, quod est causa peccatorum aliorum subsequentium recte iniquitas nominatur antonomastice, dum nomen generale fit speciale propter eminentiam. Sic licet multi sint poetae, nomen tamen poetae Virgilio soli apud Latinos congruit specialiter propter ipsius in poesi excellentiam. Sic nomen, quod est apostolus, multis commune est, tamen Paulo apostolo propter ipsius in laboribus plurimis eminentiam datum est quasi proprium et speciale, ut cum dicitur absolute [Col. 0328D] Apostolus, intelligatur solus Paulus. Et peccatum igitur, quod est causa peccatorum subsequentium, recte nominatur iniquitas propter sui eminentiam, licet omne peccatum sit iniquitas, et omnis iniquitas peccatum. Talis iniquitas antecedens peccata subsequentia sicut nummus nummi usuram, recte comparatur primogenito Pharaonis vel caeteris primogenitis Aegypti, quae primum Deus percussit ab homine usque ad pecus, ut exinde consequenter percuteret universum exercitum Aegyptiorum. Sic originale peccatum in regno Salomonis hujus primo deletur quasi primogenitum Pharaonis, dein actualia quasi quamdam illius peccati usuram tollit Agnus, qui tollit peccata mundi, non per litteram legis peccata demonstrantis, sed per virtutem gratiae gratis [Col. 0329A] a malis omnibus liberantis, et ad omne bonum saluti necessarium similiter gratis adjuvantis, et item gratis in bono coepto confortantis et conservantis, quod totum est liberari, et redimi ab iniquitate simul et usuris ipsius iniquitatis eos, qui nomen ejus et nomen Patris ejus in frontibus suis habent scriptum, ut ab ipso Christo vere nominentur et sint Christiani, vere nominentur et sint filii Dei Patris aeterni. Et hoc nomen, licet mundo in maligno posito videatur contemptibile, tamen est honorabile coram ipso Christo, a quo denominati sunt Christiani, coram ipso Deo Patre, qui misit spiritum Filii sui in corda ipsorum clamantem: Abba Pater, ut exinde sint filii, quod habent Spiritum Filii. Vel nomen ejus, Regis, erit honorabile coram ipsis referentibus [Col. 0329B] gratias de beneficiis, quorum hoc est praecipuum, quod constat ipsum Regem eorum sua morte redemisse animas eorum ex usuris et iniquitate. Et illud quidem, quod mortuus est, credunt infideles quoque Judaei et pagani, sed non credunt quod sequitur:

VERS. 15. Et vivet. Nos autem credimus, propter quod, et loquimur, quia verus Salomon, qui semel mortuus est ad multorum exhaurienda peccata, jam vivit, et vita hominum cum eo surrexit impleta prophetia, quae dixit: «Et vivet. Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel: quod autem vivit, vivit Deo. Mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter justificationem nostram (Rom. VI, 10) .» Mortuus est ut et nos peccato moriamur: [Col. 0329C] surrexit et vivit ut et nos in novitate vitae ambulemus. Vivit suscitatus a mortuis, et mors illi ultra non dominabitur, ut ipsius membris licet peccato gravatis, peccatum tamen non dominetur, neque regnet in eorum corpore, quamvis mortali, expectantibus ipsis futuram gloriam, quae fiet, ut nec sit nec esse possit peccatum in eorum corpore immortali.

Magna consolatio militum inter multa mortium genera periclitantium, quod Rex eorum vivet. Unde unus ac praecipuus militum istorum seipsum consolans dicit inter caetera: «Scio quod Redemptor meus vivit, et in novissimo die de terra surrecturus sum,» etc. usque: «reposita est haec spes mea [Col. 0329D] in sinu meo (Job XIX, 25) .» Magna consolatio morientium, quod is, pro quo vel in quo moriuntur, vivet in aeternum. Cui si commorimur, et convivemus atque divitias ejus pariter cum ipso possidebimus. Dives enim est hic Salomon, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi.

Huc accedit, quod ad clarificandam divitiarum ejus magnitudinem dabitur ei de auro Arabiae. Per Arabiam gentilitas intelligitur, toto significato per nomen partis, in qua est aurum pretiosum: per ipsum vero Arabicum aurum sapientia philosophorum saeculi significatur, verbi gratia, Platonica, sive Aristotelica doctrina, sive numerorum scientia per characteres et figuras Arabicorum elementorum comprehensa [Col. 0330A] et inter Arabes multum exercitata et, ut quidam volunt, primitus iilic reperta. Hujusmodi aurum Arabicum non totum Salomoni offertur, quia saecularis scientia non tota in Scripturis divinis approbatur, sed ex parte recipitur et ex parte reprobatur. Unde non dictum est: Dabitur ei aurum, sed dabitur ei de auro Arabiae, quia quod in saecularibus libris ad instructionem sanae scientiae ad aedificationem bonae vitae accommodatum reperitur, hoc tanquam ab iniquis possessoribus milites Salomonis auferunt et ipsi offerunt, dum exinde fidei seu morum doctrinam vel ornant vel muniunt. Sic spoliatur Aegyptus, sic justi tulerunt et adhuc tollunt spolia impiorum, sic mulier alienigena crinibus abrasis et sectis unguibus transit in conjugium Israelitae, dum [Col. 0330B] sapiens doctrina magistrorum saecularium desectis inutilibus, quasi crinibus et unguibus vitali sanguine carentibus, interseritur eloquiis divinis, ut quasi de auro Arabiae fulgeant, vasa mensae imperialis in convivio Salomonis.

Et adorabunt de ipso semper. Adorabunt ipsum Filium Regis, quomodo Patrem ejus aeternum. Et hoc ipsum, quod adorant ipsum, de ipso habent, quoniam ipse docuit eos orationem, qua vel orent vel etiam adorent ipsum. «Cum stabitis,» inquit, «ad orandum, dicite: Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum,» etc. usque «Libera nos a malo (Matth. VI, 9) .» Sic orabunt et adorabunt ipsum de ipso habentes formam sic orandi et adorandi Patrem in Filio, Filium in Patre, Spiritum [Col. 0330C] sanctum in ambobus, quia in hac oratione Dominica per nomen Patris tota Trinitas intelligitur, ut ibi: «Unus Deus et Pater omnium, qui super omnes, et per omnia, et in omnibus nobis, qui est benedictus in saecula (Ephes. IV, 6) .» Cum enim dicitur: «Deus Pater omnium» vel «Pater noster,» universalis illa paternitas gratiae intelligitur, qua multorum filiorum Pater insinuatur unus trinus Deus, qui est supra omnia et per omnia et in omnibus nobis, quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia: verum, cum singulariter Pater aeternus aeterni Filii Pater nominatur, naturalis illa paternitas intimatur, in qua est illi solus unigenitus aeternus Filius: Itaque cum dicit hic Salomon Regis Filius: «Pater [Col. 0330D] meus usque modo operatur et ego operor (Joan. V, 7) ;» Item: «Pater meus, quod dedit mihi, majus est omnibus (Joan. X, 29) ,» illa singularis paternitas pro nomine possessivo, quod est meus, exprimitur, ex qua solus Unigenitus recte se Patri suo coaequalem gloriatur, eo quod quaecunque ille facit, haec et Filius similiter facit, quia potestatem dedit ei et judicium facere sicut in principio psalmi postulatur, ubi dicitur: Deus judicium tuum Regi da, et justitiam tuam Filio Regis: judicare populum tuum in justitia, et pauperes tuos in judicio. Verum, cum docet nos inter orandum, sive adorandum dicere: «Pater noster, qui es in coelis,» per nomen «Patris» tota Trinitas intelligitur, quae «in coelis,» id est in spiritibus mundis manens [Col. 0331A] adoratur, cujus in una persona, quae Filius est, etiam natura humana in ipsum assumpta recte adoratur. Neque tamen hac adoratione ab illa regula deviatur, qua dicitur: «Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies (Deut. VI, 13) .»

Quod si mihi Photinus objicit, genus esse idololatriae creaturam sicut Deum adorare, quia ille Christum non concedit adorandum, quem putat esse purum hominem, nulla melius auctoritate me defendendum puto, quam ea, quae mihi est ab ipso. Nempe, cum adhuc mortalis inter mortales viveret, a mortalibus fuit adoratus, et non abnuit, imo se adorantibus largitus est gratiam, verbi gratia, cuidam leproso ipsum adoranti et dicenti: «Domine, si vis, potes me mundare (Matth. VIII, 2) ,» largitus [Col. 0331B] est munditiam, quam postulavit. Item reges ab oriente venientes, licet in cunis jacentem, tamen procidentes «adoraverunt eum (Matth. II, 11) ,» quem et suis muneribus contestati sunt hominem, Regem, Deum, ac proinde recte adorandum; nec in adoratione Christi vel hominem a Deo, vel Deum ab homine sequestrandum. Unde, ut longe supra in alio psalmo demonstravimus, recte synodus Ephesina sub anathemate damnavit non solum eos, qui hominem a Verbo Dei assumptum docebant non adorandum, sed etiam eos, qui hominem Verbo asserebant coadorandum, quia una simplex adoratio debetur Homini Deo, quia Verbum caro factum dedit suae carni suae adorationis indiscretum consortium. Unde Patres Ephesini concilii, cui praesedit [Col. 0331C] Cyrillus Alexandrinus patriarcha, dicunt inter caetera: «Si quis audet dicere, assumptum hominem a Verbo coadorari cum Deo Verbo et conglorificari et connuncupari Deum tanquam alterum alteri (adjectio enim unius syllabae, id est co, hoc cogit intelligi), et non magis una reverentia veneretur Emmanuel, unamque venerationem dependerit, secundum quod Verbum caro factum est, anathema sit.»

Igitur quod dictum est: Adorabunt de ipso semper, sic est accipiendum, ut Regem Salomonem non solum in Divinitate, sed etiam in humanitate sua credamus et confiteamur adorandum una prorsus et indissimili adoratione ac veneratione; quoniam, etsi [Col. 0331D] ex duabus et in duabus naturis Christus existat, una tamen, salva naturarum permanentia, est utriusque naturae claritas, in qua facta sunt utraque unum. Hinc Hieronymus super Jeremiam (XVII, 5) exponens illud: «Maledictus homo, qui confidit in homine,» dicit inter caetera: «Si maledictus est omnis homo, qui confidit in homine, Paulus autem Samosatenus, et Photinus, quamvis sanctum et cunctis excelsum virtutibus praedicent Salvatorem, tamen tantum hominem confitentur. Ergo maledicti erunt spem habentes in homine. Quod si nobis oppositum fuerit, quod et nos credamus in eum, qui dicit: Nunc autem quaeritis me interficere hominem, qui veritatem locutus sum vobis, quam audivi a Deo: hoc Abraham non fecit, vos facitis opera [Col. 0332A] Patris vestri; respondebimus illud Apostolicum: «Etsi Christum aliquando juxta carnem cognovimus, sed nunc jam non novimus.» Denique idem Apostolus in principio Epistolae suae scribit ad Galatas: «Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis, et qui mecum sunt omnes fratres.» Si enim mors absorpta est in victoria, quare non carnis humilitas, quae propter humanam salutem assumpta est, in Divinitatis transierit majestatem, ut fecerit utrumque unum, et non adoremus creaturam, sed Creatorem, qui est benedictus in saecula?»

Haec dicente illustri viro Hieronymo nostra illi per omnia consonat assertio, qua Hominem-Deum simplici [Col. 0332B] adoratione adorandum fatemur juxta illud: Et adorabunt de ipso semper; Adorabunt ipsum et hoc habent de ipso, quia palmes non habet vitam nisi de vite, neque membrum vivit sine capite, atque ideo, quod membra caput adorabunt, de ipso semper accipiunt, in quo semper vivunt et sine quo nihil possunt. De ipso accipiunt virtutem semper et jugiter orandi et adorandi. Semper, id est omni tempore, sine intermissione orabunt et adorabunt. Finito vero temporalitatis cursu in aeternitatis tota die benedicent ei.

Alii codices habent: Adorabunt pro ipso. Quid est orare pro ipso nisi vel pro ipso consequendo, vel pro ipso in suis membris multiplicando et magnificando? Vel sic distingue: Reges Tharsis et insulae [Col. 0332C] munera offerent: reges Arabum et Saba dona adducent et adorabunt, et postea subjunge: De ipso semper tota die benedicent ei. Hoc est: In semetipsis habent causas et materiam sive orandi sive plorandi coram ipso semper; sed de ipso accipient causas et materiam, unde tota die benedicant ei. Laudandi seu benedicendi eum causae non minimae sunt hae, quod

VERS. 16. Erit firmamentum in terra in summis montium; quod superextolletur super Libanum fructus ejus, et florebunt de civitate sicut fenum terrae.

Legimus firmamentum factum in medio aquarum, cum adhuc terra esset inanis et vacua. Hoc erat opus primariae creationis. Videmus hoc coelum [Col. 0332D] stellis adornatum, pulchrum opus et mirificum, quod factum est per Verbum necdum incarnatum. Sed longe mirabilius et venerabilius est, quod ipsum Verbum incarnatum est et erit firmamentum in terra prius inani et vacua. Erit firmamentum in terra, quia panem angelorum manducavit homo, et hic panis cor hominis confirmans erit firmamentum in terra tanto pulchrius illo coelesti firmamento, quanto differentius prae illo nomen haereditabit. Qui enim coelum illud aethereum vocavit firmamentum, eo quod firma distinctione dividat aquas ab aquis, ipse ponens firmamentum in terra dedit ei nomen, quod est super omne nomen, et potestatem dedit ei et judicium facere, ut dividat aquas ab aquis, populum suum a populo non suo. Nam «aquae multae [Col. 0333A] populi multi (Apoc. XVII, 15) .» Sed ex his alii super firmamenti soliditatem sic manent, ut similes inveniantur homini aedificanti domum suam supra firmam petram, «petra autem est Christus (I Cor. X, 4) »: alii vero huic firmamento, huic firmae petrae nolunt inniti, sed tamen ejus dispositionibus minime poterunt reniti. Et ideo sub illo tanquam sub firmamento stringuntur, nec super illud extolli poterunt quantislibet moveantur tempestatibus, quando exaltati fluctus ascendunt usque ad coelos minime tamen valentes exaltari super coelos.

Propter has aquas in ordine suo distinguendas et constringendas erit firmamentum in terra, quae jam non est inanis et vacua: quia in summis montium superextolletur super Libanum fructus ejus; et florebunt [Col. 0333B] de civitate sicut fenum terrae. Copiosa fertilitas terrae, in qua non solummodo valles abundabunt frumento, sed etiam in summis montium superextolletur super Libanum fructus ejus. Terra, Ecclesia firmamentum fides vel Scriptura canonica: Montes electi, de quibus alias dicitur: «Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1) ;» Summa montium vel eminentia virtutum in sanctis vel auctoritas fidei et Scripturarum: fructus in summis montium charitas est, quam dicit Apostolus: «Excellentiorem viam, et super omnia vinculum perfectionis (I Cor. XII, 31; Colos. III, 14) .» Hic est fructus, de quo dictum est ipsis montibus: «Ego vos elegi de hoc mundo, ut eatis et fructum afferatis, et [Col. 0333C] fructus vester maneat (Joan. XV, 16) . Haec mando vobis, ut diligatis invicem (ibid., XV, 17) .» Item: «Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem (Joan. XIII, 34) .» Item: «Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem sicut dilexi vos (Joan. XII) .» Fructus iste nunquam excidens non tantum extollitur, sed etiam superextollitur, id est multum extollitur super Libanum. Libanus interpretatur candidatio, et significat aliquando candorem virtutum, aliquando nitorem saecularium dignitatum. Sed quomodolibet intelligas hic Libanum, super hunc extolletur fructus charitatis, quae non solum carnalia, sed etiam spiritalia Dei dona superexcellit. Nam cum sint charismata magna fides, spes, major tamen his est charitas.

[Col. 0333D] Et florebunt de civitate sicut fenum terrae. Duae sunt civitates, altera Dei, cujus nomen Jerusalem, alia diaboli, cujus nomen Babylonia. De utraque intelligi potest, quod dicitur: Et florebunt de civitate. De civitate Dei sic legitur: Vere superextolletur super Libanum fructus ejus, terrae scilicet, in qua erit firmamentum. Nam qui sunt de civitate Dei, quae est Ecclesia, florebunt gratissime sicut fenum terrae fructiferum, sicut est fenum frumenti, quod in Genesi dicitur fenum, ubi legitur: «Producat terra omne lignum, et omne fenum (Gen. I, 11) .» In feno enim frumentum accipitur, quia de frumento post haec verba nihil adjecit. Civitas vero saeculi est, de qua in Genesi dicitur (Gen. IV, 17) , quod Cain condidit civitatem, cujus gloria sicut flos feni. De hac ita [Col. 0334A] lege: Vere super Libanum, id est super saecularem candorem, est fructus terrae, cujus firmamentum est Dominus. Est enim fructus manens in aeternum. Sed in saeculari candore hi, qui sunt de civitate, florebunt quidem, sed inaniter, sicut fenum terrae, quia in illa civitate «omnis caro fenum et omnis gloria ejus tanquam flos feni (Isa. XL, 6) ,» quoniam, sicut fenum arescit, et flos ejus decidit, sic mundana gloria cito deficit. Fructus autem illius terrae, in qua regnabit Salomon Rex pacificus, permanebit in aeternum, ergo

VERS. 17. Sit nomen ejus benedictum in saecula, id est in aeternum, quia fructum confert in aeternum, et nomen ejus ab aeterno est et in aeternum, quoniam ante solem permanet nomen ejus. Solis cursu distinguuntur tempora, et ideo recte per solem [Col. 0334B] intelliguntur tempora. Est ergo ante solem nomen ejus, et significatum nominis ejus, qui est aeternus, qui et praecedit solem non tempore, sed aeternitate, non tempore ut dies hesterna hodiernam vel hodierna crastinam, sed aeternitate, ut Creator initio creans creaturam quandoque inchoatam, et cum esset informis, formatam. Sit nomen ejus benedictum. Et ne illa benedictio sit solitaria, benedicentur in ipso omnes tribus terrae. Non dico in ipsis quasi in multis, sed quasi in uno dico: in ipso, qui semen est Abrahae, cui dictum est in promissione: «Et benedicentur in semine tuo omnes tribus terrae (Gen. XXII, 18) .» Sicut promissum est, et fiet usque in finem saeculi. Nam benedicentur in ipso non solae duodecim tribus Israel, sed omnes tribus terrae. Atque [Col. 0334C] ideo ex omnibus tribubus omnes gentes magnificabunt eum, id est magnum corde credent ad justitiam et ore confitebuntur ad salutem. Dixi: magnificabunt, et ego David magnificans et magnificandi formam praeostendens aliis, in laudem ipsius secundum carnem Filii mei, Regis aeterni, Regis pacifici Salomonis hymnum de canticis Sion brevem sermone, sensu grandem, eructo dicens

VERS. 18. Benedictus Dominus Deus Israel, id est omnium, qui ad hoc tendunt, ut sint Israel, qui facit mirabilia solus propria virtute, sive per se sive per alios illa operetur, quae nemo alius facit, quia nemo sine illo facit. Quanquam enim dicat: «Pater in me manens ipse facit opera (Joan. XIV, 10) ,» tamen [Col. 0334D] sine ipso, qui est manus, brachium, virtus et sapientia Patris, nec Pater facit aliquid nec Spiritus Patris, qui et Spiritus ejus est, quia indivisa sunt opera summae Trinitatis. Facit ergo mirabilia solus, nec tamen solitarius, quia homo assumptus in Verbum, quod est unius cum Patre ac Spiritu sancto essentiae, in totius Trinitatis operatur virtute ac potestate seu majestate. Sit ergo ipse benedictus,

VERS. 19. Et Benedictum nomen majestatis ejus in aeternum, et replebitur majestate ejus omnis terra: Fiat, fiat.

In Hebraeo legitur: Et benedictum nomen gloriae ejus in sempiternum, et implebitur gloria ejus universa terra: Amen, amen. Benedictus in aeternum, quem nomine aeterno haereditavi. Pater aeternus dans [Col. 0335A] illi «nomen, quod est super omne nomen (Phil. II, 9) ,» ut dicatur et sit super omnia Deus benedictus in saecula. Et hoc nomen gloriae seu majestatis ejus, quia est aeternum, sit benedictum in aeternum. Et replebitur majestate ejus omnis terra. Ejus scilicet Salomonis. Vel nominis ejus majestate, atque gloria replebitur omnis terra, quia non solum in coelo, sed etiam in terra «multiplicabitur ejus imperium (Isa. IX, 7) ,» et regnante ipso Rege pacifico, pacis non erit finis exterminantis tandem a regno ejus omnibus pacis inimicis, quod quotidie agitur particulariter, sed cum sederit super sedem Majestatis suae, tunc adimplebitur universaliter. Fiat, fiat. Fiat nunc particulariter, et fiat tunc universaliter. Fiat nunc prout necessarium est ad viae solatium: fiat [Col. 0335B] tunc ad plenum gaudium patriae coelesti condignum. Vel fiat semel dictum sit subscriptio Principis concionantis: iterum dictum sit consensus astantis et astipulantis multitudinis ac dicentis: Fiat sive Amen. Quod semel dicere psallentem signum est [Col. 0336A] optantis: iterato autem dicere signum vehementer desiderantis. Dicamus igitur omnes: Fiat, fiat, sive Amen, amen vehementi desiderio desiderantes videre Regem Salomonem, non solum in diademate, quo coronavit eum mater, sua coronans illum spinea corona, qua significata est Ecclesia de peccatoribus et peccatricibus collecta et in modum coronae Christo aptata; sed etiam in diademate, quo coronavit eum Pater suus propter passionem mortis, gloria et honore coronans eum et constituens in throno gloriae sempiternae. De quo throno petimus: Regat omnia sibi subjecta, ita ut repleatur majestate, atque gloria ejus universa terra.

Gloria Patri aeterno Regi, suo Filio Regi danti judicium. Gloria ipsi Filio Regi vero Salomoni facienti [Col. 0336B] pacem in toto regno suo. Gloria Spiritui sancto qui est pax omnium Salomoni huic militantium et ministrantium: peramplius autem pax erit hic Spiritus eorumdem cum ipso in coelis regnantium. Fiat, fiat: Amen, Amen.

[Col. 0335B] Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde. Praecedenti psalmo pro judicio Regi Regis Filio dando clamatum est ad ipsum Regem Regis Patrem, quo judicio judicabitur populus Dei tandem in justitia [Col. 0335C] tanta, ut nulli bono male, nulli malo bene sit, dum nullus bonus habebit, unde tristetur, nullusque malus, unde laetetur. Sed, antequam perficiatur illud judicium, saepe dictus certator nonnunquam deficit, et a sua spe paululum decidit videns multos peccatores quamdam pacem habere in malis, justos autem adversitatibus fatigari: sed postmodum poenitet illum hujus erroris sui. Hic talis correctus sequenti, id est septuagesimo secundo psalmo sic loquitur: «Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde. Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia zelavi super iniquos pacem peccatorum videns.» Ac deinceps: «Si dicebam: narrabo sic: ecce nationem [Col. 0335D] filiorum tuorum reprobavi.» Si, inquit, dicebam vel narrabam sic: imo si dixero sic: Quomodo scit Deus, et si est scientia in Excelso, etc. Ecce nationem filiorum tuorum reprobavi, id est tunc ero contrarius omnium sanctorum auctoritati. Nam qui haec vel hujusmodi dicunt, illi praemisso titulo denotantur: «Defecerunt,» inquit, «laudes David, Filii Jesse (Psal. LXXI, 20) .» Filii, inquit, Jesse, id est eorum in quibus regnavit David, filius Jesse, et quicunque illos imitantur nimio terrenorum sive carnalium amore, laudes defecerunt, dum sic dicunt, dum nisi rerum temporalium affluentiam habeant, Deum laudare desinunt. Quid igitur? Mihi autem, [Col. 0336B] ait, adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam. Vera namque laus a spiritalibus viris amore coelestium et contemptu terrestrium fieri [Col. 0336C] incipit. Nunc titulum evidentius pandamus, qui se sic habet:

VERS. 1. Defecerunt laudes vel hymni David, filii Jesse ⁜ (25) Psalmus Asaph.

Praeter solitum addit: Filii Jesse, per carnalem generationem significans laudem carnalem. Solebat enim Israeliticus populus pro temporalibus beneficiis laudare Deum, sicut in historiis legitur, qui submersis Aegyptiis cantaverunt, et saepe in deserto pasti, et victores hostium, et accepto regno in Jerusalem cecinerunt. Sed deficientibus hujusmodi prosperitatibus propter peccata eorum defecerunt quoque hymni David, non dico: Filii Dei, sed filii Jesse, qui temporale regnum habuit in Jerusalem, id est defecerunt hymni, qui pro temporalibus [Col. 0336D] erant. Non enim in defectu temporalium laudaverunt Deum quidam, quibus ipse videbatur perversus dando malis prospera, bonis adversa. Fuerunt autem quidam de eodem populo, qui ipso defectu eorum profecerunt: nam deficientibus illis, quae pro magno acceperant, coacti sunt quaerere ea, quae nunquam deficerent, et intellexerunt sicut in radice fructum, ita suas promissiones in figuris veteribus latuisse. In Veteri enim Testamento Novum erat, sed occultum, sicut et Christus in David et Abraham, pro quibus in titulo est: Psalmus Asaph, id est fidelis Synagogae, quae licet propter terrena, tamen pie coluit Deum, a quo solo illa petebat, non [Col. 0337A] a daemonibus sicut gentes. Attendens autem blasphemos his abundare, pro quibus serviebat, coepit nutare, nesciens quid in his figuris lateret, quasi non esset aliquid melius, quod Deus daret. Sed admonitus iste Asaph per haec sibi subtracta quaerere ea, quae non habet cum malis communia, intentionem movet, ut deficientibus temporalibus, tamen pro aeternis sit hymnus. Hymnus continet tria. Est enim laus et Dei et cum cantico: In laude confessio est, et hilaritate cantici amantis affectio. Nisi enim cantetur hilariter, non est hymnus: non cantat, qui non amat.

Primo describit Asaph felicitatem malorum, et poenitens recordatur ejus zelo se fuisse deceptum. Secundo suum et aliorum de prosperitate malorum [Col. 0337B] errorem exponens dicit, se et illos inde reversos ad melius consilium, ut scilicet attendant impiorum novissima ibi: Ideo convertetur. Tertio aperit causam prosperitatis malorum et poenam, et suam liberationem ab ea ibi: Verumtamen. Quarto arguit se de hoc, quod terrena zelavit, et quaerit coelestia ibi: Quid enim. Ut ergo melius credatur experto, ipse Asaph, qui erraverat, castigans se et recogitans, quid subtractis temporalibus Deus suis reservet, ait:

VERS. 2. Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde. Israel vir videns Deum sive princeps cum Deo talis intelligitur, qui claros et mundos habens oculos aeternum lumen veritatis, justitiae, sapientiae, bonitatis, aeternitatis intueri delectabile habet, quia [Col. 0337C] dulce lumen est oculis mundis et sanis, quod aegris est poena. Hinc ille Israel, qui in omnibus, quae sub sole fiunt, Solem justitiae velut in speculis requirit, videns omnia juste ordinari, delectatur visione ipsius justitiae quasi princeps cum Deo et amicus sponsi in his etiam, quae non rectis non recte videntur fieri, cum fiant omnia recte, dictante atque ordinante summa justitia, summa sapientia, summa bonitate ac potentia, quae attingens a fine usque ad finem fortiter disponit omnia suaviter, ita ut omnia cooperentur in bonum his, qui recto sunt corde, quique habent oculos mundos et sanos. Unde cum delectatione interioris hominis, lege Dei condelectantis, etiam in his bonitatem Dei approbant, quae mali [Col. 0337D] male judicantes vituperant, quasi absque ordine justo injuste fiant: verbi gratia, cum bonae voluntatis homines aliquando in tanta miseria laborant, ut et membris debiles, et rebus tenues ipsius bonae voluntatis fructum per opera bona ostendere non valeant, et e regione vident in hujus mundi prosperitatibus florere malignos corde, damnosos opere. Hinc veluti caeci non videntes in talibus lumen divinae justitiae bonos per aspera castigantis, et velut aurum in fornace tribulationum probantis, atque malos per prospera excaecantis et reprobantis erumpunt in indisciplinatas murmurationes, quasi vel Deus non sit, vel cura illi de omnibus non sit, sed vel omnia vel ex omnibus aliqua fortuitis casibus agantur, et inde proveniant bonis mala vel malis [Col. 0338A] bona. Caeci denique non considerant quod vincula hujus mundi asperitatem habent veram, jucunditatem falsam, certum dolorem, incertam voluptatem, durum laborem, timidam quietem, rem plenam miseriae, spem beatitudinis inanem. His ipsi non recti corde inserunt colla et manus et pedes, cum falsas et fallentes divitias amant, nec facta sua existimant aliter fructuosa, nisi exinde proveniant eis praesentia et temporalia lucra.

In tali errore quisque obstinatus perit, non obstinatus resipiscit, et de suo errore poenitens aliosque, ne similiter errent, instruens dicit: Quam bonus Israel Deus, quam pius, quam dulcis! Quibus? His, qui recto sunt corde, quorum cor non est curvatum [Col. 0338B] ad inordinatos appetitus terrestrium, sed habentes ipsa terrena in usum necessitatis, non in abusione cupiditatis toto corde appetunt ea, quae sursum sunt. Et quia ipsa temporalia bonis et malis communia sunt, non pro magno bono habent, quando affluunt, neque illis affluentibus cor apponunt, ne forte illis etiam defluentibus pariter et ipsi defluant. Unde fit, ut cum Deus bonus bonis talibus eos voluerit carere, careant eis absque dolore, quibus non inhaeserant amore, sitque illis tanto major patientia in talium carentia, quanto voluntati divinae per omnia rectissime voluntas humana fuerit coaptata, ut non sit torta sed recta, non in inferiora terrae declinata, sed sursum erecta. O quam bonus Deus Israel talibus, qui perversis perversus videtur. [Col. 0338C] Unde illis errantibus gressibus effusis in invio et non in via, pedes eorum penitus moti sunt, ita ut caderent retrorsum permanendo in peccato suo.

VERS. 2. Mei autem pedes, etsi non penitus, tamen pene moti sunt; et non quidem penitus, attamen pene effusi sunt gressus mei. Pedes meos scilicet arbitrium mentis moveri persensi aliquantulum, non tamen usque ad casum; nam ipsum liberum arbitrium quasi pedum tenet officium, quo fixa voluntas ire disponit. Gressus vero sunt ipsi actus, quibus voluntas, quod disposuerat efficit. Hujusmodi gressus mei pene moti sunt extra viam justitiae. Pene dico, non penitus, quia licet vix, tamen remansi intra limites aequitatis, ut non approbarem [Col. 0338D] suggestionem erroris. Nec mirum, si ego Asaph graviter fui tentatus:

VERS. 3. Quia zelavi in peccatoribus pacem peccatorum videns, pacem temporalem, pro qua Deo serviebam, nondum intelligens, quia non venit Deus hanc pacem mittere sed gladium. Nondum quippe ante adventum Salvatoris missum fuit bellum bonum, ut rumperetur pax mala. Propterea pacem temporalem, quam praecipue appetibilem putavi, abundare peccatoribus videns zelo magno commotus fui, ac pene de via aequitatis exorbitavi. Quod mihi aliquando accidisse nunc doleo, dolens confiteor, et quasi poenitentialem psalmum decantans dico: Quam bonus Israel Deus his, qui recto sunt corde. Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt [Col. 0339A] gressus mei, quia zelavi in peccatoribus pacem videns.

Super hunc locum beatus papa Gregorius dicit in Job ⁜ (26) : «Cum malos florere infirmi conspiciunt, trepidant, et apud semetipsos peccantium prosperitate turbati, intus gressibus mentis nutant. Horum ergo speciem sumpsit Psalmista, cum diceret: Mei autem pene moti sunt pedes (Psal. LXXII, 2) . Cum vero eorum gloriam fortes aspiciunt, protinus, quae post mortem poena sequatur, attendunt, et alta intus cogitatione despiciunt hoc, quod superbi foris fastu vacuae elationis intumescunt. Unde et de hoc perfectorum despectu per beatum Job dicitur: «Ego vidi stultum firma radice, et maledixi pulchritudini ejus statim.» Pulchritudinem quippe stulti maledicere, est ejus [Col. 0339B] gloriam ex considerata damnatione judicare, quia eo atrocius in tormentis obruitur, quo altius in peccatis elevatur, quia transit quod extollitur, permanet quod punitur, quia honoratus in via in perventione damnabitur, et quasi per amoena prata ad carcerem pervenit, qui per vitae prospera ad interitum tendit.» Sic per temporalem prosperitatem stulti currunt ad aeternam damnationem quasi oculis clausis praecipitando se in ignem:

VERS. 4. Quia non est respectus morti eorum, dum neque Dei misericordia respicit eos ad mortem properantes, quia de talibus dicitur: «Sine mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII, 21) :» neque ipsimet respiciunt vel recogitant se nunc mortuos [Col. 0339C] in anima post morituros in corpore, in oblivione Dei, et sui alto sopore depressi, de quo nec inter plagas evigilant, quia non est firmamentum in plaga eorum. Cum enim sint eorum vulnera putrefacta in pace ac prosperitate sua, forti sectione fuerant secanda. Sed non est firmamentum in plaga eorum. Plaga quidem peccati foetentis, et inveterati alta est; sed plaga sectionis medicinalis non ita firmiter est impressa sicut exigit putredo profunda. Proinde quia non est respectus misericordiae Dei sanandae morti eorum, vel sicut in Hebraeo legitur: Quia non recogitaverunt de morte sua, et non est firmamentum in plaga eorum, ita ut duret flagellantis castigatio usque ad emendationem: ideo

VERS. 5. In labore hominum non sunt, quia tradidit [Col. 0339D] illos Deus in desideria cordis sui, ut qui in sordibus sunt, sordescant adhuc: sicut aegrotus, cui nihil prohibet medicus cernens, quod incurabilis est morbus.

Aliter: Non est respectus morti eorum, pro quo codices quidam habent: Non est declinatio morti eorum, id est non cito moriuntur, sed diu vivunt, et non percutiuntur plaga transitoria, sed est firmamentum in plaga eorum, id est flagellum eorum firmum est, non temporale, sed aeternum. Et ideo non sunt modo in labore hominum, quia reservantur suppliciis daemonum. Talibus enim dicetur: «Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo [Col. 0340A] et angelis ejus (Matth. XXV, 41) .» Et ideo malo eorum fit, quod cum hominibus non flagellabuntur ad emendationem, qui cum daemonibus cruciandi sunt ad aeternam damnationem. Non egent vel aegrotant ut Lazarus mendicus, sed epulantur quotidie splendide, induti purpura et bysso quasi reges in purpura dominando, quia reges gentium dominantur eorum, et quasi pontifices bysso retorta ornati vindicant sibi honorem sacerdoti, cum nec imperio, quod ad purpuram, nec sacerdotio, quod ad byssum spectat, sint digni. Honorantur tamen, quasi digni et idonei sint, cum sint ministri Satanae palliati honore forinseco, cum sint intrinsecus lupi rapaces. Hi, cum illicita perpetrant, a nullo increpantur: «Quoniam laudatur peccator in desideriis suis, [Col. 0340B] et iniquus benedicitur (Psal. X, 3) .» Et quoniam sic prospere cedit eis, ut nihil resistat pravis eorum desideriis,

VERS. 6. Ideo tenuit eos superbia. Non dico: superbierunt, quod quidem est grave malum, etiam cum de bonis per inanem gloriam superbitur quanto magis illa superbia est execrabilis, quae de malis fit, cum quis gloriatur in malitia, eo quod sit potens in iniquitate? Talis tam detestanda superbia tenuit eos tanquam servos captivos, quoniam «omnis, qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 44) ,» ac proinde a peccato quasi captivus tenetur funibus peccatorum circumplexus, non sicut ille, qui dolens ita se captivum teneri clamat cum Apostolo: «Quis me liberabit de corpore mortis hujus [Col. 0340C] (Rom. VII, 24) ,» aut sicut alias legitur: «Funes peccatorum circumplexi sunt me, et legem tuam non sum oblitus (Psal. CXVIII, 61) .» Non, inquam, sic istos tenuit superbia captivos, ut se liberari optarent, et ad Deum pro sui liberatione clamarent, quoniam sic operti sunt iniquitate, qua sunt injuriosi ad proximum, et impietate qua sunt blasphemi contra Deum, ut ne saltem caput eis, vel os liberum sit ad clamandum vel Spiritum veritatis attrahendum, sicut ille fecerat, qui dixit: «Os meum aperui et attraxi spiritum (Psal. CXVIII, 131) .» At isti adeo sunt operti voluntaria iniquitate et impietate, ut nec ipsi videant, nec ab aliis videantur. Non dico quod sint amicti ut sponsa circumamicta varietate, [Col. 0340D] quoniam in tali amictu facies tota relinquitur libera et compos sui, ut videat et videatur ipsa, sed dico eos opertos iniquitate et impietate quasi diploide ac duplici operimento, sub quo nec videri nec videre possunt. Non vident se nudos ut illi primi parentes, quorum ad hoc aperti sunt oculi, ut viderent, unde confusi erubescerent. Non videntur ab aliis, quia, cum sint intus miseri, foris putantur beati ab his, qui beatum dixerunt populum cui haec sunt, quae istos abundant, videlicet mundanae divitiae, in quibus incrassati, impinguati, dilatati non solum intrinsecus diligunt iniquitatem, quam qui diligit, odit animam suam, sed etiam forinsecus ad [Col. 0341A] laesionem proximi ostendunt illam. Nam quasi redundans ab intus foras.

VERS. 7. Prodiit iniquitas eorum non ex malitiae necessitate, sicut fit cum quis furatur necessitate vel egestate compellente, sed quasi ex adipe de sola videlicet peccandi libidine, incrassatum cor habentes, et hujusmodi crassitudinem per opera mala ostendentes transierunt in affectu cordis. Transierunt de vitio in vitium vel transierunt audacter antiquos terminos Patrum. Vel transierunt ultra metas consuetudinaliter peccantium, quando ibant in adinventionibus suis, nova et eatenus inaudita committentes scelera. Vel transierunt metas communis humanitatis, ut se non recognoscerent caeteris hominibus natura pares, cum simul in unum [Col. 0341B] dives et pauper habeant naturalia Dei dona, ut verbi gratia sint pariter homines rationales. At isti suam cum pauperibus non attendendo paritatem quasi obliti se transeunt extra se, implendo, non dico illa peccata solummodo, ad quae videtur impellere aliqua necessitas vel trahere infirmitas humana, sed transeunt in affectum non Dei, sed cordis sui, ut ex intimo affectu liberi arbitrii suis cupiditatibus intenti non solum faciant, sed et diligant peccata. Hoc autem non ex improviso illis contingit, sed

VERS. 8. Cogitaverunt, et locuti sunt nequitiam. Cogitaverunt interiori mentis deliberatione. Nec hoc satis illis visum est, sed etiam locuti sunt foris docendo alios nequitiam intus conceptam. Locuti sunt [Col. 0341C] non in occulto sed in excelso, id est clare multis audientibus. Minus peccarent, si malae cupiditatis motum intra cogitationis claustra non simulatio sed timor absconderet: nam simulata aequitas duplex est iniquitas. Ille quoque, qui cogitata facinora divulgat dupliciter peccat, in altero laedens conscientiam, in altero famam, quae duo sunt homini valde necessaria, ut videlicet bonam conscientiam habeat propter suimet salutem, et bonam famam propter aedificationem proximi, quem si diligit sicut se ipsum procul dubio cavet ne malo exemplo scandalizet illum. Si autem semetipsum recte diligit, conscientiam suam Deo teste mundam servare studet. Nam qui mala intendit sola intentione, solum Deum inspectorem cordium ostendit, ac proinde necesse habet [Col. 0341D] dicere Deo: «Tibi soli peccavi, et malum coram te feci (Psal. L, 6) .» Qui autem locutione seu et operatione mala cogitata foris ostendit, proximos haec audientes aut videntes offendit contra illud: «nemini dantes ullam offensionem (II Cor. VI, 3) .» Proinde impius in Deum propter pollutam conscientiam, crudelis in proximum propter neglectam famam, si resipiscit necesse habet dicere: «Pater peccavi in coelum, et coram te (Luc. XV, 18) .» In coelum,» id est in sanctos, qui coelum sunt, qui meis peccatis visis vel auditis offensi et contristati sunt. «Coram te» intus in corde multas malas machinans cogitationes, te inspectore. Sic deberent isti confiteri se peccasse in coelum. At illi

VERS. 9. Posuerunt in coelum os suum, et lingua [Col. 0342A] eorum transivit in terra. Posuerunt os in coelum vituperando bonos et sanctos, qui coelum sunt, in quo Deus habitat, qui dicit: «Coelum mihi sedes est (Isa. LXVI, 1) .» Unde anima justi, quae sedes est sapientiae, quando a malis injuriatur, coelum Dei sedes talibus injuriis pulsatur, et is, qui sedet in ea, inhonoratur. Neque vero sufficit illis Deum sic in coelo suo, in sede sua inhonorare; sed addunt peccatum peccato, et lingua eorum transit, etiam saepe transivit ultra coelum, usque ad ipsum Deum coeli blasphemandum. Mira praesumptio! Lingua eorum transivit ultra coelum, cum esset in terra, cum esset, terrena, deberetque his limitibus esse contenta, de quibus alias dicitur: «Qui de terra est, de terra loquitur (Joan. III, 33) .» De tali praesumptione multoties [Col. 0342B] haeretici emerserunt, qui cum essent in terra fixi amantes non coelestia sed terrena, tamen ausi fuerunt de coelestibus docere, quae veritate magistra non didicerunt, sed ipsi ea de corde proprio confinxerunt. Imitantur autem illos adhuc multi, qui cum sint animales non percipientes ea quae sunt Spiritus Dei, saecularibus litteris eruditi ab illa sapientia, quae terrena est, animalis, diabolica transeunt ad dijudicanda coelestia, cum sint adhuc in terra, longe separati ab his qui sapiunt ea quae sursum sunt, non quae super terram. Possunt quidem istius modi homines terreni rotare verba spumantia buccis crepantibus de scripturis veritatis, sed ipse Spiritus veritatis, qui docet omnem veritatem [Col. 0342C] discipulos Christi, longe abest ab istis discipulis Antichristi. Nam discipulorum Christi cor in coelo est, ubi Christus est in dextera Dei sedens: istorum vero discipulorum vel praeambulorum Antichristi cor in terra est, ubi thesaurus eorum est: «Ubi enim est thesaurus tuus, ibi est cor tuum (Matth. VI, 21) .» Unde amplius miranda est eorum insania, quae, cum sit cor in terra, lingua eorum transit a terrenis ad coelestia discutienda. Atque utinam simul cum lingua transiret illuc et vita, ut eorum conversatio esset in coelis, qui disputant de coelis!

Aliter: Arbitratu suo lingua eorum transivit ultra terram quasi ad coelestia, sed revera in terra est, et de terra loquitur juxta illud Isaiae: «Humiliaberis, [Col. 0342D] de terra loqueris: Et erit quasi pythonis vox tua, et de humo eloquium tuum mussitabit (Isa. XXIX, 4) .» Nam spiritualis homo, qui dijudicat omnia, et ipse a nemine judicatur quoties hujusmodi hominum dicta vel scripta examinat, quae illic sua quasi furto ablata invenit, ea persaepe in usum disserendi assumit: quae vero illorum sunt propria, quoniam cum loquuntur mendacium ex propriis loquuntur, haec spiritalis repudiat quasi vocem pythonis de terra mussitantis.

PARS SECUNDA. VERS. 10. Ideo convertetur populus meus hic. In superiori parte tria dixit Asaph, scilicet pacem malorum, et quae mala de pace illa contingunt, et quod zelo hujus pacis coepit nutare et errare. Nunc in hac secunda parte qualiter errare [Col. 0343A] coeperit, exponit, et qualiter attendens mala, quae de pace peccatorum veniunt, resipuerit. Ideo, inquit, convertetur populus meus hic. Populus meus nomine meo, quod est Asaph, dignus ideo convertetur hic, id est in praesenti vita, quia non est ei pax peccatorum, sed flagellatur assidue propter peccata sua: illi vero cum hominibus non flagellabuntur. Ideo non ut homines convertuntur hic, sed ut daemones damnabuntur illic, ubi non erit locus fructuosae poenitentiae.

Aliter: Ideo convertetur populus meus huc, id est ad hoc diligenter considerandum, quod hic tractatur. Nam quia de pace malorum plura mala evenire cernuntur, ideo convertetur populus meus huc vel hic ad prospiciendum sibi et cavendum a tantis malis.

[Col. 0343B] Hebraica veritas ita se habet: Propterea convertetur populus ejus hic. Sed quaedam translationes habent huc, et quaedam hic. Sensus idem est. Possumus etiam sic dicere: Populus meus hic, id est in eodem zelo mecum cernens mala de malorum prosperitate venientia, convertetur ad veritatem perquirendam. Et cum veritatis desertores non dimidient dies suos, dies pleni invenientur in eis, qui eam diligunt et inquirunt. Plenitudo temporis vel dierum semper in bono accipitur in sacra Scriptura. Unde «cum venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum (Galat. IV, 4) .» Et de Abraham sive alio quolibet sancto viro scribitur, quod mortuus est «plenus dierum (Gen. XXV, 8) .» Et: «Elisabeth impletum est tempus pariendi (Luc. I, 57) .» Et: [Col. 0343C] «Completi sunt dies» Mariae, «ut pareret Filium suum primogenitum (Luc. II, 6-7) .» E regione dies vacui, dies inanes vel dimidii sive semipleni dies mali sunt. Si enim rex Ezechias dixit: «In dimidio dierum meorum vadam ad portas inferi (Isa. XXXVIII, 10) .» Si inquam, in dimidio dierum timendae sunt portae inferi, eo quod dies dimidii veluti semipleni remuneratione beatitudinis non fuerunt digni, ac proinde rex prudens flevit, fletuque suo ac precibus dies plenos obtinuit. Quid de diebus omnino vacuis, otiose vel etiam damnose traductis censendum est, nisi quod non solum ad portas inferi mittunt, sed et in profundum inferni sepeliunt? Unde ille dives legitur «sepultus in infernum (Luc. XVI, 22) ,» cujus [Col. 0343D] dies vacui a bono fructu fuerunt, aut si quid boni habuerunt, non ad plenitudinem perduxerunt, imo hic remunerati amiserunt, judicante illo, qui dixit: «Fili, recordare, quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala (Luc. XVI, 25) .» Ille quippe dies plenos habuit, nec de plenitudine dierum quidquam perdidit affluentibus ei prosperis, sed inter adversa de die in diem profecit usque ad plenitudinem dierum. Quam plenitudinem ne diminuerent peccata venialia et quotidiana, recepit pro eis mala in vita sua. Sic dies pleni invenientur in eis, qui flagellis attriti convertuntur hic, et purgantur in hac vita per adversa. Cujus rei notitiam antequam plene comprehenderent, haesitaverunt et apud se cogitaverunt:

[Col. 0344A] VERS. 11. Quomodo scit Deus, et si est scientia in Excelso? Sciendum vero quod, sicut vicina sanitate magis aestuant et sudant aegri, sic anima quanto impetuosius alicujus quaestionis fluctuat tempestate, tanto citius ad intelligendae veritatis pervenit portum. Ergo, quamvis periculose ac pene blasphemantes, tamen, ut ad veritatem transirent, dixerunt: Si est scientia in Excelso? Non dixerunt affirmative: Deus nihil scit, et non est scientia in Excelso, sed tanquam in re obscura haesitando dicunt: Si est scientia in Excelso, id est an est scientia in Excelso? Et hoc recepto quod vere scientia est in Excelso, restat adhuc alia quaestio, videlicet quomodo sciat Deus. Hanc praeoccupant dicendo: Quomodo scit Deus? utrum per semetipsum an per angelos [Col. 0344B] internuntios? Absit autem ut Deus omnia praeterita, praesentia et futura sciens aliquid per angelos discat, quasi prius incognitum sibi. Novit igitur omnia in semetipso et per semetipsum, quanquam velit habere ministerium angelorum, non sibi sed hominibus praedestinatis ad salutem necessarium, quia, ut Apostolus ait: «Omnes sunt administratorii spiritus missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I, 14) .» Propter eos,» inquit, non propter eum: «Propter eos videlicet, quos adjuvant sibi commendatos, non propter eum, qui misit illos. Nam sine illis ipse omnia novit et potest omnia quae vult.

Adhuc tamen quaerit Asaph et dicit: Quomodo scit Deus? Utrum sic scit omnia, ut etiam de omnibus, [Col. 0344C] quae scit, sit illi cura, cum dicat ejus Apostolus: « Nunquid de bobus cura est Deo? (I Cor. IX, 9.) » an ita scit omnia ut de quibusdam nulla sit ei cura? Respondetur ad haec: Deus ita scit omnia, ut etiam de omnibus ei sit cura. Nam quod Apostolus negat ei curam de bobus quadrupedibus esse; nomenque boum transfert ad praedicatores frumentum verbi triturantes, ita est accipiendum, ut, Deo cura non fuerit propter boves irrationabiles hoc in lege poni et praecipi, ut non alligaretur os bovi trituranti; sed propter boves rationabiles, quorum unus fuit ipse apostolus, unde et dixit: «An propter nos haec non dicit? Sane igitur est intelligendum non hanc fuisse curam Deo de bobus quadrupedibus, [Col. 0344D] ut propter eos in lege non praeceperit, non alligari os bovi trituranti, sed sub tegmine litterae providit inposterum, ne debitum stipendium negandum putaretur evangelizantibus verbum, cum potius is, qui evangelizatur verbo, communicare debeat ei, qui se catechizat in omnibus bonis. Dignus est enim operarius cibo suo. Alias autem, quantum attinet ad universalem Dei providentiam, cura Deo non est solum de magnis bobus, verum etiam de parvis passeribus, quorum unus non cadit super terram sine Patre, omnia, quae fiunt patrante atque ordinante, qui et bona patrare atque mala ordinare ita consuevit; ut in tota suae dominationis republica a summis coelorum usque ad fundum rerum infimarum nihil fiat, quod non ab ipso aut [Col. 0345A] jubeatur aut permittatur, ordine decentissimo etiam in rebus infimis conspicuo. Quis enim fenum agri sic vestit, ut nec Salomon in omni gloria sua ita vestitus aut coopertus fuerit, nisi ipse? Quis etiam spinas et tribulos de terra propter peccatum primi hominis maledicta germinari facit, nisi ipse? Quis dat gallo scientiam ad distinguendas horas noctis, nisi ipse? Quis denique omnia, quae fiunt in rebus creatis, dispensat, nisi Creator ipse? Qui si se a rebus creatis omnino subtraheret, omnis creatura in nihilum rediret, quia de nihilo facta sine factore suo subsistere non posset. Non enim Deus ita fecit creaturam sicut artifex arcam. Nam discedente artifice non propter ejus discessum desinit esse arca; Deo vero artifice ac fabricatore omnium se absentante, [Col. 0345B] nihil omnium in rebus per se subsistere posset, sicut dies non subsistit, quando sol, qui eam sua praesentia facit, se subtrahit. Multo magis hoc de solae justitiae sentiendum est, quando sola sui spiritali praesentia creatur in hominibus justitia, et eo subtracto ac propter injustitias absentato nox accedit in justitiae, utpote absentato Sole justitiae, non locali aut essentiali absentatione, sed suae gratiae subtractione, prout ipse sciens omnia scit, quibus et quomodo adesse vel abesse debeat. Habemus jam, quo modo, imo quam sine modo, sine mensura, ultra omnes modos et mensuras Deus scit omnia, de quo erat quaestio ista, quomodo scit Deus? Quod si ita est, et si est scientia in Excelso tam inaestimabilis, [Col. 0345C] ut omnia sciat, omnia curet, omnia dispenset, atque ordinet, unde ista confusio in rebus, quod peccatores abundantes in saeculo obtinuerunt divitias. Nam

VERS. 12. Ecce in evidenti satis omnibus demonstrabile est, quod multi sunt et peccatores et tamen abundantes in saeculo obtinuerunt divitias, cum econtra justi multi sint egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non est mundus. Illi peccatores et abundantes in saeculo; isti sancti et egeni. Illi per violentias iniquas obtinuerunt divitias etiam alienas; isti non dico alienas obtinere, sed nec suas tenere potuerunt, quia quanto quis ab iniquitate recessit, tanto magis praedae patuit. Magna oppositio, magna contrarietas esse peccatorem et abundare divitiis, [Col. 0345D] esse justum et egere necessariis; illum epulari quotidie splendide, istum nec micas de mensa illius cadentes posse obtinere; illum sanitate gaudere, istum diuturna aegritudine languere; mammonae servientem prosperitatibus florere, Deo servientem variis adversitatibus oppressum dolere. Cum haec ita sint confusa in magna republica, quomodo scit Deus, et quomodo scire credendus est ista, qui non punit perversos et non consolatur pios ac sibi devotos? videtur judex iniquus, qui, sciens iniquos, non punit eos: excusabilior autem esset, si eos nesciret, nec puniret. Nunc autem cum id constet quod omnia scit Deus, et est scientia in Excelso, grandior mihi Asaph orta est non tam quaestio quam conquestio. Nam, cum adhuc Deo servirem pro temporalibus, et [Col. 0346A] his magis abundaret serviens daemonibus, ego turbatus ita dixi, hoc apud me cogitavi.

VERS. 13 et 14. Ergo sine causa justificavi cor meum: et lavi inter innocentes manus meas. Ergo, inquam, si Deus, aut inscius aut iniquus est, ego Asaph sine causa, id est frustra, justificavi cor meum per munditiam sanctae cogitationis, et lavi inter innocentes manus meas per justitiam bonae operationis, et frustra fui flagellatus tota die, cum nihil mihi prosit virtus patientiae, et frustra fuit castigatio mea in matutinis, qui non tarde vel sero veni ad inserviendum Creatori, ut quidam pigri, sed in matutino, primo mane conductus ad operandum ac pondus diei et aestus portandum. Non haec dicit Asaph confirmando, sed aestimando, quod melius apparet [Col. 0346B] in Hebraeo, ubi sic legitur: Ergone frustra mundavi cor meum, et lavi in innocentia manus meas, et fui flagellatus tota die, et increpatio mea in matutinis, Et dixi: Si narravero sic, ecce generationem filiorum tuorum reliqui. Sequitur:

VERS. 15. Si narrabo sic, ecce nationem filiorum tuorum reprobavi. Ordo verborum est, Dicebam: Narrabo sic, non contentus apud me hoc sentire, quod inscius vel injustus esset Deus, atque ideo frustra ei serviretur vel ignoranti vel non curanti, ac proinde non remuneranti servitium sibi exhibitum. Talia mihi proponenti erat languor fortissimus, ita ut non remansisset in me halitus, nisi mihi occurrisset et succurrisset auctoritas justorum et [Col. 0346C] sanctorum sententiae meae non concordantium. Ideo dicebam: Si narrabo sic: ecce nationem filiorum tuorum reprobavi; quia contraria mihi est auctoritas Patrum sanctorum, qui docent Deum non inscium, non injustum, sicut quidam errantes putaverunt. Quorum errore destructo astruitur hoc verum ex auctoritate sanctorum filiorum Dei, quod omnia sciente Deo est scientia in Excelso, et cum sit ei cura de omnibus, nullus bonus vel malus erit ipso judicante irremuneratus, cum et boni recipiant mala in vita sua, et mali similiter bona pro his duntaxat meritis, quae in hac vita sunt remuneranda. Nam quibus aeterna debentur praemia sive bona sive mala, in futurum servantur bonis bona et malis [Col. 0346D] mala, ita ut peracto extremo judicio nulli bono male, nulli malo bene sit. Sic docet natio filiorum tuorum Deus, quam reprobavi et reliqui, si aliter et aliud narrabo, quam illi. Sic loquendo mecum repressi erroris impetum, ne, qui meam conscientiam polluerat per haesitationem pravam, etiam alios corrumperet per doctrinam pravissimam. Correctus ergo, ut auctoritati majorum cederem et doctrinae illorum crederem, post receptam sanae doctrinae credulitatem per fidei scalam nitebar ad intelligendam quaestionis hujus puram veritatem, quare videlicet in hac vita iniquis arrideat prosperitas, et justos plerumque tanta vexet adversitas, ut cogatur homo justus aliquando clamare, ac dicere: «Taedet animam meam vitae meae (Job X, 1) .» Item: «Heu [Col. 0347A] mihi, quia incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX, 5) .»

VERS. 16. Et existimabam, ut cognoscerem per intellectum, quod per fidem acceperam jam tenendum: sed hoc labor est ante me. Hoc ad plenum cognoscere labor est ante me. Laboriosum est intuitu eorum, quae sunt ante me, id est rerum praesentium, quae ante oculos habemus, in quibus tanti secreti rationem providere non valeo, quia sunt ante me quasi murus mihi oppositus. Fateor, quia, victus Patrum doctrina, non possum non credere, quod eos scio credidisse; sed hoc ipsum, quod credo, ratione vel intellectu cognoscere labor est ante me, cui hoc scire in hac vita penitus est impossibile. Sed non est labor ante Deum, quia non est impossibile ante [Col. 0347B] Deum omne verbum. Unde, si et ego fuero ante Deum, credo, quod hujus quaestionis transgrediar murum per ipsius auxilium, qui solus aperit et nemo claudit, claudit, et nemo aperit illud sanctuarium, in quo clare videbitur, quod nunc est obscurum. Propterea non dico absolute, quod illud cognoscere labor est ante me; sed adjungo:

VERS. 17. Donec intrem in sanctuarium Dei, et illic intelligam in novissimis eorum. Interim sufficiat mihi scire inscitiam meam, quod primus gradus est ad plenam scientiam. Et in hac provida ignorantia ero prudenter nescius, et sapienter indoctus, contentus fide sola, quae non solet irrumpere, sed reverenter pulsare ad ostium amici, donec surgat mihique aperiat, quod eatenus clausum [Col. 0347C] erat, et ego, illo aperiente, intrem in sanctuarium Dei, secretum videlicet sanctae contemplationis, quod malis absconditum, bonis vero expressum est in Scripturis veritatis. Vel intrem in sanctuarium Dei, quod est Christus in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi, quod sanctuarium intrare non est aliud, quam incorporari ejus membris et vivificari atque illuminari spiritu ejus, quem qui non habet, hic non est ejus. Illius ergo spiritu illuminatus et instructus de fine bonorum et malorum, intelligam in novissimis eorum Deum fuisse praescium futurorum, quando bonis bona aeterna praedestinavit, et malis mala aeterna praeordinavit, pariterque utrosque de minutis bonis et malis meritis [Col. 0347D] in praesenti vita remuneravit, sicut legitur, quod dives ille, qui guttam aquae petiit, a patre Abraham audivit: «Fili, recordare, quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala (Luc. XVI, 25) .» Sic introductus in sanctuarium Dei cognoscam sicut et cognitus sum, non ex parte, sicut modo per speculum et in aenigmate video.

VERS. 18. Verumtamen etiam nunc ante sanctuarium stans, et reverenter pulsans de quaestione hac prosperitatis malorum aliquid didici, quod prius ignoravi, hoc scilicet, quod tu, Deus propter dolos posuisti eis. Dejecisti eos, dum allevarentur.

Pars tertia, in qua praedictus Asaph aperit ex [Col. 0348A] parte causam prosperitatis malorum et suam liberationem dicens: Verumtamen propter dolos posuisti eis. Propter dolos, quos intendunt aliis prae terrenis acquirendis, et ipsi capientur dolis et laqueis: Nam «qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et laqueum diaboli, et desideria multa, et nociva, quae mergunt homines in interitum (I Tim. VI, 9) .»

Hebraica veritas habet: Verumtamen, posuisti eos in lubrico. Quod idem est in sensu. Nam divitiae illis propter dolos positae lubricum sunt, in quo lubrico per amorem positi stare non possunt, sicut stant, qui veras divitias amant. Unde ait sanctus papa Gregorius ⁜ (27) : «Si vere, fratres, divites esse cupitis, veras divitias amate.» Idem quoque dicit in Job ⁜ (28) : «Reprobi cum recta opera divinis operibus [Col. 0348B] non rependunt, cum totos se hic deserunt et affluentibus prosperitatibus dimittunt, unde exterius proficiunt, inde ab intimis cadunt. Hinc est quod in inferno cruciato diviti dicitur: Recepisti bona in vita tua, idcirco enim bona hic recepit et malus, ut illic plenius et mala reciperet, qui hic fuerat nec per bona conversus. Non ergo ait: Dejecisti eos postquam elevati sunt: sed cum allevarentur, quia hoc ipsum fit superbis interius dejici, quod eis falsa contingit gloria exterius elevari. Ordinante enim divino judicio non eis aliud culpa est, atque aliud poena; sed sua illis in poenam convertitur culpa, ut elevatis fastu superbiae hoc ipsum sit vere intus cadere, quod foris ostenduntur profecisse.»

[Col. 0348C] «Vae qui praedaris, nonne et ipse praedaberis, (Isa. XXXIII, 1) » ait propheta, quoniam, qui praedam facit homini, praeda efficitur diaboli: similiter hoc loco dicere possumus: Vae, qui dolo alios capis et decipis, nonne et ipse dolo capieris et decipieris? Aufert enim aeterna ipse amor temporalium, quae dolose aliis auferunt homines dolosi. Justo igitur judicio tu Deus sciens omnia doli figmenta propter dolos, licet hominibus absconditos, tibi tamen manifestos, posuisti dolosis ipsas divitias dolo acquisitas quasi decipulam, qua capiantur et dejiciantur. Nam dejecisti eos non solum postquam elevati sunt, sed dum allevarentur ad similitudinem rotae, quae, dum in posterioribus elevatur, in anterioribus dejicitur; [Col. 0348D] sicut et isti, dum in exterioribus elevantur, in anterioribus de alto praecipitantur. Quo? in foveam profundam sempiternae desolationis, quam comminatur Veritas dicens: «Vae vobis divitibus, qui habetis consolationem vestram: vae vobis, qui ridetis nunc, quia lugebitis et flebitis: vae vobis, qui saturati estis, quia esurietis (Luc. VI, 24, 25) .» Magna utique desolatio erit illis perdentibus temporalia quae amaverunt, et non obtinentibus aeterna bona quae neglexerunt. Propterea ego Asaph, ego fidelis congregatio intelligens in novissimis eorum grande periculum, et exitum, pro tanti erroris magnitudine compellor exclamare:

[Col. 0349A] VERS. 19 et 20. Quomodo facti sunt in desolationem! Non hoc dico interrogando sed admirando, sicut et Jeremias ait: «Quomodo sedet sola civitas plena populo! (Thren. I, 1.) » Quia videlicet magna desolatio est ista vastari civitatem plenam populo, ut omnibus ejus civibus aut fugatis, aut captivatis, aut occisis redigatur in solitudinem, quod accidisse legimus in excidio civitatis Jerusalem primo per primam Babylonicam, secundo per secundam; quoniam et Roma dicta est Babylonia in Epistola Petri apostoli dicentis, cum esset Romae: «Salutat vos Ecclesia in Babylone collecta (I Petr. V, 13) .» Sicut ergo Babylonicis vel Romanis interfectores prophetarum, sapientium et Scribarum atque ipsius Christi traditi atque ab eis vastati facti sunt in desolationem: [Col. 0349B] sic in novissimis eorum, qui prophetas et sapientes odio habent, aeterna desolatio eveniet, quod mihi Asaph ita certum est esse futurum ac si jam videam factum. Unde magis verbis praeteriti quam futuri temporis enuntio, quod in novissimis eventurum scio. Dico ergo: quomodo facti sunt in desolationem, id est qualiter sunt desolati amissis rebus in morte, qua repente veniente subito defecerunt; et quia novissima et mori habent commune cum bonis, addit, in quo differunt: perierunt. Quare? propter iniquitatem suam. Qualiter? velut somnium surgentium vel exsurgentes. Pauper accubat, somniat habere divitias, thesauros, honores et hujusmodi. Sed quae clausis oculis habere videtur, apertis non habet. Sic et malis, cum de hac vita, qua caeci [Col. 0349C] dormiunt, evigilaverint, moriendo nihil invenient, nisi miseriam. Vere. Nam, o Domine, etc. Civitas malorum, quam aedificavit Cain, terrena est, de qua ipsi abstulerunt imaginem Dei, et suas imagines vel effigies exstruxerunt, dum alius ferocitate factus est leo, alius levitate avis, alius sus libidinis sorde, alius asinus torpore et hujusmodi. Temporalem quoque felicitatem duxerunt, quae tamen non est vera felicitas, sed ejus imago, id est similitudo. Hanc ergo quamcunque imaginem, quae est eorum, id est quam ipsi fecerunt, o Domine, tu rediges ad nihilum in civitate tua, coelesti Jerusalem. Nam etiam hic in parte civitatis tuae adhuc peregrinantis imaginem ipsorum ad nihilum redigis, quos deposita vetustate peccatorum [Col. 0349D] in novitate vitae ambulare, ac tibi conformes fieri facis tu, Christe, qui es connaturalis imago Patris, cui conformandi sunt omnes ejusdem Patris adoptivi filii. «Nam, quos praescivit, hos et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus (Rom. VIII, 29) .» Sicut enim quodlibet metallum in igne liquefactum formas, quas prius habuit natura sua permanente, amittit, formamque ipsius ignis induit: sic in civitate tua Jerusalem, quae sursum est libera, omnes ipsius cives a peregrinatione hac, in qua sumus liberati, tuique amoris igne inflammati erunt conformes imaginis Filii tui, qui cum sis ignis consumens rubiginem, consummans aurum Filiusque tuus tibi coaeternus et consubstantialis ignis et splendor gloriae [Col. 0350A] ac figura substantiae tuae non possunt tuo ipsiusque amore, qui est Spiritus sanctus, inflammati esse dissimiles tibi. «Nunc enim filii Dei sumus, sed nondum apparuit quod erimus. Cum autem apparuerit, similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 5) ,» ait Joannes ille praecipuus amator et civis illius civitatis, in qua imaginem ipsorum ad nihilum rediges, qui te oderunt, et imaginem Filii tui clarificabis in adoptivis filiis, quos inflammabis. Nec mirum si tunc inflammabis, quando clare videberis facie ad faciem.

VERS. 21 et 22. Quia et nunc inflammatum est cor meum, ex quo mentis intuitu et fidei gressibus intravi in sanctuarium Dei, et intellexi in novissimis, quod intelligere non poteram in primis. Inflammatum [Col. 0350B] est cor meum nunc zelo justitiae, Deo gratias. Sed prius, quando zelavi in peccatoribus pacem peccatorum videns, inflammatum fuit cor meum zelo stultitiae, cum divitibus iniquis graviter inviderem, et bonos in egestate viderem, atque super hoc dolerem. Nunc autem zelo meliore inflammatum est cor meum, cum et bonos et malos aemulor Dei aemulatione, illos cupiens de bono semper in melius augmentari, et istos a malis ad bona commutari. Scio enim ex domestico argumento illud esse Deo possibile, per cujus gratiam et renes mei commutati sunt, cum temperata, seu restincta delectatione carnali, quae regnabat in renibus meis, melior ei delectatio successit, de qua dicitur alias: «Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI, 4) .» Item: «Delectationes in dextera tua usque in finem (Psal. XV, 11) .» Prius autem, cum delectatus in bonis temporalibus invidi habentibus, ad nihilum redactus sum, per invidiam et aemulationem stultam. Nam, «etsi habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia, charitatem autem» quae non aemulatur, quaeque benigna est, «non habuero, nihil sum (I Cor. XIII, 2) :» quanto magis zelo aemulationis malignae tabescendo ad nihilum redactus sum non habendo saltem scientiam ipsius peccati mei, quod erat profunda ignorantia jumentorum insipientiae comparanda? Ideo peccatum et ignorantiam meam confiteor dicens: Ad nihilum redactus sum, et nescivi.

[Col. 0350D] VERS. 23. Ut jumentum factus sum. Scio enim quod sicut «homo, cum in honore esset, non intellexit» honorem ipsum, «comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII, 13 et 21) ,» ita homo, cum in peccato est et non intelligit ipsum peccatum, comparatur jumentis, maxime cum diligens terrena et negligens coelestia non ut homo rectus incedit, sed ut pecus prono vultu graditur. Sic ego factus sum ut jumentum sola terrena appetendo, non petendo tamen eadem vel a daemonibus vel ab idolis gentium sed a Deo vero. Ideo dico: Et ego semper tecum. Nam quantacunque mihi fuerit appetitio terrenorum, non ea tamen quaesivi nisi a te Deo vero, te solum colendo, et in hoc ego semper tecum fui et ero. Fui tecum tempore [Col. 0351A] ignorantiae; cum pro talibus adipiscendis te putavi colendum spretis invisibilibus et aeternis bonis. Multo magis amodo ero tecum sciens in tui cultu primo et principaliter coelestia quaerenda, quibus adjicientur haec omnia, quae tibi servientibus erunt necessaria. Ideo ego semper tecum, quod propono mihi firmissime tenendum ex mea virtute, quae nulla est, quoniam et in hoc ad nihilum redactus sum, ut sine te nihil posse me facere sciam, sed ex tuae virtutis tuaeque gratiae adjutorio, cujus in hoc experimentum certum habeo, quod ex quo factus sum ut jumentum ad ferenda onera tua mansuetum et subditum, ita ut in hac obedientia ego semper tecum sim, tu

VERS. 24. Tenuisti manum dexteram meam, id est [Col. 0351B] opera mea, et in voluntate tua gratuita deduxisti me, et cum gloria suscepisti me, id est adhuc suscipies me. Nam pro magna futurorum certitudine praeteriti temporis verbo rem futuram enuntio. Scio enim quod, cujus dexteram tenuisti, quando videns ventum validum timensque mergi clamavi ad te, quemque in voluntate tua gratuita nullis meritis praeventa deduxisti, hunc tandem cum gloria suscipies in regnum tuum. Atque ideo, quod credo et spero futurum, enuntio quasi praeteritum et jam factum prophetico more, ut ibi: «Foderunt manus meas et pedes meos (Psal. XXI, 18) ,» dictum est de passione mea futura, sicut istud dicitur de gloria mea futura, qui psallo et loquor in Asaph, quia ego Christus ille [Col. 0351C] sum David, cujus non deficient laudes, nec unquam defecerunt, etiam quando laudes defecerunt David filii Jesse carnalis, populi nati carnaliter ex Jesse.

Mihi ergo principaliter congruit, quod hic dictum est: Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum. Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria suscepisti me. Nam, cum in forma Dei essem, non rapinam arbitratus sum esse me aequalem Deo Patri meo; sed memetipsum exinanivi formam jumenti accipiens ad portandum illum semivivum, cujus me feci proximum faciendo misericordiam in illum. Et quidem ad hoc missus fui a te, Pater. Sed tamen ego semper tecum et tu mecum et non reliquisti me solum, quia tibi placita feci et facio semper Deus potens aeque [Col. 0351D] ut tu, quia ego et tu, Pater, unum sumus. Poteram itaque restitisse crucifixoribus meis; sed tu, Pater, sic tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me, ut oportuerit me dicere: «Pater non mea voluntas, sed tua fiat (Luc. XXII, 42) .» Et quia, te tenente dexteram meam, id est opera mea bona et divina dirigente, obedivi ad voluntatem tuam, ideo tandem consummata obedientia cum gloria suscepisti et assumpsisti me in thronum celsitudinis tuae, dans mihi nomen, quod est super omne nomen, ita ut dicere possem: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) .» Primo quidem in conceptione suscepisti me, id est naturam meam humanam uniendam Verbo tuo, et erat utique in susceptione ista magna gloria, qua major [Col. 0352A] non est, sed ista gloria fuit occulta, donec per gloriosam resurrectionem et admirabilem ascensionem sanctique Spiritus effusionem clare manifestatum est, quod oportuerat me pati, et sic per passionis contumeliam intrare in gloriam meam. Propterea cum potuisset manus mea dextera, quae est Divinitatis meae potentia, defendisse manum sinistram, id est humanitatem meam tot miseriis et contumeliis expositam, tu tenuisti manum dexteram meam vel manum dexterae meae, id est potentiam Divinitatis meae, qua me potueram de manibus inimicorum excussisse atque illos in infernum dejecisse, quibus cum semel dixissem: «Ego sum, abierunt retrorsum, et ceciderunt in terram (Joan. XVIII, 6) .» Nisi ergo tu, Pater, manum meam dexteram tenuisses [Col. 0352B] qua virtute feci, ut caderent in terram, eadem facere potuissem, ut caderent in abyssum. Sed tenuisti manum meam per obedientiae vinculum astrictam, et in voluntate tua deduxisti me de coelo in uterum virginis, de utero in mundum, de mundo in infernum, de inferno rursus in mundum, et deinde assumpsisti me cum gloria in coelum tecum regnaturum in humanitate jam glorificata, sicut ab aeterno regnavi tecum in Divinitatis meae gloria aeterna.

In Hebraeo legitur: Contractum est cor meum, et renes mei resoluti sunt. Et ego insipiens, et nescius quasi jumentum factus sum apud te, et eram semper tecum, et tenebas manum dexterae meae. In consilium tuum deduces me, et postea in gloria suscipies [Col. 0352C] me. Quibus in verbis aperte sonat et de peccatis perpetratis confessio, et de virtutibus gratiae gratis collatae gratiarum actio, et futurorum bonorum certa exspectatio. Nam quod dico ego Asaph: contractum est cor meum, idem est ac si dicam: Non habui charitatem, cujus latum mandatum in corde susceptum dilatat ipsum cor, quod per invidiam zelumque malum contractum non potest pariter esse in charitate dilatatum, sive ut supra diximus, inflammatum. Confiteor itaque quod contractum est cor meum per invidiam, sicut aliquando corium contrahitur siccitate nimia. Et renes mei resoluti sunt, quia delectatio carnalis nullis inhibita frenis, corde licet per malitiam contracto, per delicias defluxit [Col. 0352D] renibus resolutis, quia eram sine illa justitia, quae cingulum lumborum est, et sine fide, quae cinctorium renum est. Eram igitur in grandi periculo corde siccus, carne dissolutus, et hoc ipsum intelligendo ad nihilum redactus, et insipiens, ac nescius quasi jumentum factus sum. Gratias tibi, Domine, qui me in hamo et freno constringens de stulto jumento et indomito fecisti sic mansuetum, ut ego semper tecum fuerim, ex quo tenebas manum dexterae meae, id est opera mea bona, quae pertinent ad dexteram, sicut mala pertinent ad sinistram. Tu tenebas in dextera tua sustentando me, ne incipiens mergi totus mergeret, gradiens ad te super mare, ubi periculose ambulassem, nisi dexteram meam tu tenuisses, et ad portum salutis deduxisses, ac de [Col. 0353A] portu ad littus omnino solidum, ubi nullum deinceps periculum sit timendum, quod mihi futurum in Spiritu veritatis propheto dicens: In consilium tuum deduces me, et postea in gloria suscipies me. Consilium Dei quasi portus est optatus ab hoc mari magno et spatioso fugientibus: verbi gratia, virginitas et voluntaria paupertas, devotaque Patrum per omnia et in omnibus obedientia usque ad mortem. Quae omnia hisque similia vitae arduae instituta quasi portus quidam excipiunt eos, qui undosas mundi hujus procellas fugiunt, quae solo mandatorum navigio deditos aliquoties obruunt. De hoc portu ad littus aeternae stabilitatis facile venitur, ubi gloria aeterna invenitur. Hoc ego Asaph in spe certa mihi promitto de tuo, Deus, adjutorio, qui [Col. 0353B] in consilium tuum deduces me, ut a te audiam libenter et obedienter non solum proponentem salubria mandata, sed et saluberrima perfectionis consilia, et postea in gloria suscipies me consummata et servata usque ad mortem virtute obedientiae, quae velut scala patriarchae Jacob ostensa per observantiam mandatorum terrae innititur, sed per observantiam consiliorum usque ad coelum exaltatur dicente veritate: «Vende quae habes, et da pauperibus, et veni, sequere me, et habebis thesaurum in coelo (Matth. XIX, 21) .»

VERS. 25. Quid enim mihi est in coelo? Mihi non solum praeceptis, verum etiam consiliis divinis obedienti, et ob hoc thesaurum in coelo habenti quid [Col. 0353C] et quantum boni repositum est in coelo? Abhinc pars quarta psalmi coarguit priorem stultitiam, qua terrena coelestibus praeferebantur ab his, qui Deum laudabant et laudandum putabant solummodo vel maxime pro sospitate corporis et prosperitate vel affluentia rerum temporalium. Hujusmodi autem laudes non defecerunt ex toto in Dei populo, priusquam Dominus noster Rex omnium saeculorum adveniret, et ex his, quae passus est, confirmaret nos, ne scandalizaremur malos prosperari, bonos autem injuste opprimi videntes. Quis enim justus videns ipsam justitiam esse crucifixam ab his, quorum iniquitas quasi ex adipe prodiit, qui in labore hominum non erant et cum hominibus non flagellabantur; quis, inquam, justus cum sibi aliquid simile [Col. 0353D] contigerit, dicat jam: Ergo sine causa justificavi cor meum, et lavi inter innocentes manus meas? Nam si narravit sic, ecce nationem filiorum Dei, imo ipsam naturalis Filii Dei passionem reprobavit. Bene ergo in commemoratione flagellati et crucifixi hujus naturaliter justi et boni Filii, die palmarum cantant filii adoptivi per illum justificati vel justificandi: Quam bonus Israel Deus rectis corde! ut isto cantico instructi etiam inter adversa Deum laudemus, et non moveantur pedes nostri, id est ratio et judicium nostrum, quando pacem peccatorum videmus, neque nosmetipsos, etiam cum possumus, vindicemus, sed Deo justo et pio vindictam reservemus, qui eo ipso tenet manum nostram, quo dicit: «Mihi vindictam, et ego retribuam (Deut. XXXII, 35) .» Sic tenuit manum Filii sui tempore passionis, ne se tunc vindicaret, exemplum dans nobis, ut et nos ita faciamus, animasque nostras in patientia possideamus, quia «tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio vero spem (Rom. V, 3, 4) ,» qua speremus coelestia, non terrestria.

Quid enim mihi est in coelo? Et a te quid volui super terram? Non dico definite: hoc vel illud bonum repositum est mihi in coelo, sed indefinite significans utcunque illud summum praemium, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, prae admiratione magna exclamo ego Asaph dicens: Quid enim mihi est in coelo? Quid? Hoc est quantum? quam magnum? quam [Col. 0354B] inaestimabile praemium mihi praeparatum est in coelo, si Deum diligo? Nam se diligentibus dabit se, quod est praemium inaestimabile. Hoc tu, Deus, praeparasti diligentibus te, ac proinde stulte aliud appetivi pro te. Vilis commutatio lutum captasse pro auro, terram pro coelo, creaturam transitoriam pro Creatore ipso! Quid enim mihi est in coelo? Magnum quid verbis exprimi non potest, acquiri potest, aestimari non potest.

E contrario a te quid volui super terram? Delicias voluptatum? breves sunt et in aeternas poenas mittunt. Nam quasi putredo vermes gignunt, qui conscientiam rodentes non morientur in aeternum, quia nec ignis eorum exstinguetur, nec vermis eorum [Col. 0354C] morietur, quibus in judicio dicetur: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) .» Quid volui super terram? Puta hujus mundi gloriam. Sed, o quam inanis, quam fallax est gloria, quae quasi flos feni cito decidet, et sui amatores in aeternam confusionem demerget! Consideratis in hunc modum singulis et omnibus, quae volui super terram, non invenio aliud me captasse nisi umbram ad similitudinem canis, de quo in fabulis dicitur, quod portans in ore frustum carnis, dum in lignea semita transiret aquam, vidissetque in aqua carnis umbram, capessendo umbraticam perdidit carnem veram. Sic et ego desiderando falsa et umbratica bona super terram perdidi vera, nec ea ullatenus possum rehabere nisi vere poenitendo, et his, de [Col. 0354D] quibus poeniteo, contraria faciendo. Est autem primus gradus poenitentiae deficere a malo, secundus proficere in bono. Propterea

VERS. 26. Defecit caro mea et cor meum. Defecit caro mea poenitentiae castigationibus afflicta, ut ad mala opera sit languida. Defecit et cor meum a consuetudine ac studio cogitandi vana et inutilia, quae si aliquando memoriae oculos diverberant, ad cordis tamen voluntariam approbationem propterea non attingunt, quia ejus intima secreta melioribus desideriis occupata sunt. Nam Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum, quod est dicere: Deus possidet cor meum, et ego vicissim possideo eum. Deus cordis mei, subaudis: possessor est: et pars mea, id est possessio mea Deus non ad horam gaudente [Col. 0355A] me vel exsultante in hac luce, sed in aeternum. Deus cordis mei eo pondere dictum est, quo dicitur: Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob, eo quod generaliter creator omnium, sit specialiter non solum creator sed et amator illorum. Sic et cordis mei non solum creator, sed et amator in eo cognoscitur, quod et ipse vicissim a corde meo prae omnibus creaturis amatur. Unde non in me, sed in ipso gloriando humiliter dico: Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum.

Convenienter hoc dicit Asaph, id est congregatio eorum, qui sic assumuntur in clerum, ut non habeant haereditatem seu possessionem propriam in terra, sed sit Dominus pars, et haereditas eorum, et ipsi quoque sint pars et haereditas Domini, sicut [Col. 0355B] scriptum est in lege Domini: «Filiis Levi non dabis haereditatem, ego Dominus ero haereditas eorum (Num. XVIII, 20) .» Cum ergo singulis veris Christianis dicere conveniat: Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum, praecipue illis congruit, quibus in terra non habentibus et habere nolentibus haereditatem ipse Deus dignatur fieri haereditas, ita ut confidenter dicere possint: Deus cordis mei, et pars mea Deus in aeternum. Ecce quid mihi est in coelo! Eligant alii alia, pars mea Deus est. Petat filius adolescentior partem, quae se contingat, et in regionem longinquam abeat, ego jam de regione longinqua reversus ad patrem praeter ipsum non peto haereditatem: ipse mihi de caetero sit haereditas, ipse Deus cordis mei cultor et inhabitator sit atque [Col. 0355C] possessor in aeternum, et pars mea Deus ipse in aeternum, a quo ulterius non abibo in regionem longinquam. Quoniam

VERS. 27. Ecce qui elongant se a te, peribunt, subaudis: nisi poenitentiam egerint. Hoc enim subaudiri oportet in pluribus Dei comminationibus, ut ibi: «Omnis, qui acceperit gladium, gladio peribit (Matth. XXVI, 53) ,» subaudis: nisi poenitentiam egerit. Qui elongant se a te, peribunt, non qui se aliquando elongaverunt, et postea resipuerunt, sicut ego Asaph elongatus a te ut jumentum factus sum, sed non nimis longe recessi a te, qui fui apud te ipsa temporalia, quae dilexi, non quaerens nisi a te. Tandem vero cognoscens, quod sicut talia non sunt [Col. 0355D] quaerenda nisi a te, sic nec appetenda sunt nisi propter te, sicut, verbi gratia, navis a transmarino peregrino ad hoc solummodo quaeritur, ut ad patriam, quae diligitur, perveniatur: elegi non solum esse apud te petendo haec a te, non ab idolis gentium, sed etiam semper esse tecum dicens: Et ego semper tecum, diligendo videlicet solum te praecipue, ac post te vel in te, quid mihi prosit ad consequendum te. Dixi ergo: Ego semper tecum. Sed et tu ex tunc fuisti semper mecum. Nam tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me, et cum gloria suscepisti me, quod supra expositum non est iterato exponendum.

[Col. 0356A] Me itaque dicentem et firmiter proponentem, ut sim semper tecum, tenuisti et in voluntate tua deduxisti. Sed qui elongant se a te, peribunt, sicut jam plurimi tales perierunt. Nam perdidisti omnem, qui fornicatur abs te, idola colendo vel aliquid praeter te, contra te ac plus quam te diligendo, quae est magna fornicatio, cum tu solummodo vel saltem praecipue sis amandus amore casto, quo gratis te amantes in te solo habent omnia, quia te primo et principaliter quaerentibus adjicientur omnia tali studio expedientia et utilia, sive prospera propter tales fovendos, sive adversa propter eos exercendos. Unde stulti sunt, qui a te recedunt, et hoc sibi utile credunt.

[Col. 0356B] VERS. 28. Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam, ut annuntiem omnes laudationes tuas in portis filiae Sion. Mihi adhaerere Deo per fidem bonum est, ponere in Domino Deo spem meam similiter bonum est, ne sit fides absque spe. Super omnia vero bona bonum est habere tantam charitatem, ut et ego ipse te Deum laudem, aliis quoque annuntiem omnes laudationes tuas in portis filiae Sion, quoniam veri amatoris est negotium et studium, id quod amat, laudare et coamatores allicere.

Aliter: Mihi adhaerere Deo, id est facie ad faciem videre illum, summum bonum est, atque interim, dum hoc esse non potest, bonum est mihi ponere in Deo spem meam, quatenus lacte fidei et spei nutriat [Col. 0356C] ad visionem speciei et rei, qui fortasse ideo differor ab introitu civitatis diu desideratae, in qua imagines inimicorum ad nihilum rediges, ut annuntiem omnes laudationes tuas in portis filiae Sion sive in atriis filiae Sion. Per portas vel atria Sion coelestis, videlicet Ecclesiae Deum speculantis, peregrinantis Ecclesiae intelliguntur sancta exercitia, quae dirigunt ad aulae coelestis illa aedificia, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, neque cor humanum comprehendit. Extra hujusmodi portas vel atria, quibus ambitur et unitur universa Ecclesia, laus omnis est inanis. Ideo proposui, ut annuntiem omnes laudationes tuas Deus non extra, sed in atriis vel portis filiae Sion, id est Ecclesiae peregrinantis, quae filia est Ecclesiae [Col. 0356D] jam regnantis. Illa enim, quae sursum est, libera est, quae est mater nostra, cujus est filia nobilis Ecclesia laborans in terris conjuncta illi per vinculum illinc maternae, isthinc filialis dilectionis.

Gloria Patri Deo Israel, qui bonus est rectis corde. Gloria Filio Deo, cujus dexteram manum Pater tenuit, atque in voluntate sua illum deduxit et cum gloria assumpsit. Gloria Spiritui sancto vero et vivo Deo, qui est illa Patris voluntas in qua ipse Pater deduxit Filium voluntarie obedientem in humanitate sua propter hominum salutem. Amen.

[Col. 0357A] VERS. 1. Ut quid Deus repulisti in finem? Psalmi hujus titulus est:

INTELLECTUS ASAPH.

Intellectum quippe habentes, et sapienter psallentes in hoc psalmo quaestiones proponunt dicendo: Ut quid, Deus, repulisti in finem, iratus est furor tuus super oves pascuae tuae? etc. Licet hujusmodi quaestiones proponant, non tamen id dubitando. sed aliorum saluti et instructioni providendo faciunt, ut prius positis quaestionibus attenti, et deinde solutionibus edocti exemplo eorum justo Dei judicio applaudant, nec de tribulatione fidelium contristentur, sed gaudeant spe, scientes quia dura et aspera patiendo perventuri sunt ad gloriam. Asaph synagoga, quae cum sit quorumlibet congregatio, [Col. 0357B] proprie tamen dicitur populi Israel. Huic Vetus Testamentum datum est, quod continet tria, scilicet praecepta, promissa, sacramenta. Praeceptorum vero quaedam fuere moralia, ut Non occides; quaedam figuralia, ut circumcisio in die octavo; promissa vero temporalia, ut terra Chanaan copiosa et regnum temporale. In his autem praeceptis figuralibus et promissis quaedam alia promittebantur spiritualia, unde ipsa praecepta, et promissa erant rerum in se latentium sacramenta.

Praeter haec autem sacramenta figuralium praeceptorum et promissorum fuerunt alia sacramenta, ut in venditione Joseph et hujusmodi. Sicut autem primus homo de terra terrenus, secundus vero de coelo coelestis: ita illi populo, qui portabat imaginem terreni [Col. 0357C] prius oportebat promitti, quod animale est, id est, temporalia; deinde portanti imaginem coelestis illud quod spirituale est, id est aeterna. Sic ergo erudito animali populo in temporalibus volens eos Deus spiritales fieri, temporalia abstulit eis, et abundanter dedit iniquis, ut per hoc doceret ea, quamvis data a Deo, tamen non esse vere bona. Hic divisa est Synagoga in bonos et malos. Nam boni fuerunt qui prius videntes pacem peccatorum haesitaverunt, sed ab hoc conversi sunt postea, ut solum peterent Deum sicut continet superior psalmus. His Novum Testamentum datum est, quod continet similiter tria, scilicet praecepta, promissa, sacramenta. Sed praecepta moralia eadem, quae fuerunt in Veteri: non [Col. 0357D] vero figuralia eadem. Promissa quoque et sacramenta non eadem. Ibi enim temporalia, sicut dictum est, promittebantur, hic aeterna. Sacramenta etiam esse diversa manifestum est. Nam ibi promittentia, hic habentia Salvatorem. In quo nunc promittitur, in futuro dabitur salus. Illa ergo fuere sacramenta nunc praesentium, haec futurorum. Illa enim Salvatorem, haec salutem promittunt. Hic est intellectus Asaph id est fidelis synagogae.

[Col. 0358A] Denique quia quod tenetur, non est opus promitti, quia jam veritas venit, ablata sunt figuralia, sicut regnum, sacerdotium, templum, circumcisio et hujusmodi. Hic mali altera pars synagogae non attendentes coelestia, quae promittebantur grandibus, timentes terrena amittere quae acceperant parvuli, occiderunt Christum qui dederat, propter quod et illa amiserunt et ipsi occisi sunt. Ut autem tempus quoque causam ostenderet, revolutis quadraginta duobus annis in ipsa festivitate, qua Dominum occiderunt, a Tito et Vespasiano passi sunt et civitas eversa, quod in hoc psalmo plangit Asaph. Dicitur autem planctus iste intellectus Asaph, quia dum plangit causam irreparabilis eversionis, intelligit hanc, scilicet ut homo, relictis terrenis et [Col. 0358B] Veteri Testamento, desinat esse animalis et exspectet coelestia in Novo Testamento factus spiritalis, quae est intentio psalmi.

Modus talis est. Primo deplorans destructionem irreparabilem precatur, ut saltem reliquiae salvae fiant, memorans quando et qualiter Judaei Deum irritantes destructi sunt. Secundo destructis signis ostendit rem ipsam, scilicet adventum Christi et salutem ubique per ipsum ibi: Deus autem. Tertio orat, ut Deus poenitentibus parcat et Romanorum superbiam utiliter puniat ibi: Memor esto. Primus psalmus lamentationis, sed de ultima captivitate facta per Titum. Sequuntur alii duo de lamentatione, scilicet: Deus venerunt gentes, et: Super flumina. Attende vero quanta fuerit in Propheta [Col. 0358C] misericordiae amplitudo, qui cladem diu venturam deplorat in prosperis non aliter, quam Jeremias, qui visa captivitate deflexit. Est autem hoc genus dicendi plenum charitate, qua docemur flere cum flentibus. Ideo subversio civitatis deploratae describitur, ut duritia Judaeorum vel calamitatibus terreretur.

Prophetans ergo captivitatem ait in persona fidelis synagogae: O Deus, tu repulisti populum tuum, sicut saepe repulisti nos, et destruxisti nos, iratus es, et misertus es nobis. Quibus alternantibus ostendisti populo tuo dura pariter et suavia, per dura dans metuentibus te significationem, ut fugerent a facie arcus, per suavia, ut est pax et rerum temporalium [Col. 0358D] copia, provocans ad aeterna magis quam haec appetenda. Sicut enim per dura temporalia, quae natura ipsa docet fugienda, datur significatio te metuentibus, ut fugiant a facie arcus: sic per suavia temporalia, quae natura ipsa monet appetenda, datur significatio te diligentibus, ut appetant aeterna aeternaliter suavia. Si enim per multa impendia difficilia laborant homines evadere vel cavere morbos temporales, quanto magis debent laborare, [Col. 0359A] ut evadant et caveant poenas aeternales? Item: Si magno studio diligitur et servatur salus corporum temporalis, quae tandem, velimus nolimus, abscindenda est morte, contra quam nulla valet ars medicinae, quanto majore studio laborandum est pro salute animae non moriturae? Propterea nunc aspera, nunc prospera vicissim populo tuo saepe ostendisti, quia in his illum erudisti; sed sola modo dura durare video in finem, ex quo repulisti populum tuum in finem. Quod videndo et admirando ego Asaph cum dolore ac gemitu dico:

Ut quid, Deus, repulisti in finem? Repulisti quidem justo judicio, sed tamen occulto, populum tibi peculiarem a te et a tua defensione, atque ideo non contra justitiam ferientis murmuro ego Asaph [Col. 0359B] intelligens te justum, sed inquiro illud, quod est occultum, qua videlicet ex causa illud sit justum, quod repulisti populum tuum non ad modicum tempus castigandum et cito liberandum, sicut saepe liberasti eos de manibus gentium, quae dominatae sunt eorum, verbi gratia, per Gedeonem, per Samsonem, per Samuelem, per David regem, caeterosque salvatores et propugnatores. Nunc autem repulisti in finem, quoniam usque in finem saeculi sunt repulsi, et tunc non omnes convertendi, sed juxta Prophetam reliquiae tantum, id est ex pluribus pauciores. Nam ubi ait apostolus: «Cum plenitudo gentium introierit, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI, 25 et 26) ,» subauditur: praeordinatus ad vitam, [Col. 0359C] ne contraria sentire videantur prophetarum eximius Isaias et ipse doctor gentium Apostolus. Quosdam etiam ex illis ita repulisti in finem ut eos flagellis tuis eruditos mitteres et compelleres in finem, id est in Christum, qui est «finis legis ad justitiam credenti (Rom. X, 4) ,» qui est principium et finis Α et Ω, initium rerum et consummatio. Quod maninifeste impletum est in Paulo apostolo, quem plaga evidenti caecitatis percussum repulisti a synagoga Satanae et caeca et non intelligente ad intellectum Asaph, cujus in hoc psalmo titulus praefulget, quia ipse est Asaph, synagoga scilicet fidelis, cujus intellectus in praeceptis ac caeremoniis legalibus totus tendit in Christum, quem fidelis Asaph intelligit omnis consummationis finem.

[Col. 0359D] De his ergo non est querela, qui sic repulsi in finem consummationis et perfectionis dimissa figura tenuerunt veritatem, sed de his, qui repulsi sunt in finem defectionis usque adeo ut, non solum interius, verum et exterius deficerent in animabus mortui, in corporibus partim occisi, partim captivi et dispersi omnique cultu legalis pariter et evangelicae observantiae destituti, utpote neque templum neque sacerdotium, neque altare secundum legem habentes vel secundum Evangelium, ut sint omnino vastati ac desolati in finem, ultima scilicet captivitate facta per Titum et Vespasianum, qui quasi duo ursi de saltu Romani imperii venerunt et stultos pueros veri Elisei derisores dissipaverunt. In quo apparet quod non ut antea simpliciter et breviter es iratus, [Col. 0360A] sed iratus est furor tuus, non dico singillatim iratus es aut furibundus es, sed dico: quod iratus est furor tuus, ut hac geminatione magnitudo irae ac pariter furoris tui ostendatur. Et hoc non super hostes, sed super oves pascuae tuae, cum sit quodammodo naturale in illos parcius vindicare, qui domestici erant quandoque. Non in hoc judicium tuum ego Asaph reprehendo, sed proximis compatiendo cum admiratione conqueror dicens: Ut quid hoc fecisti? ut quid tantum furorem et iram super oves quondam pascuae tuae induxisti? Nonne tu, cum «iratus fueris, misericordiae memor eris? (Habac. III, 2) .» Igitur ne in hac ira tua misericordiae immemor aut obliviscaris misereri, Deus,

VERS. 2. Memor esto congregationis tuae, quam [Col. 0360B] possedisti ab initio, ut tu, pius judex, consueta beneficia plus attendas, quam errata ovium te pastorem non agnoscentium. Memor esto, inquam, congregationis, quam non in fine saeculorum sicut gentes collegisti, sed possedisti ab initio. Nam, cum dimitteres omnes gentes ingredi vias suas temporibus multis ab initio mundi, a generatione mala Cain fratricidae generationem hanc distinxisti, de qua tu, Deus homo, nasci voluisti. Huic signaculum circumcisionis et jugum legis posuisti. Huic patriarchas, judices, reges et prophetas disposuisti, quia eam sub disciplinae tuae freno possidere dignatus es, cum caeteras gentes quodammodo negligeres, neque aliquos ex eis operarios in vineam [Col. 0360C] tuam conduceres usque ad hanc horam undecimam, in qua finis mundi creditur propinquus.

Non solum vero populum tuum hunc possedisti ab initio secernendo illum a populo non tuo per signum circumcisionis, et alia multa, verbi gratia, illorum sacrificia et hostias tanquam generationis Abel respiciendo, aliorum vero tanquam generationis Cain licet recte offerentis, tamen non recte dividentis, non respiciendo: sed et postea cum peccassent vendendo fratrem innocentem, et ob hoc fame urgente venerunt in Aegyptum, redigendi videlicet illic in servitium propter fratrem suum a se venundatum in servum, tu recordatus patrum fidelium, scilicet Abraham, Isaac et Jacob misertus es filiorum, et mittendo illuc virgam redemisti virgam. [Col. 0360D] Virga quippe Moysi, per quam signa faciens populum tuum redemisti, hunc ipsum populum tuum significavit, qui et ipse quodammodo virga tua fuit, quia per eum multas gentes flagellasti, ut propter uxorem Abrahae assumptam in domum Pharaonis ipse Pharao ac domus ejus flagellata est plagis magnis, ac postea majoribus plagis alter Pharao flagellatus est per hunc et propter hunc populum tuum, virgae Moysi assimilatum, qua etiam virga duodecim gentes ejecisti de terra sancta sanctis tuis promissa. In quo autem gens ista virgae Moysi assimilata est? in eo videlicet, quod, sicut virga Moysi primo recta, deinde in forma serpentis apparuit tortuosa, et deinde forma draconis deposita inventa est in manu Moysi denuo recta: sic illa [Col. 0361A] gens tua in antiquis justis ac patriarchis recta in manu Moysi fuit, quandiu legem per ipsum datam servavit, Christumque in lege promissum fideliter exspectavit. At ubi negavit illum, versa est in colubrum sic tortuosum, ut fugiat Moyses, imo ut accuset hanc ipse Moyses, in quo sperant, cujus dicta lectitant, sed frustra, quid littera ejus absque spiritu eos occidendo infert eis mortem, quae significatur per serpentem, quia homini accidit per serpentem, imo per diabolum in serpente loquentem. Futurum est autem ut in fine tanquam in cauda Moyses apprehendat saltem reliquias populi hujus, circa finem saeculi recognoscentis Christum in lege Moysi praefiguratum et promissum, et tunc revertetur in statum pristinum.

[Col. 0361B] Ut enim praetermittam sacrificia et hostias aliasque legales observantias, quibus multifariam multis que modis praefiguratus est Christus, in hac ipsa virga Moysi, de qua nunc sermo est, invenitur manifeste praefiguratus, qui et «virga virtutis» est florens «in splendoribus sanctorum (Psal. CIX, 2, 3) ,» quam propterea emisit Dominus, ut dominetur in medio inimicorum suorum sicut virga Moysi dominata est in medio Aegyptiorum. Haec est virga, de qua Jeremias ait: «Virgam vigilantem ego video,» quod de se exponens Dominus ait: «Bene vidisti, quia vigilo ego super verbo meo (Jerem. I, 11, 12) .» Haec est virga, de qua Dominus ait ad Moysen petentem signum, per quod crederetur [Col. 0361C] missus ab eo: «Quid tenes in manu tua? Et ait Moyses: Virgam. Et Dominus: Projice illam in terram. Quam cum projecisset, versa est in serpentem, et expavit Moyses et fugit. Et ait illi Dominus: Apprehende caudam ejus. Et apprehendit, et facta est iterum virga sicut prius fuit (Exod. IV, 2-4) .» Mystice per serpentem, qui mortem suasit, intelligitur mors, per virgam Christus. Igitur virga serpens Christus moriens. Hic est serpens aeneus erectus in deserto, in quem intuentes a serpentibus morsi sanabantur, quia credentes in Christum mortuum salvantur. Expavit Moyses, viso serpente, et fugit, quia timuerunt discipuli, visa passione, et recesserunt a priori spe. Reformatus est serpens in virgam, quia de morte rediit Christus [Col. 0361D] ad vitam. Tenuit Moyses caudam sine timore, quia discipuli crediderunt firmiter cognita resurrectione. Qua dum caro ejus refloruit quasi virga Moysi sive Aaron, tales fructus attulit ut per ejus virtutem spolientur Aegyptii, ditentur Hebraei; spolietur infernus, ditetur paradisus; mergatur per aquam baptismi Pharao invisibilis cum suis exercitibus ac satellitibus, vitiis videlicet ac daemonibus: et laetetur Dei populus cantans Domino, qui gloriose honorificatus est, equum et ascensorem projecit in mare ascensorem diabolum suffocando, sed equum de manu ejus liberando, videlicet sibi credulum genus humanum, baptismi sacramento purificatum, atque in hoc ipso virgae Moysi, de qua nunc agit, assimilatum. Sicut enim ante nos dictum [Col. 0362A] est ab hujus loci tractatoribus, per virgam Moysi humani generis rectitudo, in qua creatum est, accipitur. Deus enim fecit hominem rectum, sed ipse miscuit se infinitis quaestionibus. Virga igitur cadens in terram mutata est in serpentem, qui corporis sui tortuosis movetur anfractibus, quia diabolo per serpentem sibilantem allectus, a stabilitate ac rectitudine, in qua creatus erat, dejectus homo cecidit in hujus vitae mortalis et instabilis miseriam, in qua gravatus morte animae corporisque mortalitate, non valet erectus incedere, sed morte serpentis graditur super pectus suum, dum rationabilem sensum, quem habet sursum erigere non valens in terra deprimit, solaque vel maxime terrena concupiscit, et ad similitudinem [Col. 0362B] serpentis terram comedit, cum terrena sapit. Serpens autem in cauda rediens ad manum Moysi fit virga, quia in fine saeculi, qui per caudam intelligitur, homo ad manum Domini resurrectione revertens primam rectitudinem recipiet. Haec mutatio dexterae Excelsi coepit a resurrectione Christi, perficietur in electis ultima resurrectione, qua et omnes homines resurgent incorrupti, et soli electi sic immutabuntur, ut gaudeant se plus recepisse per gratiam quam perdiderint per culpam. Tunc enim perficietur, quod in exitu Israel de Aegypto praefiguratum, et his verbis prophetatum est: Redemisti virgam haereditatis tuae. Quod est dicere: pristinae stabilitatis rectitudinem in humano genere [Col. 0362C] reformasti. Quod ideo verbis praeteriti temporis enuntiantur, quia certissime futurum speratur. Non immerito; quia illius universalis messis jam primitias habemus in Christi resurrectione simulque illorum, quorum corpora surrexerunt cum eo, sanguine veri paschalis agni redempti de inferno, sicut quondam sanguine figuralis agni redempti sunt de Aegypto hi, qui erant virga haereditatis tuae, sicut supra est expositum.

Longe vero excellentius virga haereditatis tuae, Deus, hi sunt, quos redemisti nunc de tenebris vocando id admirabile lumen tuum, quorum primi et praecipui erant apostoli de illa congregatione, quam possedisti ab initio, electi. Qui nimirum totius Ecclesiae de gentibus collectae virga sunt, quae tua [Col. 0362D] est haereditas juxta illud: «Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II, 8) .» Item: «Ecce haereditas Domini filii merces fructus ventris (Psal. CXXVI, 3) .» Virga, inquam, illius haereditatis apostoli sunt virga recta, qua regitur haereditas ipsa quae est mons Sion, quia eorum doctrina regitur et fulget Ecclesia ut sol et luna, ut sol in perfectis, ut luna in imperfectis. Atque ideo ipsi recte ac proprie dicuntur virga haereditatis tuae, novae de gentibus Ecclesiae. Unde mirabile, simulque miserabile nimis est populum illum sic repelli, de quo virga, haec est egressa, ut usque in finem iratus furor tuus in eos non sinat recolligi dispersos, reduci abjectos, alligari confractos, cum tu sis ille pastor qui dicit: «Ecce ego requiram [Col. 0363A] oves meas: quod abjectum fuerat reducam, quod confractum fuerat alligabo (Ezech. XXXIV, 11, 16) .»

Aliter: Redemisti virgam haereditatis tuae, id est virgam, quae est haereditas tua tibi a Patre tuo data, sicut dicis: «Tui erant, et mihi eos dedisti, et sermonem tuum servaverunt (Joan. XVII, 6) .» Virga haec recta et florida haereditas fecunda tibi acceptissima nonne debet movere te ad misericordiam super gentem illam, de qua egressa est haec virga, per quam haereditas haec est assumpta? Sic de nova Ecclesia potest legi, quod sit haereditas, cujus virga est apostolici regiminis disciplina, qua regitur Ecclesia tota. Verum specialiter ad alium nos mittit intellectum, quod adjungitur mons Sion [Col. 0363B] vel montis Sion in quo habitasti. Hoc enim praeteriti temporis verbo cogimur intelligere non novam Ecclesiam, in qua nunc Deus habitat, sed antiquam illam, in qua olim sic habitavit per legalia instituta Christum praefigurantia et promittentia, ut exinde recte vocaretur mons Sion. Dicamus ergo: Redemisti virgam haereditatis tuae intransitive, id est: Redemisti populum tuum antiquum, virgae Moysi assimilatum, quo ab Aegypto exeunte, ac promissionis terram ingrediente, afflixisti populos flagellando, et expulisti eos introducendo in locum eorum hunc populum tuum, hanc virgam tuam, hanc haereditatem tuam. Unde scriptum est: «Laudabilis populus, cui Dominus exercituum benedixit [Col. 0363C] dicens: Opus manuum mearum tu es haereditas mea Israel (Isai. XIX, 25) .» Haec virga, haereditas tua est mons Sion, in quo habitasti. Unde in Hebraeo sic legitur: Redemisti virgam haereditatis tuae montem Sion, in quo habitasti.

Quod vero in quibusdam codicibus additur: In eo, superfluum est. Quid enim necesse est, cum dicitur mons Sion in quo habitasti, addere in eo, nisi forte dicti hujus geminationem, cum dicitur: In quo et in eo, intelligamus hujus rei confirmationem, quantum spectat ad electos illius gentis Hebraicae sive montis Sion, quorum praecipui sunt patriarchae ac prophetae, in quo monte per figurales observantias habitavit in eo, et per exhibitionem veritatis habitabit? Licet enim figuraliter Abraham [Col. 0363D] circumcisus fuerit, tamen exsultavit, ut videret diem Christi, videlicet lucem veritatis succedentis, et vidit, et gavisus est. Propterea ipse, illique in populo illo consimiles erant mons Sion, in quo et tunc per figuras habitasti, habitans etiam adhuc in eo per veritatem figuris ordinate succedentem tanquam nocti diem, in quo die videndo exsultavit pater Abraham, quo etiam nunc viso magis exsultavit caeteris illius populi fidelibus. Quorum fides ita Deum interpellat pro gente sua jam vastata, sicut archisynagogus Christum interpellabat pro filia sua mortua. Sed sicut filia illa non est resuscitata prius quam sanguinis fluxum patiens mulier tactu fimbriae sanata est, qua curata tum demum filia illa mortua est resuscitata, sic non ante sed postquam [Col. 0364A] plenitudo gentium a fluxu idololatriae curata fuerit, gens illa velut archisynagogi filia resuscitabitur, cum reliquiae illius convertentur. Et hoc est, quod in parte hujus psalmi praemissa gemitibus inenarrabilibus desiderat et postulat Asaph, congregatio videlicet illius populi fidelis dicens: Ut quid repulisti in finem, iratus est furor tuus super oves pascuae tuae? Redemisti virgam haereditatis tuae mons Sion, in quo habitasti in eo. Abhinc adversus inimicos postulat judicium et vindictam aliquibus emendatoriam, aliquibus peremptoriam, dicens:

VERS. 3. Leva manus tuas in superbias eorum in finem. Tu quidem, o Deus ultionum, jam «humiliasti sicut vulneratum superbum, et in virtute [Col. 0364B] brachii tui dispersisti inimicos meos (Psal. LXXXVIII, 11) .» Sed quoniam adhuc superbiunt contra te. Leva manus tuas in superbias eorum, et exaltetur dextera tua, ut quasi ab alto vibrato ictu fortissimo superbia eorum feriatur in finem, hoc est ut habeat finem. Leva manus tuas. Exerce altam potentiam tuam in frangenda superbia eorum, gentilium scilicet Romanorum militum a quibus civitas tua sancta est eversa. Leva, dico, in finem partim defectionis, partim perfectionis, ut ex illis aliqui deficiant, ita ut non sint ultra praevalentes haereditati tuae, populo tuo, quem vexaverunt: aliqui etiam eorum sic deficiant a malitia et superbia sua, ut conversi et humiliati non deficiant in finem [Col. 0364C] defectionis, sed proficiant in finem perfectionis et consummationis, id est in Christum. Hoc ita ex parte impletum est, quia ipsi Romani vel Christum cognoverunt, et ita in bonum finem pervenerunt, vel pertinaciter negaverunt, et malo fine defecerunt. Utriusque rei exempla satis inveniuntur in ecclesiastica historia. Ipsa quoque subversionis historia, qua sancta civitas est eversa, o Deus, quanta continet lamentabilia! Quanta malignatus est inimicus in sancto! Quis enumerare valeat, quanta, quam multa mala maligne operatus est inimicus idololatra gentilis populus in sancto? Quis aut sensu aestimare, aut verbis explicare valeat, quanta, quam horribilia mala malignatus est in sancto mundus immundus in maligno positus, et ideo maligne [Col. 0364D] operatus? Quod si fieret in campo, ubi est occisus Abel primus justus a fratre malignante, detestabile poterat judicari: nunc autem quanta malignatus est inimicus in sancto, in sancta civitate, in sancto templo suo, in ipso sanctuario, in quo Deitatem venerari debuerunt, quod quasi pomorum custodiam posuerunt, imo deposuerunt, et destruxerunt. Cumque mala facta soleat sequi poenitudo et conscientiae remordentis humiliatio, isti non solum non sunt humiliati satiato furore suo, sed insuper

VERS. 4, 5. Gloriati sunt contra te, qui oderunt te, in medio solemnitatis tuae, videlicet, cum ageretur paschalis festivitas, in qua justo judicio venit ultio super eos, qui Christum occiderant in die festo [Col. 0365A] contra suimet sententiam dicentium: «Non in die festo, ne forte tumultus fieret in populo (Matth. XXVI, 5) .» Ideo juste quidem ordinatum est eos luere in die festo, scelus admissum in die festo, sed hoc per illos agi, qui oderunt te, nimis est miserabile ac tanto magis detestabile, quod sibi arrogando victoriam, non sua virtute, sed tuo permissu tuoque justo judicio peractam gloriati sunt in medio solemnitatis tuae sacrilegiis multis ibi commissis ab his, qui oderunt te, ubi antea sacrificabatur tibi ab his, qui dilexerunt te.

Gloriati sunt autem non solum in corde suo superbo, sed ut evidens esset ipsa talis gloriatio, Posuerunt signa sua, signa, et non cognoverunt sicut in exitu super summum. Signa sua, Romani habebant [Col. 0365B] in vexillis, quae ostentabant in bellis ac triumphis aquilas scilicet ac dracones et alias effigies. Hujusmodi signa devictis hostibus super portas ponebant in exitu vel in via, quae ut magis essent conspicua; ponebant super summum, id est in excelso loco. Posuerunt autem signa sua, quae cum dolore mentis ego Asaph iterato signa dico, ut tu, Deus, qui sic repulisti nos, intuitu signorum istorum, provoceris erga nos ad misericordiam, contra illos ad vindictam, permaxime ideo, quia tanta sacrilegia fecerunt, et non cognoverunt. Non dixit quisquam ex illis: «Iniquitatem meam ego cognosco, et peccatum meum contra me est semper (Psal. L, 3) ,» quia non cognoverunt, id est recognoscere noluerunt [Col. 0365C] se peccasse. Vel non cognoverunt hoc esse a Deo. Vel non cognoverunt sicut in egressu desuper, id est non cognoverunt, quod haec eorum potentia egrederetur desursum a Deo, quia non habuissent adversus civitatem sanctam potestatem ullam, nisi fuisset illis datum desuper.

Aliter: Posuerunt signa sua super summum, subaudis civitatis aedificium, quod erat ipsum templum Domini, super quod vel in quo sic cum magna irreverentia posuerunt vel statuas vel alia signa sua sicut in exitu viarum seu platearum.

VERS. 6. Januas etiam ejus templi scilicet, in quibus ornandis fuit olim cura maxima, exciderunt securibus absque omni reverentia quasi in sulva exciderent ligna nullo usui apta, nisi ad comburendum. [Col. 0365D] Hoc totum fecerunt in id ipsum, id est unanimiter conspirati in eamdem voluntatem. Mira virtus prophetiae! Nondum erat templum aedificatum, et ecce David prophetabat ejus eversionem. Sequitur: In securi et ascia dejecerunt eam, civitatem ejus et eam, et prae dolore non determinat cujus et quam. Securi grandia, ascia minora secantur. Per quod signat civitatem ita funditus vastatam, ut quaeque etiam minora dejicerentur.

VERS. 7. Incenderunt etiam igni, cum non possent excidere sanctuarium tuum, non quod in coelo est, sed quod est in terra. Nam illud, quod erat in coelo non potuerunt. Vel in terra, id est usque ad terram dejicientes quoque culmina. Polluerunt sacrilegio tabernaculum nominis tui, quod Salomon prior aedificaverat [Col. 0366A] nomini tuo. Haec autem ideo fecerunt, quia

VERS. 8. Dixerunt in corde suo Romani, tota cognatio eorum simul, dixerunt, dico istud: faciamus quiescere a terra omnes dies festos, id est, eradicemus istum populum, ne faciant festum Deo, et ne sit in terra gloria nominis Domini. Asaph ex persona sua addit Dei. Non enim illi Deum appellarent, cujus templum evertebant.

VERS. 9. Signa nostra non vidimus. Ecce intellectus Asaph. Nam praedicta mala sunt ei disciplina. Intelligit autem, quoniam res venit, signa figurarum cessare. Unde ait: Non vidimus, quasi dicat: funditus eversa sunt omnia, quoniam quae solemus videre signa nostra, non vidimus, id est nusquam [Col. 0366B] sacerdos vel victima vel hujusmodi, quae solent esse signa rei venturae. Jam non est propheta, qui nostrae restitutionis diem vel annum praenuntiet, sicut in caeteris captivitatibus solet. Et nos non cognoscet amplius Deus, id est non reducet. Vel increpative dictum est: signa nostra nonne vidimus? Certe vidimus, sed non intelleximus. Vere vidimus, quia in hoc, quod non est propheta, jam et unctio cessat, ex quo venit Sanctus sanctorum, et non amplius cognoscet, id est nullus amodo prophetabit venturum, quia jam venit.

VERS. 10. Usquequo (aeger relictus, qui maluit caedere medicum, quam ab eo curari, clamat), o Deus, usquequo improperabit ibi inimicus, gentilis populus? [Col. 0366C] Et quasi subito cognosceret usquequo, supponit, irritat adversarius nomen tuum in finem, quasi dicat: tandiu, quandiu irritat adversarius Judaeus nomen tuum, quod faciet usque in finem saeculi. Ideo iratus corripias, et sic ille cognoscet in fine Christum apprehensa cauda revertens ad regnum. Vel erit hoc in finem. Erit, non quantum ad grana, sed paleas.

VERS. 11. Ut quid avertis manum tuam et dexteram tuam de medio sinu tuo in finem. Mittit nos ad alterum signum, quod post signum virgae dedit Dominus Moysi dicens: «Mitte manum tuam in sinum tuum: et misit. Dixit iterum: Produc eam. Et produxit eam, et inventa est leprosa. Ait iterum: Revoca eam in sinum tuum, et revocavit, et reversa [Col. 0366D] est in colorem suum (Exod. IV, 6, 7) .» Manus Moysi Israel populus Dei, qui foras missus immundus factus est. Quod deplorans Asaph ait. Ut quid avertis manum tuam, quod est et dexteram tuam, subaudis Judaeos, de medio sinu tuo? Quousque non revocas manum? Quasi dicat: Revoca eam in sinam tuum, ut redeat ad colorem agnoscens Salvatorem, saltem in finem. Vel Judaei visa eversione irascentes dixerunt non utique pauci sed tota cognatio simul, id est omnes dixerunt haec: Quiescere faciamus, etc., id est abjiciamus legem, quae nos non liberavit. Nec etiam vidimus signa, quae solebant fieri patribus, cum pauci vincerent multos. Stulti! Quasi dicat: deberetur reis, quod devotis fieri solet. Item verba desperantium: Jam non est propheta, [Col. 0367A] quem consolamus, ut olim in adversitatibus. Has desperationes Judaeorum supposuit, ne videretur inclementia Dei, quod non est auditus Asaph, cum orasset pro eis, quos in poena detinet impoenitentiae culpa. Usquequo? quasi dicat: hoc dixerunt. Sed usquequo pateris improperia Judaeorum? Non dixit hoc, ut velit eos perdi, sed in melius commutari.

PARS SECUNDA. VERS. 12. Deus autem. Ecce destructis signis intellectus Asaph de ipsa re, id est de salute gentium, quae in adventu Christi facta est excaecatis Judaeis. Quasi dicat: Nos ita sine intellectu clamamus: Jam non est propheta, etc. Deus autem Christus, qui est Rex noster (Rex dico, non temporalis, sed ante saecula ) qui in principio Verbum, interim dum Israel caecus deseritur, operatus est salutem [Col. 0367B] mundi docens non quaerenda terrena, sed aeterna in terra ubique. Sed quoniam in Judaea, quae dicitur medium terrae, et item in utero virginis quasi in medio terrae Deus factus est homo, non solum quid fecit et ubi, sed etiam unde et qualiter coepit, voluit notari, cum ait: In medio terrae. Ecce caecitas contigit in Israel, ut plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel, salvus fieret. Si non praecessit vel sequatur. Sequitur, qualiter fecit, et conversus ad eum ait:

VERS. 13. Tu confirmasti in virtute tua mare. Alludit illi facto, quod sic aqua Rubri maris duobus lateribus defixa est, ut esset iter siccum per eam, mare, gentes cingentes Judaeam sicut mare terram. Has ablato idololatriae fluxu, tu confirmasti [Col. 0367C] in virtute tua, id est potentia firmasti tibi, ut essent solida terra sitiens imbrem tuum: Contribulasti capita draconum in aquis, id est destruxisti superbias daemoniorum, dum gentes, quae possidebantur ab eis liberasti per aquas baptismi. Ad litteram praelati Aegyptiorum submersi sunt, qui erant dracones volentes devorare.

VERS. 14. Capita etiam vel caput draconis, quod est Leviathan principis daemoniorum, confregisti, quia initium peccati, quod est superbia, quod Evae, id est Ecclesiae, praecipitur devitare vel observare, debilitasti: et eum draconem escam populis Aethiopum dedisti. Legitur in Exodo (XXXII, 20), quod Moyses iratus vitulum conflatilem combussit [Col. 0367D] et contrivit usque ad pulverem, quem sparsit in aqua, et dedit ex eo potum filiis Israel. Legitur etiam in Exodo (VII, 12), quod virga Aaron, quam acceperat Moyses, versa in colubrum devoravit virgas magorum versas in dracones. Mystice filii Israel et virga sunt primi apostolorum, qui de Judaico populo crediderunt, de quibus erat Petrus, cui ostensis reptilibus dictum est: « Macta, et manduca (Act. X, 13) .» Ergo et filii Israel vitulum, et virga Aaron virgas magorum et Petrus reptilia manducavit, cum gentes, quae erant simul typice vitulus, virgae magorum atque reptilia, id est corpus diaboli credendo per apostolos transierunt in corpus [Col. 0368A] Christi. Ipsi quoque Ecclesiae de gentibus, quae cum esset populus Aethiopum, id est peccatis nigra, conversione sua dealbata est, ipse diabolus est esca, sed aliter, quam Christus. Christus enim est esca gentibus, in quo se consumment; diabolus vero, quem consumant. Sed haec consumptio fit paulatim. Sic enim et Moyses vitulum prius combussit, ut forma confunderetur, deinde comminuit; ut paulatim consumptus biberetur a populo, quia et gentes, quae convertuntur, formam diaboli confundunt in igne, cum amore Dei abstinent se ab omni specte mali, deinde comminuunt, cum paulatim mala dimittunt, et ad ultimum bibunt, cum perfecti ex toto consumunt. Est etiam diabolus esca populis, cum etiam adorantes eum accusant et reprehendunt [Col. 0368B] adeo, quod iratus Judaeus sive gentilis servo suo vocat eum Satanam, in quo maledicit diabolo quasi mordendo illum ut escam. Vel diabolus dum tentat, esca sanctorum est. Hac enim tentatione quasi esca sancti proficiunt, dum per ejus machinamenta facti martyres, quod desiderant, consequuntur. Vel populis Aethiopum nolentibus converti datus est esca diabolus, in quo delectentur. Sequitur

VERS. 15. Tu dirupisti, id est, ut manarent, aperuisti fontes, et torrentes. Fons et torrens in significatione, idem. Fons enim praedicationis verbum, quod propter abundantiam dicitur torrens, id est flumen. Vel in bonis verbum dicitur fons indeficiens, in quibus fit «fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. XIV, 14) :» in malis vero, qui non [Col. 0368C] sic habent verbum ut bene vivant, dicitur torrens, quia sicut torrens currit cum impetu, sed aestate siccatur: mali accepto verbo non tacent, cum fluunt, sed tentationis aestate deficiunt. Bene tamen de utrisque dicit: Tu dirupisti, quia per utrosque Deus irrigat terram. Tu siccasti quasi dicat: fontes verbi Dei manare fecisti, sed siccasti fluvios Ethan. Ethan robustus. Sensus: Doctrinas gentium, mathematicorum et Judaeorum, qui sunt fortes, de se praesumentes, inutiles esse fecisti. Vel totum de peccatoribus. Illi enim etiam fontes, quorum mala jugiter influebant. Torrentes vero quorum mala subita et impetuosa. Utrosque vocat fluvios, qui de Ethan, id est, diabolo forti solent manare. Sed hos [Col. 0368D] a fonte suo diabolo Deus dirupit et divisit, ne inde manarent. Etiam penitus siccavit cum eis peccata dimittens diaboli consilia pervertit.