192

Post actam a Corinthiis poenitentiam, consolatoriam scribit eis Epistolam Apostolus a Troade per Titum. Et collaudans eos hortatur ad meliora, contristatos quidem eos, sed emendatos ostendens.

Paulus, etc. Hanc item epistolam scribit Apostolus Corinthiis, quorum quidam per praecedentem Epistolam, etsi primo contristati, postea tamen emendati fuerant, et multa pro nomine Christi passi. Aliqui vero adhuc eorum pertinaciter Apostolum despiciebant, et ei pseudoapostolos praeferebant. Quibusdam ergo Corinthiorum per primam Epistolam correctis, causa reliquorum scribit hanc Epistolam secundam, repellens pseudoapostolos ostendendo deceptionem praedicationis eorum, et se multis modis commendans. Notat etiam illos in eleemosynis [Col. 0009C] parcos. Praecipit quoque correctum fornicatorem recipi, quem Satanae tradiderat. [Ambrosius] Et quia etiam boni ibi tribulabantur, se eis in exemplum patientiae proponit, docens eos non debere aegre ferre, cum ipse pro aliorum salute periculis quotidie et morti subjaceat. Est ergo intentio ejus in hac Epistola incorrectos corrigere, et correctos ad ulteriora provocare, et pseudo sui commendatione deprimere. Modus tractandi talis est: More solito salutationem praemittit; deinde de bonis per gratiam collatis gratias Deo agit, loquens perfectis; post ad tolerantiam passionis suae exemplo invitat; postea pseudoapostolos deprimendo redarguit, detegens versutias eorum, et se multis modis commendat; tandem subditur moralis admonitio cum iteratione [Col. 0010A] benedictionis. Praemittens autem salutationem, contra pseudosuperbiam Paulum, et contra eorumdem praesumptionem Apostolum se nominat dicens: Paulus Apostolus Jesu Christi, non usurpative, sed per voluntatem Dei, non hominum, quia non ab hominibus fuit electus vel missus; et Timotheus frater, qui ivit cum prima Epistola ad Corinthios, et renuntiavit Apostolo omnia quae fiebant apud illos. Et ideo hic ponitur, ut sciant ea quae faciunt, Apostolum non latere. Paulus, inquam, et Timotheus scribunt vel mandant hanc Epistolam Ecclesiae Dei, quae est Corinthi cum omnibus sanctis, id est et sanctis omnibus, scilicet presbyteris, vel sanctis omnibus, id est omnibus Spiritus sancti gratia renatis, qui sunt in universa Achaia, cujus metropolis est Corinthus. Et [Col. 0010B] ante alia salutant in hunc modum: Gratia sit vobis et pax, id est remissio peccatorum et tranquillitas mentis, a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo. sine quo Pater nihil dat. Benedictus. Post salutationem primum perfectis loquitur de tribulatione, proponens se exemplum patientiae et consolationis a Deo acceptae, ducens laudi, quod alii ignominiae. Ait ergo: Deus, scilicet Creator omnium, et Pater Domini nostri Jesu Christi sit benedictus, et si in se gloria ejus nec potest augeri, nec minui, tamen sit benedictus, id est exaltatus in suis, in quibus per cognitionem et ipsorum provectum dicitur exaltari. Dico, Pater Christi, per quod et ipse est etiam nobis, qui Christi filii sumus. Pater misericordiarum, scilicet paterne dans nobis veniam peccatorum, et [Col. 0010C] bona opera, et in tribulatione constantiam. Et ipse est Deus, dator totius, id est integrae et perfectae consolationis, quantam decet Deum dare his qui pro Christo patiuntur. Bene ergo ait, Deus totius consolationis, id est perfectae, quia non est minus tribulatione solatium. Et quod ipse sit Deus consolationis, ex hoc patet quia ipse est qui consolatur nos, 116 ministros, in tribulatione nostra omni, id est animae et corporis. Adeo consolatur; ut et nos ipsi desolati, id est destituti humano auxilio, possimus per exemplum consolationis nostrae consolari eos qui sunt in omni, id est in qualibet pressura. Consolari dico, per exhortationem, id est per talem consolationem quae hortatur nos ad graviora toleranda. [Col. 0011A] Unde subdit: Qua et nos ipsi exhortamur a Deo, id est quam Deus dedit, non solum ut consolaretur nos, sed etiam exhortaretur ad majora, et ita nostra consolatio valet etiam alios exhortari. Et vere possumus consolari, quoniam sicut passiones Christi, id est quae pro nomine Christi inferuntur, vel, passiones Christi, id est quas ad similitudinem Christi patimur, abundant in nobis, qui sumus quasi earum locus, ita non minus per Jesum Christum abundat consolatio nostra, cum vel hic liberamur, vel pietatem paternam in flagellis intelligimus, quia flagellat omnem Filium quem recipit (Hebr. XII) . Sed hoc totum pro vobis est. Unde subdit

[Col. 0011C] Sive autem tribulamur, pro nostra exhortatione est et salute, quia nostro exemplo monet nos Deus pati. Unde salus aeterna erit nobis; sive consolamur spe praemii, quia pietatem paternam intelligimus in flagellis. Hoc quoque pro nostra consolatione est, ut vos similem speretis; sive exhortamur, ad graviora: quod fit vel finitis malis, vel virtute patientiae data nobis, et hoc pro nostra exhortatione est, et salute, scilicet ut vos ad majora animemini, et salutem speretis. Pro salute, dico, quae operatur, id est intendit operari in vobis, id est nos intendimus quod operetur in vobis, tolerantiam earumdem passionum quas et nos patimur, quia debetis exemplo nostro pati eadem quae et nos patimur. Adeo operatur, ut spes [Col. 0011D] nostra, qua speramus vos passuros, sit firma. Patimur, dico, et hoc pro vobis, id est ad vestram utilitatem. Et vere, quia nos sumus scientes quoniam sicut modo estis socii passionum, sic et in futuro eritis socii consolationis aeternae, quia aequa gloria labori nostro retribuetur. Non enim, hic exponit tribulationes suas, ut cum se ad magistri sui comparationem parva pati cognoverint, accepta consolatione dolere desistant. Quasi dicat: Bene dico quod patimur, non enim volumus vos ignorare, fratres, quia vobis proficit scire de tribulatione nostra. Pseudo de sua gloria gloriantur, nos vero de tribulatione quae facta est nobis in Asia. [Ambrosius] Quid de ea volo vos scire? quoniam gravati sumus pondere passionum, et hoc supra modum, praecedentium tribulationum, et [Col. 0012A] supra virtutem humanam, ita, id est adeo, ut taederet nos, qui de malis solemus gaudere, etiam vivere, non solum loqui, et caetera facere. Et non solum taedebat vivere, sed etiam nos ipsi, non solum alii de nobis, habuimus, vel, accepimus responsum, id est certitudinem mortis, et hoc in nobis ipsis, quia nostra natura nil nisi mortem promittebat, vel defectum. Tantam insolentiam iniquitatis significat insurrexisse contra fidei praedicatores, ut mortem ante oculos haberent. Sic enim afflicti fuerant ut desperarent de praesenti vita. Ideo autem Deus permisit tamen nos affligi, ut non simus fidentes in nobis. Maledictus enim qui confidit in homine; sed in Deo tantum, in quo secure confidere possumus, quia ipse est qui suscitat mortuos, cui miraculo simile [Col. 0012B] est, quod me de illis praedictis liberavit. Unde subdit: Qui de tantis periculis nos eripuit, id est ad salutem reduxit, et quotidie nos eruit, quia Deus praesidia sua non negat suis, in necessitate positis, in quem, Deum tendentes mentis desiderio, speramus, quoniam et adhuc, in posterum eripiet nos, adjuvantibus non solum nobis et aliis, sed etiam vobis in oratione facta pro nobis, ut ex multarum, quasi dicat: Dico quod adhuc eripiet, ad hoc utique, ut ex personis multarum facierum, id est a personis diversarum aetatum ad Deum per praedicationem nostram conversis, gratiae agantur Deo pro nobis, id est pro nostra praedicatione qua conversae sunt. Quod vero dixerat a personis multarum facierum, exponit subdens, scilicet per multos fideles, participes ejusdem [Col. 0012C] donationis, quae in nobis est, id est habentes eamdem donationem fidei, quae in nobis est. Personas vero multarum facierum dicit infantes, pueros, et caeteras aetates utriusque sexus. Vel ita, orationes nostrae juvabunt nos, ut per multos fideles gratiae agantur pro nobis Deo. Cujus rei gratiae? Ecce: Ejus donationis quae in nobis est, id est liberationis et caeterorum bonorum. Donationis dico, procedentis ex personis, id est ex honestis viris, ut vobis et aliis. Personis dico multarum facierum, id est discretionum, id est discretorum meritorum et diversarum virtutum, ut facies Job fuit patientia, facies David humilitas, facies Mosi mansuetudo. Vel secundum aliam litteram. Alia enim translatio ita habet: Ut in multorum [Col. 0012D] facie ejus quae in nobis est, etc., quae littera sic legitur: Quasi dicat: Ita orationes nostrae juvabunt nos, ut per multos gratiae agantur Deo pro nobis. Gratiae dico ejus donationis, quae est in nobis. Haec non mutantur. Agantur, dico, in multorum facie, id est inter multos, et coram multis. Hoc ideo dicit, quia gratia Dei consolatur apostolos causa multorum, id est omnium credentium, quorum causa etiam pressurae ejus ingerebantur. Et ideo illi, id est omnes credentes, gratias Deo referant pro liberatione Apostoli.

Nam gloria. Quasi dicat: Ideo et vos et alii debetis orare pro nobis, quia gloria, etc. Vel ita junge. Ideo orationes vestrae poterunt nos juvare, quia gloria vestra haec est, id est illud unde gloriamur, tamen honestum est, scilicet testimonium, etc. Vel ita junge: Ideo non diffido de auxilio Dei, quia pura est conscientia, et inde glorior, quod ita ait, nam gloria nostra haec est, id est illud unum gloriamur. Hoc est, scilicet testimonium conscientiae nostrae, id est conscientia pura, ab omni simulatione non remordens nos, sed testificans quod conversati sumus in hoc mundo, ubi tot mala sunt, in simplicitate, scilicet [Col. 0013C] non aliud in corde, et aliud in ore habentes, et in sinceritate, scilicet sinceram veritatem de Deo, non etiam legis observantiam praedicantes, quae sinceritas et simplicitas est Dei, quia a Deo est. Haec est gloria conscientiae quam dixit, scilicet simplicitas et sinceritas. Sicut enim impiis est magna poena conscientia, ita piis est gaudium, non quasi inde superbe gloriantibus, sed totam Deo dantibus. Ideo recte non ait: Gloria nostra est testimonium, alienae malitiae, vel minoris gratiae, sed conscientiae nostrae, quae quia occulta est, non est subjecta alieno judicio. Et ideo nullus praesumat contra eam, vel proferre, vel cogitare sententiam. Sic, inquam, conversati sumus, et hoc fecimus, non in sapientia carnali, [Col. 0013D] quae est voluptates diligere, labores vitare, vel secundum naturas rerum, et non contra praedicare, ut pseudo praedicabant, quorum fucatam praedicationem redarguit, juxta humanum sensum aptatam. Non ita, inquam, conversati sumus, sed in gratia Dei, id est secundum quod Spiritus sanctus gratis mihi indicavit. Abundantius autem. Quasi dicat: Conversati sumus in hoc mundo simpliciter, abundantius autem simpliciter conversati sumus, ad vos, id est erga vos, vel apud vos, quibus cessimus de jure nostro, quia cum ab aliis acceperit, ab eis noluit accipere. Non enim. Quasi dicat: Vere ad vos abundantius servavi simplicitatem, quia nec in prima Epistola exegi aliquid, nec in hac. Et hoc est quod ait: Non enim alia scribimus vobis, modo [Col. 0014A] quam quae legistis, in prima Epistola, et cognovistis, in experientia operum. Spero autem. Quasi dicat: Et sicut hucusque de me cognovistis, ita et deinceps cognoscetis. 117 Et hoc est quod ait, spero autem quod cognoscetis me in eodem usque in finem vitae. Cognoscetis dico sicut et cognovistis nos ex parte, non ex toto, quia etsi scitis quod abstinui, non tamen scitis quanta dilectione hoc feci. [Ambrosius] Nota quod proficere illos sperat Apostolus, ex eo quod jam coeperant meliores effici cognito Apostoli affectu circa sese, et gloriabantur in eo, velut filii in patre charissimo. Quia gloria. Quasi dicat: Vere cognoscetis, quia sumus gloria vestra sicut et vos nostra, id est per nos consequi gloriam aeternam debetis; et nos per vos bene instructos: [Col. 0014B] quod non esset, si cum offendiculo a vobis acciperem. Quae gloria apparebit in die Domini nostri Jesu Christi, id est tempore judicii quando omnia erunt aperta. Et ideo dicitur dies. Et confidentia. Quasi dicat: Abundantius servavi simplicitatem ad vos, et hac confidentia, id est in hoc confisus, volui, etc. Vel ita junge. Quasi dicat: Vos estis gloria nostra, et nos vestra, et hac confidentia, id est in hoc confisi, quod per alterutrum glorificari speramus, volui, etc. Vel ita junge. Quasi dicat: Jam quidam vestrum correcti sunt, et hac confidentia, scilicet quia munda est quorumdam vita, volui prius venire ad vos, quam irem Macedoniam, quia enim emendata quorumdam vita erat, voluit videre quos indignum erat ante videre: si ergo non ivit, cum voluerit, non fuit otiosum. [Col. 0014C] Intelligi enim volebat aliquos inter eos esse, propter quos voluntatem suam non impleverit, qui operam adhibere debent, ut modo se purgent. Non enim culpa ejus est, sed illorum quod non ivit, et quia in priore Epistola promiserat se venturum, et non venerat, mendax et levis videbatur, quod modo excusat. Non enim hoc fecit nisi pro eorum culpa. Volui venire, dico, ut qui per primam Epistolam habueratis gratiam rectae fidei, haberetis per meam praesentiam secundam gratiam, id est confirmationem qui prius fidem habueratis. Volui venire ad vos, dico, et per vos, id est vestro ductu, transire in Macedoniam, et iterum a Macedonia venire ad vos, ut vos multipliciter confirmarem, et a vobis deduci [Col. 0014D] in Judaeam, ut eleemosynam ferrem sanctis qui ibi erant.

Cum ergo. Quasi dicat: Ad hoc volui venire ad vos, non tamen veni. Cum ergo hoc voluissem, et non feci, nunquid usus sum levitate, ut quod proposuerim, non ratione, sed impetu animi eadem levitate dimiserim? Aut quae cogito facienda vel dimittenda, secundum carnem cogito, ut pro carnali commodo proposuerim, et quia non erat, dimiserim, ut per has causas sit apud me, id est in intentione mea, est et non, id est affirmatio et negatio, de eodem, id est mendacium? [Augustinus] Est enim mendacium falsa significatio vocis, cum intentione fallendi. Duo imponebantur Apostolo, quod et levis erat, et gratia majoris commodi hoc iter dimiserat. [Col. 0015A] [Ambrosius] Unde et mendax dicebatur, quod modo purgat, ostendens se non leviter, sed ex consilio fecisse, nec mentitum esse, quia non erat in intentione sua cum illud dixit aliter facere. Non est enim judicandus mendax qui dixit falsum quod putat verum, quantum in se est, non fallit, sed fallitur ⁜ (1) . Contra, mentitur ille qui dicit verum quod putat falsum: nec ille est liber a mendacio, qui ore nesciens loquitur verum, sciens autem non esse verum, voluntate mentitur. Vel ita, ut sit. Quasi dicat: Nunquid levitate usus sum? aut secundum carnem cogito? Ut sit apud me, est et non, id est ut praeponam voluntatem utilitati. [Ambrosius] Quasi dicat: Non est apud me, est et non, id est non aliud egi quam scivi esse agendum, quia utilitas praeponenda [Col. 0015B] est voluntati. Fidelis autem vel enim. Quasi dicat: In hoc non sum mentiri credendus, quia in nullo alio sum vobis mentitus. Et hoc credi potest, quia Deus est fidelis, id est verax qui promisit doctores veritatis. Si ergo mendax essem qui sum doctor ejus, non esset ipse fidelis. Et quia fidelis est, per hoc patet, quia in illo, etc. Vel ita, quasi dicat: Videtur apud me esse, est et non, sed Deus qui fidelis est, id est verax in promissione, in hoc mihi testis est, quia in illo toto nostro sermone, qui noster sermo fuit apud vos, non est, est et non, id est mendacium, ut in sermone pseudopraedicatorum. Vel, non est in illo, est et non, id est non aliud egi quam scivi esse agendum, quia utilitas praeponenda est voluntati. Dei enim Filius. Quasi dicat: Vere [Col. 0015C] in nostro sermone non fuit, est et non, quia, in illo Dei Filio, id est in ejus praedicatione, qui Dei Filius Jesus Christus est praedicatus in vobis per nos, scilicet per me et Sylvanum et Timotheum non fuit, est et non, id est mendacium, sed est, id est affirmatio veritatis tantum fuit in illo. Quod si mendaces essemus, tunc et ipse, quia quod docuit tantum praedicamus. Vel, in illo Dei Filio non fuit, est et non, id est nunquam aliud voluit quam quod utile est. Sed est fuit in illo, quia voluntas ejus semper fuit cum utilitate.

Quotquot enim. ⁜ (2) Quasi dicat: Verax est Dei Filius et vere, quia promissiones Dei quotquot sunt, sunt in illo est, vel etiam, alia littera, id est veritas et [Col. 0015D] completio, quia in illo exhibitae et adimpletae sunt. ⁜ (3) Ideoque non sunt audiendi, qui non verum hominem Filium Dei suscepisse dicunt, neque natum de femina, sed falsam carnem et imaginem corporis simulatam ostendisse videntibus in quem errorem prorumpunt, quia timent quod fieri non potest, scilicet ne humana carne veritas et substantia Dei inquinetur, et ideo veritatem dicunt esse mentitam. Et tamen istum visibilem solem radios suos praedicant per omnes faeces et sordes spargere, et eos mundos et sinceros servare. Si ergo visibilia munda visibilibus immundis contingi possunt et non coinquinari, quanto magis invisibilis et incommutabilis [Col. 0016A] veritas per spiritum animam, et per animam corpus suscipiens totum hominem assumptum ab omnibus infirmitatibus sine sui contaminatione liberavit? Mentiuntur ergo illi, non mentitur veritas Christus, quia omnes promissiones Dei in illo sunt, scilicet est vel etiam, id est impletae et firmatae. Est et non credendum ut mendax sit ille per quem Pater verax apparuit. Et quia promissiones Dei per Christum impletae sunt. Et ideo nos per ipsum dicimus Deo Amen; [Ambrosius] quod est verbum veritatis, id est dicimus Deum esse veracem, et quod Deus Pater et Christus sunt veraces, est ad gloriam nostram, per quos hic manifestatur, quia per hoc probamur vera praedicare.

Qui autem confirmat nos. Quasi gloriam nostram dico, non tamen nobis tribuo. Sed Deus est qui confirmat nos, Judaeos, vobiscum, quia et gentes cum Judaeis confirmatae sunt. Confirmatae dico, in Christo, id est in vera praedicatione Christi. Tunc si vos estis firmi in Christo, magis constat de nobis per quos firmi estis, et Deus est, qui unxit nos in reges et sacerdotes per Spiritum in baptismo datum. [Ambrosius] Unde Petrus ait: Nos sumus genus [Col. 0016C] electum, regale sacerdotium (I Petr. II) . Et Deus est, qui signavit nos, id est in libro vitae scripsit. Vel signavit nos, id est discrevit ab aliis signo crucis, et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris, id est Spiritum sanctum arrham futurae gloriae. Si enim adhuc mortalibus Spiritum suum eredidit, non est dubium quin jam immortalibus addat gloriam. Vel, dedit pignus Spiritus sanctus, id est dona quae sunt pignus quod Spiritus sanctus est in nobis. Ego autem. Hic aperit quare ad eos non ivit sicut dixerat, ne putent se contemptos ad quos ire distulit, ut tunc iret cum jam prope omnes emendatos inveniret. His enim loquitur nunc qui videbantur velle se corrigere, sed operam non dabant ut implerent; id quod [Col. 0016D] pro levitate vel terreno commodo non dimisi, sed parcens vobis, et de hoc, ego invoco Deum testem, non solum contra corpus, sed et in, id est contra, animam meam, si mentior. De quo, scilicet quod non veni Corinthum, ultra primam vicem. Vel, ultra, id est postquam a vobis discessi; et hoc feci parcens vobis, scilicet ne contristarem multos aspere corripiendo, in quo pepercit eis, ne eo asperiore verterentur in seditionem. Vult ergo prius mitigari eos et emendari, et ideo non ex levitate vel ex carnali cogitatione non implevit quae disposuit. Spiritualis enim tunc dispositum non implet, quando providentius aliquid ad salutem meditatur. Et ne [Col. 0017A] indignentur quasi de Domino, eo quod dixerat, parcens vobis non veni, subdit, non, ideo dico parcens, quia dominemur fidei vestrae, id est quia dominium et coactionem patiatur fides vestra, quia voluntatis est non necessitatis; sed ideo dico, quia adjutores sumus, si vultis cooperari, gaudii vestri aeterni. Vel gaudii, id est emendationis vestrae, quia gaudebunt emendati. Bene dixi fidei vestrae. Nam fide, quae per dilectionem operatur, statis non dominio.

Statui autem. Quasi dicat: Parcens non veni ad vos, sed statui hoc ipsum, id est hoc idem, apud me, quod proposui cum primam misi Epistolam, scilicet ne iterum venirem ad vos, in tristitia venirem, id est vos contristans. [Ambrosius] Vel, ne iterum venirem ad vos in tribulatione mea, quae iterum esset mihi, id est ita ut iterum esset mihi tristitia, sicut fuit ei auditis eorum peccatis. Et vere de peccatis vestris mihi est tristitia, quia de poenitentia mihi est laetitia. Et vere. Si enim ego contristo vos, corrigendo, increpando quocunque modo, vel per Epistolam, vel per praesentiam. Et [Col. 0017D] hic aliquid addendum est. Quasi dicat: Et si vos me contristatis, quis est qui laetificat me, nisi qui contristatur ex me? Quasi dicat. Nullus me laetificat, nisi qui contristatur ex me, id est secundum meam voluntatem, scilicet ut poeniteat, quod melius fit per Epistolam quam per praesentiam. Et hoc ipsum, scilicet quod nemo me laetificat, nisi qui contristatur ex me, scripsi vobis modo nunc, non cum venero habeam, de vobis tristitiam, quae sit de incorrectione vestra, super tristitiam, quam habeo de peccatis, de quibus, scilicet vobis, oportuerat me gaudere, non solum nunc, sed et olim cum contristavistis, et sic graviter peccavistis. Gaudium autem Apostoli purificatio est populi. Scripsi dico, confidens in omnibus vobis, quod ultra non habebo tristitiam de vobis, [Col. 0018A] quia emendabimini. Videte ergo ne frustra confidam, quod non mecum gaudium erit, et vos debetis facere quod ad gaudium meum spectat, quia meum gaudium est omnium vestrum, id est quando gaudeo, vos gaudetis. Nam, etc. Quasi dicat: Dico quod tristitiam habui et vere, nam ex multa tribulatione, id est ex multis laboribus, scilicet vigilando pro vobis orando, et interiori angustia cordis, scilicet cura et dolore, scripsi vobis, primam Epistolam, et hoc per multas lacrymas, quae indicio sunt quid intra esset. Hoc tamen non ideo refero, ut contristemini, per memoriam eorum, sed ut sciatis quam charitatem, id est quod desiderium emendationis vestrae habeo, vel, habeam. Charitatem dico ostensam in vobis abundantius, quam putaveritis, quia omnes ut seipsum diligebat [Col. 0018B] Apostolus, et quos corripiebat. Ad hoc enim corripiebat ut ostenderet quo amore eos diligeret, quorum peccatis plus illis dolebat. Qui autem non hoc affectu corripit fratrem, contristat; insultat enim qui non condolet fratri. Vel, habeam, quam in aliis ostensam, in vobis, quibus de jure meo cessi.

Si quis autem. [Ambrosius] Hic praecipit fornicatorem illum quem Satanae tradendum judicaverat, recipi, quia correctus erat. Quasi dicat: Per lacrymas scripsi vobis, sed tamen condonate illi, quod ita ait: Si quis autem contristavit me, sicut utique fecit ille fornicator, non me tantum contristavit, sed etiam vos ex parte, id est non omnes. Hoc autem dico ut non onerem vos omnes, id est ut [Col. 0018C] hoc onus omnibus non imponam: quod reprehensorie dicitur. Omnes enim tristes esse deberent. Vel ideo, dico, ex parte ut non omnes onerem vos, illos tantum onerat qui non doluerunt de peccato, non illos qui doluerunt: quos significat dicendo, ex parte, et quamvis me et vos contristaverit. Sufficit tamen illi qui ejusmodi est, id est qui tam graviter deliquit, objurgatio haec, quia talis facile desperaret, si nimis aspere in eum animadverteretur quam objurgatio, et si tentationis quantitate, vel alio modo non satis digna poena videtur: in hoc tamen non est parva existimanda quae fit a pluribus, quibus congregatis Satanae traditus est. [Augustinus] Magnum itaque dolorem patiatur, si delictum [Col. 0018D] suum plures videt horrere, ita sufficit quod objurgatus est a pluribus, ut econtrario magis donetis, quia quanto a pluribus objurgatur, tanto magis donandum est ei; et consolemini eum, [Ambrosius] ut per exemplum David, qui multum peccavit, et aliorum quibus indulta est venia, et per verba Domini per prophetam dicentis: Nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat (Ezech. XXXIII) . Et item: Quacunque hora ingemuerit peccator, omnium iniquitatum ejus non recordabor (Ezech. XVIII) . Et recte, homini pro peccato afflicto ignoscere et subvenire praecipit, quia poenitentia si de vero animo est, id est si correctus statim in animo dolet, mox habet fructum. Haec enim vera poenitentia est cessare a peccato. Ideo condonetis et consolemini, [Col. 0019A] ne forte qui ejusmodi est abundantiore tristitia, id est per nimis asperam poenitentiam desperans, absorbeatur, a diabolo, ut velit uti saeculo; hoc est enim absorberi, scilicet desperantem converti ad admittenda peccata; propter quod, scilicet ne absorbeatur, obsecro vos, ego qui possem jubere, ut charitatem quam habuistis, ejiciendo eum, confirmetis in illum, condonando ei, quod et debetis facere. Ideo enim et scripsi vobis, scilicet ut cognoscam experimentum vestrum, id est ut per experientiam cognoscam quo animo feceritis ut expertus sum in parte obedientiam vestram. Et cognoscam an in omnibus sitis obedientes mihi. Quasi dicat: Cum propter eum recipiendum scripserint, et propter hoc etiam scripsi, ut vos quos expertus sum mihi obedientes [Col. 0019B] in ejectione, cognoscam an in omnibus obedientes sitis. Cui autem. Quasi dicat: Obsecro ut ei donetis, et donare debetis, autem, id est quia cui aliquid donastis et ego: Quod vere dico: Nam et ego quod donavi, propter vos feci, si quid tamen donavi. Hoc ideo dixi, quia non temere hoc factum est et passim. Si ergo magister petitione discipulorum donavit cui voluerunt peccatum, multo magis discipuli prece magistri idem facere debent. Et ut ratum ei cui donavit ostenderet apud Deum subdit: Et hoc feci in persona Christi, id est ac si ipse Christus condonaret, quia nihil sine Dei spiritu agebat Apostolus. Hoc autem dicit ne irrita videatur hujusmodi condonatio, quae fit propter amicos; ut non. [Col. 0019C] Quasi dicat: Ideo debemus condonare, ut non circumveniamur, id est decipiamur a satana, ut eum faciat desperare per nimiam asperitatem. Saepe enim propter asperiores animadversiones in desperationem infirmos praecipitat. Et merito ab illo hoc fieri metuo. Non enim ignoramus cogitationes, id est astutias, ejus, qui quos consentiendo nequit decipere, facit minis asperos.

Cum autem venissem, etc. Post interpositionem de recipiendo fornicatore redit ad ipsos, ostendens quod sicut culpa eorum fuit quod non venit Corinthum, sic quod non profecit in Troade, dum apud eos impeditus moratur Titus, sine quo non poterant ibi proficere, quia forsan lingua eorum Titus expressius [Col. 0020A] uti poterat. Quasi dicat parcens vobis non veni Corinthum. Cum autem venissem Troadem propter Evangelium Christi praedicandum, et ostium mihi esset apertum, id est corda parata ad recipiendum Evangelium, et hoc, in Domino, id est cooperante Deo, non habui requiem spiritui meo, id est non potui satisfacere voluntati meae, eo quod non invenerim Titum fratrem meum, qui ibi necessarius erat; sed impeditus apud vos non venit illuc, sicut et ipse et ego condixeramus. [Ambrosius] Et ideo Apostolus non potuit satisfacere suo desiderio, ut eis, scilicet Evangelium plene traderet propter perstrepentes in eum et insurgentes, quia solus non poterat haec duo implere, scilicet et fideles instruere, et perstrepentibus incredulis repugnare ⁜ (4) . Non [Col. 0020B] habui requiem, dico, sed valefaciens eis, qui erant conversi, et in quibus ostium apertum erat, profectus sum Macedoniam, Deo autem gratias. Hactenus de tribulationibus egit ad earum tolerantiam illos invitans, et cujus culpa Corinthum non venerat, dixit: Hic incipit se commendare et pseudo deprimere. Quasi dicat: profectus sum Macedoniam, sed non inutiliter, quia ibi quasi triumphator exstiti. Gratias autem ago Deo qui semper triumphat nos, id est triumphare facit, in Christo Jesu, [Ambrosius] id est in praedicatione Christi qui corda praeparat ad credendum, ut calcata perfidia tropaeum habeat fides, dum ex perfidis fiunt fideles, et manifestat per nos, veros apostolos, non per pseudo, [Col. 0020C] odorem notitiae suae, id est Christum qui velut odor procedens a Patre, notificat eum invisibilem, sicut aliqua res quae non videtur, per odorem cognoscitur, et in quo loco sit intelligitur. Vel, odorem, notitiae suae, id est miracula vel doctrinae verba quibus ad notitiam ejus venitur. Manifestat per nos, miracula operantes, et verba praedicantes, et hoc in omni loco, scilicet ubicunque praedicamus, id est in toto mundo. Et bene dixi per nos, quia nos sumus bonus odor Christi, et suavissimus Deo, etsi non ita vobis. Odor Christi dicuntur apostoli, quia in eorum vita praedicatione Christus ostenditur, non blasphematur: sicut de malis dicitur: Nomen Dei blasphematur per nos inter gentes (Rom. II) . Et nota quia suae locutionis modum sumit Apostolus a veteri [Col. 0020D] lege cum dicit, bonus odor Deo, quia ut olim hostia legalis dicebatur suavissimus odor Deo, ita modo praedicatio vera et sincera fama apostolorum.

119 ⁜ (5) Iste bonus odor significatur nominatis quibusdam aromatibus et unguentis. Dicit enim Dominica sponsa: Post odorem unguentorum tuorum curremus ⁜ (6) (Cant. I) . Propter hunc odorem dicitur in Evangelio quod, fracto alabastro unguenti, domus impleta est odore (Marc. XIV) , id est mundus impletus est bona fama et doctrina Christi et apostolorum. Odor iste vegetat diligentes, necat invidentes ⁜ (7) . Unde subdit, In his qui, etc., quasi [Col. 0021A] dicat, bonus odor sumus Christi: utique, Et in his qui salvi fiunt, gratia ejus, et in his qui pereunt, judicio ejus; et ⁜ (8) horum respectu qui inde salvantur, et horum qui contemnentes pereunt, quia bona intentione facimus, et veritatem praedicamus ⁜ (9) . Miro modo hoc fit, ut bono odore, et boni vivant, et mali moriantur. Quomodo tamen fiat, quantum Dominus inspirare dignabitur, vobis revelare non denegabo. Apostolus bene agens, bene vivens, justitiam verbo praedicabat, et opere demonstrabat, ac bonam famam quaqueusque disseminabat, imitans doctorem veritatis Christum; quidam autem diligebant, quidam invidebant. Illi qui invidebant famae Christi vel Pauli, bono odore peribant, qui eam diligebant, bono odore vivebant. Noli ergo invidere, [Col. 0021B] et non te occidit bonus odor. Bonus utique odor erat quo illi vivebant, et illi peribant. Si enim non esset claritudo sanctorum, invidia non resurgeret impiorum ⁜ (10) . Coepit persecutionem pati odor sanctorum: sed si persequendo frangunt ampullam, odor unguenti amplius diffunditur.

Aliis quasi dicat Deo sumus bonus odor; sed hominibus, aliis quidem sumus odor mortis, id est invidiae et malae opinionis ducentis eos in mortem aeternam; aliis autem, sumus odor vitae, id est dilectionis et bonae opinionis ducentis eos in vitam aeternam, quia de nostra praedicatione veritatis aliis procedit mors, [Augustinus] cum per incredulitatem auditur, et inde ruentibus in aeternam damnationem; [Col. 0021C] aliis vita, cum per fidem suscipitur, inde in salutem aeternam proficientibus. Et ad haec. Quasi dicat: Nos sumus odor Christi, et per nos Deus haec operatur. Et ad haec, agenda, quis, scilicet illorum pseudoapostolorum est tam idoneus, sicut nos veri apostoli? Quasi dicat: Nullus. Et vere. Non enim sumus adulterantes verbum Dei, id est falsa admiscentes, et pro voluntate non pro prole praedicantes, sicut plurimi faciunt. Hic pseudoapostolos tangit: qui corrupta doctrina veritatem violabant. De quibus Isaias ait: Caupones tui vino aquam miscent (Isa. I) [Ambros.]; sed loquimur verbum Dei ex sinceritate, id est ex sincera intentione, non pro quaestu, et sine admistione corruptionis, sicut didicimus, ex Deo, qui nos docuit. Et [Col. 0021D] hoc facimus coram Deo, id est causa ejus solum, ut ei placeamus, et in Christo, nunquam eum excedentes, ut faciunt qui de lege agunt legalia praedicantes.

Incipimus. Et sciebat Apostolus eos accipere sinistre suam commendationem, sicut etiam in prima Epistola fecerant, quasi suam gloriam quaereret: incipit contra opinionem eorum ostendere se, non suam gloriam, sed Dei quaerere, dicens: Incipimus, quasi semper in hoc novi simus, iterum, sicut in prima Epistola, commendare istis laudibus nosmetipsos, non Deum, quasi dicat, est aliquis qui hoc imponat nobis. Absit ut hoc faciamus, non utique vane nos conmendantes, hoc dicimus, sed, ne ab aliis decipiamini, id cogimur memorare. Quod autem non nos commendare intendimus, ex hoc patet, quia nullius unquam commendatitias epistolas quaerimus, nec eis egemus, et hoc est quod sub interrogatione [Col. 0022B] subdit: Aut, id est nunquid egemus, id est putatis nos egere commendatitiis epistolis missis ab aliis, ad vos aut ex vobis ad alios, sicut quidam, id est pseudoapostoli, quos nulla virtus commendat? Utique non egemus, quia Epistola nostra, id est institutio nostra, vos estis, in quibus scientia et vita mea repraesentatur aliis, et ideo commendatitia epistola non egemus. Et haec epistola scripta in cordibus nostris, quia semper habemus curam de vobis. Quae epistola scitur ab omnibus hominibus, sciunt enim quia per nos instituti estis; et legitur, ab eisdem, quia in vobis nos imitari discunt. Epistola nostra estis, et vos idem estis. Manifestari omnibus quoniam estis Epistola Christi, quia dum mihi similes in Christo. Vel, epistola Christi estis, [Col. 0022C] quia Christus vos principaliter scripsit, id est instituit, non ego, quia eo auctore in vobis est fides. Et haec epistola est ministrata a nobis, quia nostro ministerio Deus operatur in vobis, et est scripta non atramento, sed Spiritu Dei vivi, id est aeterni. Quod autem vivus scribit, vivit, id est quod vos estis repraesentatio Christi, et mea: hoc firmiter scriptum in cordibus vestris non delebitur, ut quod atramento scribitur, facile deletur. Vel, scripta est, non atramento, id est non tetris notis haereticae pravitatis, ut pseudo faciunt, qui haereses interserunt, sed spiritu Dei vivi ⁜ (11) , id est Spiritu sancto docente instructi estis, per quem diffunditur charitas in cordibus: qui in Evangelio digitus Dei dicitur [Col. 0022D] (Luc. XI) . Hoc digito scripta est lex vetus, sed distat, quia lex illa scripta est in tabulis lapideis; nova autem lex diffusa est in cordibus. [Augustinus] Haec lex est charitas Dei. Illa est lex operum, littera occidens praevaricatorem, ista est lex fidei vivificans dilectorem. Ibi ergo lex extrinsecus posita est qua injusti terrerentur; hic intrinsecus posita, qua justificarentur. Ibi in tabulis lapideis digitus Dei operatus est, ut significaretur duritia cordium illius; hic idem digitus in cordibus hominum operatus est, ut voluntas prompta et intelligentia capax significaretur. Unde subdit: Et haec [Col. 0023A] Epistola scripta est, non in tabulis lapideis, id est non in duris cordibus habentibus notas, nec sentientibus ut vetus lex ⁜ (12) . Lapis enim non significat nisi durissimam voluntatem, et adversus Deum inflexibilem; sed in tabulis cordis, id est in cordibus latis ex charitate, et carnalibus, id est mollibus, quia habent effectum implendi; et sensum habentibus, quia intelligunt, non lapideis tanquam sint sine sensu.

[Col. 0023B] Fiduciam. Dixit se non egere epistolis, modo dicit quod non commendat se, sed Christum. Quasi dicat: Epistola Christi et nostra estis, sed fiduciam talem, id est dicendi talia, habemus, id est referimus, non ad nos, sed ad Deum. [Ambrosius] Hoc ideo dicit, ut ostendat veteres non hanc habuisse fiduciam ad Deum, quia minor fuit administratio. Et hanc fiduciam habemus per Christum per quem nobis haec potestas data est. Fiduciam habemus, dico, et non ita dico nos habere fiduciam, quod simus sufficientes cogitare, saltem, aliquid boni quod sit ex nobis, id est ex nostra parte, scilicet nos defendens. Quasi dicat: Ex nobis procedat, sed sufficientia nostra ex Deo est ⁜ (13) . Attendant hoc, et verba ista perpendant qui putant ex nobis esse fidei [Col. 0023C] coeptum, et ex Deo esse fidei supplementum. Commendans enim istam gratiam quae non datur secundum aliqua merita, sed efficit omnia bona merita, inquit, nunquam sufficientes simus cogitare aliquid, etc. Quis enim non videat prius esse cogitare quam credere? Nullus quippe credit aliquid nisi prius cogitaverit esse credendum, quanquam et ipsum credere nihil est aliud quam cum assensione cogitare. Si ergo cogitare bonum non est ex nobis, nec credere, sed sufficientia, qua credere incipimus, ex Deo est. [Ambrosius] Ecce praefert Deum apostolicae dignitati. Qui et idoneos. Hic item commendatio est. Commendat enim se per dignitatem officii, scilicet Evangelii, praeferens se non solum [Col. 0023D] pseudoapostolis qui carnales observantias praedicabant, sed et ipsi Moysi ministro legis. Quasi dicat: Sufficientia nostra ex Deo est, qui et fecit nos ministros Novi Testamenti, pseudo sunt ministri Veteris, ministros dico perfectos scientia et vita, quales non sunt pseudo. Novi Testamenti dico non existentis in littera, tantum docente, sed in spiritu adjuvante, qui per nos, id est ministerio nostro datur. Littera enim. Quasi dicat: Ideo fecit nos Deus ministros Novi Testamenti per spiritum, non per litteram, quia littera sine spiritu occidit, dum facit scienter peccare, [Col. 0024A] et addit praevaricationem, et magis incitat, praesertim post adventum Christi; spiritus autem vivificat, quia facit intelligere spiritualiter, et implere quod littera praecipit ⁜ (14) .

Adverte quam dicat litteram quae occidit, cui velut econtrario spiritum vivificantem ingerit. Ea certe est Decalogus in illis duabus tabulis scriptus, quia lex subintravit, ut abundaret delictum (Rom. V) ⁜ (15) . Porro autem praecepta ista tam sunt utilia facienti et salubria, ut nisi quis ea fecerit, vitam habere non possit. Non ergo dicitur littera occidens, eo quod lex mala sit, sed quia prohibens peccatum non vivificat hominem, sed auget concupiscentiam et peccatum, praevaricationem cumulat, nisi gratia liberet per legem fidei. Apparet igitur litterae [Col. 0024B] vetustatem, si desit, novitas spiritus, potius reos facere homines cognitione peccati quam liberare a peccato. Unde subdit: Qui apponit scientiam, apponit dolorem (Eccle. I) , non quia ipsa lex malum est, sed quia mandatum bonum habet 120 tantum in littera demonstrante non in spiritu adjuvante, quod mandatum si fit timore pene non amore justitiae, serviliter fit non liberaliter; et ideo nec fit. Non enim fructus est bonus qui de charitatis radice non surgit. [Augustinus] Si vero adsit fides operans per dilectionem, fit delectatio boni: quod non litterae, sed spiritus donum est. Littera enim sine adjuvante spiritu occidit: Cum vero adest spiritus vivificans, hoc ipsum intus conscriptum facit diligi quod foris scriptum lex faciebat timeri ⁜ (16-17) . [Col. 0024C] Vera sponsa Christi intelligit quid distaret inter litteram et spiritum, quae duo alio modo dicuntur lex et gratia; nec reprehenditur lex cum dicitur; littera enim occidit, etc., sicut non reprehenditur scientia, cum dicitur: Scientia inflat, charitas vero aedificat (I Cor. VIII) . Lex ergo bona est, sed cum gratia, ut cum charitate scientia prodest, sive ea occidit. Ita lex sine gratia occidit, cum sit virtus peccati, non tamen etiam sic, mala est. Multa enim sunt quibusdam noxia, quamvis non sint mala, sicut et lex licet sine gratia non vivificet, non tamen mala est ⁜ (18) . Quae cum jubet quod sine gratia impleri non potest, indicat homini quod infirmus est, ut demonstrata infirmitate quaerat gratiam. Lex ergo ducit ad fidem, [Col. 0024D] fides impetrat spiritum largiorem, qui diffundit charitatem quae implet legem. Sine spiritu non est voluntas hominis libera cum cupiditatibus vincatur ⁜ (19) . Liberum enim arbitrium, et ad bonum et ad malum faciendum, confitendum est nos habere; sed in malo faciendo, libera quidem est voluntas; ad bonum autem non est libera, nisi liberata fuerit ab illo qui dixit: Si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII) .

Quod si. Quasi dicat: Fecit nos Deus ministros Evangelii, et haec ministratio erit nobis in gloria aeterna. Quod probat per minus, id est per Vetus Testamentum. Quasi dicat: Vere erit in gloria; quod, id est quia, ministratio mortis, [Augustinus] id est veteris legis, quae morte corporali puniebat peccantem, vel quae praevaricatoribus intulit mortem, [Col. 0025B] quos Dei gratia non adjuvit ad justitiam implendam. Deformata, id est turpiter formata, quia inhonesta secundum litteram praecipiebat. Vel, deformata, id est plene scripta, si quis spiritualiter caperet; in lapidibus, id est in tabulis lapideis. Ad litteram, vel in cordibus duris, ad capiendum, vel amandum, fuit in gloria Moysi ministro illius, ita ut filii Israel non possent intendere aciem visus sui, in faciem Moysi, quia indigni erant. Tunc enim maculati peccato vultum Moysi descendentis de monte cum lege accepta in tabulis intueri non poterant, quia gloriosa facta erat facies ejus. Unde subdit: Propter gloriam vultus ejus, id est fulgorem vultus ejus, qui significabat eum clare videre, ad quod illi accedere non poterant, quae gloria [Col. 0025C] evacuatur, quia in Moyse statim transivit, et non modo in ministris legis veteris est. Vel mystice potest dici, ut per faciem Moysi intelligatur spiritualis intellectus legis; per gloriam faciei intelligantur legales observantiae, quae erant figurae veritatis. Quasi dicat: Ita fuit lex Moysi in gloria, ut filii Israel, id est Judaei, non possent intendere in faciem ejus, [Ambros.] id est capere spiritualem intelligentiam legis, quia Christum in lege non intelligebant: et hoc propter gloriam vultus ejus, id est legales caeremonias, quae propter Christum significandum fiebant. Sed illi adhuc carnales in eis Christum non intelligebant quod significabat velamentum positum super faciem Moysi. [Augustinus] Quae gloria Moysi evacuatur, quia finem figurae habent revelata per Christum veritate. [Col. 0025D] Et sic gloria Moysi evacuatur per legem spiritus, cum homines accepta remissione peccatorum facti justi aspicere possunt gloriam Dei, sicut Petrus et alii viderunt in monte (Matth. XVII) . Gloria ergo Moysi evacuatur, quia figura est, non veritas. [Ambrosius] Gloria Moysi est quasi stellae in vespere, quae tunc gloriosae sunt; gloria Christi quasi sol qui oriens stellas obscurat ⁜ (20) . Gloria vultus Moysi figura erat veritatis quae evacuatur, quia veniente imperatore imagines tolluntur de medio. Ibi imago spectatur, ubi imperator praesens non est. [Augustinus] Ubi autem est, imago removetur, fulget praesentia imperatoris. Quomodo non magis, etc. Quasi [Col. 0026A] dicat: Ministratio veteris legis fuit Moysi in gloria, et si, hoc est, quomodo ministratio spiritus, id est Novi Testamenti in quo datur Spiritus, non magis erit in gloria aeterna. Quasi dicat: Non potest hoc negari. Nam si. Quasi dicat: Vere in gloria aeterna erit, quia dat justitiam spiritus qui in ea datur, quod a minori probat, nam si ministratio damnationis, id est Veteris Testamenti est in gloria Moysi, Vetus Testamentum dicitur ministratio damnationis, quia omnes praevaricatores constituit, non vivificans eos per gratiam, vel quia mortem temporalem inferebat peccantibus. Et si, hoc est, multo magis ministerium justitiae, id est Novum Testamentum per quod datur Spiritus, per quem est justitia et consummatio virtutum; abundat in gloria, id est dat abundantem [Col. 0026B] gloriam ministris et observatoribus ejus. [Ambrosius] Vel, Deo magis est in gloria, id est in laude, quam Vetus Testamentum, quia magis gloria Dei in salute est quam in morte. Quamvis enim juste damnet quod agebatur sub lege, tamen ad laudem magis proficit, si indulget, ut possit reus se corrigere, quod in Novo Testamento per gratiam praestat. Nam nec. Quasi dicat: Vere abundat in gloria, quia adeo quod ad ejus comparationem illa vetus, nec est dicenda gloria. Et hoc est quod ait: Nam quod claruit, id est Moyses, in hac parte, praedicta, id est in facie, non est clarificatum. Vel, gloria propter excellentem gloriam, quae est de Novo Testamento ubi puri vident gloriam Dei, id est comparatione hujus excellentis [Col. 0026C] gloriae, quia nulli profuit gloria vultus Moysi, sed obfuit, etsi culpa illorum non sua. Haec autem gloria multo major est quae abundat in gratia, ut per eam purificati gratia homines, abstersa caligine possint videre gloriam Dei. Vel ita lege: Quod claruit non est gloria, id est non est gloria, in hac parte, id est respectu hujus nostrae partis. Quare? Propter excellentem gloriam, quae est hic. Illa enim tanta erat gloria, quanta debuit credi servo. Haec vero tanta quanta est Genitoris Christi, quia Christus in gloria est Patris, ut tantum intersit inter gloriam Moysi et Christi, quantum inter imaginem et veritatem. Si enim quod evacuatur, id est Vetus Testamentum, per gloriam est, id est fuit ministratum et receptum per gloriam Moysi, sine qua non commendaretur, multo [Col. 0026D] magis quod manet, id est Novum Testamentum quod dicitur manens, quia Novo Testamento non succedet aliud, est in gloria, aeterna nobis et quia nos ministri Novi Testamenti sumus, certi de tanta gloria.

Habentes igitur talem spem, scilicet videndi gloriam Dei, utimur multa fiducia, id est usu exercemus nos in bonis operibus, unde crescit nobis fiducia. Tantum enim videbimus quantum credimus, et quia aperta est gloria, non celamus sensum nostrum: Sicut Moyses qui ponebat velamen per figuras legales super faciem suam, id est clarum et spiritualem intellectum, sed nos aperte dicimus. [Ambrosius] Ideo ponebat, ut filii Israel non intenderent in faciem ejus, id est spiritualem intelligentiam legis, quia non poterant [Col. 0027B] pati causa peccati, quod velamen per gratiam modo evacuatur, id est removetur nostris expositionibus, sed sensus eorum obtusi sunt, id est ratio eorum hebes est, nec potest penetrare quandiu non credunt. Obtusio enim haec causa infidelitatis obvenit, ideo conversis ad fidem acuitur acies mentis, ut videant divini luminis splendorem, usque in hodiernum. Quasi dicat: Sensus Judaeorum sunt obtusi. Et vere, quia non solum tunc, sed etiam usque in hodiernum diem, id est etiam hodie quando veritas claret, manet idipsum velamen, quia non aliter modo intelligunt quam ante adventum Christi. Manet dico, in lectione Veteris Testamenti, id est dum legitur eis Vetus Testamentum et in tantum manet quod non est eis etiam revelatum, esse velamen, id [Col. 0027C] est nec hoc sciunt quod sit velamen, quod evacuatur in Christo, id est in fide Christi tantum. [Augustinus] Unde in Christi passione velum templi conscissum est, ut significaretur per Christi passionem revelari sacramenta legis et prophetiae. Velamen enim dicit ad operationem prophetiae, ut non intelligeretur. Sed usque. Quasi dicat: His qui sunt in Christo evacuatur velamen, sed super cor eorum, qui negant Christum, velamen est positum. Quasi dicat: Pondus, id est in cordibus eorum est caecitas, deprimens rationem eorum. Cum, id est quamvis, legitur, id est 121 exponitur eis Moyses, id est Vetus Testamentum. Et ita duo obsunt eis cum non intelligant scilicet quia et velamen, id est obscuritas est in lectione; [Col. 0027D] et caecitas super corda. Et hoc usque in hodiernum diem, id est usque hodie.

Cum autem. Quasi dicat: Velamen est in lectione Veteris Testamenti et in corde eorum, sed cum aliquis eorum conversus fuerit, credendo, ad Deum, scilicet ad Christum, velamen auferent, dato Spiritu sancto, ut in aqua vinum latere intelligatur. Omnis enim prophetia non intellecto Christo insipidum et fatuum quiddam est. Dominus autem spiritus est. Ordo verborum talis. Quasi dicat: Bene dixi, per Spiritum scilicet auferri velamen; autem, id est quia Spiritus sanctus est Dominus, id est potest operari quod vult: et per hoc quos vult illuminat, [Col. 0028A] et quos vult in tenebris deserit ⁜ (21) . Nota quod Spiritus sanctus hic est dictus Dominus. Et ne quisquam arbitretur Filium significari nomine Domini, et Spiritum dici propter incorpoream substantiam, adjungit: Ubi autem. Quasi dicat: Spiritus est Dominus, ubicunque autem est, per gratiam inhabitantem, spiritus Domini, id est Filii per quem datur, ibi est libertas, intelligendi et faciendi; et ideo Judaei qui non habent spiritum, non possunt libere intelligere ut nos. Vel ita; ideo converso ad Dominum auferetur velamen, quia Dominus, scilicet Christus ad quem convertentur, est spiritus, id est spiritalis essentia. Et ideo dat legem spiritus per fidem in mente, et ita facit spiritaliter intelligere. Unde subdit: Ubi autem Spiritus Domini, [Ambrosius] [Col. 0028B] id est lex spiritus quam Dominus dat, non litteris scriptam, sed per fidem animis intimatam, ibi est libertas. Nos vero, etc. Quasi dicat: Illi habent velamen super cor, nos vero credentes, omnes, etiam minores, revelata facie, id est expedita ratione, in qua Judaeis est velamen, sumus speculantes, id est per speculum rationis videntes gloriam Domini, id est gloriosum Dominum ⁜ (22) .

Si quaeritur qualis est haec speculatio, et unde dicatur, illud occurrit quod in speculo non nisi imago cernitur. Ubi quippe speculum est, apparent imagines rerum. Specula vero est, de cujus altitudine longius aliquid intuemur. Speculantes ergo dicit a speculo, non a specula, quod in Graeco non est ambiguum, unde in Latinum haec scriptura translata [Col. 0028C] est. Satisque apparet dixisse, speculantes, id est per speculum rationis quae est imago Dei videntes, non de specula prospicientes. Hoc ergo conamur, ut per hanc imaginem, id est rationem quae nos sumus, id est in qua creati sumus, videamus utcunque illum a quo facti sumus, tanquam per speculum. Quod vero subdit: In eamdem imaginem transformamur, utique imaginem Dei vult intelligi. Eamdem vero dicens, illam ipsam vult intelligi quam speculamur, quia eadem est imago Dei et gloria Dei, id est imaginem et gloriam Dei idem accipit, [Augustinus] id est Deum gloriosum, sicut supra de imagine creata loquens, pro eodem accepit imaginem et gloriam dicens: Vir quidem imago Dei et [Col. 0028D] gloria est. ⁜ (23) Transformamur autem, dixit, id est de forma in formam mutamur, et transimus de obscura forma in lucidam formam, quia et ipsa obscura imago Dei est. Haec est imago in qua homines creati sunt, qua caeteris animalibus praesunt, quae creatura in rebus creatis excellentissima cum a suo Creatore ab impietate justificatur, a deformi forma in formosam mutatur formam. Erat enim etiam inter vitia natura bona. Et ob hoc addit: De gloria in gloriam, scilicet de gloria creationis in gloriam justificationis. Vel, de gloria fidei, ubi filii Dei sumus, in gloriam speciei, ubi ei similes erimus, cum videbimus eum sicuti est. Et addit: Tanquam a Domini [Col. 0029A] Spiritu, per hoc ostendens a gratia Dei nobis conferri, tam optabilis transformationis bonum. Verum hujus imaginis quandoque futura est perfectio, ad quam consequendam nos erudit magister bonus, dicens: Nos omnes revelata facie speculantes, id est per speculum rationis intuentes, gloriam Domini, id est gloriosum Dominum, transformamur, id est de forma in formam transimus, [Augustinus] scilicet de obscura in lucidam tendentes in imaginem eamdem, quae est gloria quam speculamur, quam speramus, ut Dei imago, [Ambrosius] id est dii sumus, id est ut similes gloriae Christi simus in aeternum; sicut Joannes ait: Scimus quia, cum apparuerit, similes ei erimus (I Joan. III) . [Augustinus] Nos dico euntes de gloria, vel claritate creationis, [Col. 0029B] in gloriam, vel claritatem justificationis, vel de gloria fidei, in gloriam speciei. Transformamur, dico, tanquam a Spiritu Domini ducti, quia hoc beneficium habemus a gratia Dei ⁜ (24) . Cum autem hac transformatione ad perfectum fuerit haec imago renovata, similes Deo erimus. [Ambrosius] Vel ita: Transformamur, dico, translati a gloria, vel a claritate Moysi, in claritatem, vel gloriam Christi, tanquam a Spiritu Domini, quasi quae gloria est talis qualem decet dare Spiritum Dei. Tantum enim dabitur gloriae, quantum dignum est dari per Spiritum sanctum. Ideo enim dixit: Tanquam a Domini Spiritu, ut ostenderet eamdem gloriam dari quae sublimitati congruat dantis. Vel ita, ut per Dominum accipiatur Pater, et per imaginem intelligatur [Col. 0029C] Filius: Nos speculantes gloriam Dei, id est Filium qui est gloria Patris, transformamur. Hoc non mutatur. Tendentes in imaginem ejus, scilicet Patris, eamdem, cum ipso, id est in Christum, qui dicitur imago Patris; eadem est cum illo in quem tendimus, scilicet ut eum in essentia videamus. Nos dico, euntes a claritate in claritatem, id est ab una clara cognitione in aliam claram cognitionem, tanquam a Spiritu Domini, id est ut illi quos Spiritus Dei ducit.

Ideo, etc. Quasi dicat: Et quia tantam claritatem habemus a Spiritu, ideo, nos habentes hanc administrationem, id est hanc dignitatem ut spiritum aliis ministremus. Habentes dico, non meritis, sed juxta quod misericordiam consecuti sumus, id est per [Col. 0030A] misericordiam Dei, non deficimus, pro aliquibus adversis, sed abdicamus, non solum aperta mala, sed occulta dedecoris, id est immundas cogitationes, id est omnia turpia et polluta, quae fieri et cogitari possunt amovemus. Nos dico, non ambulantes in astutia, id est in hypocrisi, ut pseudo faciunt, qui videntur humiles; neque adulterantes verbum Dei, per admistionem falsitatis, vel pro quaestu praedicantes; sed ambulamus in manifestationem veritatis, quia manifeste in nobis videtur veritas. Nos dico, commendantes, id est commendabiles facientes, nosmetipsos, sine comparatione adversariorum adeo nos commendabiles facimus, ut veritatis nostrae laus transeat; [Ambrosius] non solum usque ad oculum, sed etiam usque ad omnem conscientiam hominum, [Col. 0030B] intentione mea manente, coram Deo, id est in beneplacito Dei. Vel hoc dico, coram Deo, id est teste Deo, cui nihil occultum est. ⁜ (25) Testimonium Dei implorat, ut vel ipsi credatur quo auctore praedicat. Attende Apostolum implere quod Dominus ait: Sic luceat lux vestra coram hominibus, etc. (Matth. V) . Et item: Attendite ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis (ibid.) . [Augustinus] Voluit itaque nos bona facere in conspectu hominum, sed ad laudem Dei tantum, non nostram. Audi Apostolum utrumque facientem et docentem. Ait enim, commendantes nosmetipsos, ut ostendat se implere etiam illud: Luceat lux vestra coram hominibus. Et addit, coram Deo, ut ostendat se implere etiam illud: Non ut videamini [Col. 0030C] ab hominibus. Non enim haec facit ut videatur ab hominibus. Quod si. Quasi dicat: Dixi nos praedicare in manifestatione veritatis. Quod, id est, sed si etiam opertum est Evangelium nostrum, [Ambrosius] id est quod a nobis praedicatur, opertum est etiam in his qui pereunt, id est culpa eorum est qui perire meruerunt. Verum est enim quia increduli non vident splendorem veritatis, merito perfidiae obcaecati. In his qui pereunt dico, in quibus pereuntibus vel verbis Evangelii, Deus hujus saeculi, id est Deus qui non solum bonos regit, [Augustinus] sed etiam malos pro merito praecipitat, excaecavit, a naturali ratione, mentes infidelium, ⁜ (26) scilicet quod Christo non credunt, quos excaecavit [Col. 0030D] dans eis quod volunt, id est sinens eos facere quod volunt, id est ut non credant: quod non facit malitia, sed justitia. ⁜ (27) Vel talis potest esse ordo verborum: In quibus pereuntibus Deus verus et justus excaecavit mentes infidelium hujus saeculi. Vel ita: In quibus deus hujus saeculi, id est diabolus qui est princeps mundi, qui saecularibus principatur. Vel deus saeculi, id est superbia, vel ingluvies ventris, excaecavit mentes infidelium, id est causa est quare excaecentur. Adeo excaecavit, ut illuminatio Evangelii, id est doctrina Evangelii illuminans, non fulgeat, id est non appareat eis. Quae tamen lux est Evangelii, dico, gloriae Christi, id est in quo [Col. 0031A] praedicatur gloria deitatis Christi, non solum infirmitas humanitatis, quod Christus imago est Dei Patris, quia de illo est, cui etiam aequalis est, secundum illud: Qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV) . ⁜ (28) Sciendum est quod imago et aequalitas et similitudo distinguenda est, quia ubi imago, continuo similitudo est, non continuo aequalitas; ubi aequalitas, continuo et similitudo, non continuo imago; ubi similitudo, non continuo imago, nec aequalitas. Verbi gratia, in speculo est imago et similitudo, non tamen aequalitas, quia multa desunt imagini quae insunt illi rei, de qua expressa est. Potest etiam aliquando esse imago in qua sit aequalitas, ut in parentibus et filiis invenitur 122 imago et similitudo et aequalitas, excepto tempore quo [Col. 0031B] praecedunt parentes, quia de parente exprimit similitudo Filii, ut recte imago dicatur, et potest esse tanta ut recte dicatur aequalitas. Potest etiam aliquando esse similitudo et aequalitas quamvis non sit imago, ut in duobus ovis paribus. Christus autem ita dicitur imago Patris, ut nihil horum desit, ut non solum ejus imago sit, quia de illo est; et similitudo, quia imago est; sed etiam aequalitas tanta, ut nec temporis intervallum impedimento sit, quia non generavit Deus Filium in tempore.

Non enim, etc. Quasi dicat: Bene dico gloriae Christi, non enim, etc. Vel ita continet. Commendamus [Col. 0031D] nos in manifestatione veritatis, et caetera talia facimus; et hoc propter Christum. Non enim praedicamus nosmetipsos, sed Jesum Christum Dominum nostrum, id est praedicatio nostra non tendit ad gloriam nostram, vel ad lucra nostra, sed ad gloriam Christi, quem praedicamus Salvatorem et Dominum nostrum esse, illum praedicamus esse Dominum. Nos autem dominis esse, servos, id est ministros vestros. Et hoc, per Jesum, qui nobis hoc injunxit. Hoc autem facimus, quoniam Deus ipse illuxit in cordibus nostris, id est se qui est lumen, nobis infudit; qui dixit, id est praecepto solo hoc fecit, lucem splendescere de tenebris, quod fuit in separatione [Col. 0032A] elementorum. ⁜ (29) Coeperunt enim ex quo confusa moles coeli et terrae coepit esse, antequam lux facta esset qua illuminaretur, quod sine luce fuerat tenebrosum; postea vero accedente luce, quod factum est, melius redditur, in quo proficientis hominis affectio significatur. Unde Apostolus loquens ad fideles ait: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) . Ille hoc fecit, qui cum tenebrae essent super abyssum, dixit: Fiat lux: et facta est lux (Gen. I) . Haec lux significat lucem, quae modo nobis et per nos aliis datur. Ex quo non potest intelligi quod tenebrae sempiternae fuerint, sicut quidam legis calumniatores imponunt ejusdem legis scriptori sensisse: qui potius ostendit eam coepisse, cum dixit: In principio fecit Deus [Col. 0032B] coelum, etc. Terra autem invisibilis erat et incomposita, et tenebrae erant super faciem abyssi (ibid.) . Illuxit dico, ad illuminationem scientiae et claritatis ⁜ (30) . Vel, gloriae Dei, id est ut illuminaret nos scientia, qua sciremus Deum esse lumen, quo tenebrae nostrae illuminantur. Scientia enim gloriae Dei est, qua scimus ipsum lumen esse, quo tenebrae nostrae illuminantur. [Ambrosius] Vel ita, ad illuminationem scientiae claritatis Dei, id est ut illuminemus alios per scientiam de claritate, id est de essentia Dei. Et hoc dedit nobis in faciem Jesu Christi, id est per Jesum Christum, qui est facies Patris, sine quo non cognoscitur. Habemus autem. Hactenus egit de altitudine scientiae suae, hic agit de fragilitate carnis quam refert ad gloriam suam, etsi contra videatur. [Col. 0032C] Quasi dicat: Deus illuxit nobis ad illuminationem scientiae, sed istum thesaurum, id est scientiam istam qua alios ditemus, habemus in vasis fictilibus, id est in corporibus fragilibus. Thesaurum dicit sacramentum Dei, quod fidelibus erogatur, perfidis absconditur. Et hoc ita, ut sublimitas sit virtutis Dei, et non ex vobis, id est, ut tota altitudo Dei esse videatur, et non nostra. In omnibus, etc. Quasi dicat: Vasa sunt fictilia. Et vere, quia patimur tribulationem in omnibus, quia nullus modus tribulandi abest: sed de thesauro bene conscii non angustiamur in animo. Deinde aperte quasdam tribulationes enumerat, dicens: Aporiamur, id est pauperes sumus adeo ut necessaria desint. Aporos enim Graece, [Col. 0032D] et Latine pauper dicitur. Sed non destituimur, a thesauro nostro. Vel non destituimur omnino a Deo, quia Deus pascit nos. Et patimur persecutionem, de loco ad locum; sed non derelinquimur, a Deo, quando thesaurum custodiat. Humiliamur, id est affligimur, sed non confundimur, id est non erubescimus. Dejicimur in mortis periculum, sed non perimus, id est a bono non cessamus. Qui per singula semper sumus circumferentes, id est aliis propinantes, et ostendentes in corpore nostro, non solum in animo, mortificationem Jesu, id est quam sustinemus pro Jesu, vel quam prius Jesus sustinuit. Et hoc ideo facimus, ut sicut mors Christi in nobis apparet, [Col. 0033A] et vita Jesu, id est gloria, manifestetur, etiam inimicis, non tantum in animabus, sed etiam in corporibus nostris. Semper enim. Quasi dicat: Mortificationem Jesu circumferimus, et vere, quia nos qui vivimus, virtutibus, vel quibus licet vivere naturali vita, semper tradimur in mortem, id est in pericula mortis: et hoc sustinemus propter Jesum, id est pro amore Jesu, ut et vita Jesu, immortalis et impassibilis manifestetur in carne nostra, licet nunc mortali, et ideo videtur impossibile quid speramus. [Ambrosius] Et est sensus: Non timemus mori pro Christo propter promissam resurrectionem. Ergo mors. Quasi dicat: Et quia haec patimur, ergo mors operatur in nobis, vita autem in vobis, id est mors dominium exercet in nobis, sed vos ad voluptates [Col. 0033B] vitae tenditis. Vel ita, quia per mortem vitam Jesu consequemur, ergo mors, non est inutilis, sed operatur, magnum quid in nobis, sed vita, qua delectamini in terrenis, operatur in vobis, mortem aeternam. Vel ita, ut legatur passivae, operatur ergo, id est propter spem vitae Jesu, mors operatur, id est a praedictis passionibus efficitur; in nobis, id est permittimus effici in nobis, sed per hoc vita efficitur in vobis, id est fides plantatur in vobis, per quam vivitis.

Habentes autem. Quasi dicat: Semper mors operatur in nobis. Et per hoc patet quod nos habemus eumdem Spiritum sanctum, quem prophetae habuerunt, qui Spiritus est causa fidei, ⁜ (31) quia Spiritus [Col. 0033D] gratiae facit ut habeamus fidem, ut per fidem impetramus orando, ut possimus facere quod jubemur. Cum autem dicit, eumdem spiritum fidei, ostendit quod in justis diversorum temporum, eadem est fides. ⁜ (32) Ea enim fides, justos salvavit antiquos, quae salvat et nos, id est mediatoris Dei et hominum. Tempora ergo variata sunt, sed non fides, quia illi venturum Christum, passurum, resurrecturum, et ascensurum crediderunt; nos autem credimus Christum venisse, passum esse, resurrexisse, in coelum ascendisse. ⁜ (33) Et quod antiquos justos fides salvaverit, ostendit, dicens, sicut scriptum est. Quasi dicat: Habemus eumdem Spiritum quem illi. [Col. 0034A] Habentes autem eumdem spiritum fidei, quem illi habuerunt. Bene dico quod habuerunt. Sicut scriptum est de illis patribus, in quorum persona dicit David: Credidi perfecte propter quod locutus sum. Aliter non perfecte crederet. [Augustinus] Non enim perfecte credunt qui quod credunt, loqui nolunt. Ideo ait, credidi propter quod locutus sum, sed propter hoc dicit se locutum esse, quia credidit; et ita duo fecit, quorum alterum alterius causa exstitit. Credidit, scilicet et locutus est, ne fides sine confessione esset inutilis. Habentes, inquam, et nos, ut illi credimus futuram vitam, propter quod loquimur, id est confitemur non timentes mala, quia sumus scientes quoniam qui suscitavit Dominum Jesum a morte, et nos suscitabit, ut simus in eadem gloria [Col. 0034B] cum Jesu. [Ambrosius] Hoc dicit propter quosdam qui negabant resurrectionem, quos et in prima Epistola arguit, et in eadem gloria constituet nos, id est confirmabit, ut ultra, scilicet non moriamur, nec mors nobis dominetur. Constituet, dico, vobiscum, quia omnes unius fidei participes in una domo pacis erunt. In qua constituet, non dico nos nobiscum, sed nos vobiscum, ut non inferiores, sed pares nobis sitis, si volueritis. Et bene de vobis hoc assero. Enim, id est quia, omnia ista facimus propter vos instituendos nostro exemplo, ita omnia ad vos spectant, ut gratia Dei abundans, in nobis abundet et per vos in aliis, et per vos multos abundet in actione gratiarum, ut, scilicet vos et alii gratias Deo agatis. Et hoc in gloria Dei, id est ad ostendendum [Col. 0034C] Deum gloriosum, qui a munere suo nullum vult esse alienum. Ideo Apostolus omnia sustinet, et omnibus fideliter praedicat, ut non paucos ad coenam perducat Dei, cujus contumelia est, si veniant pauci. Magna enim contumelia ejus est qui coenam fecit opulentam, ac multos invitavit, si paucos habet. Propter quod. Quasi dicat: 123 Omnia facimus ad instructionem vestram. Propter quod, scilicet ut nos imitemini, non dico pro vita Jesu tantum non deficimus in tribulationibus, sed licet homo noster, id est caro, is qui foris est, scilicet expositus malis corrumpatur, tamen is qui intus est, id est anima munita spe futuri, cui non accedit humanus furor, id est imago Dei, renovatur, [Col. 0034D] in agnitione Dei de die in diem, id est assidue. Vel renovatur de die in diem, id est assidue purior a vitiis efficitur per ignem tribulationis ⁜ (34) . Nota quod licet dicat is qui foris est, et is qui intus, non tamen duo sunt homines, sed unus quem totum Deus facit, id est et id quod interius est, et id quod exterius est. Interiorem porro hominem pro spiritu mentis, exteriorem vero in corpore, atque ista mortali vita vult intelligi, sed ad imaginem suam non fecit, nisi id quod interius est. Non ergo fecit hominem ad imaginem suam secundum hoc quod habet corpus, corporalemque vitam, sed secundum hoc quod habet rationalem mentem, qua cognoscat [Col. 0035A] Deum, et omnibus rationalibus praeponatur. Non ergo corpus tantum, sed quidquid etiam est commune pecori, exterior homo est. Totusque ille homo, scilicet secundum interiorem et exteriorem sui partem, inveteravit per peccatum, et poenae addictus est. Renovatur autem nunc secundum interiorem hominem: in resurrectione vero etiam exterior percipiet coelestis habitudinis dignitatem, ut totum quod factum est recreetur, et quod factum est reficiatur ⁜ (35) . Nunc vero homo exterior, scilicet corpus, quanto est haec vita diuturnior, magis magisque corrumpitur, vel aetate, vel morbo, vel aliis modis. Id enim, quasi dicat: Merito non deficimus, quia id tribulationis nostrae, id est minimum, quod in praesenti est, ubi non est nisi desolatio, et momentaneum, [Col. 0035B] id est parum durans, et leve, ad ferendum, operatur in nobis pondus gloriae, id est immensam gloriam. Nota quod singula singulis opponit. Ponit enim pondus contra leve, et gloriae contra tribulationis. Pondus dico, aeternum, contra hoc quod dixit momentaneum, et supra modum tribulationum, contra hoc quod dixit, id tribulationis, et in sublimitate, id est in coelo contra hoc quod dixit, in praesenti. Parvis enim laboribus magna reddetur merces; et pleni tribulatione supra modum sublimitas gloriae pensabitur perpetuae, in nobis dico, non contemplantibus, id est non appetentibus ea quae videntur, sed quae non videntur. Ac si diceret: Ideo operatur in nobis pondus gloriae, quia non appetimus [Col. 0035C] terrena, sed coelestia. Ideo quae non videntur appetimus; enim, id est quia, quae videntur temporalia sunt, id est transitoria; quae autem non videntur, aeterna sunt.

Scimus enim. Quasi dicat: Vere operatur pondus [Col. 0035D] gloriae, quia etiam in corporibus, non tantum in animabus, et hoc est quod ait: Et est talis ordo litterae. Scimus enim, quod habemus, ne dicam habebimus, adeo certi sumus, quia jam habemus spe quod habituri sumus re. Aedificationem, id est corpus immortale, firmatum plene, ex Deo, tantum, quia non ministerio hominum fiet. [Ambrosius] Habebimus, dico, si domus nostra, id est mortalis caro in qua habitat anima, hujus habitationis, ubi semper inquietatur anima. Domus, dico terrestris, id est de terra, et proclivis ad terrena, dissolvatur, id est destruatur, pro Christo. Et est sensus: Scimus quod habebimus corpus immortale, etsi hoc [Col. 0036A] corpus mortale per tribulationes dissolvatur. Et ideo, quoniam, sic dissolvatur, ut conditio, et causa sit praemissa. Deinde quod dixerit ad aedificationem, exponit dicens scilicet Domum animae, id est corpus immortale in quo resurgentes semper erimus. Domum, dico, non manufactam, id est non complexione hominum factam, scilicet non humanae generationis opere productam, nec humanis fomentis auctam, sed adeo ineffabiliter compactam, et aeternam, quia ab aeterno factam, id est Dei dispositione, id est ab aeterno nobis praeparatam. Et illam habebimus in coelis, id est inter coelestes, scilicet inter angelos; vel potius dicitur aeterna, quia in ea sine fine manebitur. Per hoc dat fiduciam, ut non timeamus dissolvi de corpore violentia infidelium, quia praeparata [Col. 0036B] est habitatio in coelis aeterna, ut de temporali et terrena expulsi in perpetua domo recipiamur. Nam et in hoc. Quasi dicat: Dico quod habebimus domum non manufactam. Et inde potest videri quod habebimus. Nam non solum pro praesenti habitatione, sed etiam in hoc, id est in consideratione hujus tantae gloriae, ingemiscimus, ex dilatione desiderii, quod non faceremus nisi certi. In cujus rei figura, Axa filia Caleph petiit a patre irriguum superius, et irriguum inferius (Josue XV) ut nos lacrymas effundamus, non solum pro praesentis incolatus miseria, sed etiam pro dilatione supernae gloriae. Unde hic ait, et in hoc ingemiscimus. In quo? in hoc, scilicet cupientes, super virtutes animae, indui habitationem nostram, id est [Col. 0036C] aedificationem nostram, quae de coelo est, id est immortalis et impassibilis. Et est sensus: Ideo ingemiscimus, quia cupimus super innovationem animae, quam jam accepimus, indui nos habitationem nostram, id est dari animae vestimentum, non de terra corruptibile, sed de coelo, id est immortale et impassibile, ad similitudinem coelestium. Si tamen. Quasi dicat: Cupimus indui, quod utique fiet, tamen hac conditione, dico, si nos inveniamur vestiti, scilicet virtutibus, fide, et caeteris. Posito, id est deposito corpore, et non inveniamur nudi, virtutibus, id est si Christum vestiti fuerimus corpore deposito, et non nudi eo. Hoc dico, ne idem de nudis putaretur. Vel ita, cupimus indui corpore in resurrectionem, [Col. 0036D] ita tamen si inveniamur vestiti gloria promissa, non nudi. Hoc enim desiderant sancti, ne resurgentes, recepto corpore, nudi, id est alieni a promissa gloria inveniantur. Hoc enim opus est, ut induti corpore superinduantur gloria, quae immutatio in claritatem erit scilicet. Nam et qui. Quasi dicat: Nos perfectiores pro dilatione gemimus, quia etiam minus perfecti qui carnem fovent, inter quos Apostolus se connumerat, ne illi minus de se sentiant. Et hoc est quod ait:

Nam et, id est etiam nos minores qui sumus in tabernaculo isto, id est qui habitationem hujus corporis diligimus, de quo non esset curandum, [Col. 0037A] cum non sit nisi tabernaculum ad tempus, ingemiscimus, desiderio coelestis ⁜ (36) . Et nos dico, gravati, id est depressi, eo, scilicet corruptili corpore, quia aggravat nunc animam corpus corruptibile, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) . Et quia gravationis causa est non natura et substantia corporis, sed ejus corruptio, nolumus corpore exspoliari, si fieri potest, sed etiam immortalitate vestiri. Et hoc est quod ait, quod nolumus. [Remigius] Quasi dicat: gravamur sarcina corporis, quod corpus tamen nolumus exspoliari, id est nollemus nobis per mortem tolli, si fieri posset. Sed super, id est adeo, vestiri stola immortalitatis, ita ut quod mortale est absorbeatur vita, id est ut vita immortalitatis destruat mortalitatem, [Col. 0037B] non ut super eam veniat, etc. Sensus est ⁜ (37) : Sic vellemus fieri immortales, si fieri posset, ut jam veniret ipsa immortalitas, et modo sicut sumus mutaret nos, quia etsi a malis ad bona transeamus, tamen ipse transitus amarus, et habet fel et acetum, id est acre quid tolerandum ⁜ (38) . Et si corpus gravat animam, et habet incitamenta vitiorum, et desideria vitiosa, non tamen omnia mala sunt ex eo, nec omnia vitae iniquae vitia tribuenda sunt carni, ne ab his omnibus purgemus diabolum, qui non habet carnem, nec fuit corruptio corporis, qua aggravat animam peccati primi causa, sed poena; nec caro corruptibilis animam peccatricem fecit, sed peccatrix anima carnem corruptibilem fecit ⁜ (39) . Qui ergo omnia mala animae ex corpore putant accidisse, [Col. 0037C] in errore sunt. Attende quod ingemiscere se dicit, et gravari sub sarcina corruptibilis carnis, et tamen ait: nolumus exspoliari ⁜ (40) . Ecce vox nec confessio poenae. Grave est corpus et onerosum atque corruptibile, gemitur sub illo, et tamen non libenter deseritur. Prius enim mentis ratione cupit dissolvi, et esse cum Christo; sensu autem carnis refugit et recusat ⁜ (41) . Hoc habet humanus affectus, hoc ipsa anima nescio quomodo habet in voluntate, quoniam diligendo vitam, odit mortem, et quoniam carnem suam non odit, nec ipsi vult accidere quod odit; et si fieri possit non vult exspoliari, sed supervestiri, sicut ait Apostolus, nolumus exspoliari, sed supervestiri ⁜ (42) . Quasi dicat: Sub [Col. 0037D] terrena tunica gemo, ad coelestem festino; illam volo accipere, istam volo ponere. Quid, Apostole, dicis? fiet injuria tanto illi coelesti vestimento ut veniat tibi immortalitas super hos pannos mortalitatis et corruptionis, ut hoc sit inferius illud superius, hoc interius, illud exterius. Non sic, inquit, dico, non sic. Nolo itaque exspoliari, sed supervestiri, non tamen ita, ut sub incorruptione maneat corruptio, sed ut absorbeatur quod mortale est a vita in nobis, ut nusquam sit mortalitas, non infra, non supra, non intra, non extra. Absorpta est enim [Col. 0038A] mors in victoria. Vel ita: Nam et qui. Quasi dicat: De illo gemimus, scilicet quia a beatitudine remoti sumus: et non mirum si de eo gemimus: nam de hoc etiam gemimus, quod minus est, scilicet, quod hoc corpore exuimur. Et hoc est quod ait, nam qui sumus in tabernaculo isto, id est in hac habitatione, quamvis gravati simus, eo, id est sarcina carnis, cum ingemiscimus eo, [Ambrosius] id est, ideo quod nolumus exspoliari corpore, sed supervestiri immortalitate, si hoc posset fieri, ita ut quod mortale est absorbeatur a vita, ne ultra possit mori.

Qui autem. Quasi dicat: Ingemimus desiderio coelestis. Deus autem est qui efficit nos in hoc ipsum, id est Deus hoc efficit in nobis. Vel ita continet: Nolumus exspoliario corpore, sed tamen Deus efficit hoc, ut immortalitatem cupiamus, quod ita ait, qui autem efficit nos in hoc ipsum, scilicet ut velimus immortalitatem, Deus est. Vel ita ab illo loco, [Col. 0038C] Nam et qui. Quasi dicat: Dico nos superindui, si inveniamur vestiti virtutibus: quod utique oramus, ut perseverantes in fide, vestiti inveniamur Spiritu sancto. [Ambrosius] Nam et qui sumus in tabernaculo isto, gravati passionibus, ingemiscimus, orando, eoque, ideo, quia nolumus expoliari Spiritu sancto, id est gemendo hoc oramus, ne spoliemur Spiritu sancto, et sic gloria induemur. Unde subdit, sed nolumus supervestiri gloria immortalitatis, ita ut quod mortale est absorbeatur a vita. Tunc enim superindui promissa gloria poterimus immortalitatis, si exuti corpore non dispoliati a Spiritu sancto fuerimus. Qui autem. Quasi dicat: Nolumus exspoliari, sed supervestiri. Qui autem efficit nos in hoc [Col. 0038D] ipsum, id est qui hanc voluntatem in nobis perficit, Deus est, qui dedit nobis pignus Spiritus, id est dedit nobis Spiritum sanctum pignus hujus rei implendae, quo pignore de immortalitate certi sumus; quam tunc habebimus, quando sine hoste ullo, ineffabili ac sempiterna pace fruemur. Audentes igitur ⁜ (43) . Quasi dicat: Deus facit nos velle immortalitatem, facit etiam nos de ea certos per Spiritum sanctum. Igitur, id est ideo semper sumus, audentes, id est consueta audacia vertentes, et scientes hoc, quod utique confirmat nostram audaciam. [Col. 0039A] Quid scimus? quoniam dum sumus in hoc corpore mortali, perigrinamur a Domino, id est remoti sumus a Domino specie, tamen in mente ipsum habentes per fidem. [Ambrosius] Quaeritur cum alibi scriptum sit: In ipso vivimus et movemur et sumus (Act. XVII) ; quare hic dicat nos peregrinari a Domino? Si enim ubique est, quomodo ergo peregrinamur a Domino? Sine dubio ubique est, et in eo sunt omnia, et tamen dicimur hic peregrinari ab eo; quia et si ubique Deus est, non tamen hic videtur sicut in coelis. Peregrinamur ergo non fide, sed specie. Unde subdit; per fidem enim invisibilium ambulamus, id est ad Deum tendimus, et non per speciem, id est non per praesentiam eorum. Qui peregrinatur et per fidem ambulat, non est in patria, [Col. 0039B] sed jam est in via. ⁜ (44) Qui autem non credit, nec in patria est, nec in via. Sic ergo ambulemus tanquam in via simus, quia ipse rex patriae factus est via. Rex patriae Christus est, et ibi veritas. Hic autem via est. Quo imus? ad Christum: Qua imus? Per Christum Ipse enim ait: Ego sum via, et veritas, et vita (Joan. XIV) . Est illuminatio per fidem, est et illuminatio per speciem; modo per fidem tantum illuminamur, non per speciem ⁜ (45) . Homini enim vitam mortalem adhuc agenti non potest contingere, ut dimoto atque discusso omni nubilo phantasiarum corporalium, serenissima incommutabilis veritatis luce potiatur, et mente penitus a consuetudine vitae hujus alienata, constanter et indeclinabiliter illi haereat. Audemus autem. Quasi dicat: Sumus audentes et scientes [Col. 0039C] hoc, audentes autem mente, audemus opere; id est ab actu non quiescimus, etsi durum sit; et bonam voluntatem habemus, quia non tristamur, non murmuramus in adversis. Nos dico cupientes, magis peregrinari, id est removeri a corpore, et praesentes ad Dominum, quam hic morari. Et, quia volumus illi haerere, ideo, omnibus modis contendimus placere illi, sive absentes, ut nunc est, sive praesentes, ut quando astabimus ei, id est elaboramus ut hic, et illic placeamus illi. Omnes enim. Quasi dicat: Contendimus placere, et sic expedit. Omnes enim, etc. Vel ita continet, praesentes illi erimus. Et vere, quia oportet nos omnes bonos et malos, manifestari ante tribunal Christi, id est ante judicem Christum. [Col. 0039D] Ad quod? Ut unusquisque, scilicet bonus et malus, referat, a simili messorum, propria corporis, prout gessit, scilicet plus vel minus, sive bonum, sive malum, id est referat ea quae gessit per corpus, id est per tempus corporis; quia nullus meretur, nisi dum in corpore est. Quem sensum confirmat alia translatio quae ita habet; ut referat unusquisque secundum ea quae per corpus gessit ⁜ (46) . Per corpus quippe dixit, non quod omnia gerantur motu corporis, sed per corpus, id est per tempus quo quis vixit in corpore ⁜ (47) . Hic enim omne meritum comparatur quo possit post hanc vitam quispiam relevari [Col. 0040A] vel gravari Nam etiam ista quae pro defunctis commendandis frequentat Ecclesia, non omnibus prosunt, et quare? ⁜ (48) Nonne pro differentia vitae quam quisque gessit in corpore, quia etiam hoc meritum sibi quisque dum in corpore viveret comparavit, ut ei possint ista prodesse. Cum ergo sacrificia, vel altaris, vel quarumcunque eleemosynarum pro baptizatis defunctis omnibus offeruntur, pro valde bonis gratiarum actiones, pro non valde malis propitiationes sunt; pro valde malis etiam si nulla sunt adjumenta mortuorum qualescunque vivorum consolationes sunt. Quibus autem prosunt vel ad hoc prosunt, ut sit plena remissio, vel certe ut tolerabilior fiat ipsa damnatio. Omnes ergo astabimus ante tribunal Christi (Rom. XIV) , ut referat, [Col. 0040B] a simili messorum, ea quae gessit per corpus. Unusquisque, etiam pueri, qui si non per se, tamen per alios gesserunt, dum per eos vel crediderunt vel non crediderunt, quando baptizati vel non baptizati sunt; secundum quod judicantur, non secundum quod gesturi erant, si diu viverent. Dicit enim, prout gesserit in corpore, non ut gesturus erat, si diu viveret ⁜ (49) . Frustra ergo sibi homo post hoc corpus promittit, quod in hoc corpore comparare neglexit. Et quia ante tribunal stabimus,

Scientes ergo timorem Domini, id est, quam caste timendus est Deus, hominibus suademus, ut timeant, et ut credant et provideant sibi; quia quorumdam praviloquio dies Domini in dubium venit. [Ambrosius] In hoc autem sumus Deo manifesti, id est approbati, quod non sunt pseudo, hoc enim praedicabat Apostolus quod Deus jusserat. Spero [Col. 0040D] autem. Quasi dicat: Deo sumus approbati, spero autem, quantum in me est, in quo non remanet, nos esse manifestos, id est approbatos, etiam in conscientiis vestris, et si non ore confiteamini. In his autem non iterum commendamus nos vobis, id est non arroganter, hoc dicimus, sicut nec prius cum diceremus; non sumus sicut plurimi, etc. Sed talia dicendo, damus vobis occasionem, id est materiam gloriandi contra pseudo, qui per elationem gloriantur in se, dicentes se ab illis doctos qui cum Domino fuerunt. Gloriandi, dico, pro nobis, quia ego Paulus apostolus sum, sicut ii a quibus se didicisse [Col. 0041A] jactant, quod vobis necesse est ad hoc, scilicet ut habeatis, quid possitis dicere, ad eos reprimendos qui gloriantur in facie, id est in exterioribus, ut in circumcisione et aliis legalibus; non in corde, id est spiritualibus. Vel, gloriantur in facie, id est in conspectu hominum, ut hypocritae faciunt; non in cordibus suis, ut superbiam reprimant per cordis humilitatem. Sive enim. Quasi dicat: De nobis utique potestis gloriari, quia quidquid agimus vel honor est Dei vel utilitatis proximi, et hoc est quod dicit: Sive enim mente excedimus, id est si nos commendamus, in quo putamur insensati, Deo est, id est ad honorem Dei est, qui nos sic exaltavit. Vel, Deo est dimittendum, non ab homine judicandum. Si enim superbe putatur locutus quod est [Col. 0041B] quasi insania, dum se laudat verum dicens, dimittendum est Deo. Omnis enim superbia velut insania habetur. Sive sobrii sumus, ut non alta dicamus de nobis, vobis est, id est ad utilitatem vestram, quia si non jactanter, sed ad gloriam audientium intelligitur locutus, Corinthiis proficit. ⁜ (50) Vel ita, sive enim. Excessum mentis dicit quod mente levatur ad intelligenda coelestia. Exstasis verbum est Graecum, Latine autem uno verbo exponi potest, si dicatur excessus. In excessu vero mentis duo intelliguntur, vel pavor, vel intentio ad superna, ita ut quodammodo a memoria labantur inferiora. In hoc mentis excessu fuerunt omnes sancti, quibus arcana Dei mundum istum excedentia revelata sunt. De hoc mentis excessu loquitur hic Paulus, [Col. 0041C] seipsum insinuans. Quasi dicat: Potestis de nobis gloriari. [Augustinus] Sive enim, id est contemplatione rationis, excedi omnia temporalia, Deo est, qui solus cognoscit excessum nostrum. Ille enim videt quid videmus in excessu mentis; non vobis est qui non potestis capere. ⁜ (51) Ideo soli Deo se dicit excessisse. Excedens enim mente Apostolus omnem humanam fragilitatem, omnem saeculi temporalitatem, omnia quaecunque nascendo et occidendo vanescunt transeuntia, habitavit corde in quadam ineffabili contemplatione, ubi audivit ineffabilia verba, quae non licet homini loqui; ubi, si 125 semper permanere vellet, te non levaret qui sublimia videre non potes. Quid autem fecit? Descendit, [Col. 0041D] et non ingratus ei a quo accepit altiora, propter infirmos non contempsit inferiora, sed eis se contemperavit. [Augustinus] Unde subdit: Sive sobrii sumus, condescendendo, vobis est, quia sic loquimur ut capere possitis. Isti sunt angeli de quibus Dominus ait in Evangelio: Videbitis coelum apertum, et angelos ascendentes et descendentes super Filium hominis (Joan. I) . Hos eosdem angelos vidit Jacob in scalis ascendentes et descendentes (Gen., XXVIII) .

Charitas enim. Quasi dicat: Pro vobis est totum. Charitas enim Christi, id est amor quem erga nos Christus exhibuit condescendens nobis, urget nos, [Col. 0042A] ut omnia pro vobis faciamus. Nos dico, existimantes hoc, quoniam si unus tantum intus sine peccato, id est Christus mortuus est pro omnibus; ergo omnes alii sunt in peccato, ergo omnes mortui sunt. [Ambrosius] Et est sensus: Hoc certissime aestimamus, quia si Christus charitate pro omnibus mortuus est, tunc constat omnes mortuos fuisse in Adam pro quibus mortuus est Christus, ut eos a morte liberaret. Quae gratia ne inutilis sit hominibus, ut apostoli eos alliciant, necessario se laudant. Per gloriam enim et meritum apostolorum agnoscitur gratia et beneficium Christi. Vel ita: si unus, scilicet si solus sufficiens sine omnibus legalibus mortuus pro omnibus est, ergo omnes mortui sunt vetustati per eum, nec alio egent. Cesset ergo lex. [Col. 0042B] [Augustinus] Vel ita: Si unus pro omnibus, id est si Christus, quantum ad se, pro omnibus mortuus est, etsi non omnibus profuit, ergo et omnes homines mortui sunt, id est mori debent pro honore illius. Et etiam pro omnibus mortuus est Christus, ut et illi qui vivunt, virtutibus per remissionem peccatorum, jam non vivant sibi, id est non sibi vitam virtutum attribuant, sed ei qui pro ipsis mortuus est, ut morerentur peccato, et resurrexit, ut in novitate vitae ambulemus. Vel ita, ut de vita corporis agat. Quasi dicat: Ideo mortuus est, ut et qui vivunt, in corpore jam non vivant sibi, id est non suae privatae voluntati, sed ei, id est voluntati ejus, scilicet Christi, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit, id est non in spe terrenorum, sed in spe resurrectionis [Col. 0042C] vivant.

Itaque, etc. Quasi dicat: Et quia hoc est. Itaque nos ex hoc, id est amodo adeo certi sumus de gloria aeterna, quoniam neminem novimus, id est laudamus viventem secundum carnem, id est sua quaerentem, non quae Christi sunt, temporalia, non aeterna; nec hoc debet facere aliquis, quia, etsi cognovimus Christum esse secundum carnem, id est mortalem, per quod putavimus cum tantum esse hominem, sed nunc jam non novimus eum mortalem, [Col. 0042D] id est etsi Christus fuit mortalis, per quod ego eum putavi esse tantum hominem, dum eram infidelis, tamen jam est immortalis, et ita securi sumus de praemio. Et est sensus: Ideo debent vivere Christo, non sibi, secundum carnem, quia, etsi Christus usque ad crucem fuit infirmus, id est injuriatus, qui pro nobis non dedignatus est homo passibilis fieri et mori, tamen post resurrectionem jam non est infirmus et mortalis, sed apparet quod non esse putabatur. Unde ipse ait: Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum (Joan. VIII) . Hoc memorat ideo ut ostendat qua devotione obsequendum est Christo, ut intelligentes [Col. 0043A] quantum pro nobis fecerit, propensius illi serviant. Vicem ergo illi reddant quasi Deo, non homini solum, pro eis passo, et quia Christus jam non est secundum carnem. Ergo, si qua creatura in Christo est nova, id est si quis in Christo renatus est novus, vetera transierunt ei, et ecce facta sunt ei omnia nova, id est illi jam spe transiit mortalitas, et transibit resurrectio et dabitur nova immortalitas.

[Ambr.] Velta. Itiaque. Quasi dicat: Quia Christus resurrexit, itaque nos ex hoc, id est amodo, adeo certi sumus de eadem resurrectione, qui neminem fidelium novimus esse viventem, non dico in re sed in spe, secundum carnem, id est secundum carnis corruptionem. Carnem quippe hoc loco non ipsam corporis substantiam quam et Christus post resurrectionem [Col. 0043B] habuit, et nos post resurrectionem nostram habituri sumus, sed corruptionem mortalitatemque carnis vult intelligi. ⁜ (52) Suo quippe more vitam nostram futuram ita certa spe meditatur, tanquam jam adsit, praesensque teneatur, quae in Christo resurgente jam impleta est. Quae utique vita non erit secundum carnem, non quin in eadem carnis substantia resurgamus, sed non in eadem qualitate corruptionis, quae hic nomine carnis signatur. Quia ergo vitam resurgentium quasi praesentem meditatur, amodo inquit, neminem novimus secundum carnem, id est tam certam spem tenemus futurae nostrae incorruptionis et immortalitatis, ut jam in ipsa notitia gaudeamus spe, quasi in re haberemus vitam, quae erit sine corruptione, sicut [Col. 0043C] et Christi vita jam non est secundum carnem. Unde subdit: Etsi cognovimus Christum secundum carnem, id est secundum carnis mortalitatem ante resurrectionem, sed tamen nunc jam, scilicet postquam resurrexit, non novi ipsum secundum carnem, id est secundum carnalem corruptionis qualitatem, quia Christus resurgens a mortuis, jam non moritur, etc. Ideoque in Evangelio ipse ait: Ad Patrem vado, et jam non videbitis me (Joan. XIV) , id est nunquam ulterius videbitis secundum quod modo sum: non videbitis me humilem, sed excelsum: non mortalem, sed sempiternum: non judicandum, sed judicaturum. ⁜ (53) Et item ait: Nisi ego abiero, Paracletus non veniet ad vos (Joan. XVI) , [Col. 0043D] id est non potestis capere Spiritum sanctum, scilicet quandiu secundum carnem me nosse persistitis. ⁜ (54) Et quia sumus in Christo spe, etsi non re. Si qua ergo in Christo nova creatura est, sicut vere est, id est si quis populus innovatus est per fidem Christi, vetera transierunt ei, et ecce facta sunt omnia nova; quia innovatis fide, transit mortalitas spe, et adest novitas resurrectionis. [Augustinus] Vel ita: Itaque. Quasi dicat: Quia solus Christus sufficit ad justitiam et vitam sine omnibus legalibus, itaque nos ex hoc tempore gratiae neminem novimus, id est approbamus viventem secundum carnem, id est qui secundum carnales observantias [Col. 0044A] vivat, quia, etsi cognovimus Christum secundum carnem, id est quamvis, dum infidelis eram, intellexerim Christum in lege promissum esse secundum carnem, scilicet ut legalia observaret, et servari praeciperet, sed tamen nunc jam, scilicet post conversionem postquam veritas venit, non ita esse novimus, sed ut umbra cesset, et veritas manifestetur. Et quia umbra cessare debet, si qua ergo creatura in Christo nova facta est, vetera transierunt ei, [Augustinus] scilicet carnales observantiae, et voluptas carnis, id est Vetus Testamentum et omnia ad veterem hominem pertinentia, in gentibus idololatria, in Judaeis servitus legis.

Et ecce facta sunt omnia nova, id est nova venerunt, scilicet Novum Testamentum et omnia novi hominis, et veritas unius Dei successit. Omnia autem. Quasi dicat: Dixi in Christo, id est per Christum novam creaturam fieri, et vetera transire; sed tamen omnia sunt ex Deo Patre, qui Pater reconciliavit nos sibi per Christum, id est per incarnatum [Col. 0044C] Verbum; et dedit ministerium reconciliationis nobis apostolis, vicariis Christi, quod non pseudo. Deus per Christum reconciliavit, quod utique per Christum fieri potuit; quoniam quidem Deus Pater, qui nihil non potuit, erat in Christo. [Ambrosius] Ergo potuit Christus reconciliare, quia Pater erat in eo, sicut ipse ait: Pater in me est, et ego in Patre (Joan. XIV) . Per hoc autem intelligitur Pater esse in Filio, et Filius in Patre, quia una est eorum substantia. Ibi est enim unitas, ubi nulla diversitas est, et ideo alter in altero est, quia et imago et similitudo eorum una est. Erat in Christo dico, mundum, id est electos de mundo sibi reconcilians. Qualiter? hoc modo reconcilians, non reputans illis, id est non puniens aeternaliter in illis delicta ipsorum, tam originalia [Col. 0044D] quam actualia, et posuit. Quasi dicat: Hoc modo dedit nobis ministerium reconciliationis, quia posuit in nobis verbum reconciliationis, id est praedicationem fidei, per quam reconciliantur homines Deo. [Augustinus] Et quia posuit in nobis verbum, ergo fungimur legatione Dei pro Christo, id est vice Christi qui fuit legatus Dei. Vel, pro Christo, id est pro honore Christi. Et ideo obsecramus vos, tanquam Deo vere exhortante vos per nos, quia vere in nobis loquitur. Quid obsecramus? Ecce: Reconciliamini Deo, et hoc pro Christo, id est pro amore Christi. [Ambrosius] Vel, ego obsecro vos pro [Col. 0045A] Christo, id est vice Christi, et debetis vel potestis hoc facere, quia Deus Pater fecit pro nobis, eum, qui non noverat peccatum per experientiam, etsi per scientiam; eum, inquam, id est Christum, fecit peccatum, id est eum qui non peccaverat, fecit peccatum, id est hostiam pro peccato, et trahitur haec locutio a veteri lege. ⁜ (55) Usus est enim Veteris Testamenti peccata dici sacrificia pro peccatis. Vel peccatum dicitur similitudo carnis peccati. Unde dicitur alibi: De peccato damnavit peccatum, id est de similitudine carnis peccati, quia misit Deus Filium suum in similitudine carnis peccati (Rom. VIII) . Et iterum dicitur: Mortuus est peccato, id est similitudini carnis peccati, quia moriendo carnis mortalitate exutus est. Et est sensus: Fecit [Col. 0045B] eum peccatum; id est mortalem. Ita etiam maledictum accipitur pro morte, quae de maledicto venit; ut vere dictum in lege intelligatur: Maledictus omnis qui pendet in ligno (Deut. XXI) . Quid est maledictus es? id est terra es, et in terram ibis. Quid est quod dicit omnis? quia etiam ipse Christus, qui cum esset vita, mortuus 126 est vera morte, non ficta. Vel, fecit eum peccatum, id est peccatorem putari in poena, et hoc utique fecit, ut nos efficeremur non modo justi, sed etiam justitia, per quos alii essent justi. Justitia dico Dei, non nostra, et hoc in ipso, scilicet Deo Christo, non per aliud. Vel, efficeremur justitia Dei, id est justificaremur a Deo; quia ex Deo tantum est omnis consummatio. [Col. 0045C] Et hoc, in ipso, id est per ipsum Christum. Attende, quia sicut cum legitur: Domini est salus (Psal. III) , non ea intelligitur qua Dominus salvus est, sed qua salvi sunt, quos ipse salvat: sic cum dicitur Dei justitia, non est illa intelligenda qua Deus justus est, sed qua justi sunt homines, quos gratia sua justificat.

Adjuvantes autem. Quasi dicat: Christus redemit vos, et reconciliavit. Nos autem, scilicet missi ab eo, adjuvantes vos, vel Christum, exhortamur vos, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis, id est ne in vacuum cedat vobis gratia quam jam suscepistis. Gratia Dei est remissio peccatorum: quam in vacuum recipit ille qui non post exercet se in bonis, [Col. 0046A] vel qui in legalibus confidit. Et quasi quis quaereret: Est ne gratia? Respondet: Est utique. Ait enim Dominus in Isaia: O homo, exaudivi te orantem pro peccatis tempore gratiae accepto mihi vel hominibus, et in die salutis, scilicet quando lux nata est mundo, scilicet Christus, auxiliatus sum tui vel adjuvi te de assecutione virtutum et perseverantia bonorum operum. Deinde exponit prophetiam dicens: Ecce. Quasi dicat: Ita dixit Dominus in prophetia de tempore gratiae, et ecce nunc est tempus acceptabile quo morbis mortalibus salubris medicina infunditur. Et aliis verbis idem dicit: Ecce nunc dies salutis, qui non in lege veteri fuit. Vel ideo dicit nunc, quia statim in obitu fidelis salus datur, non cras, non post annum differtur. [Col. 0046B] [Ambrosius] Exhortamur vos, vos dico, nemini dantes, adeo solliciti sumus circa salutem aegrorum, ullam offensionem, verbo vel exemplo. Et hoc facimus, ut non vituperetur ministerium nostrum, scilicet ministerium apostolatus: quod utique vituperaretur, si nos hoc faceremus, id est si quod verbo docemus, operis exemplo non exhiberemus. Vel ita: nemini. Quasi dicat: Dico ut caveatis ne in vacuum recipiatis gratiam: vos dico nemini dantes ullam offensionem verbo vel exemplo, ut non vituperetur per vos ministerium nostrum. Sed in omnibus. Quasi dicat: Neminem offendamus, sed potius vos ut ego, exhibeamus, id est offeramus Deo, nosmetipsos in omnibus, sicut Dei ministros, [Col. 0046C] quia Dei ministri non adulantur hominibus, ut placeant Deo, sicut pseudo faciunt studentes lucro. In multa. Quasi dicat: Exhibeamus nos ministros in omnibus, scilicet in multa patientia, ut nec parum moveamur. Patientia, dico, habita in tribulationibus, id est afflictionibus. Deinde tribulationes per partes exsequitur, scilicet in necessitatibus, victus vel vestitus, in angustiis, id est in animi cura et timore, in plagis, id est in verberibus, in carceribus, in seditionibus, id est commotionibus populi contra se, in laboribus operum, quia manibus suis operabatur, ne cui gravis esset, in vigiliis, scilicet nocte laborando etiam officio sibi delegato, in jejuniis coactis, vel spontaneis. Sed, cum his omnibus difficultatibus agitentur sancti, [Col. 0046D] mirum videtur quibusdam quod Dominus ait: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum, et invenietis requiem. Jugum enim meum suave est (Matth. XI) .

Considerant enim eos qui jugum ipsum intrepida cervice subierunt, et qui sarcinam illam mansuetis humeris acceperunt, tam difficilia pericula pati, ut non a laboribus ad quietem, sed a quiete ad laborem vocari videantur. Ait ergo aliquis: [Augustinus] Quomodo jugum suave est et sarcina levis? Et quomodo dicitur: Venite ad me, qui laboratis, et ego reficiam vos; et non potius, venite, qui vacatis ut laboretis? Sed sciendum quod cum gravia et [Col. 0047A] aspera sustineant sancti, adest profecto Spiritus sanctus, qui in exterioris hominis corruptione, interiorem renovat de die in diem, et gustata requie spiritali, spe futurae beatitudinis omnia aspera relevat, et sic etiam in tot duris leve est etiam onus Christi, et requies est intus Spiritu sancto vivificante, et spe futuri omnia mitigante. Omnia enim saeva et immania, facilia et prope nulla facit amor. Item exhibeamus nos ut Dei ministros in castitate mentis et corporis, in scientia Scripturarum. Vel, ut sciamus quomodo inter iniquos conversandum sit. Vel ita, in castitate, habita in scientia, ut, scilicet caste sciant, nihil adulterinae opinionis admisceant. In longanimitate exspectationis, in suavitate, ut blandi et affabiles simus. Suavitate, dico, habita [Col. 0047B] in Spiritu sancto, quia omnia sincere facere debemus, ut secundum Deum suaves et affabiles simus; non ut illi qui per dulces sermones seducunt corda innocentium, in charitate non ficta, sicut pseudo simulant charitatem ut decipiant. [Ambrosius] Ficta vero charitas est in his qui in adversitate deserunt fratres. Item, exhibeamus nos ministros in verbo veritatis, praedicando vel loquendo. Item, in virtute Dei, scilicet ut non speremus in homine, vel in nobis si quid boni est, sed Deo attribuamus. Vel, in virtute Dei, id est in miraculis, ut ea faciamus ad utilitatem, non ad jactantiam, quia qui praedicta habet, miracula facit ad conversionem hominum, ut minister Dei. Item, [Col. 0047C] exhibeamus nos ministros Dei, munitos per arma justitiae, id est per justitiam, quae loco armorum munit nos, a dextris, id est a prosperis ne elevemur, et a sinistris, id est adversis ne frangamur.

[Col. 0047D] Item, exhibeamus nos ministros Dei, per gloriam et ignobilitatem, id est gloriosi simus apud homines vel ignobiles et contempti, ut nec inde inflemur, nec inde succumbamus, vel doleamus. Nota quod gloria et ignobilitas partes sunt prosperorum vel adversorum. Vel, exhibeamus nos ministros per gloriam Evangelii, ut praedicemus ea quae videntur esse gloriosa, et sunt, et ignobilitatem, ut non pudeat praedicare etiam ea verba Evangelii quae quidam horrent. Eodem modo exhibeamus nos ministros, per infamiam, fidei vel alicujus alterius rei, et per bonam famam, id est si infamamur de aliquo scelere. Vel, bonam famam habemus de aliquo bono opere. Item, exhibeamus nos, habiti ut [Col. 0048A] seductores apud quosdam; quod utique falsum est. Et ideo non simpliciter dico, seductores, sed addo, ut. Et inde est infamia, et apud alios habiti, non dico ut veraces, sed simpliciter veraces sine ut. Quasi dicat: Quod verum est. Et inde est bona fama. In his autem, ita exhibeamus nos, dico, ut nec bona aestimatione superbiamus, nec mala doleamus. Item, nos sumus habiti sicut qui ignoti sunt Deo, id est a Deo reprobati sunt. Et vere sumus cogniti, id est a Deo probati. Item, habiti sumus apud alios quasi morientes, id est de vitio in vitium ruentes, et ecce vivimus bonis operibus apud opinionem aliorum, et in rei veritate. Vel de vita et morte corporali loquitur, habiti sumus a quibusdam quasi morientes et ecce vivimus. [Ambrosius] Inimici enim [Col. 0048B] quotidie putabant eos non evadere minas iniquorum. Ipsi autem ope Dei tuti sunt a morte praesenti et futura. Item: Apud alios habiti sumus ut castigati, id est per verba a praedicatione coerciti, ita ut, scilicet putaremur cedere, apud alios non castigati habiti sumus, quod esset mortificatos esse. Ideoque et pro eo ponit, et non sumus mortificati, quia non vincebantur, nec cedebant. Mortificatur enim qui in fidei confessione non permanet. Vel de morte corporali potest intelligi, facti sumus ut castigati pressuris, quia permisit eos Deus pressuris exerceri, ut merito crescerent. Et non mortificati sumus, quia non permittebat Deus corporaliter occidi. Etsi enim multi martyres occiduntur, non tamen moritur [Col. 0048C] Ecclesia, sed adversis emendatur. [Aug.] Item, habiti sumus apud quosdam quasi tristes, de tribulatione. Ideo addit quasi, quia non vere tristes. Semper autem vere gaudentes eramus, quia haec tristitia gaudium operatur. Et tales habiti sumus apud alios. Item, habiti sicut egentes veris bonis et spiritualibus; vel, eramus egestatem patientes in terrenis. Eramus autem locupletantes 127 multos spiritualibus divitiis, et ita sumus habiti apud alios. Item, habiti sumus non solum egentes, sed etiam tanquam nihil penitus boni spiritualis vel terreni habentes, quia sibi insufficientes putabantur, et sumus possidentes omnia, scilicet non solum spiritualia, sed etiam temporalia, quia timentibus Deum nihil deest. Haec fuit gloria apostolorum, nihil [Col. 0048D] omnino possidere, sine sollicitudine esse, et non tam res quam dominos earum possidere, quia omnia ad pedes apostolorum mittebantur, sicut in Actibus apostolorum legitur (Act. IV) . Nota quibusdam addi vel ut, vel quasi, vel sicut, vel tanquam, quia haec sicut in somniis transeunt, sed contraria ponuntur sine quasi, quia certa sunt. Tristitia vestra habet quasi, gaudium non habet quasi. Quare haec? Quia gaudium certa res est: Tristitia vero sicut in somniis transit. Si quis enim somnum indicat, addit quasi, dicens: Quasi sedebam, quasi loquebar, quasi equitabam, et hujusmodi. ⁜ (56) Ubique dicit quasi, quia quod videbat dormiens, cum evigilavit non invenit.

Os nostrum, de sui ministerii dignitate, et Evangelii [Col. 0049A] veritate, et personae suae commendatione, et multa, et vera, et ex charitate dixit, ideo addit os nostrum: Quasi dicat: Multa de nobis dixi, sed in omnibus praedictis, os nostrum, o Corinthii, patet apertione et multitudine et veritate dictorum, ad vos instruendos, id est ad utilitatem vestram, quia illa omnia ample et diffuse dicta sunt ad vos corrigendos, o Corinthii, et non ad meam superbiam. Quasi dicat: Stulti estis qui me dimisistis. Nota quod haec libere loquitur Apostolus, et ex pura conscientia. [Ambrosius] Male enim conscia mens loqui trepidat, sensum perdit, in verbis errat. Cor nostrum. Quasi dicat: Hoc ideo feci, quia cor nostrum dilatatum est, id est mens nostra plena est divitiis, nec erubescit dicere quae in se habet. Et ideo non angustiamini [Col. 0049B] in nobis, autem, id est sed angustiamini in visceribus vestris, id est si quas angustias et inopiam scientiae vel boni operis habetis, non est hoc a nobis, ut vos putatis, qui nobis pseudo praefertis, sed a vobis, qui pura corda habetis ad intelligendum et complendum. Eamdem autem, quasi dicat: Angustias a vobis patimini, sed dico, vobis tanquam filiis et vos, ut nos dilatamini, abundantia scientiae et virtutum, et spe futuri, vos dico, habentes eamdem remunerationem, quam et nos. Et, ut dilatemini,

Nolite ducere jugum cum infidelibus, id est nolite socii esse malorum in malis, id est nolite servi fieri libertate amissa, cum his infidelibus qui praedicant carnalos observantias, si jam suscepistis jugum legis, nolite ultra ducere. Quae enim. Quasi dicat: Ideo nolite, quia vos estis justi, illi iniqui, et ideo in nullo debetis communicare illis, quae enim participatio [Col. 0049D] est justitiae cum iniquitate. Quasi dicat: Nulla. Aut quae. Quasi dicat: Et ideo etiam nolite, quia vos estis lux per scientiam, et illi sunt tenebrae per ignorantiam. Et quae societas est luci ad tenebras? nulla. Quae autem. Quasi dicat: Ideo item nolite, quia vos estis membra Christi, illi membra diaboli, et Christus et diabolus non conveniunt. Quod ita dicit: Quae autem est conventio Christi ad Belial? id est ad diabolum, qui se Deum esse mentitur. Belial interpretatur apostata, cum quo Christus non convenit, quia ille omnia male, Christus omnia bene agit. Aut quae. Quasi dicat: Et ideo nolite, quia vos estis fideles, illi quasi infideles. Et quae pars est fideli cum infideli? [Col. 0050A] nulla. Ut enim Christus et Belial non conveniunt, sic fidelis et quilibet infidelis. Qui autem. Item, ideo nolite, quia vos templum Dei, in quo est Spiritus sanctus, et ipsi sunt in quibus diabolus habitat. Et nil habet templum Dei cum idolis, quod ita dicit: Quis autem consensus est templo Dei cum idolis? nullus. [Ambrosius] Et vos estis templum Dei, et ideo non debetis communicare his qui templum sunt diaboli. In his verbis idola prohibet coli, quae templo Dei sunt inimica, quia ab uno Deo separant. His omnibus modis ostendit communitatem pseudo esse vitandam. Vos enim, quasi dicat: Ideo non debetis consentire, quia vos estis templum Dei vivi, qui vos vivere faciet. Sicut Dominus dicit, in Ezechiele (Ezech. XVIII) , quoniam ego qui ubique sum [Col. 0050B] per substantiam, inhabitabo per gratiam in illis, id est excolam eos et puros faciam, et inter eos inambulabo, id est in corde eorum deambulabo, quasi in lato per charitatem. Deambulat enim in nobis praesentia divinae majestatis, si latitudinem invenerit charitatis, quam tamen in nobis non nisi Deus facit. Et est sensus: Inter eos inambulabo, id est promovebo eos, et perseveranter proficere faciam. Et ero Deus illorum, id est ita benefaciam illis ut videar Deus. Et ipsi erunt mihi populus, id est ita obedient mihi, ut videantur mei, et non mundi. Vel de corporali conversatione Christi inter homines agit; et dicit Christus, inhabitabo in illis, et inter eos inambulabo, id est corporaliter inter eos conversabor, dicit Christus. Unde Jeremias ait: In terris visus est, et cum hominibus [Col. 0050C] conversatus est (Baruch. III) . Et Joannes ait: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) . Et hic Christus Dominus noster est, et Ecclesia est populus ejus. Unde subdit: Et ero illorum Dominus, et ipsi erunt mihi populus. Et ideo vult eos separari ab omni contaminatione, ut suscipiat eos in filios. Unde subdit: Propter quod, etc. Utitur hic verbis Isaiae, quasi suis: hoc ad litteram dictum est Judaeis habitantibus in Babylone, ne communicarent Babyloniis inter quos habitabant. Quod Apostolus spiritualiter ad nos refert. Quasi dicat: Propter quod, quia templum Dei estis, exite de medio eorum, quia estis in medio eorum nequitiae. Exite autem, non corporaliter, sed spiritualiter, ut non taceatis, [Col. 0050D] sed increpetis eorum scelera. ⁜ (57) Tolerandi enim sunt mali pro pace, nec corporaliter ab eis recedendum sed spiritualiter. Exire vero est facere quod pertinet ad correctionem malorum, quantum licet, pro gradu cujusque salva pace. Et exieritis, separamini ab eis, ut nec consensum cum eis habeatis. Vel, separamini, id est seorsum sitis parati contra eos sicut prius pro eis eratis. Et hoc dicit Dominus vobis, quasi dicat: Non est hoc a me. Et immundum, id est carnales observantias, et quaelibet alia illicita, ne tetigeritis. Quasi dicat: Nec etiam tactus sit, id est delectatio, quae est primus motus mortalis peccati. Spiritualis recessio hic intelligenda est, similiter [Col. 0051A] et de tactu cordis non corporis intelligendum est. ⁜ (58) Displicere enim malum non tangere est. Non enim prophetae qui haec dicebant populum suum dimiserunt, sed inter eos habitabant, quos increpabant, unum templum cum eis intrabant, eadem sacramenta celebrabant. Hoc est ergo exire, ore non parcere, sed redarguere, corripere, monere; hoc est separari, contra eos ire; hoc est immundum non tangere, voluntate non consentire. Haec omnia prophetae fecerunt. Spiritualiter ergo non corporaliter recedere debemus, quia majus malum in separatione bonorum committimus, id est dum corporaliter separamus nos a bonis propter malos, quam fugimus in conjunctione malorum non remanentes, id est quam sit illud quod fugimus fugiendo communionem [Col. 0051B] malorum. [Augustinus] Spiritualiter ergo quisque recedat a malis, tali non imputat Deus peccata sua, quia non fecit; aliena non, quia non approbavit; non negligentiam, quia non tacuit, non superbiam, quia in unitate permansit. Si autem corporaliter recedit, superbus est, et schismaticus. Et ego, quasi dicat: Ita facite ut dixi, et ego recipiam vos, ante ejectos, et ero vobis, receptis in patrem, meipsum dans vobis, et vos eritis mihi, scilicet ad gloriam et ad honorem meum, in filios, id est mihi similes, et filias. Hoc ponit, ut etiam debiliores includat. Et hoc dicit Dominus omnipotens, id est Christus qui potest omnia quae Pater.

128 Has igitur. Quasi dicat: Et quia Dominus hoc praecipit, et bene promittit, igitur nos habentes has promissiones, o charissimi, scilicet quod Deus habitabit in nobis, et recipiet nos, mundemus nos ab omni inquinamento carnis, ut est luxuria, et spiritus, ut est ira. Inquinamentum carnis multifarie intelligitur. Ideoque dixit, ab omni, quia multa sunt vitia carnalia, ut omnia fugiamus. Nos dico perficientes bona operatione sanctificationem, in baptismo coeptam. Et hoc in timore Dei, ut Deum vereamur qui solus facit. Vel ita lege, secundum aliam [Col. 0052A] litteram, quae non habet: Et mundemus nos ab omni inquinamento carnis. [Ambrosius] Hic distingue. Nos dico perficientes sanctificationem spiritus, id est mentis, quae tunc fit, si sumus in timore Dei, id est si timorem Dei sequimur. Quia qui sine Deo hoc agit, sanctus mundi est et non Dei. Et ad haec si forma exempli necessaria est, capite nos, id est habete nos exemplum, non illos pseudo. Vel ita lege, mundemus nos ab omni inquinamento carnis, id est carnalium observationum, et perficientes sanctificationem, quae est Spiritus sancti, tamen, et hoc, in timore Dei. Capite nos in exemplum, quia nos neminem vestri laesimus in properando, ut pseudo faciunt. Neminem corrupimus, admistione falsitatis tanquam fermenti; neminem circumvenimus fraudulenta [Col. 0052B] vestrorum ablatione, ut pseudo faciunt, tanquam vestra blande auferunt. Pseudo enim et nocebant illis corrumpentes sensum illorum, et gravabant sacculos eorum circumventione serpentinae astutiae. Haec autem non dico ad condemnationem vestram, id est ut abjiciam vos qui in his peccavistis, sed ut corrigatis vos moneo. Diligo enim vos, sicut praedixi. Et hoc est quod subdit: Praedixi enim quod vos estis in cordibus nostris, secundum curam et dilectionem. Estis, dico, ad commoriendum et ad convivendum, id est ita diligo vos quod vestra mors in peccatis videtur mea, et similiter vita in virtutibus. Vel ita diligo vos, ad commoriendum et ad convivendum, id est ut mecum patiamini et mecum coronemini. Et ideo moneo vos, quia multa [Col. 0052C] fiducia est mihi apud vos, id est dum considero quae in vobis sunt, qui et per primam epistolam correcti erant, ideo pro eis gloriatur. Unde subdit: Multa est mihi pro vobis gloriatio ad alios. Videte ne sit vana; est etiam mihi consolatio. Unde subdit: Repletus sum consolatione, audita correctione vestra. Per jam correctos invitat alios ad correctionem. Et superabundo gaudio in omni tribulatione, id est gaudium meum superat omnem tribulationem, quae partim erat in animo pro peccatis vestris. Dum enim videt proficere eos pro quibus patitur, gaudet.

Nam et cum venissem. [Ambrosius] Memorat hic quae patitur causa credentium ut eos provocet ad charitatem. Quasi dicat: Bene dixi in tribulatione, [Col. 0052D] quae vere magna est. Nam, cum venissemus Macedoniam, nullam habuit requiem caro nostra. Ideo dicit carnem non habuisse requiem et non animam, quia etiam in adversis anima, quae in corpore patitur, spe futuri quiescit. Non habuit requiem, dico, sed omnem tribulationem, scilicet secundum corpus et secundum animam, passi sumus. Et hoc ideo, quia ibi Pythonem fugavit de ancilla (Act. XVI) . Et vere omnem, quia foris, id est in corpore sunt pugnae, id est tribulationes; et intus, id est in animo sunt timores, ne Ecclesiae deficerent. Vel, foris, id est a perfidis quod sunt extra Ecclesiam, scilicet apertis inimicis sunt pugnae, id est tribulationes. [Col. 0053A] De his autem, scilicet de fidelibus qui sunt intus, id est in Ecclesia, sunt timores, ne moveantur. Vel de his qui sunt intus, id est in Ecclesia corpore non mente, nomine non numine, id est de falsis fratribus, sunt timores, quia difficilius tolerantur quam aperte mali. Nulla enim pestis efficacior quam familiaris inimicus, et inimici hominis domestici ejus (Matth. X) . Sed qui. Quasi dicat: Ita graviter passi sumus, sed Deus, qui consolatur humiles spiritu, vel, humiles, id est afflictos, consolatus est nos in adventu Titi, quia coadjutorem recepi. Non solum autem in adventu ejus, quia scilicet desideratus advenit, consolatus est nos Deus, sed etiam in consolatione qua Titus consolatus est in vobis, id est in vestra emendatione, quia vidi Titum consolatum in [Col. 0053B] vobis, et ego consolatus sum, consolatus est Titus in vobis. Ipse dico, referens nobis vestrum desiderium de emendatione et vestrum fletum de commissis, et vestram aemulationem, id est indignationem contra pseudo habitam, pro me, id est pro mea defensione, referens, dico, ita ut magis gauderem de his quae retulit, quam dolerem de tribulatione mea.

Quoniam, etsi contristavi vos. Quasi dicat: Inde probari potest quod gaudeo, quia jam non poenitet me dure vos in prima Epistola corripuisse. Et hoc est quod ait, quoniam etsi contristavi vos in prima [Col. 0053D] Epistola, non modo me poenitet, quia correcti estis; etsi prius poeniteret, dum indignati eratis. Hoc dicit, ne videatur inhumanus, qui de tristitia aliorum gaudet. Videns quod epistola, etc. Quasi dicat: Non me poenitet, sed potius nunc gaudeo videns quod Epistola illa contristavit vos, id est quamvis videam quod Epistola illa contristavit vos, unde primum dolui, et me poenituit. Contristavit dico, etsi, id est quamvis ad horam, id est parvo tempore. Unde bona spes est correctionis eorum, et ideo jam non poenitet, sed gaudet. Et unde gaudeat determinat subdens, non quia. Quasi dicat: Dico quod gaudeo, non tamen ideo quia contristati estis contra me, sed quia contristati estis ad poenitentiam, quia sic animadvertentes culpam, poenituistis. [Ambrosius] Et [Col. 0054A] ideo se gaudere dicit, quia contristati sunt, non cum ira quae pejores efficit, sed cum pudore qui corripit. Contristati enim. Quasi dicat: De hac tristitia gaudeo, quia haec tristitia est secundum Deum. Et hoc est quod ait: Contristati enim estis secundum Deum, id est secundum voluntatem Dei, et inspirationem, ita ut in nullo, nec etiam in asperis, patiamini detrimentum ex nobis, quia omnia nostra prosunt vobis, etiam quod corripimus, et contristamus vos. Quae enim. Quasi dicat: Vere non damnum patimur; nam potius commodum, quia tristitia quae est secundum Deum, scilicet dum peccator tristis est quia peccavit, dum dolet quia fecit quod Deus odit, operatur poenitentiam, id est satisfactionem, quae valet etiam in salutem stabilem, id est aeternam. [Col. 0054B] Saeculi autem tristitia, quae non est ad correctionem, scilicet dum peccator dolet se detectum, operatur mortem. Et ideo ab ea cavete. Ecce enim. Quasi dicat: Vere tristitia secundum Deum facit poenitere ad salutem, quia ea quae ducunt ad salutem, id est sollicitudinem, etc., operatur. Et hoc est quod ait, ecce enim. Quasi dicat: In vobis experti estis quod dico, quia hoc ipsum, id est tam parvum quid, scilicet vos contristari secundum Deum de peccato, quantam in vobis operatur sollicitudinem emendandi quod deliquistis. Verum est, quia qui poenitet sollicitus est ne denuo peccet, nec hoc solum operatur, sed etiam defensionem, ut etiam contra pseudo defendatis me. Vel operatur defensionem, quia qui poenitet non excusat se, sed confitetur peccatum, [Col. 0054C] quod est defendere se a gehenna. Et non solum hoc operatur, sed etiam indignationem contra nos pro malis quae gessistis; et non tantum hoc, sed timorem, ne in futuro tale quid contingat; et non tantum hoc, sed desiderium in melius provehi. Desiderat enim reformari qui se scit factum per peccatum deformem; et non tantum hoc, sed aemulationem, ut me vel alios bonos imitemini. Habet enim zelum bonorum operum perficiendorum qui poenitet; sed vindictam, quia peccantem punitis, et etiam vosipsos. Qui enim poenitet vindicat in se quod deliquit. Et, ut universaliter dicam vos contristari secundum Deum, in omnibus exhibuistis vos, duce fide, incontaminatos esse, id est ut sitis incontaminati, [Col. 0054D] in negotio Christiano agendo, id est in omnibus officiis Christianae conversationis agendis. Vel, exhibuistis, id est ostendistis puniendo illum qui incestum admiserat, vos esse incontaminatos a negotio, id est a gravi peccato illius quam uxorem patris habuit, cui consentiendo contaminati eratis. Igitur, etc. Quasi dicat: Et quia incontaminati estis, igitur apparet quod non propter illos principaliter, scripsi vobis, sed propter illum qui fecerat, et illum qui sustinuerat injuriam. Quod ita dicit: Igitur, etsi scripsi vobis, pro illis tamen, non tamen propter eum qui fecit injuriam, ut est ille qui incestum fecit, qui uxorem patris rapuit, nec propter eum, scilicet patrem, qui passus est injuriam, id est cui rapta est uxor, sed ad manifestandam [Col. 0055A] sollicitudinem nostram quam habemus pro vobis omnibus emendandis, id est non pro illis tantum hoc feci, sed pro emendatione omnium vestrum. Vel illos tangit, quos superius in prima Epistola injurias et fraudes fratribus fecisse dicit. Et ostendit non magis causa eorum qui peccaverunt scripsisse remitti eis, quam causa Ecclesiae, quae uno contumeliam et fraudem faciente compatitur et indignatur. Et hoc est quod ait, igitur, etsi scripsi vobis, non tamen propter eum qui fecit injuriam, id est fraudem proximo suo, nec propter eum qui passus est fraudem, sed ad manifestandam sollicitudinem, quam habemus pro vobis. Totius populi sollicitudinem se habere ostendit, ut scilicet injusti [Col. 0055B] emendentur, et polluti sanctificentur, et Ecclesiae reconcilientur. 129 Et hoc dico coram Deo, id est teste Deo. Et ideo. Quasi dicat: Et quia hoc intendi, et evenit, ideo consolati sumus, id est consolationem accepimus, dum correcti estis.

[Col. 0055C] In consolatione autem vestra, quae est de correctione vestra, et gaudio Titi, abundantius gavisi sumus, quam doleremus de tribulatione, sed magis super gaudio Titi. Quasi dicat: De utroque, id est de correctione vestra et gaudio Titi abundantius sumus gavisi, quam tristaremur de tribulatione: sed magis abundantius de gaudio Titi, quia gaudebat non solum de correctis, sed etiam de aliis quos sperat corrigendos. Quia refectus spiritus ejus est, Titi. Jam enim sperat bonum de vobis. Refectus est dico ab omnibus vobis, non quia omnes essent correcti, sperat de reliquis. Et si quid apud illum de vobis gloriatus sum, commendando vos, non sum confusus, ideo non erubeseo me falsum inveniri, sed, sicut locuti sumus vobis omnia in veritate, id est [Col. 0055D] in corripiendo veritas apparet arguentis, dum qui arguuntur se emendant; dum enim correcti immutantur, testimonium perhibent arguenti. Veram ergo ostendens Apostolus praedicationem suam per efficaciam illorum ait, sicut in veritate locuti sumus vobis omnia, ita et gloriatio nostra, quae de vobis fuit facta, ad Titum facta est, id est apparuit ei veritas, id est vera: ideo viscera, id est intima charitas, ejus sunt in vobis, quia viri sancti affectus in omni bono est. Sunt dico abundantius quam ante, quia viderit profectum illorum. [Ambrosius] Vel, abundantius quam in aliis. Ejus, Titi dico, reminiscentis obedientiam omnium vestrum. Ostendit Titum laudasse eos, quia solliciti erant obedire ei. In Tito autem Apostolum reveriti sunt. Dico autem [Col. 0056A] reminiscentis obedientiam, scilicet quomodo, quam accurate recepistis eum cum timore cordis, et tremore corporis. Et, quia sic in illo egistis, gaudeo quod confido de vobis, et hoc in omnibus rebus, non solum in bona voluntate, sed etiam in operibus bonis. Notam autem, hic ubi eos laudat, incidenter de eleemosynis faciendis in sanctos qui erant in Hierosolymis antemonet per exemplum Macedonum. Et congrue hic ubi de correctis agitur, mentio fit de collectis, quia ab aliis non quaerit, quibus dare sua vel suadere non prodest. Quasi dicat: Non habui requiem in Macedonia, cum in ea mihi magna data est gratia, quod notum facio vobis. Et hoc est quod ait:

Notam autem facio vobis, fratres, gratiam Dei, id est gratuitum donum Dei. Donum autem Dei vocat eleemosynam dare. Quae gratia data est mihi in Ecclesiis Macedoniae. Quae est illa? hoc, scilicet quod abundantia gaudii ipsorum fuit in multo experimento tribulationis, quia non solum voluerunt pati, sed experti sunt: et inde gavisi sunt, et cum pauperes essent, abundanter dederunt. Unde subdit: Et amplissima paupertas, etc. Vel: Abundantia gaudii ipsorum fuit in multo experimento tribulationis, quia pro tribulatione Pauli et Sylae ibi facta non sunt scandalizati, [Ambrosius] sed devote et [Col. 0056D] cum gaudio acceperunt verbum, ut probatos se horum passionibus demonstrarent. Et paupertas eorum amplissima, id est magna, vel nobilissima, benignitate mentis, abundavit in divitias simplicitatis eorum, id est major facta est, dum tendit divitias dare: Et hoc simplici animo, non ut homini placeant. Tenues qui erant in substantia facultatum, sed divites fuerunt in dando, quia priva conscientia operati sunt. Et inde reddo illis testimonium, quia nemine cogente voluntarii fuerunt ad dandum secundum virtutem, rerum suarum, et supra virtutem, ut etiam post egerent. Ipsi dico, cum exhortatione multa obsecrantes nos, cum timens eis non assentirem, ut eos permitteremus habere gratiam et communicationem ministerii, id est ministrationis, quod [Col. 0057A] ministerium fit in sanctos, id est obsecrabant nos ut liceret eis sua dare, non quasi propria, sed quasi communia de quibus ministrarent aliis. Et non dederunt sua, sicut, id est ea intentione qua speravimus, id est putavimus, sed pro culpis redimendis. Sed primum dederunt semetipsos Domino, ut ei obedirent, quia emendantes errores pristinos ac morum vitia Deo se voverunt, deinde fratribus sua dederunt, vel obtulerunt. Aliter non erat accipiendum ab eis, quia munera excaecant oculos, et vim auctoritatis inclinant. Qui vero dant ut non arguantur, fructum dandi non habent. Isti vero non eo animo dederunt, ut redimentes vitia non arguerentur, sed prius dederunt semetipsos Domino, emendatione vitae. Deinde, dederunt se nobis, obedientia, [Col. 0057B] scilicet ut nobis obedirent. Et hoc per voluntatem Dei, qui vult homines subdi vicariis suis. Et ita institerunt nobis, ut exemplo eorum provocati, rogaremus Titum ut quemadmodum coepit, in vobis benefacere, postquam correctos vos vidit, ita et perficiat in vobis non modo alia, sed etiam gratiam istam eleemosynarum in sanctos, ut scilicet gratia ista vobis non desit. Hoc dicit ut incitet eos ad dandum. Perficiat in vobis gratiam istam, dico, et non quoquomodo, sed ut abundetis etiam in hac gratia largitionis eleemosynarum, sicut abundatis in omnibus aliis, scilicet in fide, et sermone, id est gratia loquendi, et scientia Scripturarum, et omni sollicitudine, quia in omnibus solliciti estis, insuper [Col. 0057C] et charitate vestra, spirituali, habita in nos. Non quasi. Quasi dicat: Rogavi Titum ut perficeret hanc gratiam, sed non hoc dico quasi imperans, ne sitis transgressores. Vel ita legi potest, quasi dicat: Non solum rogavi Titum ut perficeret in vobis gratiam istam, sed etiam dico ego ipse, non quasi imperans ut abundetis in hac gratia sicut abundatis in omnibus, aliis scilicet in fide, etc. Quae non mutantur. Sed per aliorum. Quasi dicat: Non imperans dico, sed potius hoc dico comprobans, id est comprobare volens bonum ingenium vestrae charitatis, id est suadere volens ut largi sitis, et ex discretione animi, non pro terreno commodo faciatis, et hoc volo comprobare, et suadere vobis non modo per alia, sed etiam per sollicitudinem [Col. 0057D] aliorum, scilicet Macedonum, quibus similes sitis. Vel pauperum, de quibus solliciti esse debetis. Scitis enim. Quasi dicat: Pauperibus dare debetis, et vere, quia Christus sollicitus fuit de illis.

Scitis enim gratiam, id est charitatem, Domini nostri Jesu Christi, cujus exemplo hortatur illos. Hanc, inquam, gratiam Christi scitis, quoniam cum esset dives Deus, in sua majestate, per quem et omnia facta sunt, factus est propter nos egenus in mundo. ⁜ (59) Nota quod non ait pauper factus est, cum dives fuisset, sed cum dives esset. Paupertatem [Col. 0058B] enim assumpsit, et divitias non amisit, intus dives, foris pauper; latens Deus in divitiis, apparens homo in paupertate, ut inopia illius vos essetis divites in spiritualibus. Per illius enim paupertatem abjecimus pannos iniquitatis, ut indueremus stolam immortalitatis. Omnes ergo divites facti sunt, in pauperem Christum credentes. Nemo ergo se contemnat. Pauper in cella, dives in conscientia, securior dormit in terra, quam auro dives in purpura. Nunc ergo expavescas cum tua mendicitate ad illum accedere, qui indutus est nostra paupertate. Qui se pauperavit, nos ditavit. Et in hoc, id est in 130 consideratione hujus tanti beneficii Dei, do vobis consilium, ut pauperibus eleemosynas detis. [Col. 0058C] [Augustinus] Hoc enim est utile vobis. Plus est enim utile facienti quam illi cui fit. Vobis dico, qui coepistis a primo anno, id est a praeterito anno, non solum facere, sed etiam velle, quod plus est quam facere. Nunc vero et facto perficite, ut non solum velitis, sed etiam opere perficiatis. Vel ita, ut secundum alios dicat eos coepisse facere, et secundum alios velle. Quasi dicat: Vobis dico, qui coepistis a primo anno non solum velle secundum quosdam, sed etiam facere secundum alios. Quidam enim voluerant, quidam coeperant, nunc vero uterque perficiunt opere: et hoc est quod subdit, nunc vero et facto perficite, ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, id est sicut prompta est discretio voluntatis eorum, quia ex discretione volunt, [Col. 0058D] ita sit promptus animus perficiendi. [Ambrosius] Hoc dicit ut voluntas eorum in opere appareat, si vera est. Perficiendi dico, ex eo, id est secundum id quod habetis, sive plus, sive minus. Si enim voluntas est prompta dando secundum id quod habet, ut necessaria retineat, tantum accepta est, non tantum accepta est dando, secundum id quod non habet, id est ultra vires: ideo ex eo quod habetis vos dare moneo. Non enim volo ut aliis sit remissio, vel refrigerium, id est ut alii de vestris otiose vivant, vobis autem sit tribulatio, id est paupertas, non hoc ideo dixit, quin melius esset. Infirmis timet, quos sic dare monet ut egestatem non [Col. 0059A] patiantur, sed potius volo ut vestra abundantia terrenorum suppleat inopiam illorum, qui omnia mundi deserant. Suppleat dico in praesenti tempore, quod tam breve est, et hoc ex aequalitate. Hoc ideo dicit, ut quantum quis habet, dividat cum sanctis, quia non plus exigitur, quam sibi retinere debet, sicut et Zachaeus dimidium dedit bonorum suorum pauperibus (Luc XIX) . Vel, ex aequalitate suppleat vestra abundantia illorum inopiam, non utique haec dico secundum paritatem, sed ut sustententur de vestris rebus, sicut et vos. Haec est aequalitas, ut qui accipiunt spiritualia, tribuant carnalia. Ipsa est pax Jerusalem, ut opera misericordiae corporalia jungantur operibus praedicationis spiritualibus, et fiat pax dando et accipiendo. Unde Apostolus: Si spiritualia [Col. 0059B] vobis seminavimus, magnum est si carnalia vestra metamus? (I Cor. IX.) Ut et illorum. Quasi dicat: Vestra abundantia terrenorum suppleat inopiam illorum; ut et econverso abundantia meritorum illorum spiritualium, qui divinis vacant, sit supplementum vestrae inopiae. [Augustinus] Qui enim vivunt in hoc saeculo non habent merita ad vitam aeternam sufficientia, nisi juventur per alios. Sed quia pauperes Christi, quorum est regnum coelorum, amicos sibi et debitores fecerunt, per merita eorum consequentur quod per se non potuerunt mereri; ut tunc fiat aequalitas, non quin differant in claritate, sed quia id omnes habebunt, et omnibus erit sufficientia; sicut scriptum est de manna in signo [Col. 0059C] hujus rei: Qui multum, scilicet collegit de manna, id est amplius habuit quam gomor, non abundavit, quia qui plus habuit dedit indigenti; et qui modicum, scilicet collegit, id est minus quam gomor, non minoravit, id est non minus habuit quam gomor, quia recepit ab eo qui abundavit. In Exodo autem ita scriptum est: Nec qui plus collegerat, habuit amplius; nec qui minus paraverat, reperit minus (Exod. XVI) . In quo figurabatur quod qui majora habent merita, et qui minora, in aeterno convivio eamdem habituri sunt refectionem. [Ambrosius] Vel ita, ut fiat. Quasi dicat: Dico, ut abundantia vestra suppleat illorum inopiam, ut illorum abundantia vestrae inopiae sit supplementum; ut ita fiat aequalitas, scilicet ut, sicut ii ministrant sanctis, [Col. 0059D] ita eis reddant vicem in futuro sancti, sicut scriptum est de manna in figura hujus rei: Qui multum, scilicet collegit, non abundavit, et qui modicum, non minoravit. Plus habent sancti in spe futuri, minus vero hi qui in tempore hoc sunt divites; et cum ibi aequabuntur utrique, ut sicut hic divites inopiam sanctorum sustentant, ita ibi beneficio sanctorum sustententur, et divites fiant in aeterno bono. Vel ita, ut fiat. Quasi dicat: Vestra abundantia suppleat illorum inopiam; ita ut in voluntate fiat aequalitas, etsi non in opere; et sic pariter recipietis, sicut scriptum est de manna in figura hujus rei, qui multum enim habuerit, et qui modicum, non minoravit: sic, qui multum dat ut dives, et qui [Col. 0060A] parum ut pauper, si aequalis voluntas est, aequalem mercedem habebunt.

Gratias autem. Quasi dicat: Rogavi Titum ut perficeret gratiam istam, vel ego ipse hoc consulo vobis. Deo autem ago gratias, qui dedit in corde Titi eamdem, quam ego habeo, sollicitudinem, pro vobis exhortandis, ut abundetis in hac simplicitate eleemosynarum. Et vere habuit sollicitudinem, quoniam quidem suscepit exhortationem vestram, sed, cum esset sollicitior sua voluntate, quam in mea exhortatione, [Col. 0060C] profectus est ad vos. Qui primum rogatus excusabat se propter vestra vitia. Misimus etiam cum illo fratrem nostrum, scilicet Lucam vel Barnabam, cujus Lucae laus est in Evangelio scripto, vel, cujus Barnabae laus est in Evangelio praedicato. Laus ejus dico per omnes Ecclesias. Non solum autem laus ejus in Evangelio, sed etiam ordinatus est ab Ecclesiis Judaeae comes nostrae peregrinationis, id est praedicationis, qua mundum circuimus, et factus est comes, in hanc gratiam, id est in hanc largitionem eleemosynarum, quae ministratur a nobis, id est cujus nos apostoli sumus ministri. Et hoc ad Domini gloriam, id est ut Deus inde glorificetur, et ad voluntatem nostram, quam volumus [Col. 0060D] ut bene detis, complendam. Voluntatem dico destinatam, quae destinata est et praeordinata a Deo nobis; adeo est necessaria. Vel ita, ordinatus est comes peregrinationis nostrae, id est praedicationis, scilicet in hanc gratiam, id est in praedicationem gentium, quae ministratur a nobis, id est cujus minister sum; et hoc, ad Domini gloriam, ut scilicet inde glorificetur Dominus. Et ordinatus est comes ad complendam nostram voluntatem destinatam, id est ad complendam praedicationem gentium cui destinatus sum. Devitantes. [Ambrosius] Quasi dicat: Hos praedictos misimus, devitantes hoc, ne quis in hac plenitudine, largitionis eleemosynarum, vituperet nos, dicens nos fraudare. Vel, ne quis in [Col. 0061A] hac plenitudine, scilicet doctrinae et miraculorum, vituperet nos, tanquam negligentes circa curam sanctorum; ut dicatur: Bene praedicat, sed non est memor sanctorum sicut alii apostoli, et sicut sibi praeceptum est. Vituperaretur ergo Apostolus, si negligenter ageret circa sanctos. Et ideo hoc praemonet ut sollicitudo ejus et providentia appareat. Quae plenitudo largitionis vel doctrinae ministratur a nobis, id est nostro ministerio fit, et hoc ad Domini gloriam, id est ut Deus glorificetur. Providemus enim. Quasi dicat: Bene dico devitantes, providemus enim ut opera nostra bona sint, non solum coram Deo, scilicet ut Deo placeant, sed et coram hominibus, ut etiam hominibus bona videantur. Coram Deo providet Apostolus bona, dum facit [Col. 0061B] circa ministerium sanctorum quod Deus jubet; coram hominibus providet bona, dum bonos mittit ad hoc opus exhortandum, qui probitate sua eos provocent ad dandum, non scandalum faciant, ne bona doctrina Apostoli per improvidos ministros in vituperationem caderet. ⁜ (60) Nota quod recte Apostolus ait se providere bona coram Deo et hominibus. Propter nos enim conscientia nostra sufficit nobis, propter vos autem fama nostra non pollui, sed pollere debet in vobis. Duae res sunt, conscientia et fama: conscientia tibi, fama proximo prodest. Qui conscientiae fidens famam negligit, crudelis est. Misimus autem cum illis fratrem nostrum, Apollo: quem probavimus in multis saepe sollicitum esse de salute nostra. Nunc autem, cum audivit [Col. 0061C] vos correctos, multo sollicitiorem pro confidentia multa habita in vos, vel in vobis, sive pro Tito qui de vobis ei multa retulit, et ideo Apollo, qui prius rogatus ab Apostolo et aliis fratribus ire ad eos noluit, modo ivit, quia audivit eos correctos. Qui, scilicet Titus, est socius meus, et in vobis, id est in vestra conversatione, adjutor. Sive. Quasi dicat: Pro confidentia vestri ivit, et pro Tito et Luca; cum quibus libenter ibat, sive etiam pro illis aliis haec fecit, quae sunt fratres nostri, et apostoli Ecclesiarum, a quibus fuerat rogatus. Vel, secundum aliam litteram, eodem sensu manente, scilicet sive per fratres nostros apostolos Ecclesiarum, et qui ipsi sunt apostoli Ecclesiarum. Hoc est gloriae Dei, Christi, id est ad gloriam Christi; quia in eis non [Col. 0061D] hominum, sed Christi gloria est. Ostensionem ergo, etc. Quasi dicat: Quia tales misimus ad vos, ergo ostensionem quae est charitatis vestrae et nostrae gloriae, habitae pro vobis, id est charitatem vestram quam ostendistis aliis, et gloriam nostram similiter de vobis habitam, quam ostendistis esse veram, nunc ostendite in illos, quos misimus ad vos, bene eos recipiendo, ut bona quae de vobis audierunt probent. [Ambrosius] Ostendite dico, et haec in facie Ecclesiarum, ut scilicet caeterae Ecclesiae agnoscant vera esse bona quae de vobis audierunt. Vel, in facie Ecclesiarum, scilicet ut alii a vobis accipiant exemplum. Nam et, quasi dicat: De receptione eorum moneo.

Nam de ministerio quod fit in sanctos ex abundanti, id est superfluum, est mihi scribere vobis. Scio enim promptum animum vestrum, pro quo de vobis glorior apud Macedones, dicens: Quoniam et Achaia, cujus metropolis est Corinthus, aemulatione Macedonum ducta, parata est ab anno praeterito, et vestra aemulatio, id est amor et studium, provocat plurimos, ad eleemosynas dandas, [Ambrosius] quia aemulatione Corinthiorum aliae Ecclesiae, dum audiunt illos prius erroribus implicatos, postea bonae voluntatis fuisse effectos, incitatae sunt ad bonum. Quasi [Col. 0062C] vero quis diceret: Cur ergo praemittis illos? ait, misimus autem fratres, ut vos ad hoc hortentur, sed ut parati sitis, quemadmodum dixi illis vos esse paratos. Parati sitis dico, ne hoc, scilicet quod gloriamur de vobis totum evacuetur in hac parte, scilicet si imparati fueritis. Ideo parati esse debetis, ne cum venerint mecum Macedones, et invenerint vos imparatos, erubescamus nos, qui de vobis gloriamur, ut non dicamus vos erubescere: quod magis est, id est esse debet. Si enim non fuerit hoc inventum quod testificatus est de iis, et ipse erubescet, et ipsi amplius confundentur. In hac substantia, id est in hac datione eleemosynarum, quae pauperes sustentant. Ne ergo hoc sit, necessarium existimavi rogare fratres, [Col. 0062D] scilicet Lucam, Titum, Apollo, ut me praeveniant ad vos, et praeparent paratam esse, quando veniemus, hanc repromissam, id est saepe promissam, benedictionem, id est eleemosynam, quae recte dicitur benedictio, quia causa est aeternae benedictionis. Paratam dico, sic utique, quasi benedictionem, scilicet ut sit opus charitatis et magnum, non quasi avaritiam, ut doleant pro dato, et parum sit quod dant. Hoc autem, quasi dicat: Illi praeparent, ego autem cur large detis, hoc dico, id est praescribo, quia qui parce seminat, id est dat, parce et metet retributionem. Non parce seminat ille qui parum habens parum largitur, si animus promptus sit dare plus si plus haberet. Nota quod non ait dat, sed seminat, [Col. 0063A] quia dare eleemosynam non est amittere, sed seminare, scilicet ad tempus carere, ut plus habeatur in futuro. Et qui seminat in benedictionibus, ubi plus pensatur animus quam census, de benedictionibus Dei et metet, largam scilicet retributionem. Et ideo unusquisque, scilicet det, prout destinavit, id est praeordinavit, in corde suo, id est in consilio rationis, quia si inviti darent non prodesset eis. Quia qui invitus dat propter praesentem pudorem, non habet mercedem, et ideo quisque det, sicut proposuit in corde suo, se velle dare, non det ex tristitia, aut ex necessitate, id est tristis vel coactus, sed sponte. Hilarem enim datorem, id est qui ex voluntate bona dat, diligit Deus, id est approbat et remunerat, non tristem et murmurantem. Qui enim dat ut careat [Col. 0063B] taedio interpellantis, non ut reficiat viscera indigentis, et rem et meritum perdit. ⁜ (61) Quidquid ergo boni facis cum hilaritate fac, et tunc benefacis, si autem cum tristitia facis, sit de te, non tu facis.

Potens est autem. Quasi dicat: Ego ita moneo vos, sed Deus potens est. Vel ita continet. Ego moneo vos ita, et nolite diffidere, quia Deus potens est facere abundare in vobis, vel in cordibus vestris, omnem gratiam, scilicet non solum hanc, sed hanc cum aliis, id est omnia dona Spiritus sancti. Ita ut [Col. 0063D] vos semper habentes, id est habere reputantes, omnem sufficientiam in omnibus, id est in omni statu vestro, abundetis in omne opus bonum, id est in datione eleemosynarum, sicut in caeteris. [Ambrosius] Qui enim solam sufficientiam eligit, poterit in Dei opere abundare: licet enim exiguum sit quod parum habens tribuit, abundat tamen quia recto judicio fit: quia quaeritur de quanto, et quo animo detur. Et quasi aliquis quaereret: Estne hoc bonum, scilicet largitio eleemosynarum? Respondet: Est utique, sicut scriptum est in Psal. Justus dispersit, non uni omnia conferens, sed pluribus dividens, et dedit, gratis pauperibus, non divitibus qui possent reddere. [Col. 0064A] Et haec justitia ejus, id est merces justitiae ejus, manet in saeculum saeculi, vel in aeternum, id est sine fine. Justus est qui bona mundi fine aeterni praemii communia reputat. Et nota quod exemplo hoc ad largiendum sanctis invitat. Si enim hujus qui pauperibus largitur merces magna est, quanto magis ejus qui ministrat sanctis? Pauperes enim sunt et possunt dici etiam qui mali sunt. Qui autem. Quasi dicat: Non solum inde vita datur, sed etiam qui administrat seminanti, scilicet Deus, semen, unde eleemosyna fiat, et panem, id est necessaria vitae, praestabit ad manducandum, non ad superfluitatem, et in tantum praestabit quod etiam multiplicabit semen vestrum, unde plures eleemosynas faciatis. Et ideo hoc timore nemo timeat dare, et augebit incrementa, [Col. 0064B] id est facultatem et voluntatem dandi eleemosynas, incrementa dico, frugum justitiae vestrae, id est ex quibus procedit justitia et vita. Justitia est sanctitas et bona vita, unde proveniunt fruges, id est aeterna remuneratio. Incrementa sunt eleemosynae et voluntas dandi, pro quibus et hic virtutes et in futuro gloria augebitur. Ut in omnibus. Quasi dicat: In tantum augebit, et res et voluntatem dandi, ut vos locupletati, secundum vestram reputationem in omnibus, id est in omni statu vestro, abundetis in simplicitatem, id est largitionem simplici animo factam. Simplicitatem, dico, omnem, id est perfectam, quae largitio operatur per nos gratiarum actionem Deo. Et ideo facienda est, id est ipsa largitio est causa quare aguntur gratiae Deo, [Col. 0064C] cujus largitionis nos sumus ministri. Quoniam, etc. Quasi dicat: Ideo agentur gratiae Deo de dono largitionis, quia multa in hoc bona sunt. Et hoc est quod ait:

Quoniam ministerium nostrum hujus officii vestri non solum supplet ea quae desunt sanctis, sed etiam abundat in actione gratiarum, quae fit per multos, quia multi agunt inde gratias Deo. Et hoc in Domino, id est operatione Domini, qui eos movit ad agendas gratias, dico quod per multos agentur gratiae Deo. Et hoc per probationem ministerii hujus, id est quia laudant hanc ministrationem nostram. Per multos dico glorificantes Deum, non solum de vestra largitate, sed etiam inde accepta occasione, in, id est [Col. 0064D] pro, vel de obedientia confessionis vestrae, id est de fide et confessione, et omni bono vestro. Obedientia, dico, habita in Evangelio Christi, quia obedistis Evangelio Christi in subjectione mentis, et glorificantes Deum pro simplicitate communicationis, id est vestra communia reputatis, et hoc simplici animo facitis. Vel pro simplicitate communicationis, id est quia alii exemplo vestro sua aliis communicant. Communicationis, dico, factae in illos, id est sanctos praedictos et in alios omnes egentes, et ipsorum, etc. Quasi dicat: Per multos dico etiam glorificantes Deum, de obsecratione ipsorum sanctorum, facta pro vobis, id est illi multi glorificant etiam Deum de [Col. 0065A] hoc, quia et ipsi sancti obsecrant pro vobis. ⁜ (62) Ipsorum, dico, desiderantium vos videre in aeterna beatitudine, vel etiam hic. Et hoc propter gratiam Dei, id est charitatem eminentem in vobis. Gratias Deo. De alterna indigentia et de alterno supplemento indigentiae provincialium Christi et militum Christi egit. Hinc de rebus carnalibus in 132 illos; inde autem de rebus spiritualibus in istos. Ideoque tanquam sanctorum gaudiorum sagina plenus eructans clamat: Gratias Deo. Quasi dicat: Et quia hinc tot bona sunt, gratias ago Deo super dono inenarrabili, id est de charitate quam suis donat, quae non potest enarrari quantum utilis sit. Vel, enarrabili, id est quod debet enarrari.

Ipse autem. Postquam admonuit bonos de eleemosynis in sanctos faciendis, agit de incorrectis qui pseudo sequebantur, et eum ferocem putabant. Quasi dicat: Correctos ad eleemosynas invito, vos autem, alios qui pseudo mihi praefertis, obsecro ego Paulus. Quasi dicat: Vere humilis non superbus ipse qui alios ad eleemosynas moneo, idem vobis qui illis. Obsecro, dico, per mansuetudinem et modestiam Christi, id est si vultis ut sim vobis lenis, et cum modo puniam vos, sicut Christus etiam provocatus lenem animum ostendit, et in correctionibus modum non excessit. Obsecro ego Paulus qui in facie [Col. 0065D] quidem, id est exterius ut dicitis, humilis sum inter vos, scilicet dum praesens sum. Absens autem. Quasi dicat: Dum non timeo aliquid mali mihi fieri a vobis, confido in vobis, id est confidenter ago in vos, aspere vos redarguens. Rogo autem. Hic dicit unde obsecret eos. Quasi dicat: Non solum obsecro vos, sed etiam rogo ne praesens, scilicet cum venero, audeam in quosdam incorrectos, id est ne praesens audacter puniam eos, per eam confidentiam qua existimor audere absens, quia quantum putor absens confidere, tantum praesens faciam in re, nisi se emendaverint. Hoc ergo rogat ut tales illos inveniat, ne cogatur irasci et audere in eos, sed praemissa severitate [Col. 0066A] laetetur cum eis. Quosdam dico, qui arbitrantur nos tanquam secundum carnem, id est more carnalium, ambulemus. In carne enim. Quasi dicat: Putant nos secundum carnem ambulare, quod non facimus, quia licet simus ambulantes in carne, id est licet simus degentes in carne, quae fragilis est, non tamen secundum carnem, id est pro carnali commodo militamus. Non enim militiam a Deo nobis datam exercemus secundum carnem, id est pro terreno commodo. Et vere non secundum carnem militamus. Nam arma militiae nostrae, id est virtutes et miracula per quae in praedicatione militamus, non sunt carnalia debilitate, sed sunt potentia Deo, id est per Deum, ad destructionem munitionum, id est ut destruant consilia hominum seu daemonum diversis [Col. 0066B] calliditatibus munita, consilia destruentes. Quasi dicat: Vere possim destruere. Nam destruimus. Et hoc est quod ait. Quasi dicat: Militamus non secundum carnem, nos, dico, destruentes consilia hominum et daemonum, et omnem altitudinem, id est profunditatem intellectus, tam legis peritorum quam philosophorum. Altitudinem, dico, extollentem se adversus scientiam Dei, id est quae de Deo est. Ut dum impugnant partum virginis et hujusmodi. [Ambrosius] Et etiam in captivitatem redigentes omnem intellectum, id est captivos ducimus omnes superbe agentes, vel intelligentes, dum Christo contradicentes vincimus. Ducentes eos usque in obsequium Christi, id est ut fidei Christi, cui ante repugnaverant, [Col. 0066C] humiliter obediant. Nos, dico, etiam in promptu habentes, quia nihil nos remordet, quo minus audeamus, ulcisci omnem inobedientiam. Quod faciemus, cum impleta fuerit vestra obedientia, id est postquam recognovero omnes ex dilectione obedientes. Tunc enim vindicat inobedientiam, cum illam condemnat per obedientiam; tunc illam destruens quando eos qui resistunt perducit ad fidem. Et hoc est digna ultio, ut perfidia ab his quibus defendebatur, damnetur, quae secundum faciem, etc. Quasi dicat: Multa dixi quibus ostendi vobis potius debere nos sequi quam pseudo, et si vobis non sufficit quod dixi, quare me potius quam pseudo sequamini. Videte, haec alia, quae sunt secundum faciem, id est ita evidentia sicut ea quae sunt subjecta oculis. Aperta [Col. 0066D] enim sunt quae dicet: Haec scilicet, si quis illorum pseudo. Hoc enim de praesumentibus dicit, confidit, per aliquid, id est per fidem vel aliquid aliud, se esse Christi, id est quod ipse sit Christi. Hoc iterum cogitet, id est bene deliberet apud se, ut vim rationis non excedat, vel propter odium nostrum, vel propter honorem suum. Hoc, inquam, cogitet, quia sicut ipse Christi est, ita et nos, id est per quaecunque ipse est Christi per eadem et nos. Vel ita, quae secundum. Quasi dicat: Vere nos apostoli tales sumus quales supra ostendi. Quae autem sunt secundum faciem videte, id est diligenter opera eorum considerate, qui in vestro conspectu tantum bona agunt, [Col. 0067A] ne forte vos seducant, ut velitis eos praeferre nobis. Quod non debetis, quia, si quis illorum praesumentium confidit per aliqua se esse Christi, hoc iterum cogitet apud se, quia sicut ipse est Christi, ita et nos, id est per quaecunque ipse est Christi, per eadem et nos. Contra superbos pseudo hoc dicit, qui de se praesumentes inflatione animi Apostolo se praeponebant.

Nam, etsi. Quasi dicat: Vere ita sumus Christi sicut illi. Nam etiam excellentius nos sumus Christi per potestatem, quam illi non habent. Et hoc est quod ait: nam, etsi amplius aliquid fuero gloriatus de nostra potestate, scilicet apostolatus, quam Dominus dedit nobis, non illis in aedificationem, et non in destructionem vestram, id est ut nos in virtutibus [Col. 0067C] aedificemus, non ut prava doctrina vel exemplo corrumpamus, ut pseudo faciunt, non erubescam, quia et verum est, et non ad gloriam meam, sed ad utilitatem vestram dicitur. Ut autem, etc. Hic dicit se, cum praesens fuerit, implere opere quod absens verbo minatur. Hoc autem dicit occasionem illius sententiae quam ibi dixerat, parati ulcisci omnem inobedientiam, ne putarent eum absentem tantum minari, et praesentem nihil facere. Quasi dicat: Hanc potestatem dedit mihi Dominus in aedificationem et non in destructionem, sed tamen ulciscar. Videretur enim illis ideo debere blandiri, quia potestatem accepit in aedificationem, non in destructionem; sed ulcisci contra opinionem quorumdam se dicit. Ut [Col. 0067D] autem. Quasi dicat: Promptus sum ulcisci, tamen hoc dicens, existimor tanquam terrere vos per Epistolas. Et vere existimor, quoniam revera quidam, inquiunt, Epistolae quidem graves sunt, id est ponderosae ad intelligendum, et fortes ad terrendum. Praesentia autem corporis est infirma, non audens exercere severitatem, et sermo est contemptibilis, quia ut idiota sine argumentis loquor, ut aiunt. Attende quod infirma dicit contra fortes, et contemptibilis contra graves. Ut autem non existimer a vobis tanquam terrere vos, et opere quod minor non implere, hoc cogitet qui ejusmodi est, scilicet qui ita de me opinatur. Et hoc idem sciatis vos, quia quod minor verbis, impleturus sum factis. Quod ita ait, quia quales, id est quam asperi sumus in verbo per epistolas, [Col. 0068A] dum sumus absentes, tales erimus et praesentes in facto, scilicet ulciscentes omnem inobedientiam, quia, si vitia vestra palparemus, tunc non aedificaremus, sed destrueremus. Non enim. Quasi dicat: Tales erimus facto quales sumus verbo, quia non sumus pseudo similes, qui usurpant sibi potestatem in diem, et vitia palpant. [Ambrosius] Et hoc est quod ait. Non inserimus nos quibusdam, id est pseudo, qui non missi a Deo, commendant seipsos, aliquibus artibus, non Deus eos, id est usurpant sibi potestatem indigni. Quod est dicere: Non ponimus nos in numero illorum, ut potestatem usurpemus, sed a Deo electi accepimus, nihil ultra concessum praesumentes. Illi autem non accepta potestate, sed usurpata, dominari volunt, [Col. 0068B] nomini suo vindicantes auctoritatem. Aut non comparamus nos illis, ut nos sicut illi adulemur vobis et vitia vestra palpemus, quod posset facere aliquis etiam habens recte potestatem. Hoc non facimus, ideo quia non audemus nos inserere aut comparare eis, ne sicut illi ita et nos pereamus. Non haec facimus, sed potius ipsi sumus metientes, id est metimur nosmetipsos in nobis, id est in conscientiis nostris, an a Deo missi simus attendimus, et non aliud quam quod injunctum est usurpamus. Tanta enim potestate utimur, quanta concessa est ab auctore; nec mensuram nec modum egredimur. Et sumus comparantes 133, id est comparamus etiam nosmetipsos nobis, quia secundum quod officium nostrum exigit, facimus quod illi non faciunt. Haec autem [Col. 0068C] nos agentes, non gloriabimur, id est non exercebimus potestatem in immensum, id est ultra mensuram nostram, quod illi faciunt qui ultra mensuram usurpando gloriantur, sed gloriabimur, secundum mensuram regulae, id est secundum mensuratum mihi a Deo populum, cujus ego sum regula ad dirigendum, sub qua mensura vos estis. Unde subdit: Mensuram, dico, pertingendi monitu Dei usque ad vos. [Ambrosius] Dei enim nutu Corinthiis evangelizare monitus est. Paratum enim erat unicuique ad quos in praedicatione dirigeretur, ut singuli aliquos populos haberent proprios, de quorum fide gloriarentur. Ad regulam autem Apostoli illi omnes pertinebant, quos in fide fundaverat, qui ad omnes missus [Col. 0068D] erat a Deo. Unde addit quam mensuram mensus est nobis Deus. Qui ergo ei resistit, Deo mittenti resistit.

Non enim. Quasi dicat: Vere Deus est mensus. Non enim, est superextensio. Et hoc est quod ait, [Col. 0069A] Non enim superextendimus nos, quasi non pertingentes ad vos. Superextendi est ultra extendi quam conceditur. Nos autem destinati sumus Deo mittente ad vos. Et vere non extendimus nos, quasi non pertingentes; pertingimus enim, quia pervenimus usque ad vos in Evangelio Christi, id est in praedicatione Evangelii Christi. [Ambrosius] Nos, dico, non gloriantes in immensum, id est in alienis laboribus, scilicet ubi alius fundamentum fidei posuisset, quod esset ultra mensuram gloriari. Sed sumus habentes spem crescentis fidei vestrae, id est speramus per fidem vestram crescentem de virtute in virtutem. Qui in vobis, id est per vos, magnificari apud alios, quia per vos tales apostoli veri probamur. Et habemus spem evangelizare secundum regulam nostram, [Col. 0069B] id est regnum nostrum, id est secundum quod a Deo nobis injunctum est. Evangelizare dico, in abundantia, scilicet non in paucis locis, imo et in alia loca quae sunt ultra vos, non tamen sumus habentes spem, id est non speramus gloriari in aliqua aliena regula. Nec illi qui ultra eos sunt, de alieno regimine sunt. Deinde exponit quid dixerit in aliena regula, scilicet in his quae praeparata sunt ab aliis praedicatoribus, quia his praedicabat, quibus non erat annuntiatum, ut gloriam suo labore quaereret. Qui autem. Quasi dicat: Ego gloriabor in praedictis et in aliis, sed hoc totum unde gloriandum est, a Deo est. Et ideo: Qui gloriatur, juxta admonitionem Jeremiae, glorietur in Domino, id est Domino attribuat [Col. 0069C] gloriam et confidentiam suam, cujus gratia est quod non potest ille, qui non habet a Deo potestatem, quia suam gloriam quaerit. Non enim, quasi dicat: Ideo in Domino gloriandum, quia ille non est probatus a Deo, vel ab hominibus, qui commendat seipsum, id est qui extra Deum gloriatur sibi tribuendo quod Dei est. Vel, qui autem. Quasi dicat: Ego non gloriabor in aliena regula, similiter autem, qui gloriatur, id est potestatem vult exercere, glorietur in Domino, id est potestatem exerceat in mensura sibi a Deo data, quod debet. Non enim ille probatus est a Deo vel ab hominibus, qui seipsum commendat, qui praedicat non missus, qui non est idoneus, sed praesumptor et reprobus: sed quem Deus commendat, id est idoneum et dignum ostendit miraculis et virtutibus.

Utinam, etc. Quasi dicat: Ego glorior de regimine quod videt insipientia, sed utinam sine indignatione sustineretis modicum quid, quia plus possem gloriari insipientiae meae, id est gloriationis de [Col. 0070A] regimine quae videtur vobis, et dicitur insipientia. Vel insipientiam hic dicit, gloriationem secundum carnem, quam facit, ne in eo videatur inferior illis, quam ipse non curat, sed prodest Corinthiis. [Ambrosius] Quasi dicat: Glorior de regimine, sed utinam sustineretis modicum quid insipientiae meae, id est gloriationis secundum carnem, quae videtur insipientia. Quia dictum est: Non te laudent labia tua, sed proximi tui. Haec autem gloriatio ad laudem ejus videtur pertinere. Sed et, etc. Quasi dicat: Opto ut sustineatis. Sed et, praecipio, supportate me, ut subjecti praelatum. [Augustinus] Quasi dicat: Etsi gravet vos, tamen patienter ferte, aemulor enim, id est diligo, vos Dei aemulatione, id est ad honorem Dei, non meum, non zelo sponsam Dei mei, [Col. 0070B] sed Deo. Amicus enim sponsi sum. Sponsus igitur zelat sponsam; amicus vero sponsi non sibi, sed sponso. Et nota quod aemulatio dupliciter accipitur. Aemulatio enim est propter alienum statum motus mentis, vel in malum, vel in bonum; hic autem amoris est, non livoris, quia diligit eos Dei aemulatione, id est quae ad honorem Dei est, et quam Deus Spiritu suo inspirat. Per hoc ostendit ea quae dicet amore eorum se dicturum, ut non ad laudem ejus proficiant, sed ad horum profectum. Despondi enim. Quasi dicat: Et vere diligo vos, quia ego, qui sum amicus sponsi, despondi vos annulo fidei, non multis, sed uni, non adultero, sed viro legitimo, scilicet Christo vero sponso. Vos, dico, existentes virginem castam. ⁜ (63) Attende quod a plurali ad singularem [Col. 0070C] descendit, volens intelligi totam Ecclesiam virginem esse, et in omnibus veris membris virginitatem mentis, etsi non integritatem corporis servare. ⁜ (64) Virginitas carnis corpus est intactum, quae virginitas paucorum est. Virginitas cordis fides est incorrupta, quae virginitas omnium est fidelium. Unde in Apocalypsi: Hi sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati, virgines enim sunt (Apoc. XIV) . In mulieribus errorem significavit, quia error per mulierem coepit. Ideo ergo singulariter dixit virginem, quia omnes sunt una virgo propter unitatem integrae fidei, solidae spei, sincerae charitatis: Virgo sunt, quia a pravitate erroris et ab opere malo incontaminati, casta, quia non habent aestum malae [Col. 0070D] voluntatis. Despondi dico, exhibere, id est ut exhibeam vos Deo in die judicii. Timeo autem. Quasi dicat: Tales vos desponsavi, ut exhibeam vos Deo, sed timeo ne, sicut serpens, id est diabolus, per serpentem seduxit Evam, a paradiso eam ejiciens; seduxit, dico, astutia sua, scilicet promittendo falsa, ita, per similes deceptiones corrumpantur sensus vestri, id est intellectus vestri per similes deceptiones, et excidantia simplicitate, quae est in Christo, id est a paradiso simplicis fidei Christi, quae nil alienum recipit. Isti enim Corinthii similes sunt Evae, pseudo similes serpenti, id est diabolo, qui per eos insidiatur. ⁜ (65) Lux fidei similis est paradiso. Quorum [Col. 0071A] ergo fides corrumpitur, a paradiso ejiciuntur, quia praeponunt mendacium veritati. Qui ergo mendacium aedificant in hominibus, ab eis pellunt veritatem, et etiam immittunt diabolum, et ita excludunt Christum. Si quid enim dixeris contra fidem, intrat putredo de veneno serpentis, et nascuntur vermes mendaciorum, et nihil integrum remanet. ⁜ (66) Ideoque sicut patribus nostris adversus leonem opus erat patientia, sic nobis adversus draconem vigilantia. Tunc enim cogebat, nunc docet. Tunc ingerebat violentias, nunc insidias. Videbatur tunc fremens, nunc lubricus et oberrans difficile videtur. Ideo timet Apostolus ne, sicut per serpentem seducta est Eva, ita per haereticos corrumpatur Ecclesia a virginitate fidei quam gestat in corde. Modo ergo [Col. 0071B] anima virginitatem tuam serva, postea fecundanda in amplexu sponsi tui. Sepite ergo, ut scriptum est, aures vestras spinis (Eccli. XXVIII) . Adhuc enim mussitat serpens et non tacet. Quod gestum est in illo paradiso, hoc geritur in Ecclesia. Nemo igitur vos seducat ab isto paradiso Ecclesiae. Sufficiat quod illic lapsi sumus, vel experti corrigamur.

Nam, si is. Quasi dicat: Timeo ne per illos pseudo corrumpantur sensus vestri, sed non debetis eos pati, quia non aliud praedicant quam ego, et deterius quam ego. Cur ergo existimatis nos 134 inferiores illis? Et hoc est quod ait: Nam, si is qui venit, scilicet non missus. Vel, qui venit, id est venditur, quia pro quaestu temporali facit, praedicat alium Christum, quem non praedicavimus, id est, etsi [Col. 0071D] praedicat alium Christum excellentiorem quam ego; quod esse non potest; aut si per eos accipistis alium, id est meliorem spiritum quam non accepistis per nos; quod utique non est, sed potius per nos, non per illos accepistis Spiritum; aut si praedicat vobis aliud Evangelium, id est aliam de redemptione praedicationem, quae esse non potest. Quod Evangelium non recepistis per nos, recte pateremini. [Ambrosius] Quasi dicat: Si aliud majus fit vobis per eos quam per nos, tunc recte pateremini. Galatis autem anathema dicit, si aliud reciperent. Corinthiis autem rectum esse dicit recipere, si aliud praedicatum fuerit; sed aliud hic dicit quod sit potius et majus eo [Col. 0072A] quod ab apostolis traditum fuerit. Galatis autem dicit ut non reciperent aliud, scilicet quod utique non majus esset, sed contrarium. Existimo enim. Supra egit de pseudoapostolis, nunc de veris praedicatoribus loquitur; quibus Paulus inferior videbatur, quia non fuerat cum Jesu. Quasi dicat: Si aliud praedicarent, recte pateremini; sed, quia hoc non est, non recte eos patimini. Et vere hoc non est. Existimo enim me nihil minus fecisse in his a magnis apostolis, id est quam magni apostoli. Et ita constat quod non minus illis pseudo feci, cum nec minus fecerim, quam magni apostoli. Magni apostoli videntur apud istos Petrus et alii, quia cum Domino fuerunt. Vel pro pseudoapostolis hoc dicit, quibus se non minus eis fecisse ostendit. Ecclesia [Col. 0072B] enim Corinthiorum variis erroribus fluctuabat. Aliqui enim favebant apostolis qui cum Domino fuerunt in carne, Paulum deformantes, quia cum Domino non fuerit, de quo egimus. Alii favebant pseudoapostolis, a quibus compositis verbis eadem audiebant quae ab Apostolo contra quos loquitur. Quasi dicat: Non alia praedicant vobis quam ego. Et quia posset dici, quod etsi eadem, melius tamen Paulo praedicarent, removet. Quasi dicat: Nec aliud praedicant, nec melius. Existimo enim me nihil minus fecisse, id est vobis me dico tunc remotum a magnis apostolis. Et vere non minus pseudo feci, vel veris apostolis.

Nam, etsi sum imperitus sermone, quia non orno [Col. 0072C] verba, [Ambrosius] vel quia impeditae linguae sum, sed tamen non sum imperitus scientia, quia scio quidquid magni. Hoc autem quod ait, imperitus sermone, non ad apostolos pertinet, quia non erant eloquentes, sed ad pseudo qui componebant verba quos praeferebant Corinthii causa accurati sermonis, cum in religione vis sermonis necessaria sit, non sonus vocis. Imperitus enim sermone non est reus apud Deum, sed qui non habet scientiam Dei maxime quae pertinet ad salutem. In omnibus autem praedictis manifestus sum vobis, quia experti estis quae per me fiunt. Ideo horum omnium praedicatorum vos mihi testes esse potestis et debetis. Et ideo pejus est quod hoc scientes me praeponitis illis. Aut nunquid, quasi dicat: Non minus illis feci; aut si [Col. 0072D] minus feci, nunquid peccatum feci, id est nunquid peccavi in hoc? Quoniam gratis, id est sine sumptu, evangelizavi vel praedicavi vobis Evangelium Dei. Quasi dicat: Non. Et est sensus: Minus illis non feci vobis, sed plus, quia feci gratis. Unde mihi irascimini, et alios mihi praeponitis, cum hoc non sit peccati, sed gloriae, gratis praedicavi vobis. Ego, dico, meipsum humilians, operando manibus meis, ut ita vos exaltemini a morte ad vitam, remotis a praedicatione pseudoapostolis, et quia non putatis vos emisse licentiam peccandi. His enim duabus ex causis sumptus debitos non accepit. Et quasi aliquis quaereret unde ergo vivebas? Respondet: [Col. 0073A] Alias ecclesias exspoliavi, non parva in eis se expendisse significat. Cum enim dicit, exspoliavi, multa accepta et data significat. Exspoliavi dico, accipiens stipendium ab aliis ad ministerium vestrum, id est ut possem vobis praedicare, et non accepi etiam ab aliquo vestrum nec etiam cum egerem. Et hoc est quod subdit: Et cum essem apud vos et egerem, nulli fui onerosus, aliquid accipiendo. Non fui onerosus, et si egerem et potui abstinere. Nam quod mihi deerat, post spolia ecclesiarum, suppleverunt fratres qui venerunt a Macedonia. Ab his bene correctis fuit accipiendum, ne bene seminantes amitterent fructum, quia si non acciperet, illis forte in scandalum proficeret. Et universaliter dicam in omnibus, scilicet verbis et factis, non solum in stipendiis servavi me vobis sine onere, quia [Col. 0073B] non jactavi me de genere contra vos nec aliquid hujusmodi feci; et de caetero servabo, maxime abstinendo a stipendio debito.

Est veritas Christi in me. Quasi dicat: Et vere servabo, quia verax Christus in me loquitur; hoc scilicet quoniam haec gloria Christi, scilicet quod gratis praedico, quod a licitis abstineo propter salutem vestram, non infringetur in omnibus regionibus Achaiae. Et quare? putatis hoc fieri, quia non diligo vos? Scilicet putatis me facere odio quod dicunt pseudo? Deus scit, quod ego diligo vos, et quod pro odio non facio. [Ambrosius] Ut sibi credatur juramento firmat, dans testem Deum suae dilectionis [Col. 0073D] quam habebat erga eos, quia non ideo nolebat accipere, quia non illos diligebat, sed ideo magis, quia eos amabat. Unde subdit: Quod autem, etc. Quasi dicat: Non pro odio vestri illud facio, sed ideo facio ut amputem occasionem pseudo, id est quia diligo vos. Et hoc est quod ait, quod autem facio nunc et faciam semper, ut meo exemplo amputem occasionem eorum qui per me volunt habere occasionem sumendi vestra. Intentio enim et studium pseudoapostolorum erat in pecuniis accipiendis. Ideoque Apostolus accipere renuit, ne illis esset forma et occasio accipiendi. Sciebat enim quod si non acciperent, non diu praedicarent. Unde subdit: Ut in [Col. 0074A] quo. Quasi dicat: Ideo non accepi ut amputem occasionem, ut tales inveniantur sicut et nos, id est similes nobis. In quo, id est in esse similes nobis, gloriantur, eruntne sicut et nos? utique. Nam ejusmodi, etc. Vel ita, ut in quo gloriantur, id est in accipiendo, inveniantur sicut et nos, id est similes nobis. Gloria enim eorum est in extorquenda pecunia, sed me non accipiente non accipient. Et vere non. Nam hujusmodi, etc. Vel ita: Ideo non accipio, ut in quo gloria, id est non accipiendo, inveniantur sicut et nos, id est non meliores nobis, et cur non accipiunt? ut videantur boni. Nam ejusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli, scilicet callide sub specie religionis decipientes, transfigurantes se in apostolos Christi, id est exterius ostendentes [Col. 0074B] se esse apostolos Christi. Et non est hoc mirum, ipse enim Satanas, qui est caput eorum, transfigurat se in angelum lucis, id est ostendit se quasi angelum Dei, scilicet Christum, vel aliquem coelestem angelum, ut decipiat: quod et ad aerumnas hujus vitae pertinet. Transfigurat enim se ad tentandum eos quos ita erudiri opus est, vel ad decipiendum aliquos, prout justum est. Ad quod magna Dei misericordia necessaria est, ne quisquam cum bonos angelos amicos habere se putat, habeat malos daemones fictos amicos, eosque tanto nocentiores quanto astutiores ac fallaciores patitur inimicos; neque sancti et fideles unius veri Dei cultores ab eorum fallaciis et multiformi tentatione securi [Col. 0074C] sunt, in his diebus malignis, ubi ista sollicitudo non inutilis, ⁜ (67) ne, cum Satanas se transfigurat, fallendo ad aliqua perniciosa seducat. Nam, quando sensus corporis fallit, mentem vero non movet a vera rectaque sententia, qua quisque vitam fidelem gerit, nullum est in religione periculum. Vel, cum se bonum fingens ea vel facit, vel dicit quae bonis angelis congruunt, etiam si credatur, bonus non est error, periculosus aut morbidus. Cum vero per haec aliena ad sua incipit ducere, ne quis post eum eat, opus est magna vigilantia; quod nemo sine Deo potest, et ipsa hujus difficultas ad hoc utilis est, ne sit spes sibi quisque, aut homo alter alteri, sed Deus tantum: quod nobis expedire prorsus piorum ambigit nemo. Et quia Satanas transfigurat [Col. 0074D] se in angelum, non est ergo magnum si ministri ejus transfigurentur velut sint ministri justitiae, finis quorum, scilicet ministrorum Christi et Satanae, erit secundum opera ipsorum. Iterum dico, quasi dicat: Dixi, supportate me insipientem, nunc iterum dico aperte, ne quis putet me insipientem, in gloria spiritualium, quia pro bono facio. Alioquin, scilicet si in gloria illa spiritualium insipiens sum, tunc magis accipite, id est accipietis, me insipientem, in gloria carnis. Nec simpliciter dicit insipientem, sed ait velut insipientem, quia nec in hoc vere insipiens est, quia pro bono facit, nec ipse habet in gloria. Accipite me, dico, quasi insipientem in hoc, ut [Col. 0075A] ego glorier modicum quid, id est secundum carnem, quae gloriatio modica est. Quod loquor. Quasi dicat: Ideo velut insipiens sum, quia quod loquor in hac substantia gloriae, id est in gloria carnis, quam quidam putant substantiam, id est ita 135 amant, ac si per ea credant se subsistere. Non loquor, quantum ad verborum speciem, secundum Deum, [Ambrosius] apud quem non surgit de carne gloria, quia apud Deum humilitas gloriosa, haec autem ad carnis tumorem pertinere videntur, ubi insipientia est. Sed quasi in insipientia. Insipientia est aliquem laudare se; sed quia hoc Apostolus non propter se facit, sed propter Deum, ideo ait, quasi insipientia. Quoniam multi, etc. Quasi quis quaereret: Cur ergo facis? Respondet: Quia multi gloriantur, et quia [Col. 0075B] suffertis eos. Quod ita ait: Quoniam multi gloriantur secundum carnem, id est secundum illa quae pertinent ad carnem, ut est nobilitas et hujusmodi. Ideo et ego gloriabor etiam secundum carnem. Et non mirum si illi gloriantur.

Libenter enim, id est voluntarie, suffertis insipientes, in hac gloria, quod non debetis, cum ipsi sitis, id est esse debeatis, sapientes, sed non estis: quod inde hic probatur, quod tales suffertis. Sustinetis [Col. 0075D] enim hanc injuriam, si quis redigit vos, [Ambrosius] ex libertate Christi quae est in charitate, in servitutem legis, quae ex timore servire facit; et si quis, de potestate praesumens, devorat, id est consumit vestra; et si quis accipit, id est decipit laude ut devoret; et si quis extollitur, id est de nobilitate se jactat; et si quis vos caedit, id est despicit improperando vobis genus, et hoc in faciem, id est in praesentia. [Augustinus, Ambrosius] In faciem enim caeditur, in cujus os injuria irrogatur. Hoc autem dico secundum ignobilitatem, quam nobis objiciunt. Hoc faciebant quidam Judaei, qui eo quod essent de genere Abrahae, detrahebant illis eo quod essent incircumcisi, et se praeferebant nobilitatem carnis sibi vindicantes: quos Corinthii tolerabant, [Col. 0076A] et Apostolo praeferebant. Quasi nos. Quasi dicat; Ita vos hos sustinetis, et nobis praefertis, quasi nos infirmi fuerimus in hac parte, gloriae. In hac utique non sumus infirmi, quia in quo quis illorum gloriari audet, id est temere se jactare, quia temeritas est quod faciunt, et ego audeo, id est audere possum, sine temeritate gloriari. [Augustinus] In quo audet, dixi, in insipientia autem dico illos audere, quia insipientia in quo gloriantur, quia ut magni videantur de carne se jactant. Apostolus autem si quid de se dicit, non pro sua jactantia facit, sed ut eos humiliet. Hebraei, etc. Dico quod in quo quis audet et ego, ita ut in his apparet. Hebraei sunt lingua et natione, et ego. Israelitae sunt secundum ritus, et ego. Semen Abrahae sunt, quia non est de proselytis, sed [Col. 0076B] de genere Abrahae, et ego. Ministri Christi sunt, per hoc decipiebant, et ego minister Christi sum. Et plus ego minister Christi. Hoc autem ut minus sapiens, quam deberem, quia non est hominis se laudare. Per hoc ostendit se coactum in laudem suam prorupisse. Nam qui sponte ea refert quae ad laudem ejus proficiant, imprudentem se non dicit. Deinde ostendit quomodo sit minister Christi plusquam illi, subdens: In laboribus, quasi dicat: Ego dico ostensus minister Christi in laboribus plurimis, quibus plusquam illi, imo et plusquam veri apostoli laboravi. Hoc ideo dicit, quia et illi pseudo aliquos habuerunt labores, ut viderentur apostoli; sed iste magis laboravit. [Ambrosius] Occasione autem inventa etiam veros apostolos tangit, quibus plus laboravit, [Col. 0076C] ne in se videatur minor gratia. Deinde labores per partes ostendit, subdens: In carceribus, ostensus sum minister Christi abundantius quam illi; et in plagis, id est in verberibus quae fuerunt supra modum humanae virtutis vel aliorum; in mortibus, id est in periculis mortis, frequenter fui. Frequentius enim pericula sustinuit quam caeteri. Deinde exponit plagas, subdens: A Judaeis quinquies, id est quinque vicibus, accepi quadragenas percussiones una minus, ne immisericordes viderentur. Quinquies enim flagellatus a Judaeis secundum legem Moysi, accipiens plagas XXXIX, sicut scriptum est in Deuteronomio. Quod ergo per quinque vices factum est, hic summatim refert: Ter virgis [Col. 0076D] caesus sum; haec a gentibus passus est. Item, semel lapidatus sum, in civitate Lycaonia; ter naufragium feci, id est pertuli; nocte et die fui in profundo maris, id est in alto mari fui detentus tempestate. Vel ad litteram: In itineribus saepe ostensus minister Christi, in periculis fluminum, in periculis latronum, quos diabolus cum in civitate eum occidere non posset, ei excitabat in via, cum tamen nihil ferret quod latrones cuperent. In periculis ex genere meo, id est a Judaeis procuratis: ideo, quia lege eorum deserta ad Evangelium me converti. In periculis ex gentibus, propter unius Dei praedicationem. Item probatus sum minister Christi in periculis in civitate, id est in commotionibus civium contra me. Item, in periculis in solitudine, quae erant vel a [Col. 0077A] serpentibus vel a penuria ciborum. Item in periculis in mari, quae non erant ex mari, sed in mari, ut hoc diversum sit a superiori. Superius enim vocavit pericula quae ex mari fuerunt. Item probatus sum minister periculis in falsis fratribus, id est quae ab haereticis sunt, qui sunt falsi fratres, ut illi qui dicunt Paulum legalia tenere, sed non facile aliis aperire. Unde alibi Apostolus ait: Ego adhuc si circumcisionem praedico, etc. (Gal. V.) Item probatus sum minister Christi in labore manuum; et aerumna morborum et hujusmodi; in vigiliis, quae sunt pro opere vel pro aliis. Item probatus sum minister Christi, in fame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate. ⁜ (68) Cum Apostolus se commemorat laborasse in fame et siti, ubi ergo est promissio Dei [Col. 0077B] dicentis: Primum quaerite regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis? (Matth. VI.) Videtur enim promissio Domini titubasse, cum Apostolus dicat se laborasse in fame et siti, in frigore et nuditate. ⁜ (69) Sed novit ille medicus cui semel nos totos commisimus, et a quo promissionem vitae praesentis ac futurae habemus, haec adjutoria quando apponat et quando detrahat, sicut nobis expedire judicat ad nos consolandos et exercendos in hac vita.

Praeter illa vero quae extrinsecus, [Augustinus] id est in corpore, quae a persecutoribus patior et aliis modis, angit me in animo instantia mea quotidiana, quae nec una hora remittitur. Quae est illa? scilicet sollicitudo omnium Ecclesiarum, quae ex charitate provenit. ⁜ (70) Quanto ergo major charitas est, tanto sunt majores plagae de peccatis alienis. Unde: Qui apponit scientiam, apponit dolorem (Eccle. I) . Si ergo abundat vitae charitas, magis dolebis peccantem. Et vide qualis est sollicitudo Apostoli, [Col. 0077D] quam paterna, quam materna: quae tanta est ut dicat: Quis de omnibus fidelibus infirmatur, vel in fide, vel in aliqua virtute, et ego non infirmor? quia ita de illo sicut de me doleo. Et quis scandalizatur aliqua molestia tribulationum, et ego non uror? ⁜ (71) igne charitatis qua ei compatior. Omnes enim, quia scandalum patiuntur, frixorium sunt habentium charitatem, id est ossium quae ferunt carnes, id est perfectorum, quia portant et regunt carnales. Unde: Et ossa mea sicut in frixorio confrixa sunt (Psal. XXX) . ⁜ (72) Et nota quod ait, uror. Urunt quidem [Col. 0078A] homines tribulationes, sed bonos non ad consumptionem, imo ad purgationem. [Augustinus] Tribulatio enim tanquam emplastrum mordax urit te, sed sanat te; maxime autem iste affectus quia hoc verbo uror exprimitur purgat, quia de charitate venit. Et cum haec sunt, si oportet gloriari, sicut utique oportet pro vobis, ego gloriabor, non de potentia vel genere, ut pseudo faciunt; sed de his quae sunt infirmitatis meae, etsi in his videatur esse abjectio. Et ut vera esse ostendat quae dixit vel dicturus est, juramento confirmat, subdens: Deus, qui novit omnia, et pater Jesu Christi Domini nostri, cujus, scilicet servus sum, et vos eidem servire debetis, qui est benedictus, id est laudatus per nos fideles in saecula, scit quod non mentior, in supradictis, [Col. 0078B] vel in hoc quod dicturus sum, scilicet quod mihi contigit. Damasci. Quid est illud? Ecce, praepositus, etc. Ecce iterum infirmitas commemoratur, quasi dicat: Hoc accidit mihi, Damasci, scilicet praepositus gentis Aretae regis, qui sub Areta rege illi genti praeerat, custodiebat admonitione Judaeorum, civitatem Damascenorum 136 ut me comprehenderet, ne amplius praedicarem. Et per fenestram in sporta demissus sum, a fratribus per murum. Hoc quidam indigne factum esse dicunt, quia non Dei auxilio liberatus est. Sed ante non est necessarium suffragium Dei, quam deficit humanum; nec debet aliquis exspectare divinum auxilium, dum habet quid faciat, ne videatur tentare Deum. Ideo et Apostolus a discipulis per fenestram [Col. 0078C] in sporta demissus est unde effugeret. Unde subdit; Et sic effugi manus ejus praepositi. [Ambrosius] Videtur non fecisse sicut bonus pastor, sed ut mercenarius cui non est cura de ovibus, quas lupo veniente deserit. ⁜ (73) Sed nunquid non fuit ei cura de ovibus, quia fugit? Fuit plane. Eas enim Pastori in coelo sedenti orationibus commendabat, et utilitati earum se fugiendo servabat. Quod ab ipso summo Pastore dictum audierat: Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) . ⁜ (74) Quis autem credat hoc Dominum ita fieri voluisse, ut necessario ministro, sine quo vivere nequeunt, desererentur greges quos suo sanguine comparavit. Nec ipse Christus hoc fecit, quando portantibus parentibus [Col. 0078D] in Aegyptum parvulus fugit, quia necdum Ecclesias congregaverat, quas ab eo desertas fuisse dicamus. Faciant ergo servi Christi ministri verbi quod praecepit vel permisit, sicut ipse Christus in Aegyptum fugit. Fugiant omnino de civitate in civitatem, quando eorum quisque specialiter a persecutoribus quaeritur, ut ab aliis qui non ita requiruntur non deseratur Ecclesia, sed praebeant cibaria conservis, quos aliter vivere non posse noverunt. Cum autem omnium, id est episcoporum et clericorum et laicorum, est commune periculum, hi qui aliis indigent [Col. 0079A] non deserantur ab his quibus indigent. Aut igitur ad loca munita omnes transeant, aut qui habet necessitatem remanendi, non relinquetur ab eis, per quos illorum est ecclesiastica supplenda necessitas; ut vel pariter vivant, vel pariter sufferant, quod eos paterfamilias volet pati.

[Col. 0079B] Item, si praeter praedicta gloriari oportet, propter pseudo, veniam narrando, non ad ea quae infirmitatis sunt, sed ad visiones, dico, si oportet gloriari, quod quidem non expedit, respectu ipsius gloriationis, sed propter vestram utilitatem et pseudo depressionem: et ideo cum multa dixerim de laboribus et infirmitatibus meis, nunc veniam, narrando ad visiones et revelationes, id est secreta quae vidi et plene intellexi, non ut Pharao qui vidit et non intellexit. Quae visiones sunt Domini, id est de Domino, vel quas Dominus aperuit. Et quae sint illae visiones aperit de se, quasi de alio loquens. Scio hominem. ⁜ (75) Consuetudo eorum qui sacras litteras nobis ministrarunt, ut quando ab aliquo eorum narrabatur historia, cum ad seipsum veniret tanquam de illo [Col. 0079C] loqueretur. Hoc enim Matthaeus fecit, et Joannes, et Moyses: ita enim de seipsis locuti sunt tanquam de aliis. Inusitatius autem hoc fecit Apostolus, non in historia, ubi rerum gestarum suscipitur explicanda narratio; sed in Epistola sic inserens se ordini narrationis suae tanquam rerum gestarum scriptor, non tanquam sui ipsius praedicator. Nihil enim deperit veritati quando et res ipsa dicitur, et dicendi jactantia quodammodo vitatur. Hoc quippe narrabat quod ad laudem Dei pertinebat. De se ergo quasi de alio ait: Scio hominem manentem in Christo, id est conformem Christo, quia aliter non videret, Raptum hujusmodi usque ad tertium coelum. Hoc autem accidit illi homini, ante annos quatuordecim. Quatuordecim [Col. 0079D] enim anni jam erant transacti a tempore quo vidit visionem usque ad illud quo narravit. Modo ergo pro meritis major erat, et ex eo quod tandiu tacuit, constat non superbe, sed ex necessitate dici. Scio, inquam, hujusmodi hominem raptum, sed nescio qualiter sit raptus, scilicet sive anima remanente in corpore, sive extra corpus, eadem assumpta; sed Deus scit, qui hoc facere potuit. ⁜ (76) Hoc ignoravit Apostolus, utrum quando raptus est in corpore fuerit anima, an omnino de corpore exierit ut corpus mortuum jaceret, donec peracta illa demonstratione membris mortuis anima redderetur, et mortuus omnino revivisceret. Et, quia ipsa a corpore [Col. 0080A] alienatio, utrum omnino mortuum corpus reliquerit, an secundum modum quemdam viventis corporis ubi anima fuerit, sed mens ejus ad videnda vel audienda ineffabilia illius visionis arrepta sit, hoc incertum erat.

Et ideo forsitan dixit, sive in corpore sive extra nescio, Deus scit. Hoc nescio, sed certissime scio hujusmodi hominem raptum, id est contra naturam elevatum, usque ad tertium coelum, scilicet empyreum, quod statim factum angelis sanctis fuit repletum. [Ambrosius] Et dicitur empyreum, id est igneum a splendore, non a calore. Intelligitur vero ultra omnia sidera mundi fuisse raptus, et ideo magnificum, et mirabile est quod narrat. Primum coelum aereum est, unde dicuntur aves coeli. Secundum firmamentum, [Col. 0080B] unde in Genesi: Fiat firmamentum, et vocavit firmamentum coelum (Gen. I) . Tertium coelum spirituale, ubi angeli et sanctae animae fruuntur Dei contemplatione. Ad quod cum dicit se raptum, significat quod Deus ostendit ei vitam in qua videndus est in aeternum. [Augustinus] Vel tres coeli intelliguntur tria genera visionum. Et est sensus: Scio hominem hujusmodi raptum, id est contra naturam elevatum, usque ad tertium coelum, id est ad cognitionem deitatis. Nam primum est corporalis visio, cum quaedam corporaliter videntur Dei munere quae alii videre nequeunt, ut Eliseus vidit ignotos choros quando raptus est Elias. Et Balthasar vidit manum scribentem in pariete mane, rechel, phares. Secundum coelum est imaginaria vel spiritualis visio, [Col. 0080C] quando aliquis in exstasi vel in somno videt non corpora, sed imagines rerum Dei revelatione, ut Petrus vidit discum. Tertium coelum est intellectualis visio, quando nec corpora nec imagines eorum videntur, sed incorporeis substantiis intuitus mentis mira Dei potentia figitur. Ad hanc raptus est Apostolus, ut ipsum Deum in se non in aliqua figura videret. Et haec visio duabus aliis multo excellentior est. Quod ergo non per corpus videtur nec imaginabiliter, sed proprie, hoc ea visione videtur quae omnes alias superat. ⁜ (77) Occurrunt enim tria genera visionum, unum per oculos quibus ipse litterae videntur; alterum, per spiritum hominis, quo proxima et absentia cogitantur; tertium, per contuitum [Col. 0080D] mentis, quo ipsa dilectio intellecta conspicitur. In his tribus generibus illud primum manifestum est omnibus quo videtur coelum et terra, et omnia oculis conspicua. Nec illud alterum, quo absentia corporalia cogitantur insinuare difficile. Coelum enim et terram et quae in eis videre possumus, etiam in eis constituti cogitamus. Et aliquando nihil videntes oculis corporis, animo tamen corporales imagines intuemur, vel veras sicut ipsa corpora vidimus et memoria retinemus, vel fictas sicut cogitatio formare potuerit. ⁜ (78) Aliter enim cogitamus quod novimus, aliter quod non novimus. Tertium vero illud quo dilectio intellecta conspicitur, eas res [Col. 0081A] continet, quae non habent imagines sui similes, quae non sint quod ipsae. Dilectio enim videtur praesens in specie qua est, et aliter absens in aliqua imagine sui simili, sed quantum mente cerni potest, ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur. Homo vero vel arbor et alia corporalia et praesentia videntur in suis formis et absentia cogitantur imaginibus animo impressis.

Haec sunt tria genera visionum: Primum appellatur corporale, quia corporeis sensibus exhibetur; secundum spirituale, quia quidquid corpus non est, et tamen substantia est, jam recte spiritus dicitur; tertium vero, intellectuale ab intellectu. Tria igitur ista genera visionum, scilicet corporale, spirituale, intellectuale, singillatim considerata sunt. Secundum [Col. 0081B] primam visionem vidit Balthasar manum, continuoque per corporis sensum imago rei corporaliter factae spiritui ejus impressa est; atque in ipso viso facto et praeterito illa in cogitatione permansit. Videbatur illud in spiritu et non intelligebatur; nec tunc intellectum erat, cum corporaliter fieret et appareret. Jam tamen signum esse intelligebatur, et id ex mentis officio erat, sicut et ipsam inquisitionem qua requirebatur quod illud significaret, utique mens agebat: quo non comperto, Daniel accessit, et spiritu prophetico mente illustrata quid illo signo portenderetur aperuit. Melius dicendus propheta per hoc genus visionum, quod mentis est proprium, quam ille qui et signum factum corporaliter viderat, et transacti ejus imaginem in spiritu cogitando cernebat. [Col. 0081C] Secundum visionem secundam vidit Petrus in exstasi discum plenum variis animalibus, et audivit vocem: Macta et manduca (Act. X) . Redditus autem corporeis sensibus id ipsum quod visum in spiritu memoria tenuerat, in eodem spiritu cogitando cernebat: quae omnia non corporalia, sed corporalium imagines erant, sive cum primum in exstasi visae sunt, sive cum postea cogitatae. Cum vero disceptabatur et requirebatur quid illa significarent, mentis erat actio conantis, sed deerat effectus donec mens divinitus adjuta intellexit quid illud significaret hac visione. Quae dicitur intellectualis ea cernuntur, quae nec cernuntur corporea, nec ullas gerunt formas similes corporum, velut ipsa mens et [Col. 0081D] omnis animae affectio bona. Quo enim alio modo ipse intellectus nisi intelligendo conspicitur? Nullo. Ita et charitas, gaudium, pax, fides, 137 et hujusmodi, quibus propinquatur Deo, et ipse Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Et habent hae tres visiones ordinem suum. Praestantior enim est visio secunda quam prima, et tertia quam secunda. Hac enim mens subvecta rapitur in illam quasi regionem intelligibilium, ubi sine omni imagine corporis videt perspicuam veritatem, nullis opinionum falsarum nebulis fucatam. Ibi virtutes animae non sunt operosae ac laboriosae. Non enim opere temperantiae libido frenatur, nec [Col. 0082A] opere fortitudinis adversa tolerantur, nec opere justitiae iniqua puniuntur, nec opere prudentiae mala vitantur. Una ibi et tota virtus est amare quod videas, et summa felicitas habere quod amas ⁜ (79) . Ibi beata vita in fonte suo bibitur: inde aliquid aspergitur humanae vitae, ut in tentationibus hujus saeculi, temperanter, fortiter, juste, prudenterque vivatur. Propter illam veritatis visionem ut in Sina, vel per spiritualem ut vidit Isaias, et Joannes in Apocalypsi, sed per speciem non in aenigmate omnis labor suscipitur.

Hoc modo visionis petivit Moyses videre Deum, id est in substantia qua Deus est, quem multis figuris viderat, et facie ad faciem ei locutus erat, quia ibi, id est in illa specie qua Deus est longe [Col. 0082B] ineffabilius et praesentius, id est secretius videtur, et arcana dicit, id est revelat, ubi, id est in qua claritate speciei nemo vivens in istis sensibus Deum videt. Hoc est tertium coelum, scilicet visio qua Deus videtur facie ad faciem; et iste est paradisus, si dici potest, paradisorum. Nam et praesens Ecclesia paradisus dicitur, et paradisus dictus est ille in quo Adam corporaliter vixit. Ad illud tertium coelum raptum se dicit Paulus, sed an in corpore an anima separata, se nescire dicit. Quasi dicat: Non humano sensu vidi, ut etsi in corpore anima existente viderit, non sit contra illud quod Dominus dicit Moysi: Non videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII) . Tunc enim Apostolus non vixit homo, id est secundum usum sensuum corporis, sed ablatus est [Col. 0082C] ei omnis sensus hominis. ⁜ (80) Quia necesse est abstrahi ab hac vita mentem ipsam, quando in illius ineffabilem visionis lucem assumitur, et non sit incredibile quibusdam sanctis nondum ita defunctis, ut sepelienda corpora remanerent etiam istam excellentiam revelationis fuisse concessam. ⁜ (81) Cur ergo non credamus quod tanto Apostolo doctori gentium rapto usque ad istam excellentissimam visionem, voluit Deus demonstrare vitam, in qua post hanc videndus est in aeternum. Et cur non dicatur iste paradisus quasi regio ubi animae bene est, nisi scilicet ipsam Dei substantiam, Verbumque Dei ac Spiritum sanctum ineffabiliter videt. Unde subdit: Et scio, etc. Vel ita, ut per tres coelos intelligantur [Col. 0082D] tres ordines angelorum secundum Dionysium, qui tres ordines angelorum constituit, ternos in singulis ordinibus ponens. In primo ponit angelos, archangelos, virtutes; in secundo, principatus, potestates, dominationes; in tertio, thronos, cherubim et seraphim. Quorum tertius ordo vicinius Deum contemplatur. Ad quorum similitudinem Deum vidisse dicitur Apostolus. Et hoc est tertium coelum, ad quod raptum se dicit Apostolus, ut scilicet sicut illi Deum videret. Vel, primum coelum est cognitio coelestium corporum; secundum, cognitio coelestium spirituum; tertium, cognitio Deitatis, ad quam raptus est Apostolus. Et nota quod similiter tertium [Col. 0083A] coelum exposuimus in secunda sententia; sed primum et secundum aliter quam hic, et ideo distinguitur haec sententia ab illa. Deinde quasi aperiens quid tertium coelum dixerit, subdit: Et scio hujusmodi hominem raptum. Nota quod se bis raptum dicit, sive in corpore, sive extra corpus, ita scilicet quod de corpore exierit anima, nescio, Deus scit, sed hoc scio quoniam raptus est in paradisum, id est in cam tranquillitatem qua fruuntur illi qui sunt in coelesti Jerusalem, et sic potuit videre quod nunquam corporeis sensibus impeditus videre posset. [Augustinus] Tunc enim facta est ab hujus vitae sensibus quaedam vehementissima intentionis aversio. Et tunc audivit arcana verba, id est percepit intimationem de secreta Dei essentia, quasi per [Col. 0083B] verba, quae non licet homini loqui, id est verbis explicare. ⁜ (82) Dixit equidem quod posset hominibus dici, et tenuit apud se quod non posset dici. Ergo et audiatur ad quod possumus attingere, et credatur ad quod non possumus. Si diceremus illi, rogamus te, explica magnitudinem ipsius, nonne forte hoc responderet nobis: Non est valde magnus quem video, si a me potest explicari. [Ambrosius] Deinde, ne de se gloriose effari videretur, non sui, sed rei magnitudinem in se commendans, ait:

Pro hujusmodi visione vel homine, gloriabor, id est commendabo me: pro me autem, fili Abrahae, et hujusmodi, nihil gloriabor, nisi forte in infirmitatibus meis, id est de tribulationibus quas patior. Nam, quasi dicat: Dico gloriabor, et recte, nam, etsi voluero, de revelatione vel infirmitate, non ero insipiens, etsi videar. Et vere non. Veritatem enim dicam, pro vestra utilitate: quod in sequenti ostendit, ubi ait: Omnia autem propter vestram aedificationem. Parco autem. Quasi dicat: Possem et de pluribus [Col. 0083D] aliis gloriari, sed parco, id est parce refero vix pauca, dicens: Ne quis infirmus existimet me esse supra id quod videt me esse, aut audit ab aliis ex me, id est de me, cum non nisi infirmitas videatur in me, vel ab aliis qui vident, audiatur. Si ante magna referrem et plura, putarent forte infirmi me non esse infirmum, sed hominem immortalem vel angelum, et hujusmodi. Ideo ergo parce de se loquitur, ne quis existimet eum esse supra id quod videt vel audit, ut scilicet pro magnis illis non esse homo mortalis et fragilis videatur. Vel pro obtrectatoribus [Col. 0084A] hoc dicit, pro quibus non magnifice gloriatur, ne dicant eum ex elatione non ex veritate id facere. [Ambrosius] Et est, parco autem, id est parce glorior, ne quis detractor existimet me tendere elationis tumore, supra id aliquid quod videt in me, aut audit ex me, id est ultra id quod limes meritorum meorum tendit, vel admittit. Et ne, etc. Quasi dicat: Parco multum gloriari, ne autem aliter puter, etiam stimulus carnis, id est stimulus pungens carnem, a Deo datus est mihi, id est ad meam utilitatem, scilicet ne magnitudo revelationum extollat me in superbiam. ⁜ (83) Caetera enim vitia tantum in malefacto valent; superbia vero sola in recte factis cavenda est. Cum enim quisque bene profecerit, superbia tentatur ut perdat totum profectum. ⁜ (84) [Col. 0084B] Non itaque mirum, si contra capitale vitium, appositum sibi Apostolus dicit mordax epithima quo tumor curaretur. Quis ergo de se securus est? ⁜ (85) Quomodo securus agnus egredietur, ubi aries sic periclitari metuit? Ecquis est ille stimulus qui datus est? Angelus Satanae, id est angelus malignus missus a Deo: et propter aliud, a Satana missus venit. ⁜ (86) Dominus enim ad conservationem humilitatis immisit. Diabolus autem venit ut ad effectum traheret. Deus autem ad hoc juste non parcebat, ut ejus virtutem in infirmitate perficeret, dans colaphizantem angelum. Diabolus enim non hoc agebat, ne magnitudine revelationum Paulus extolleretur, et ut virtus ejus perficeretur. [Ambrosius] Sed a [Col. 0084C] Deo traditus erat justus colaphizandus angelo Satanae, qui per eum tradebat injustos ipsi Satanae.

Hoc ergo remedium datum est Apostolo a Deo, ut tentationibus pressus non extollatur. Unde subdit: Ut me colaphizet. Quasi dicat: Datus est mihi angelus Satanae, ut vel qui me colaphizet, ut reprimat omnem motum superbiae incutiendo tribulationes et dolores. ⁜ (87) Nam et dolore quodam corporis trahitur vehementer agitatus, dolores autem corporum plerumque immittuntur ab angelis Satanae, sed hoc non possunt nisi permissi. Sic et Job probatus est; permissus est ad eum probandum Satanas, et percussit eum vulnere. Immundus enim permittebatur, sed sanctus probabatur. Sic ergo angelus ille Satanae [Col. 0084D] permissus est, et quasi libenter venit colaphizare Apostolum, sed Apostolus curabatur. Vel ita, datus est angelus Satanae qui me colaphizet, tentando per libidinem, ut quidam aiunt. Tentatio autem cui non consentitur, non est peccatum, sed materia exercendae virtutis. Hoc intellige dictum de tentatione quae fit ab hoste, non a carne: quae peccatum est veniale, si ei non consentiatur. Propter quod, scilicet quia graviter colaphizabar, ego humane timens, ter, quasi dicat: Multoties rogavi Dominum, qui solus potest facere [Col. 0085A] ut stimulus discederet a me. ⁜ (88) Quia gravis erat medicina infirmo, et ideo rogavit medicum, ut auferret quod apposuerat, quia molestum erat: ut cum medicus apponit vulneribus aliquod forte epithima molestum et ardens quo curandus est ille cujus viscera tumebant, rogat ille medicum, cum illo medicamento cruciari coeperit, ut auferat; medicus autem consolatur et monet patientiam, quia novit esse utile quod apposuit. Sic et Apostolus ait: rogavi Dominum ut discederet stimulus, id est rogavi medicum ut auferret molestum epithima quod mihi apposuerat, sed audivi vocem medici. Et Dominus melius mihi providens, dixit mihi, per inspirationem vel per angelum: O Paule, sufficit tibi gratia mea, scilicet quod dedi tibi in omnibus, scilicet [Col. 0085B] quod feci te de infideli fidelem, de persecutore Apostolum, et plus omnibus laborantem et arcana videntem; vires quoque stimulos tolerandi tibi 138 addidi. Et noli hoc orare, ut discedat stimulus.

Nam, id est quia, virtus perficitur in infirmitate, id est perfectio virtutum est quae habet infirmitatem contrariam, cum qua legitime certet, quia certando acquiritur victoria, et sic fit virtutis consummatio. [Augustinus] Nota quod exauditur diabolus petens Job tentandum, et non exauditur Apostolus, petens stimulum removendum. Exaudivit eum quem disposuerat damnare, et non audivit eum quem volebat sanare. Nam et aeger petit multa a medico quae medicus non dat; non exaudit ad voluntatem, ut exaudiat ad sanitatem. Ita et Dominus non exaudivit [Col. 0085D] Paulum ad voluntatem. Non est magnum a Deo exaudiri ad voluntatem, sed ad utilitatem. Aliquando Deus iratus dat quod petitis. Cum vero ea quae Deus laudat et promittit ab illo petitis, securi petite. Illa enim propitio Deo conceduntur, quando autem petitis temporalia, cum modo petite, et cum timore illi committite, ut, si prosint, det, si scit obesse non det Quid enim obsit vel prosit medicus novit, non aegrotus. Libenter igitur. Quasi dicat: Et quia virtus in infirmitate perficitur, igitur non invitus, sed libenter gloriabor in infirmitatibus meis, ad hoc datis, ut virtus Christi inhabitet in me, id est ut gratia Christi confirmetur in me. Propter [Col. 0086A] quod, scilicet quia ad hoc datae sunt infirmitates, non solum in his gloriabor ad alios, sed etiam placeo mihi, id est multum delector. In infirmitatibus et in quibus delectetur exponit: In contumeliis verborum; in necessitatibus, id est in penuriis necessariorum; in persecutionibus quae fiunt de loco ad locum; in angustiis, id est in anxietatibus animi illatis pro Christo. Et recte in his placeo. Cum enim infirmor, exterius, tunc sum potens, id est victor efficior. [Ambrosius] Verum est enim, quia tunc vincit Christianus cum perdere putatur; et tunc perdit perfidia, cum se vicisse gratulatur. Plaudit ergo Christianus cum illi insultatur, et surgit cum premitur. In his autem omnibus commendationibus factus sum insipiens, id est videor factus insipiens [Col. 0086B] sed vestra culpa, quia vos me coegistis, qui debuistis contra pseudo commendare me. Unde subdit: Ego enim debui a vobis commendari; quod vos non fecistis. Et ideo coactus in laudem meam prorupi. Et vere debui.

Nihil enim minus feci vobis, ab his, scilicet Petro et Jacobo, et aliis, id est ad comparationem horum, vel ab his tunc remotus, qui sunt apostoli supra modum meum, id est digniores quam ego, sicut quibusdam videtur; sed non est minor illis, nec in praedicatione, nec in signis faciendis; non dignitate minor est, sed tempore. Si autem de tempore ei perscribendum putatur, ergo et Christo, quia ante coepit Joannes praedicare, quam Christus, [Col. 0086C] et non Christus Joannem, sed Joannes Christum baptizavit. Non ergo sic judicat Deus. Tametsi. Quasi dicat: Vere nihil minus vobis, quia tametsi nihil sum, id est nihil esse videor quibusdam, tamen signa apostoli, vel apostolatus mei facta sunt in vobis, id est a Deo qui est super vos. Vel, facta sunt super vos, id est plusquam digni sitis. Ac si diceret: Licet quibusdam nihil videar, tamen ea feci auctore Deo, quae me Apostolum designant. Haec autem sunt signa apostolatus mei, scilicet quod ego fui in omni patientia adversorum. [Ambrosius] Patientiam primam memorat quae ad minores pertinet, quia diu illos portavit, quasi impatientes aegros, ut habita potestate signorum quasi medicina curaret vulnera erroris [Col. 0086D] eorum. Unde subdit: Et signis. Quasi dicat: Et ostendi signa apostoli; in signis et prodigiis, id est in minoribus et majoribus miraculis, et virtutibus mentis, scilicet in castitate et aliis. Vel haec tria ita distingue, ut intelligas quia virtus est genus signorum et prodigiorum, id est nomine virtutis omne miraculum accipias, signum vero quod in quocunque tempore aliquid significat, et est prodigii genus, prodigium est quod futuro significat. Vel signum et prodigium sunt in his quae contra naturam fiunt. Virtus vero in his quae non contra naturam fiunt, ut per impositionem manus et orationes a morbo homines liberare. Quid enim. Quasi dicat: [Col. 0087A] Vere non minus feci vobis, quia vos non habetis minus per me quam aliae Ecclesiae per illos; sed amplius, quia gratis praedicavi vobis, quod ita dicit: Quid enim est quod minus habuistis prae caeteris Ecclesiis, id est quid minus habuistis per me, quam caeterae Ecclesiae per illos, nisi quod ego ipse non gravavi vos, accipiendo vestra. Quod si putatis injuriam ut imperiti, donate mihi hanc injuriam. [Ambrosius] Quasi dicat: Non est haec injuria, sed bonum opus. Unde laude dignus sum. Si ergo pro bono opere vos offendi, ignoscite mihi. Et, quia stultus boni accusator est, ut illos imperitos ostenderet, veniam ab eis postulat ejus facti, de quo laude dignus est.

Ecce. Quasi dicat: Non gravavi vos, neque gravabo. Nam qui primo veni et secundo, me venire promisi [Col. 0087C] et paravi. Ecce tertio hoc paratus sum venire ad vos. Non tertio venit, sed tertio venire paratus fuit. Paratus sum dico, et veniam quidem, et tunc non ero gravis, accipiendo vestra. Hoc dicit, ne videatur callide tunc non accepisse, ut nunc abundantius acciperet. [Ambrosius] Ideo contra obtrectatores ostendit se in ea voluntate manere. Non enim. Quasi dicat: Vere non ero gravis, non enim quaero quae vestra sunt, scilicet divitias in auro et argento, etc., sed quaero salvare vos, quod aliter non fieret nisi a sumptibus abstinerem. Ostendit ideo accipere nolle ab eis, ut eos lucraretur, ut intelligentes quia pecuniae praeponit eos, tandem cognoscerent affectum illius erga eos. ⁜ (89) Non quaerebat Apostolus datum, sed fructum, ne quasi venditor [Col. 0087D] Evangelii putaretur. Est tamen vere mercator Domini sui, nam prorsus vendit. Dat enim spiritualia, et quaerit non quidem carnalia, sed majus pretium, id est ipsos homines. Sicut Joseph frumenta vendens in Aegypto, non argentum quaerebat, sed ipsos ementes servos regios faciebat, et sic frumenta quae non vendidit, vendidit. Venditionem ergo istam intelligite gratuitam, et aliquis emit gratis. Unde dictum est: Sitientes, venite ad aquam, et emite vobis sine argento (Isa. LV) . Quando emis, non argentum das, teipsum das, et ita emis. Nec enim. Quasi dicat: Ideo non quaero vestra, quia sicut carnales filii non thesaurizant parentibus carnalibus, [Col. 0088A] ita: Nec debent filii spirituales thesaurizare, id est divitias congregare, etsi necessaria praebere, parentibus spiritualibus. Vos autem thesaurizatis pseudoapostolis, sed potius parentes spirituales debent filiis spiritualibus thesaurizare divitias vitae aeternae, et etiam temporalia impendere, sicut carnales patres carnalibus filiis faciunt. [Ambrosius] Carnales utique patres filiis congregant; nam et spirituales dignum est ut a filiis sumptus accipiant ad sustentandam vitam. Hic autem probat se nolle accipere, ut transferat causam carnalis patris ad spiritualem, et dicit non solum se pro salute eorum velle impendere sua, sed etiam mori paratum. Unde subdit: Ego autem, vel enim, libentissime, non invitus impendam, vobis spiritualia [Col. 0088B] et etiam temporalia ad usus vestros impendam, sicut supradixit. Alias Ecclesias exspoliavi accipiens ad ministerium vestrum, et post omnia meipsum impendam, si opus est. Unde subdit: Et ego ipse superimpendar pro animabus vestris. ⁜ (90) Perfecta charitas haec est, ut quis paratus sit pro fratribus mori. Sed nunquid mox ut nascitur jam prorsus perfecta est, imo ut perficiatur nascitur, cum fuerit nata nutritur, cum fuerit nutrita roboratur, cum fuerit roborata perficitur, cum ad perfectionem venerit, dicit: Cupio dissolvi, etc. (Philipp. I) . Licet. Quasi dicat: Dico quod libenter superimpendar, licet plus diligam vos, diligens minus diligar, a vobis quam pseudo.

[Col. 0088C] Sed esto. Quasi dicat: Forte conceditis quod ego gravavi vos. Per meipsum dixi, non gravavi. Sed objicitis, quod 139 cum essem astutus dolo cepi vos, id est decepi, id est per alios extraxi multa, quoniam per me nil vel parum emungere poteram. Sed nunquid per aliquem eorum quos misi ad vos, vel circumveni vos: [Ambrosius] hoc dicit, quia forte suspicarentur ideo eum contempsisse, quia parva offerebantur ut majora consequeretur, et ideo illos misisse ut intimarent eis majora dare: sed nunquid per aliquem illorum circumveni illos, ut factum esset si dicerent, si vultis paratum habere Apostolum, qui parva respuit, digna date: quod compositum Apostoli, astutia intelligerent. Ideo Apostolus non tacens quae ex adverso proponi possunt, se per omnia, [Col. 0088D] quia nihil per circumventionem egit apud eos, sed in simplicitate. Rogavi Titum. Quasi dicat: Non feci hoc dolose, sed simpliciter. Rogavi Titum venire ad vos, et misi cum illo fratrem Barnabam vel Lucam. Et nunquid Titus circumvenit vos? nonne eodem spiritu, vel eadem voluntate, ego et ipse Titus ambulavimus? Nonne eisdem vestigiis? id est eisdem operationibus quae dicuntur vestigia, quia per eas apparet voluntas, an bona sit, an mala: Unde: A fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII.) Olim, quasi dicat: Jamdudum forsan putatis quod excusamus nos apud vos, id est quod causa excusationis quasi reus dicam, quod non gravavi vos. Sed loquimur [Col. 0089A] hoc coram Deo, id est teste Deo, hoc dico, qui scit quod non circumveni vos; et non superbe hoc dico, sed in Christo amplificando in vobis.

Omnia autem, quasi dicat: Vera sunt quae dico. Omnia autem, quae dixi, et de revelatione, et de tribulatione, [Col. 0089B] propter vestram aedificationem dixi: ut pseudo repellatis, omnia propter vos feci. Timeo enim ne forte, cum venero ad vos, inveniam vos, tales quales non volo, id est incorrectos. Ideo praeparate vos ut tales inveniamini quales volo. Et timeo ne ego inveniar a vobis qualem me non vultis, id est contristans et puniens; sed timeo ne forte sint inter vos contentiones de meritis praelatorum, ut de baptistis, aemulationes, id est invidiae in his qui minus habent, animositates in repetitione rerum et ultione, dissensiones, id est odia inde orta, susurrationes, cum latenter seminant discordias, detractiones, detrahit quis ei quem odit, inflationes, ut inflabantur illi qui majora dona habebant, seditiones, tumultus [Col. 0089C] ad pugnam. Ne iterum, quasi dicat: Ideo timeo ne tales vos inveniam, ne iterum humiliet me Deus, id est affligat me, apud vos, cum venero ad vos, ita quod et lugeam multos ex his qui post baptismum ante epistolam primam peccaverunt, et non egerunt poenitentiam, non solum de praedictis, sed etiam super immunditia, scilicet luxuria contra naturam et fornicatione, quae fit cum meretricibus vel conjugatis, et impudicitia, quae fit cum liberis a viro. Quam gesserunt. Quasi dicat: Assidue fecerunt. Nota quod ait, non egerunt poenitentiam ⁜ (91) . Ad poenitentiam agendam non sufficit mores in melius commutare, et a factis malis recedere, nisi etiam de his quae facta sunt satisfaciat Domino per poenitentiae dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis [Col. 0089D] sacrificium, cooperantibus eleemosynis. [Augustinus] Intuere etiam quod agunt homines poenitentiam ante baptismum de peccatis suis prioribus, ita tamen ut etiam baptizarentur, sicut Petrus ait in Actibus apostolorum: Agite poenitentiam, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Domini, etc. (Act. II) . Agunt etiam homines poenitentiam, si post baptismum ita peccaverint, ut excommunicari, et post reconciliari mereantur, sicut agunt in omnibus Ecclesiis illi qui proprie poenitentes appellantur. Est etiam poenitentia bonorum et humilium fidelium pene quotidiana, in qua pectora tundunt, dicentes: Dimitte nobis debita, etc. (Matth. VI) . Non enim nobis [Col. 0090A] ea dimitti petimus, quae dimissa non dubitamus in baptismo, sed illa quae humanae fragilitati, quamvis parva, tamen crebra subrepunt: quae si collecta contra nos fuerint, ita nos gravabunt et oppriment sicut unum aliquod grande peccatum. Quid enim interest ad naufragium, an grandi fluctu navis operiatur et obruatur, an paulatim subrepens aqua in sentinam impleat navem atque submergat? Ideo jejunia, et eleemosynae, et orationes invigilant, et quotidianam agere poenitentiam non cessamus, humiliamus animas nostras dicentes: dimitte, etc.

Ecce tertio, etc. Quasi dicat: Timeo ne tales vos [Col. 0090C] inveniam, et cavete, quia ecce certum vobis quod hoc tertio apparatu venio ad vos. Non ideo dicit tertio, quod jam bis venisset, sed quia bis paratus fuerat. Veniam dico, et tunc in ore duorum vel trium testium stabit omne verbum, accusatorum, id est duobus vel tribus testibus approbatis. Si quid quaeretur ad judicandum aliquem, et si assertione testium culpam invenero, non parcam sicut praedixi bis, cum praesens fui, et modo praedico ut tunc bis praedixi. Et hoc est quod subdit ⁜ (92) : Praedixi enim et praedico, quoniam si iterum invenero, non parcam his qui ante Epistolam peccaverunt, et caeteris omnibus, qui prius peccaverunt. Quidam codices non habent qui, sed subintelligitur. Ideo dicit se non parcere, quia post correctiones si non emendant, non [Col. 0090D] debet parci eis. Hoc autem, ut praesens bis praedixi, ita et nunc etiam absens praedico. Et quasi quis quaereret, poterisne, subdit: An quaeritis experimentum ejus Christi, qui Christus loquitur in me, et minas et omnia, id est vultis experiri sicut Christus potest, ut non dicam ego possum, sed Christus in me loquitur. [Ambrosius] Moris est divinae Scripturae personae Dei tribuere quod in nobis facit, sicut Apostolus ipsam locutionem illi tribuit, cujus munere loquebatur in Christo, de quo subdit: Qui in vobis, inter vos, non infirmatur, sed potens est in vobis ⁜ (93) , id est non infirmus, sed potens apparuit ex his quae inter eos fecit, cum dona dedit, quod [Col. 0091A] experti non dubitent se ab eo posse puniri. Quia viderunt in nomine ejus mortuos suscitatos, daemones fugatos, surdis auditum, mutis affatum, claudis gressum, caecis visum esse redditum. Et vere potens est: nam, etsi crucifixus est infirmitate nostra, id est humanae naturae, sed, id est tamen, vivit ex virtute Dei, id est ex ea virtute qua Deus est. Illa est virtus divinitatis. Talis enim erat illa susceptio, quae Deum hominem faceret, et hominem Deum. Nam et nos. [Ambrosius] Quasi dicat: Bene dico, quod vivit et prius infirmus fuerit, nam et nos, multo minores illo, infirmi sumus in illo, id est ad imitationem ejus multa patimur. Sed tamen, licet infirmi sumus, vivemus in illo, vel, cum illo ex virtute Dei, id est per eum habebimus potestatem [Col. 0091B] a Deo in vobis judicandis, et hic, et in futuro. Vel ita infirmi sumus in illo. Hoc non mutatur. Sed vivit cum eo, id est in simili beatitudine cum eo. Et hoc ex virtute Dei, quod tale est in vobis, id est in conscientiis vestris. Huic sensui concordat alia littera quae est erga vos, ubi habetur in vobis. Quasi dicat: Infirmi sumus in illo, id est multa patimur pro illo, vel ad imitationem ejus a perfidis, sed per hoc vivemus cum ipso ex virtute Dei, et ita infirmitas erga vos, credentes, id est penes vos. Quia, si a perfidis infirmabantur apud credentes, non erat haec infirmitas, sed profectus, quia hinc potentiores fiunt fideles. Mors ergo illata a perfidis, vita est erga credentes, quia virtute Dei resurgent, ut vivant cum Christo. Vosmetipsos. [Col. 0091C] Quasi dicat: Et quia ego non parcam, et puniendi potestatem habeo, ideo tentate, id est considerate per actus vosmetipsos, ut quisque seipsum consideret; considerate, inquam, si estis in fide, et si estis in fide, ipsi probate vos, an sitis in operibus bonis in quibus esse debent fideles. Deinde quasi se considerantibus ait, an non, etc. Quasi dicat: Ideo probate dico, quia an non cognoscetis vosmetipsos, scilicet quia Christus Jesus, ex priori institutione 140 est in vobis, per fidem et bona opera. Est utique, nisi forte reprobi estis, ab eo quod prius habuistis.

Spero autem. Quasi dicat: Cognoscetis Christum esse in vobis, nisi reprobi estis; sed, quidquid de vobis sit, spero quia ex vita, quam inter vos egi, [Col. 0091D] cognoscetis quia nos non sumus reprobi, nec a fide, nec a potestate; sed tamen oramus Deum, sine quo nihil boni habetur, ut nihil mali faciatis: econtrario pseudo volunt et orant de vobis. Et non oramus, ut nos pareamus probati, id est potentes in vobis exercendo potestatem in ultionibus, sed potius oramus, ut vos faciatis quod bonum est. Nos autem simus, id est pareamus, ut reprobi. Quasi dicat: Sine potestate, non habentes quid vindicemus. Hoc orat Apostolus, ut his bene agentibus, in eis corripienda non inveniat, et sic reprobi appareant: probati enim videntur, dum judicant peccatores. Si ergo non sint quos judicent cessante auctoritate, quasi reprobi [Col. 0092A] videntur. Attende quod ait oramus, ut nihil mali faciatis, sed boni. ⁜ (94) Intelligenda enim est haec gratia Dei, qua sola homines liberantur a malo, et sine qua nullum prorsus sive cogitando, sive volendo et amando, sive agendo faciunt bonum, non solum ut monstrante ipsa quid faciendum sit sciant, verum etiam ut praestante ipsa faciant cum dilectione quod sciunt. Hanc quippe inspirationem bonae voluntatis et operis poscebat Apostolus Corinthiis, cum dicebat: Oramus ne quid mali faciatis, etc. Quis hoc audiat et non fateatur a Domino Deo nobis esse ut declinemus a malo, et faciamus bonum? Non enim, ait Apostolus, monemus, docemus, sed oramus: quia sciebat haec omnia non valere, quae plantando et rigando faciebat in aperto, nisi pro [Col. 0092B] illis exaudiret orantem qui dat incrementum in occulto. ⁜ (95) Quidam vero dicunt nos non debere petere a sempiterna majestate, ut det nobis ambulare in via recta, et perseverare in mandatis, et placere illi in omni opere bono, et hujusmodi, quia, inquiunt, hoc totum in nostra potestate est constitutum, et ita benedictiones nostras quas super nos facimus fratres mei evacuant, exinaniunt, elidunt, et subscriptionem nostram quae est amen. Quid dicis, o nove haeretice? dicis quia non peccare in potestate sic haberemus, ut hoc sine adjutorio divinae gratiae implere possimus? Plane, inquit, liberum arbitrium ad hoc nobis sufficit. Quare ergo dixit Apostolus, oramus? poterat dicere, monemus, docemus, vel jubemus. Quod si diceret, certum diceret, [Col. 0092C] quia et voluntas nostra agit aliquid. Non enim voluntas nostra nihil agit, sed sola non sufficit. Maluit tamen dicere, oramus, ut ipsam gratiam commendaret, ut intelligerent illi quando non faciunt aliquid mali, non solum sua voluntate se vitare malum, sed adjutorio Dei implere quod jussum est. Ergo, quando praecipitur, agnoscite voluntatis arbitrium, quando oratur quod praecipitur, agnoscite gratiae beneficium. Utrumque enim in Scripturis habetur.

Non enim. Quasi dicat, habemus potestatem, sed ne putetur etiam injuste damnari posse, subdit: Non enim. Quasi dicat: Non valemus injuste uti illa potestate. Non enim possumus aliquid adversus veritatem, [Ambrosius] hoc dicit quia non data est [Col. 0093A] potestas contra justitiam, scilicet ut arguat bene viventem, sed pro veritate tuenda, scilicet ut vindicent legis inimicum. Gaudemus enim, quasi dicat: Non possumus contra veritatem, et hoc effectus indicat. Gaudemus enim; quasi dicat: Nos sumus infirmi, id est non exercentes potestatem, cum nihil puniendum. Vos autem potentes estis, scilicet non timentes judicium, quia bene agentes et vitia vincentes a vobis repellitis vindictam. Et non solum gaudemus, sed etiam oramus hoc, scilicet, vestram consummationem, id est ut in omnibus perfecti sitis; et quia hoc volo et oro, ideo absens scribo vobis ut praesens non agam, in vobis durius, quam volo: quod utique possem, si mala faceretis, secundum potestatem ligandi et solvendi, quam Dominus dedit mihi [Col. 0093B] in aedificationem, et non in destructionem vestram, id est ut vos aedificemini, non destruamini. Nec Apostolus destruit, si quandoque arguit. Non enim destruuntur qui arguuntur ut corrigantur, sed correcti aedificantur. De caetero. Quasi dicat: De malefactis hucusque correxi vos, de caetero autem, fratres, gaudete, id est hoc agite unde gaudium sit, et ut gaudeatis, estote perfecti in fide, et vos majores exhortamini, ad idem minores; et vos minores idem sapite, cum majoribus, et universi, scilicet major et minor simul, pacem habete, ne sit prior discordia inter vos. Et si haec feceritis, Deus dilectionis et [Col. 0094A] pacis, id est Christus, qui ait: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIII) ; et item: Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem (Joan. XIII) , erit vobiscum, id est adjuvans vos. Et, ut pax sit inter vos, salutate vosipsos invicem in osculo sancto, non doloso, et sic debetis facere, quia ita sancti omnes optant, et ego impero. Et hoc est quod subdit: Salutant vos omnes sancti desiderantes, et quasi mecum dicentes hoc, scilicet gratia Domini nostri Jesu Christi, id est Christus gratis condonans peccata, per quod justificamur et salvamur; et charitas Dei, id est Deus Pater charitatem dans vobis, [Ambrosius] cujus dilectio misit Christum, cujus gloria salvat; et communicatio sancti Spiritus, id est Spiritus sanctus qui est communis Patri et Filio, [Col. 0094B] amborumque unio, sit cum omnibus vobis, tam correctis ut perseverent, quam incorrectis ut corrigantur. Vel, communicatio sancti Spiritus cum omnibus vobis, id est Spiritus sanctus ita sit vobiscum, ut communicet et conferat vobis et gratiam Christi, et charitatem Dei. Ut enim possideamus gratiam salutis quam Christus donat, communicatio facit Spiritus sancti. Hic enim dilectos a Deo et salvatos gratia Christi tuetur. Trinitatis hic complexio est et unitas potestatis. Et est dicere: Tota Trinitas sit vobiscum dans gratiam de commissis et charitatem, ut trium perfectio consummatio sit hominis in salutem. Amen.

Galatae sunt Graeci. Hi verbum veritatis primum ab Apostolo acceperunt; sed post discessum ejus tentati sunt a falsis apostolis, ut in legem et circumcisionem verterentur. Hos Apostolus revocat ad fidem veritatis, scribens eis ab Epheso.

[Col. 0094C] Paulus Apostolus, etc. Hanc Epistolam scribit Apostolus Galatis. Galatae autem sunt Graeci. Galli enim in quamdam Graeciae provinciam olim venientes Graecis se miscuerunt. Unde illa provincia prius Gallograecia, deinde Galatia appellata est. Unde, cum Graeci acuti ingenii sint, illi tamen Galatae stulti, et ad intelligendum tardiores erant, sicut et indociles Galli. Hi veritatem fidei et doctrinae ab Apostolo acceperant, sed post, ut judaizarent, a pseudoapostolis tentati 141 sunt, multis modis eis persuadentibus ut legem Evangelio adderent. [Ambrosius, Hieron.] Asserebant enim Christi fidem sine carnalibus observantiis non sufficere ad salutem, et Petrum et Jacobum et alios qui cum Domino fuerant legis observantias cum Evangelio miscuisse; ipsum [Col. 0094D] quoque Paulum aliud in Judaea facere, aliud in gentibus praedicare. His atque hujusmodi Galatas subverterunt, adeo ut eis assentientes in legis observantias transirent. Ideo hos Apostolus revocat ad veritatem fidei Christianae, et doctrinae evangelicae, scribens eis ab Epheso de gratia de qua et Romanis scripsit, legem similiter venerantibus, [Hieron.] sed Romanis tanquam sapientibus, altiori sensu et profundioribus usus est argumentis; istis vero velut minus sapientibus usus est moderato sermone: [Col. 0095A] quibus etiam dicit: O insensati Galatae, ut sic eos revocaret. Est ergo intentio Apostoli in hac Epistola Galatas, versutiis pseudoapostolorum circumventos, ad fidei religionem et Evangelii veritatem reducere. Modus talis: Salutationem praemittit, ubi contra detractores et de operibus legis gloriantes, de sua dignitate et Christi gratia breviter tangit, commendans personam suam quam pseudo deprimebant; post salutationem, de levitate eos redarguit, post personam suam latius commendat; deinde legem multis modis improbat, dicens eam non esse tenendam post Christum, quia non solum non proficit ad justitiam et salutem, sed etiam officit; tandem commendat Evangelium et fidem Christi, quod sufficit ad salutem. [Ambrosius] Praemittens autem salutationem, [Col. 0095B] prius commendat personam suam, dicens:

Paulus apostolus, non electus vel missus ab hominibus, scilicet ab Anania, ut quidam dicebant: vel ab aliis, ut quidam ab apostolis electi et missi fuerunt, et a Judaeis pseudoapostoli; neque constitutus per hominem purum, sed per Jesum Christum et Dominum Patrem, id est a Deo Patre constitutus est per Filium, qui est salvator et rex. Non ergo contrarius est Deo a quo per Filium electus est et missus, ut dicitur in destructionem legis. ⁜ (1) Imponebatur enim illi quod contraria Deo praedicaret, eo quod legem a Deo datam desereret. Vel ita, neque constitutus per hominem Christum, id est per Christum ex parte hominem, id est mortalem; sed [Col. 0095C] per eum jam Jesum, id est ex omni parte immortalem jam suscitatum, qui non ut homo paulatim homines, sed totum simul eum per spiritum docuit; ut per hoc sit major, per quod videbatur esse minor. Caeteri autem apostoli videbantur esse majores, quia priores; iste minimus, quia novissimus. Sed inde apparet dignior, quia priores constituti sunt per Christum adhuc ex parte hominem, id est mortalem; novissimus vero Paulus per Christum jam totum Dominum, id est ex omni parte immortalem, et Dominum Patrem, qui hoc fecit per Filium. [Augustinus] Atque ut aperiret cum dixerit, neque per hominem, subdit: qui suscitavit eum a mortuis. Et ita dignius constituit me per immortalem Christum, quam alios per mortalem: propter immortalitatem [Col. 0095D] jam non homo dicitur Christus Deus; propter substantiam vero naturae humanae, in qua ascendit in coelum, etiam mediator Dei et hominum homo Christus Jesus dicitur. Paulus, inquam, et fratres qui mecum sunt, dolentes de vestra seductione. Testes veritatis meae, quibus oportet vos credere. Et non pauci, sed omnes. Hoc ideo dicit, quia facile intelligit se errasse, qui a multis reprehenditur. Hi ergo omnes mecum mandant, Ecclesiae Galatiae, hoc scilicet: gratia sit vobis, id est remissio peccatorum, et pax mentis et reconciliatio ad Deum: et non aliunde, nisi a Deo Patre et Domino nostro Jesu Christo, qui non est minor Patre, quem injuriose aequatis legi, [Col. 0096A] dum ipsum sine lege ad salutem non sumcere asseritis, sicut nec legem sine eo. Sed ab ipso sine lege gratia est et pax, a quo secure quaerenda est, quia ipse est qui dedit, id est sponte obtulit, quia non est alius qui posset aperire librum, nisi Leo de tribu Juda (Apoc. V) , semetipsum, quia non erat digna hostia offerri pro peccatis nostris delendis, qui est initium salvationis. Quem ergo locum habet lex? nullum penitus. Dedit etiam ad hoc, ut eriperet, quasi vi quadam nos peccatis irretitos, qui rei eramus sub lege, de saeculo, id est de conformitate mundi hujus qui nos allicit, id est malorum quae in mundo committuntur: cujusmodi sunt insipientia, spurcitia, et infirmitas, a quibus nos eripit ille qui est sapientia, sanctitas, et fortitudo. [Hieron.] Saeculo [Col. 0096B] dico praesenti, tanto plus capit nos dilectio, cum aeterna non videantur, et nequam, quod scilicet ad nequitiam trahit. Attende quod praesens saeculum dicitur nequam, non ideo quod mundus iste, creatus a Deo, malus sit; sed, quia in eo fiunt mala Ex hoc sensu dicitur: Dies mali sunt, dies Jacob pessimi, mundus in maligno positus, tempora periculosa, saltus quoque qui sunt pleni latronibus, et gladius quo cruor effunditur, et calix quo venenum temperatur, mala dicuntur, quia non solum tempora, sed etiam loca et instrumenta malorum traxerunt infamiam quae in eis fiunt. Ita et saeculum dicitur nequam, a quo Christus nos eripit. Et ut sit firmus quod de Christo dicit, subdit: Secundum voluntatem. [Col. 0096C] Quasi dicat: Quod Christus dedit se et eripit nos, non est pro meritis nostris factum; sed secundum voluntatem Dei Patris nostri, id est secundum benevolentiam Dei qui creavit nos, et bebenevolus est. Cui, scilicet Christo et Deo Patri uni in essentia est gloria: de hac redemptione, in saecula saeculorum, id est semper. Quasi dicat: Hoc testantur praesentes, et futuri testabuntur. Amen. Hoc confirmationis nota est. Attende quod in hac salutatione praelibavit Apostolus et commendationem sui, et quid possit gratia Dei, et quod lex nil confert.

Miror, etc. Hic de levitate eos reprehendit, quia ab Evangelio indiscrete transierunt ad legem. Et quia Galatia translatio dicitur, congrue ex ipso nomine, hujus reprehensionis occasionem sumit. Quasi dicat: [Col. 0096D] Cum haec praedicta bona ex Christo sint, miror quia prius bene instructi fuistis, quod sic, id est tam vehementer, et tam cito, id est tam brevi tempore, quasi insensati a pseudo transferimini, id est ultra Christum in legem ferimini. [Ambrosius] Unde miror? quia mirum est de laetitia confugere ad exitia, cum paulatim proficiendum sit. A quo autem et in quid transferuntur, ostendit subdens: Ab eo scilicet Deo, id est a fide ejus, qui vos aversos vocavit, per praedicationem in gratiam Christi, id est in bona gratuita quae Christus dat. Transferemini in aliud Evangelium, in legem quae putatur Evangelium; et est contra meam praedicationem, secundum quod [Col. 0097A] pseudo eam servari docent; tamen, secundum veritatem spiritualis intelligentiae non est alia. Unde subdit: quod tamen Evangelium, id est lex, non est aliud secundum spiritualem intelligentiam, nec vobis aliud videretur, nisi sint, id est essent aliqui qui vos conturbent, id est conturbent purum fontem vestri sensus. [Augustinus] Hi erant pseudoapostoli qui dicebant aliud Evangelium esse legem Moysi quam Christi Evangelium: et hoc ad invidiam Apostoli. Et illi tales volunt convertere, id est ad hoc tendunt ut convertant Evangelium Christi penitus in legem, id est spiritualia convertere volunt in carnalia. Sed licet. Quasi dicat: Ipsi ad hoc tendunt. Sed licet nos apostoli, non dico de illis tamen, aut angelus malus, vel bonus, veniens de coelo, ut credibilior [Col. 0097B] sit, evangelizet vobis, id est annuntiet vobis aliquid quod putetur bonum: quod sit non dico plus, sed praeter quam illud est quod evangelizavi vobis, fide verum, usu honestum, fide commodum, anathema sit. Nota quod non ideo ait, nos, vel angelus, qui bonus potest intelligi, quod hoc contigerit unquam, sed adeo certus est de veritate Evangelii sui, quod etiam angelus si aliud nuntiaret, non crederet sed anathematizaret. Attende etiam quod non ait plusquam accepistis, sed praeter quam accepistis. Nam, si illud diceret, sibi ipse praejudicaret, qui cupiebat venire ad quosdam quibus scribebat, sicut ad Thessalonicenses, ut suppleret quae illorum fidei deerant. Sed qui supplet, quod [Col. 0097C] minus erat addit, non quod inerat tollit. Qui autem praetergreditur fidei regulam, non accedit in via, sed recedit a via. Sicut, etc. A majori infert. Quasi dicat: Quandoquidem vos vel angelum excommunicarem, magis pseudo excommunicandi sunt: et hoc est, sicut modo praedixi, de vobis vel angelo, et nunc iterum dico de istis, scilicet pseudoapostolis, scilicet quod si quis illorum, etc. Vel ita, et sicut olim praesens vobis praedixi, et nunc absens iterum dico, quod si quis generaliter quicunque sit evangelizaverit vos praeter id quod accepistis a me, anathema sit. ⁜ (2) Quare hoc? Quia aliud evangelizans de privato vult pluere, non de medio: et hoc forte homo carnali nebula praepeditus, etiam a fonte communi ad propriam suam falsitatem reductus, possit facere, [Col. 0097D] nunquam et angelus. Vere, si angelus de proprio fluens in paradiso non esset auditus, non praecipitaremur in mortem: media aqua posita erat omnibus praeceptum Dei, aqua quodammodo publica erat, et sine fraude, sine labe, sine coeno fluebat. Sed venit angelus de coelo lapsus, species factus, quia insidiose jam venenum spargere cupiebat, et emisit venenum de proprio: locutus de suo; Gustate, et eritis sicut dii (Gen. III) : et illi appetentes quod non erant amiserunt quod acceperant. ⁜ (3) Hic videndum est quomodo dicatur anathema. Hoc verbum pro maledicto ponitur, et vulgo dicitur devotatio. Nam devotare se quanquam nemo fere dicit nisi maledicens. Unde illud [Col. 0098A] est: Et anathematizavit eum, et civitates ejus: et vocatum est nomen loci illius anathema. Hinc dictum est ut anathema detestabile aliquid et abominabile videatur. Ut enim nil inde victor in usus suos auferret, sed totum in poenam luendam vocaret, hoc erat anathematizare, quod vulgo dicitur devotare. Origo autem hujus verbi est in Graeca lingua ab his rebus quae votae et persolutae, id est promissae et redditae sursum ponebantur in templis; et est dictum apo tou anathene, id est sursum ponere.

Modo enim. Quasi dicat: Ideo dico ut sit anathema aliud evangelizans, quia suadeo ego modo hominibus an Deo, id est ad honorem hominum ante Dei, non hominum, sed Dei quaero honorem. Ideo dicit, modo, quia olim, dum dixit hominem ex lege justificari, hominis gloriam et inutilem Dei gratiam [Col. 0098C] praedicavit. [Ambrosius] Hic etiam innuit hoc facere illos seductores, scilicet pseudo, ut laudarentur a Judaeis, quos non timet offendere Paulus pro gloria Dei: quo veniente, cessat lex. Unde subdit: Aut quaero hominibus placere, sicut quando litteras a principibus sacerdotum ad occidendum Christianos accepi? non; quia si adhuc hominibus placerem, id est placere vellem ut tunc volebam, non essem servus Christi: quod modo sum. Et ideo eos excommunico. ⁜ (4) Attende quod ait, si hominibus placerem, etc. Ex his enim verbis quidam putant sibi in bene vivendo sufficere conscientiam, et quid de his existimet alius, non valde curant; sed conscientia coram Deo est necessaria; conversatio autem coram proximo. [Col. 0098D] Quae si negligentius agitur, laedit exemplo, ut verbi gratia, si quis bonae conscientiae coram infirmo in idolio comedat, quamvis recte credens hoc faciat, tamen perturbatur infirmi conscientia. Quid autem prodest si venter conscientiae tuae hausit aquam puram, et ille de tua negligenti conversatione bibit turbatam? Alii aquam turbas, pascua conculcas, sed attende ne tibi aquam turbes negligentia conversationis tuae. Unde alibi ait Apostolus: Placete omnibus per omnia, sicut et ego omnibus per omnia placeo (I Cor., X) . Item: Sine offensione estote Judaeis et gentibus et Ecclesiae Dei (ibid.) . Item: Providemus bona, non solum coram Deo, sed [Col. 0099A] etiam coram hominibus (Rom., XII) . Dicet ergo mihi aliquis: Expone mihi quomodo intelligam ista quae diversa atque contraria videntur, videlicet quod hic ait Apostolus: Si hominibus placerem etc.; et: Placete hominibus, etc. Si tranquillius audias, si tibi ipsi aquam tuae mentis non perturbes, quantum potero, fortassis exponam. Sunt ergo homines temerarii judices, detractores, susurrones, murmuratores, quaerentes suspicari quod non vident, quaerentes etiam jactare quod non suspicantur. Contra tales sufficit testimonium conscientiae nostrae, neque etiam in aliis quibus placere volumus, gloriam nostram quaerimus vel quaerere debemus; sed illorum salutem, ut nos bene ambulantes imitando non errent: etenim non nos, sed Dominum laudent, qui [Col. 0099B] nos tales fecit. Nunc ergo utilitatem vel gloriam nostram quaerimus, cum placere hominibus volumus; sed gaudemus eis placere, quod bonum est, propter illorum utilitatem, non propter nostram dignitatem. ⁜ (5) Itaque Apostolus, et non se hominibus recte placere dicebat, quia in eo ipso ut Deo placeret intuebatur, et placendum esse hominibus recte praecipiebat, non ut hoc appeteretur tanquam merces recte factorum, sed quia Deo placere non posset, qui non se his quos salvos fieri vellet, imitandum praebet. ⁜ (6) Et sicut in Apostolo ista contraria videbantur, sic et in Evangelio illa contraria videntur. Dixit enim: Luceant opera vestra coram hominibus, etc. (Matth. V) . Et item: Nolite facere justitiam vestram coram hominibus, etc. (ibid.) . Ubi illos arguit qui ita [Col. 0099C] ventilant opera sua, ut finem bonorum operum suorum in laude hominum ponant; eamdemque laudem, quasi pro mercede computant operum suorum. Ideo ait, ut videamini ab eis (ibid.) . Quasi dicat: Nolite sic facere coram hominibus quidquid boni facitis, ut videamini ab eis, id est ut ipse sit finis boni vestri videri ab eis: nolite hic facere finem, ultra porrigite intentionem.

Notum enim. [Ambrosius] Quasi dicat: Ideo, non suasero, id est non placeo hominibus, sed hujusmodi excommunico, quia Evangelium quod praedico non est secundum hominem: quod ita ait: Notum vobis facio, fratres, Evangelium quod evangelizatum est a me, non est secundum hominem, docentem me, [Col. 0099D] vel mittentem. Hoc dicit, ne forte dubitent. Et respicit hoc ad id quod supra dixit, suam personam commendans, scilicet non ab hominibus, neque per hominem. Et vere non est ab homine. Neque ego accepi illud ab homine, ut nemo me eligeret ad evangelizandum, vel mihi injungeret. Neque didici ab homine docente me: sed per revelationem Christi Jesu, id est per Christum Jesum, omnia clara esse ostendentem. Audistis enim. Quasi dicat: Vere non didici ab homine, quia neque ante conversionem, neque post: quod non ante, vos ipsi scitis ex factis illius temporis. Audistis enim conversationem meam aliquando, scilicet dum infidelis eram, quam habui [Col. 0100A] in Judaismo, scilicet dum Judaice vivebam, scilicet quoniam supra modum aliorum, prosequebar, fugando Ecclesiam Dei, id est Christianos, et expugnavi illam, id est fideles affligebam poenis in corpore, et proficiebam in Judaismo, implendo legem et defendendo eam. Proficiebam dico supra multos, non dico senes, sed coaetaneos meos, qui plus laborabant quam senes: et non dico supra multos proselytos, sed quisunt in genere meo, scilicet Judaeorum: et qui prius in illis legalibus tamen valui, jam illa reliqui: ideoque vos meo exemplo ab eisdem recedite. Abundantius. Quasi dicat: Proficiebam in Judaismo super alios; ego dico etiam abundantius, aliis existens in exemplum, aliis aemulator, id est imitator paternarum traditionum, quas scilicet boni patres addiderunt, [Col. 0100B] ut mearum, quia eas quasi proprias mihi feci, eis studiose serviens, in quo arbitrabatur obsequi Deo. Habebat enim Apostolus zelum Dei, sed non secundum scientiam. [Ambrosius] Et praevidit Deus ejus voluntatem, vel aemulationem, sed deesse scientiam: et praevidit eum idoneum, quia qui tam fidus erat in re minima, constantior esset in re maxima. Et ideo, scilicet ut constantior esset in re maxima, praevenit eum vocando per gratiam.

Cum autem placuit. Quasi dicat: Ante conversionem apparet me non didicisse, sed nec post didici ab homine Evangelium, sed a Deo tantum. Et hoc est quod ait: Cum autem placuit ei, scilicet Deo, qui pro placito suo fecit, non pro meo merito, qui me segregavit, ad litteram, de utero matris meae, ut in me, id est in mea conversione, revelaret Filium suum, id est ostenderet quantae potentiae et bonitatis esset Filius suus. Vel, revelaret Filium suum in me, [Col. 0100D] id est in mea intelligentia, vocavit me de mala via in bonam, non per meum meritum, sed per gratiam suam, et ad hoc utique vocavit, ut evangelizarem illum, id est Filium, in gentibus. Et ipse utique qui me nasci fecit, ad hoc ducere me potuit. Ante enim quam aliquis nascatur, scit Deus quis futurus sit et qualis. Unde de Jeremia legitur: Priusquam te formarem in utero, vocavi te (Jer. I) . Qui ergo praescit futuros antequam sint, cum vult nasci facit ut sint; et jam natos quos vult per gratiam vocat, ut justi sint, sicut Paulum vocavit per gratiam ut annuntiaret Christum. Ut ergo totum ostenderet esse a Deo, scilicet quod est, et quod justus est, ait: segregavit [Col. 0101A] et vocavit. Continuo, etc. Quasi dicat: Vocavit me, et revelavit Filium suum, et continuo praedicavi ut instructus a Deo: et ideo non aliud tenendum quam praedico, nec hominibus credendum, sed Deo qui me vocavit: et hoc est quod ait, continuo non acquievi, etc. Vel mystice potest intelligi illud, segregavit me de utero matris meae. Mater enim intelligitur Synagoga; uterus matris et secretarii, sunt Pharisaei, de numero quorum segregatus est. Et est: Cum autem placuit ei, qui me segregavit de utero matris meae, id est de numero Pharisaeorum, qui erant secretarii Synagogae, ut revelaret Filium suum in me, vocavit me per gratiam suam ad hoc, ut evangelizarem illum in gentibus. Hoc non mutatur. Et ego continuo non acquievi: [Col. 0101B] non ait, non continuo acquievi quasi non tunc, sed post acquieverit; sed ait, continuo non acquievi carni et sanguini, id est vitiis: sed potius respui vitia. Vel per carnem et sanguinem accipit propinquos genere, scilicet Judaeos, quibus non consensit in legis observationem et Christianorum persecutionem. Nec veni Hierosolymam ad antecessores meos apostolos, id est qui ante me crediderunt: et ita constat, quod non ab eis didici Evangelium, cum ad eos non venerim, quia non erat opus electo a Deo. Sed abii praedicare Evangelium, in Arabiam, ubi nullus apostolorum praedicaverat. Et iterum reversus sum Damascum, ubi ipse adhuc rudis praedicaverat. Deinde post annos tres veni Hierosolymam videre Petrum, non discere aliquid ab eo, sed videre eum propter [Col. 0101C] affectum apostolatus, et ut Petrus sciret me fore sibi coapostolum. Et apud eum diebus quindecim mansi, receptus ab eo ut verax et coapostolus. Per hoc ostendit se nullo modo dissentire ab aliis apostolis, ut susurrabant sui aemuli.

Alium autem apostolorum neminem vidi. Et ita constat quod nec ab aliis didici. Neminem vidi, dico, nisi Jacobum fratrem Domini. Hic est Jacobus minor, qui dictus est frater Domini, ideo quia hic Jacobus filius fuit Joseph, qui pater Jesu dictus est; sed non est hoc ratum, cum Joseph virgo fuisse credatur. Alia ergo causa quaerenda est quare frater Domini dictus sit, sicut Joseph, et Simon, et Judas. Unde et in Evangelio dicitur: Ecce [Col. 0101D] pater tuus et mater tua, et fratres tui, etc. (Matth., XII) . ⁜ (7) Ut ergo liqueat quare fratres dicantur, sciendum quod Maria mater Domini, Joachim et Annae filia fuit, quae nupsit Joseph: et ita Joseph fuit putativus 143 pater Christi. Mortuo autem Joachim Cleophas frater Joseph eamdem Annam accepit uxorem, et genuit ex ea filiam quam vocavit Mariam, quae nupsit Alphaeo, qui genuit ex ea quatuor filios, scilicet Jacobum, Joseph, Simonem, Judam. Mortuo autem Cleopha, quidam Salome eamdem Annam duxit, et generavit ex ea filiam, nomine Mariam, quae nupsit Zebedaeo, et habuit ex ea filios, scilicet Jacobum, qui dictus est major, et Joannem evangelistam. [Col. 0102A] Tres igitur viros Anna habuit et tres filias. Nunc videndum est quare Jacobus Alphaei, et minor dictus sit, et frater Domini. Minor dictus est ad differentiam Jacobi Zebedaei, qui major est dictus, non secundum tempus, sed quia prius secutus est Dominum. Itaque Jacobus Alphaei minor dictus est, quia eo posterius Christo adhaesit. Frater vero Domini dictus est, ut quibusdam placet, quia filius fuit materterae Christi, [Beda.] vel propter similitudinem sanctitatis, vel potius quia nepos fuit patrui Christi, id est Cleophae. Hebraei enim germana consanguinitate ex parte patrum conjunctos, fratres vocant. Unde Hieronymus ⁜ (8) fratres Domini dicit intelligi hunc Jacobum, et fratres ejus, his verbis: Quidam sequentes deliramenta apocryphorum [Col. 0102B] suspicantur fratres Domini foris stantes esse filios Joseph de quadam muliercula; sed consobrinos fratris Salvatoris hic intelligere debemus, scilicet filios Alphaei et materterae ejus matris Jacobi minoris, et Joseph, et Judae. ⁜ (9) Quatuor enim modis in Scripturis divinis fratres dicuntur, scilicet natura, gente, cognatione, affectu: natura, ut Esau et Jacob; gente, ut omnes Judaei fratres dicuntur inter se. Unde in Deuteronomio: Si enim is fratrem qui est Hebraeus, etc. (Deut. XV) . Et item: Constitue super te principem quem Dominus elegerit, eum qui sit de fratribus tuis (Deut. XVIII) . Porro cognatione fratres vocantur qui sunt de una familia, cum ex una radice turba diffunditur; secundum quod Abraham in Genesi fratrem appellaverat Lot, dicens: [Col. 0102C] Non sit rixa inter me et te, quia fratres sumus (Gen. XIII) : et Jacob et Laban dicuntur fratres. Affectu etiam fratres dicuntur, secundum quod omnes Christiani fratres vocantur, ut ibi: Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . Et Dominus ait: Vade, et dic fratribus meis (Joan. XX) . [Augustinus] Porro in commune omnes homines fratres dicuntur, quia ab uno parente nati sunt. Illos ergo fratres Christi appellatos intelligo cognationis privilegio. Jacobus frater Domini, vel ex filiis Joseph de alia uxore, vel ex cognatione Mariae matris ejus debet intelligi.

Quae autem nunc scribo vobis de me, ecce omnibus patet quia non mentior. Et hoc dico coram Deo, id est teste Deo. Jurat Apostolus ut credatur quod dicit quod proficit istis. ⁜ (10) Necessitate compulsus jurat, quia nisi hoc faceret, non crederent ei, quibus non expedit ut non credant, imo expedit ut credant. Et video quia plus est hoc quam, est, est; non, non; sed hoc quod amplius est, a malo est [Col. 0103A] (Matth. V) : et si non a malo jurantis, a malo est non credentis. Ideoque non ait, si quis amplius facit, malum est; sed, quod amplius est, a malo est. Deinde veni praedicare in partes Syriae, et Ciliciae. Eram autem ignotus facie, id est praesentia corporis, Ecclesiis Judaeae, quae erant in Christo, id est in fide Christi, per quod patet quod nec Ecclesiae Judaeae me docuerunt, quae scilicet erant per se, non ammistae Ecclesiis gentium. Tantum autem habebant auditum de me, id est quod de me audierant, memoriae mandaverant, hoc, scilicet quoniam qui persequebatur nos aliquando, scilicet dum infidelis orat, nunc evangelizat fidem Christi, quam aliquando expugnabat. [Augustinus] Et quia de re difficili magna nascitur admiratio, subdit: Et in [Col. 0103B] me, id est in mea conversione clarificabant, vel magnificabant Dominum, id est magnificum praedicabant, qui gratia sua me convertit: vel clarificabant Deum in me, id est meo exemplo praedicantes, vel gratias agentes Deo, in quo eis profui.

Deinde post annos quatuordecim a Christi passione, qui fuerunt post praedicationem Syriae et Ciliciae, cum quaestio esset de lege utrum tenenda esset an non, iterum ascendi Hierosolymam, non ait, ivi, sed ascendi, pro situ terrae. Ascendi, dico, cum Barnaba, qui de Judaeis erat. Assumpto Tito, qui de gentibus. Quasi dicat: Hinc inde testes habui, quibus patet falsum esse me aliud gentibus, aliud Judaeis praedicare. Ascendi autem, non solum mea dispositione, sed secundum revelationem Dei. Et non dico didici ab illis tanquam a majoribus, sed contuli [Col. 0103D] cum eis, tanquam amicis et paribus Evangelium Christi, quod praedico in gentibus. Hic fecit pro assertione praedicationis, quia multis erat scrupulus in doctrina Apostoli, perturbantibus Judaeis. [Hieronymus] Per hoc ergo quod ait, et contuli cum illis, ostendit se non habuisse securitatem Evangelii, nisi auctoritate Petri esset et aliorum roboratum. ⁜ (11) Apostolus enim Paulus post Christi ascensionem, de coelo vocatus, si non apostolis communicaret, et cum eis Evangelium conferret, quo ejusdem societatis esse appareret, Ecclesia illi omnino non crederet, sed cum cognovissent eum hoc annuntiantem quod [Col. 0104A] illi, et in eorum communione et unitate viventem, accedentibus etiam per eum talibus signis, qualia et illi operabantur, ⁜ (12) ita eum Domino commendante auctoritatem meruit, ut verba illius sic audiantur in Ecclesia, tanquam in illo Christo verissime locutus audiatur; sicut ipse dixit: Non pro his, inquit, tantum rogo, id est pro discipulis qui cum illo tunc erant, sed et pro eis qui per verbum eorum credituri sunt in me (Joan. XVII) : ubi omnes suos intelligi voluit, non solum qui tunc erant, sed etiam qui futuri erant; quotquot enim postea crediderunt in eum, crediderunt per verbum eorum, scilicet apostolorum, id est per Evangelium. Quisquis enim in Christum credit, Evangelio credit: quod dictum est esse verbum eorum, quia ab eis [Col. 0104B] est primitus ac praecipue praedicatum. Jam enim ab ipsis praedicabatur, quando per revelationem Christi ipsum verbum eorum Paulus accepit, et per hoc verbum, et si non per eos. Cum accepisset a Deo illud, credidit Paulus: unde et contulit cum illis Evangelium, et dextras accepit, quia illud verbum cum eis, etsi non per eos habuit. ⁜ (13) Ipsa enim collatio unam doctrinae speciem excussa omni leprae varietate monstravit. Leprosi enim quos Dominus in Evangelio curasse legitur, et misisse ad sacerdotes ut se eis ostenderent, non absurde intelliguntur, qui scientiam verae fidei non habentes, varias doctrinas profitentur erroris. Nulla porro falsa doctrina est, quae non aliqua vera intermisceat.

Vera ergo falsis inordinate permista in una doctrina [Col. 0104C] significant lepram, quae unius corporis colorem diversis locis variat atque maculat. ⁜ (14) Ut ergo Apostoli praedicatio ab omni corruptionis lepra libera monstraretur, cum aliis apostolis contulit Evangelium. Aliter enim non crederet Ecclesia ei qui non fuerat cum Domino. Seorsum autem. Quasi dicat: Contuli cum illis Evangelium: sed seorsum, [Hieronymus] id est separatim. Contuli cum his qui videbantur aliquid esse, id est alicujus auctoritatis, non publice coram omnibus, ne fidelibus ex Judaea, qui putabant legem esse servandam, fidei scandalum nasceretur. [Augustinus] Seorsum etiam illis exposuit Evangelium, cum jam exposuisset coram omnibus: non ideo quod aliqua falsa dixerit, ut [Col. 0104D] seorsum paucioribus vera diceret; sed propter infirmos qui non possunt omnia capere, quibus aliqua tacuerat dicenda perfectis. Aliquando enim aliquid veri tacere licet. Ne forte. Quasi dicat: Contuli cum eis, ne forte in vacuum currerem aut cucurrissem, id est ne putarer praedicasse inutiliter. Praedicationis vero opus appellat cursum, pro torrenti eloquio: sed neque. Quasi dicat: Non solum in collatione probatus sum, sed etiam Titus qui mecum erat, cum esset gentilis. Neque compulsus est, rationibus eorum circumcidi, id est non potuit extorqueri a me ut circumcideretur, sed susceptus est ab apostolis in societate incircumcisus. Cur ergo [Col. 0105A] vultis, vos Galatae, circumcidi? cur ultro a gratia recedentes ad legem transitis? Sed propter, etc. Quasi dicat: Non solum Titus non est compulsus circumcidi, sed neque ad horam, in aliquo, cessimus, quasi convicti de lege, subjectioni eorum, ut eis subjiciamur, qui legalia saluti necessaria praedicabant. Cum autem alibi cesserit, ut in circumcisione Timothei, cur non hic cessit? Respondet et ait: Propter falsos fratres, qui se fingunt amicos, subintroductos, [Ambrosius] id est in locum ubi erant apostoli, latenter introductos a Judaeis. Quod enim infideles per se non poterant, per falsos fratres moliebantur; quos sub specie religionis immiserant, ut explorarent quae libertas esset nobis in fide Christi. Unde subdit: Qui, scilicet falsi fratres, subintroierunt, [Col. 0105B] id est sub habitu pacis et humilitatis introierunt; aliud quaerendo, aliud fingendo, explorare libertatem nostram, ut scilicet accusarent libertatem nostram, quam habemus in Christo Jesu, id est in fide Christi, non ut eam tenerent, sed ut aliqua contentione ab ea nos redigerent in servitutem legis, id est in carnales observantias, a quibus liberati sumus per fidem Christi. Quod si esset, veritas Evangelii apud gentes non maneret, sed omnes 144 judaizarent. Et ideo hic ubi assertionem praedicationis suae conferebat, nullatenus voluit cedere, ut veritas praedicationis monstraretur. Et nota quia in his omnibus se commendat, et legem non tenendam comprobat. Unde subdit:

Ut veritas, etc. Quasi dicat: Ideo in nullo cessimus, ut ita veritas Evangelii permaneret apud vos. Veritas enim Evangelii, Christi est gratia. Ideo enim hic non cessit circumcidendo Titum, ne occasionem daret eis, qui sine illa circumcisione dicebant, credentes salvos esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc etiam Paulum sentire jactabant. Ibi vero ubi non obfuit, circumcidit Timotheum pro scandalo Judaeorum, ne Judaeis sic videretur circumcisionem detestari, sicut idololatria detestanda est: cum illam Deus fieri praeceperit, hanc Satanas [Col. 0105D] persuaserit. Ideo ergo non fecit in Tito quod in Timotheo, ut ostenderet illa sacramenta nec tanquam necessaria debere appeti, nec tanquam sacrilega debere damnari. Vel secundum aliam litteram. Quidam enim Latini codices non habent neque, secundum quod ita potest legi. Quasi dicat: Titus non est compulsus circumcidi, sed alibi ad horam cessimus subjectioni, ut in circumcisione Timothei. Reddit autem causam quare compulsus est facere quod nolebat, scilicet pro scandalo Judaeorum, praeveniens calumnias falsorum fratrum, qui parati erant commovere seditionem, si illum filium Judaeae incircumcisum ordinaret episcopum: et hoc est quod ait, cessimus, dico, propter falsos fratres qui subintroierunt in locum ubi ego cum Timotheo et aliis [Col. 0106A] eram, qui introierunt explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Jesu, id est ut nos redigerent in servitutem legis: quod cum facere nequirent, populum contra nos excitare moliebantur: et ideo cessimus subjectioni eorum, circumcidendo Timotheum; ad horam cessimus, ita ut veritas Evangelii permaneret apud nos, quae habet quod neque circumcisio aliquid confert, neque praeputium, sed fides: hoc enim erat apud Judaeos, quia credentes circumcidebant filios suos. Attende diligenter quod Ambrosius illam litteram improbat, qua dicitur nec ad horam cessisse, cum dicat se cessisse, nec ad horam, ita dicens: Titum supra dixit, non esse compulsum circumcidi. Et subjicit dicens: Sed propter subintroductos falsos fratres, etc., quibus [Col. 0106B] verbis quid jam sonat nisi quia ad horam cessit propter illos? Si autem propter illos falsos fratres non cessit, sicut legitur in quibusdam codicibus, non voluntate non cessit; nam cessurum se significavit, si illi non essent; sed propter illos subintroductos falsos fratres non cessit. Si ergo cedendum non fuit, quare falsi fratres dicuntur, quorum beneficio non fecit quod faciendum non erat? Ergo si hoc est, beneficium praestiterunt Apostolo, quia horum causa non cessit, cum Ecclesiae non deberet. Cur igitur exploratores dicti sunt, si hoc illum facere volebant quod facturus erat? sed propter istos non fecit. Sin autem non erat facturus, sine dubio propter istos fecit. Littera hic indicat quia cessit, et historia factum exclamat. Quomodo enim ad horam [Col. 0106C] negaret se cessisse, cum probetur propter Judaeos Timotheum circumcidisse? Ille enim posset defendere se nec ad horam cessisse, qui nunquam inveniretur cessisse. Nec ad horam enim cessit qui nunquam cessit: quod si aliquando cessit, quomodo nec ad horam? Cur etiam dicit se cessisse propter falsos fratres, si per se facturus erat? aut enim cessurus propter falsos fratres non cessit, aut non cessurus propter falsos fratres cessit. Unum enim ex his duobus restat intelligi. Cessit ergo invitus, non sponte, propter illos faciens quod per se non faceret, humilians se legi circumciso Timotheo, ut dolus et scandalum Judaeorum cessaret, qui parati erant commovere tumultum et seditionem, si [Col. 0106D] illum filium Judaeae incircumcisum susciperet, et episcopum ordinaret. [Ambrosius] De filiis autem Graecorum non erat scandalum, quia epistola apostolorum inde data erat, ubi dicebatur non oportere eos circumcidi. Sed Judaei credentes circumcidebant filios suos, nec epistola apostolorum hoc vetabat, nec de his aliquid significaverat. Unde nec Titus est compulsus circumcidi, qui de Graecis vel gentilibus erat; sed Timotheus filius Judaeae propter exploratores circumcisus est. Per hoc enim quod illum circumcidit, et non illum, ostenditur, quia illa legalia nec saluti necessaria sunt, nec sacrilega, ita ut veritas Evangelii maneat, scilicet quia in Christo neque praeputium neque circumcisio aliquid valet, sed fides quae per dilectionem operatur. Ab [Col. 0107A] his autem. Quasi dicat: De collatione Evangelii refero ad commendationem meam. Sed quales, id est quam idiotae fuerint, ad comparationem meam, aliquando, scilicet dum in lege erant, antequam essent apostoli illi qui videbantur esse aliquid, id est alicujus auctoritatis, quia cum Domino ambulaverunt, et transfigurationi ejus interfuerunt. [Augustinus] Videbantur, dico, ab his, scilicet falsis fratribus, quia qui videntur esse aliquid, carnalibus hominibus videntur esse aliquid. Nam ipsi non sunt aliquid, etsi boni ministri Dei sunt. Christus in illis est aliquid, non ipsi per se; nam si ipsi per se essent aliquid, semper fuissent aliquid. Quales autem aliquando fuerunt, quia ipsi et peccatores, et idiotae fuerunt, nihil mea interest referre, id est nil mihi prodest in [Col. 0107B] hoc statu miseriae, quia praeterita nec prosunt nec obsunt. Innuit tamen se praevaluisse. Dicendo enim, quales aliquando fuerunt, indicat se in legalibus praevaluisse illis; sed nil tamen iis profuisse, et ideo Galatis non sunt curanda legalia. Deus, etc. Quasi dicat: Ideo nil mea interest, quia Deus non accipit personam hominis, magnam vel parvam, id est sine personarum acceptione omnes ad salutem vocat, non reputans illis delicta eorum.

[Col. 0107D] Mihi enim, vel autem. Quasi dicat: Ideo ad priora non recurro, quia ea quae modo sunt, sufficiunt mihi ad commendationem, scilicet quia illi qui videbantur esse aliquid, scilicet Petrus et alii qui fuerunt cum Domino, nil contulerunt, id est addiderunt, mihi. [Augustinus] In quo patet quod non illis inferior sum, qui a Domino adeo perfectus sum, ut nil esset quod in collatione meae perfectioni adderent. Qui enim illis imperitis tribuit sensum, dedit et mihi. Vel ita continua: Vere Deus non accipit personam hominis, qui si ita esset, ego Paulus, ante impius, cui tales nil conferret, non fuissem, sed fui. Mihi enim, etc. Vel ita junge, et legitur, autem. Quasi dicat: Illud nil mea interest referre, sed hoc dicam, quod qui videbantur esse aliquid, [Col. 0108A] nihil contulerunt mihi. Sed potius econtra, opinionem insidiantium, cum vidissent quod Evangelium praeputii, a Domino creditum est mihi, ut fideli, ita principaliter, sicut et Petro Evangelium circumcisionis. Christus enim Paulo dedit ut ministraret gentibus, qui etiam Petro dederat ut ministraret Judaeis. [Ambrosius] Ita tamen dispensatio distributa est illis, ut et Petrus gentibus praedicaret si causa fecisset, et Paulus Judaeis. Qui enim. Quasi dicat: Per hoc viderunt, quia qui operatus est Petro, id est dedit quidquid habet, eligendo eum in apostolatum circumcisionis, id est Judaeorum, operatus est et mihi, id est ad meum honorem, inter gentes. Cum vidissent, inquam, et cum cognovissent gratiam quae data est mihi in gentes, [Augustinus] scilicet quot miracula [Col. 0108B] feceram, quot gentes converteram, Cephas, id est Petrus, et Jacobus et Joannes, qui erant honoratiores in apostolis, quia semper in secretis cum Domino fuerunt, qui videbantur columnae esse, id est sustentatio totius Ecclesiae, quae etiam ipsa columna et firmamentum dicitur veritatis (I Tim. III) : quam etiam sapientia aedificavit, et constituit in septem columnis (Prov. IX) , quo numero vel universitas praedicatorum, quia solet poni pro universo, vel septenaria operatio Spiritus sancti insinuatur. Cum hoc, inquam, vidissent et cognovissent, dederunt mihi et Barnabae dextras in signum societatis, id est consenserunt in societatem, et paruerunt voluntati Domini, consentientes ut ego essem primus in praedicatione gentium, sicut Petrus in circumcisione. [Col. 0108C] Et sicut alii apostoli obedirent Petro, ita Barnabas Paulo. Non ergo inventi sunt in aliquo dissentire ab illo, ut cum ille perfectum Evangelium se accepisse diceret, illi negarent, et aliquid vellent tanquam imperfecto addere. Ut nos, quasi dicat: Dederunt nobis dextras, ad hoc utique, ut nos iremus in gentes; ipsi autem in circumcisionem tantum. Hoc addiderunt: Ut pauperum, qui erant in Hierusalem, memores essemus, qui rerum suarum venditarum pretia ad pedes apostolorum ponerent. Memores, dico, ad opus illorum faciendo collectas. Ecce per hoc patet quod nobis egebant. Quod etiam. Quasi dicat: Ipsi monuerunt 145 nos hoc facere. Quod, id est sed, ante admonitionem [Col. 0108D] illorum ego fui etiam sollicitus, id est studui hoc ipsum facere, non minus diligenter quam illi praeceperunt. Eo tempore cum venisset Petrus Antiochiam, licet hoc in Actibus apostolorum non legatur, in faciem ei restitit Paulus. Unde subdit: Cum autem, etc. quasi dicat: Ipsi mihi nihil contulerunt, sed ego contuli Petro, quia cum venisset Cephas Antiochiam, qui locus gentium erat, ego restiti ei, tanquam pari. Hoc enim non auderet facere, nisi sciret se non imparem fore. Restiti, dico, eundo in faciem ejus, scilicet quod non animadvertebat indicando; et non in occulto, sed coram omnibus quibus nocebat. Et non temere hoc feci, quia reprehensibilis erat, id est dignus reprehensione, non pro se sed pro aliis. Et vere, quia hoc modo. [Augustinus] [Col. 0109A] Prius enim quam venirent quidam Judaei ab Jacobo, Ecclesiae Hierosolymitanae episcopo, edebat Petrus cum gentibus, non habens discretionem in cibis. Illi qui a Jacobo venerant aemulatores legis erant, nomine Christiani, qui aequo jure Christum et legem venerabantur, quos timens non miscebatur gentibus, quod si solum esset, non esset reprehensibile, sicut et ipse Paulus pro scandalo aliquando cessit. [Ambrosius] Sed in hoc errabat quod gentes judaizare cogebat suo exemplo, dum a gentibus se dividens Judaeis se adjungebat. Unde subdit: Cum autem illi venissent a Judaea, subtrahebat se Petrus, latenter per aliquas occasiones a cibis gentilium. Et segregabat se, id est per se gregem cum Judaeis faciebat, timens, non cibos, sed eos qui ex circumcisione [Col. 0109B] erant, id est de Judaea, quia erant infirmi, vel etiam si firmi essent, ne pro more suo scandalizarentur. Igitur ne scandalizarentur, sed paulatim in fide nutrirentur, factus est Judaeis, tanquam Judaeus, simulans cum infirmis idem sentire. Et simulationi ejus caeteri Judaei, qui erant Antiochiae, consenserunt, tanquam discerneret cibos, ita ut et Barnabas, qui mecum erat doctor gentium, ab eis duceretur gentibus subtractus in illam simulationem, Judaicae comestionis, ut quamvis recte crederet de legis in utroque populo abolitione, eadem tamen intentione qua Petrus, se a gentibus subtraheret, et cum infirmis idem sentire se simularet. Haec autem simulatio gentibus inutilis erat, ideoque Paulus Petrum redarguit. [Col. 0109C] Unde subdit:

Sed cum vidissem ego solus quod non recte ambularent, non quantum ad intentionem, sed ad veritatem Evangelii, quia per hoc peribat veritas, ut gentes judaizarent, dixi Cephae coram omnibus, quia pro omnibus sanandis dictum est, ut omnes illius objurgatione sanarentur. Non enim utile erat errorem qui palam noceret, in secreto emendare. [Augustinus] Huc etiam accedit, quod firmitas et charitas Petri cui ter a Domino dictum est: Pasce oves [Col. 0109D] meas (Joan. XXI) ; objurgationem talem posterioris pastoris pro salute gregis libentissime sustinebat, valebatque hoc ad magnum humilitatis exemplum, ut in eo qui primus est, discant caeteri mites esse et humiles. Ipse enim Petrus quod a Paulo fiebat utiliter libertate charitatis, sancte ac benigne pietate humilitatis accepit, atque ita exemplum posteris praebuit, tanto sanctius quanto ad imitandum difficilius, quo non dedignarentur majores sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus corrigi. Laus itaque justae libertatis in Paulo, et sanctae humilitatis in Petro eminuit. Dixi inquam, si tu, o Petre, cum sis Judaeus, natione et genere, gentiliter et [Col. 0110A] non judaice vivis, id est gentium, non Judaeorum ritu vivis, quia sciebat illam dissertationem ciborum nihil conferre. Ecce qui ante fuit in ritu Judaico dimisit. Quid ergo debent facere qui non fuerunt ut Galatae? non utique debent recipere ⁜ (15) . Si, inquam, hoc est, quomodo cogis gentes, quae omnia quae vident in te putant esse necessaria saluti, judaizare? cogebat quidem non docentis imperio, sed conversationis exemplo, et de hoc objurgatus est. Hinc discant Galatae Petri auctoritate non esse judaizandum, qui in hoc reprehensus est. De hac autem reprehensione dissentire videntur Hieronymus et Augustinus, sicut et de legalium post Christum observatione. Hieronymus enim ait Petrum non ideo observasse illa legalia, quod vellet ea post Christum servari [Col. 0110B] etiam a Judaeis, sicut vere nec debebant, sed invitum fecisse et dispensatorie simulasse, ne scilicet Judaeos amitteret; nec in hoc peccabat, quia bona intentione id agebat, etsi illi peccarent, qui ejus quasi exemplo judaizabant. Nec fuit reprehensio vera, quia nil in eo reprehensibile erat, sed dispensatoria, ut per hoc scirent gentes non esse judaizandum, videntes tantum Apostolum in hoc reprehendi.

Augustinus vero dicit Petrum servasse illa legalia non dispensatorie, sed vere, quasi eis subjectum, sed non in eis spem ponentem, quae ab omnibus Judaeis erant servanda, et eum vere peccasse, non illa servando, sed alios suo exemplo judaizare cogendo, [Col. 0110C] ut sit reprehensio vera non dispensatoria. Ait enim Hieron. ⁜ (16) . Ex hoc loco impius Porphyrius Petrum a Paulo reprehensum nobis objicit, volens et illi maculam erroris, et huic procacitatis incutere, et in commune ficti dogmatis accusare mendacium, dum inter se Ecclesiarum principes dissiderent. Quod utique facit non intelligens quo sensu Petrus reprehensibilis fuisse, vel ei apostolus Paulus in faciem restitisse dicatur. Nam uterque recte sentit legem non esse tenendam, et in omni gente quicunque timet Deum et operatur justitiam, acceptus est illi, sed uterque cauta simulatione dispensat, ille subtractionem, iste reprehensionem, ut et Judaeis superbia, et gentibus desperatio tolleretur. Non igitur vel Paulo vel eis cum quibus ante edens se ab [Col. 0110D] eis postea separabat, Petrus vere reprehensibilis erat, nec eis Paulus procaciter resistebat. Paulus enim in Petro hoc reprehendere non potuit, quod ipse fecit, nec arguere simulationem, cujus et ipse reus erat; sed fuit haec reprehensio non vera, sed dispensatoria; nec Petrus peccavit, nec Paulus procaciter arguit. Petrus autem, sicut legitur in Actibus apostolorum, auctor fuit hujus decreti, legem post Evangelium non esse servandam, qui post visionem lintei, ubi erant diversi generis animalia, ad Cornelium intravit, et cum gentibus comedit: qui etiam quaestionem de hac re solvit. Cum enim Paulus et Barnabas jam conversis multis gentibus venissent [Col. 0111A] Antiochiam, quidam de Judaea descendentes dicebant: Sine lege Moysi nemo potest salvari. Tunc utrique scilicet Paulus et Barnabas et illi Judaei qui hoc dicebant, ascenderunt Jerusalem ad apostolos. Petrus vero ait: Dedit Deus Spiritum illis sicut et nobis, et nihil discrevit inter nos et illos, fide purificans corda eorum. Quid ergo tentatis demum imponere jugum, quod neque nos neque patres nostri portare potuimus? sed per gratiam credimus salvari sicut et illi (Act. XV) . Petrus itaque bene sensit de abolitione legis, sed simulavit pro timore Judaeorum ne occasione gentium a fide recederent, et sic perderet gregem suum. Simulavit autem Paulus pro simili metu, ut in circumcisione Timothei, et ipse qui comam ex voto nutrivit ut Nazaraei, in Cenchris ex lege caput [Col. 0111B] totondit. Post multa etiam in Jerusalem consilio Jacobi et presbyterorum purificatus secundum legem in templum intravit, et hostiam obtulit. Ecce quomodo Judaeis Judaeus factus est. Non ergo officioso mendacio, sed honesta dispensatione et Petrum se a gentibus segregasse, et Paulum ei restitisse, ego imo alii ante me exposuerunt, ut et apostolorum prudentia demonstraretur, et blasphemantis Porphyrii imprudentia coerceretur ⁜ (17) .

Augustinus vero dicit credentes de gentibus onere legis liberatos esse; de Judaeis vero credentes, legi subditos esse, nec peccare si circumcidunt et sacrificant, modo spem salutis in eis non constituant, nec peccat Petrus si judaizat, sed quia cogit gentes [Col. 0111C] judaizare suo exemplo, in quo solo, Paulus reprehendit eum ut doctor gentium, ut sit reprehensio vera, nec dispensatoria. Alioquin mentitus est Paulus. Si enim hoc fecit Petrus quod facere debuit, mentitus est Paulus qui eum vidit non recte ambulantem ad veritatem Evangelii. Quisquis enim facit quod facere debet, recte utique facit, et ideo falsum de illo dicit, qui dicit eum non recte fecisse, quod novit eum facere debuisse. Si autem verum scripsit Paulus, verum est quod Petrus non recte ambulabat ad veritatem Evangelii: ego quidem illud Petrum sic egisse credo, ut gentes cogeret judaizare. Hoc enim lego scripsisse Paulum quem mentitum esse non credo, et ideo non recte agebat hic Petrus, quia erat contra Evangelii veritatem, ut putarent [Col. 0111D] qui credebant in Christum, se sine illis legalibus salvos esse non posse. Hoc enim contendebant Antiochiae qui ex circumcisione crediderant. Ipsum vero Paulum credo non ita egisse, quando Timotheum circumcidit, vel Cenchris votum persolvit, vel Hierosolymis a Jacobo monitus, legalia illa suscepit, ut putare videretur per illa legalia salutem posse dari, sed ne illa quae in umbris futurorum Deus fieri jusserat, tanquam idololatriam gentium damnare crederetur. Hoc est enim quod Jacobus ait: Vides, inquit, frater, quot millia sunt in Judaea qui crediderunt in Christo, et hi omnes aemulatores legis sunt. Audierunt enim de te quod discissionem 146 [Col. 0112A] doceas a Moyse eorum qui per gentes sunt Judaeorum, dicens non debere circumcidere filios suos, neque secundum consuetudinem legis ingredi. Quid ergo est? Utique oportet convenire multitudinem. Audierunt etenim supervenisse. Hoc ergo fac quod tibi dicimus. Sunt nobis viri quatuor, votum habentes super se: his assumptis, sanctifica te cum ipsis, et scient omnes falsa esse quae de te audierant (Act. XXI) . [Augustinus] Non, ut opinor, obscurum est, et Jacobum hoc ideo monuisse, ut scirent falsa esse quae de illo audierant hi, qui cum ex Judaeis credidissent, tamen aemulatores erant legis, qui sic ea volebant observari, tanquam sine his in Evangelio salus credentibus esse non possit. Hi senserant Paulum vehementissimum gratiae praedicatorem, et intentioni eorum maxime adversum. [Col. 0112B] Ab aemulis enim novae legis qui non intelligebant quo animo a Judaeis fidelibus illa tunc observari deberent, scilicet propter commendandam auctoritatem divinam et sacramentorum illorum propheticam sanctitatem, non propter adipiscendam salutem, dicebatur Paulus gratiae praedicator egregius damnare legem Moysi ut sacrilegam, nec Deo mandante scriptam, et ideo hujus falsae criminationis invidiam diluere volens ipse judaizavit, ostendens non eam esse sacrilegam Judaeis, ut est idololatria gentibus, nec tamen esse necessariam saluti.

Porro apostoli decreverant Hierosolymis, ne quisquam tunc Judaeos judaizare prohiberet, quamvis etiam ipsos Christiana doctrina non cogeret [Col. 0112C] ⁜ (18) . Itaque si post hoc apostolorum decretum Petrus habuit illam in Antiochia simulationem qua gentes cogeret judaizare, non mirum si Paulus constringebat eum libere debere asserere, quod cum caeteris apostolis se Hierosolymis decrevisse meminerat. Si autem hoc ante illud Hierosolymitanum concilium Petrus fecit, nec sic mirum est, quod eum volebat Paulus non timide hoc subtegere, sed fidenter asserere, quod eum pariter sentire jam noverat, vel quia cum eo contulerat Evangelium, vel quia in Cornelii vocatione etiam divinitus eum de hac re monitum acceperat, sive quia antequam illi venissent Antiochiam quos timuerat, cum gentibus eum convesci viderat. Non enim negamus Petrum in hac sententia fuisse in qua et Paulus fuit. [Col. 0112D] Non igitur tunc eum quid in ea re verum esset docebat, sed ejus simulationem qua gentes cogebat judaizare, arguebat, quia sic illa omnia simulatorie gerebantur, quasi verum esset quod dicebant quidam, scilicet credentes sine lege non posse salvari, in cujus sententiae non consensionem, sed simulationem timore Petrus inciderat, ut de illo vere Paulus scriberet, quod eum vidisset non recte ambulantem ad veritatem Evangelii, eique verissime diceret quod gentes judaizare cogebat, quod Paulus utique non faciebat: ob hoc illa vetera veraciter ubi opus erat observans, ut damnanda non esse monstraret, praedicans tamen instanter non eis, sed [Col. 0113A] gratia fidei salvos fieri fideles, ne ea velut necessaria quisquam susciperet, post passionem et resurrectionem, namque Domini jam revelata fide, amiserant tanquam vitam officii sui. Verumtamen sicut defuncta corpora deducenda erant quodammodo ad sepulturam, nec simulate, sed religiose, non erant deserenda continuo, vel inimicorum obtrectationibus tanquam canum morsibus projicienda. Ideo nunc quisquis Christianorum quamvis sit ex Judaeis ea celebrare voluerit, quasi sopitos cineres eruens non erit pius deductor vel bajulus corporis, sed impius sepulturae violator. Nam processu temporis observationes illae ab omnibus Christianis sunt deserendae. Item ipsum apostolum Paulum interrogans, interpello et requiro in eo quod scripsit [Col. 0113B] se vidisse Petrum non recte ambulare ad veritatem Evangelii, eique ideo restitisse, quod illa simulatione gentes judaizare cogebat: utrum verum scripserit an non, nescio qua dispensativa falsitate mentitus sit. Absit! ut eum mendaciter fecisse credamus ⁜ (19) . Omnino enim tenendum est in doctrina religionis nullo modo esse mentiendum, et a scriptoribus sanctarum Scripturarum credendum est omnino abesse mendacium, ne dispensatores Christi sibi putent licere pro veritatis dispensatione mentiri. Fidelis igitur dispensator Paulus nobis exhibet procul dubio in scribendo fidem, quia veritatis dispensator erat, non falsitatis: et ideo verum scripsit, dicens se vidisse Petrum non recte ambulantem [Col. 0113C] ad veritatem Evangelii, eique in faciem restitisse, quod cogeret gentes judaizare. Petri itaque et Barnabae simulatio, merito reprehensa est et correpta, ne et tunc noceret, et ne posteris ad imitandum valeret.

Cui Hieronymus ita respondet: Scribis in epistola quod Paulus cum jam esset Christi Apostolus suscepit ea quae in lege praecipiuntur celebranda, ut doceret non esse perniciosa his qui ea vellent sicut a parentibus per legem acceperant custodire, si tamen in eis non constituerent spem salutis. Estque summa sententiae tuae, credentes quidem de gentibus a legis onere liberos esse, sed credentes de Judaeis bene facere, si sacrificant et circumcidunt. Sed si post Evangelium bene facit qui judaizat in [Col. 0113D] sacrificiis et caeteris, in haeresim labimur Cerinthi et Ebionis, qui propter hoc sunt anathematizati quod Evangelio miscuerunt cultum legis, qui dum volunt Judaei esse et Christiani, neutrum sunt: et si tales suscipimus ut in Ecclesia Dei faciant quod fecerunt in synagoga Satanae, non illi Christiani fient, sed nos Judaeos facient. Dicis legis caeremonias his qui ex Judaeis sunt non esse pestiferas, ego contra pronuntio quod sunt utique caeremoniae Judaeorum omnibus mortiferae fidelibus. Finis enim legis Christus est (Rom. X) . Item: Lex et prophetae usque ad Joannem (Luc. XVI) . Item Jeremias: Consummabo testamentum novum super domum, vel domui [Col. 0114A] Israel (Jer. XXXI) . Non dicit populo gentium sed Judaeis, ut non in vetustate litterae vivant, sed in novitate spiritus, nec sunt illae caeremoniae res indifferentes inter bonum et malum; si observandae sunt, salutem afferunt, si vero salutem non afferunt, non sunt observandae. Eas observare tu dicis bonum, ego assero malum, non modo eis qui ex gentili, sed etiam qui ex Judaico populo crediderunt.

Nos natura, etc. Commendata auctoritate sua jam rationibus incipit agere, quod carnales observantiae post Christum non sunt observandae, ostendens justitiam, non ex lege, sed ex gratia fidei esse, primo, exemplo sui et apostolorum, et Abrahae, qui ex fide justificati sunt, deinde Scripturarum attestatione, tandem humana consuetudine. De improbatione itaque legis incipit hic plene agere. Quasi dicat: Gentes non debent judaizare. Et vere, quia nos qui valuimus in lege, scimus eam non justificare, [Col. 0114C] et ideo ea dimissa ad Christum confugimus, quod ita dicit: Nos, scilicet ego et alii apostoli, sumus natura Judaei, id est non proselyti, sed genere Judaei sumus, et non sumus peccatores ex gentibus. Quasi dicat: Peccatores quidem sumus, sed non ut gentes idololatrae et immundi ⁜ (20) . Attende quod sicut interest inter irridentes et irrisores, et inter scribentes et scriptores, et hujusmodi, ita Scriptura peccatores appellare consuevit valde iniquos, et gravibus peccatorum sarcinis oneratos, quod nomen gentibus imposuerunt Judaei ex vetusta superbia, tanquam ipsi justi essent, cum essent et ipsi peccatores. [Augustinus] Hoc nomen non est in Scripturis usitatum de illis qui cum juste et laudabiliter vivant, non sunt sine peccato. Scientes [Col. 0114D] autem. Quasi dicat: Sumus natura Judaei, et non peccatores ex gentibus, sed tamen scimus quod homo, id est Judaeus quantumcunque in lege sit, non justificatur ex operibus legis, id est per opera legalia, quae sunt de sacrificiis et de aliis figurativis. Nullo denique modo justificatur, nisi per fidem Christi Jesu, id est qua creditur in Christum. Et quia hoc est, ergo et nos Judaei sicut et gentes, credimus in Christo Jesu, ut justificemur ex fide Christi ⁜ (21) . Non ideo dicit ex fide, quod opera bona frustrentur, cum Deus reddat unicuique secundum opera sua, sed quia opera sunt ex gratia, non ex operibus gratia, quia fides per dilectionem [Col. 0115A] operans, nihil operaretur, nisi ipsa dilectio Dei diffunderetur in nobis per Spiritum sanctum, nec ipsa fides esset in nobis, nisi Deus eam daret ⁜ (22) . Ex fide ergo nos dicit justificari, quia ipsa prima est, ex qua impetrantur caetera. Ex fide justificemur, dico, et non ex operibus legis aliquo modo, sive ante fidem sive cum fide fiant.

Propter quod, scilicet quia Judaeus non est justus ex lege, patet quod ex operibus legis non justificatur omnis caro, id est gentilis, quia si ex illis non justificatur Judaeus, multo minus caro, id est peccator ex gentibus. Quod si, quasi dicat: Nos credimus in Christum ut per fidem justificemur. Quod, id est sed si, et nos ipsi inventi sumus, peccatores, ideo quia sumus, quaerentes justificari in [Col. 0115B] Christo, id est si dicitis, et si verum est nos peccasse eo quod legem dimisimus, et in Christo justitiam quaerimus, tunc qui hoc praecipit, scilicet Christus, est minister peccati. Nunquid Christus est peccati minister? Quasi dicat: Mirum est si quis hoc dicat. Sed absit ut Christus peccaverit, qui legem destruxit, et deseri praecipit! Si enim. Quasi dicat: Vere Christus non peccavit hoc praecipiendo, quia nec ego peccavi deserendo, et destruendo, quia si iterum haec reaedifico quae destruxi, scilicet superbiam gloriantem de operibus legis, praevaricatorem me esse constituo. Videtur forte ex his verbis similiter posse objici quia, si fidem Christi quam ante oppugnabat [Col. 0115C] nunc aedificet, praevaricatorem se constituat, sed illam non destruxit, quia destrui non potest. Hanc autem superbiam vere destruxerat, et destruebat, et ideo, si reaedificaret, praevaricator fieret. 147 [Augustinus] Ille enim praevaricator est qui cum destruxerit rem falsam quae destrui potest, eam rursum aedificat. Ille vero non est, qui rem veram cum conaretur destruere, et postea veram esse ac destrui non posse cognosceret, tenuit eam ut in ipsa aedificetur. Vel ita, quod si quae. Quasi dicat: Dixi quod ex operibus legis non est justitia, et vere. Quod, id est quia etiam nos ipsi qui in lege majores inventi sumus, non opinione habiti, sed ratione probati fuisse peccatores in ea, scilicet dum ei subjecti serviebamus. Quod inde apparet, quia sumus quaerentes, [Col. 0115D] id est quaerimus, justificari in Christo, quia cur in Christo quaereremus justificari, nisi quia in lege non eramus justi? Et si hoc est, id est si nos qui in ea perfecti eramus, fuimus ex ea peccatores, tunc lex ubicunque post Christi passionem servatur, ministrat peccatum, et si lex ministrat peccatum, tunc si Christus legem modo ministrat, et peccatum. Sed nunquid Christus est minister peccati? Absit! Non enim minister est peccati; ergo nec legis, quod forte videretur, quia eam adimplevit. Sed absit quod ipse sit minister, id est quod eam ministraverit, docens eam post suam passionem servandam. Et si Christus non est minister legis, cur vos, Galatae, eam [Col. 0116A] servaretis? Vel ita, quod si. Quasi dicat: Vere ex operibus legis non est justitia, quod, id est quia nos ipsi quaerentes justitiam in Christo, [Berengar.] id est revera cognovimus nos non posse justificari, nisi transeuntes ad Christum, nos dico inventi peccatores in lege. Et si hoc est quod utique est, nunquid Christus minister peccati, id est nunquid patitur Christus, et concedit nos relabi ad id quod eramus? quod si pateretur, id est concederet, profecto nobis esset minister peccati, id est prioris status nostri sicut fuisset transeuntibus ad se minister justitiae, sed absit! Si enim; quasi dicat: Vere Christus non est minister peccati vel legis, ego enim sequax ejus, destruxi legem rationabiliter vivendo et docendo. Et si, ego, iterum reaedifico haec quae destruxi, [Col. 0116B] id est legem, constituo me esse praevaricatorem, id est contra legem spiritualiter intellectam facio.

Ego enim per legem, spiritualiter intellectam, mortuus sum legi, ne carnaliter in ea vivam. [Augustinus] Vel per legem, id est per auctoritatem legis, ipsam dimisi, quasi ei mortuus, nullum carnalem [Col. 0116C] sensum ejus habens; in qua scriptum est: Prophetam suscitabit Dominus de fratribus vestris, ipsum tanquam me audietis (Deut. XVIII) . Et item: Consummabo testamentum novum domui Israel (Jer. XXXI) . Et: Holocausta, et pro peccato non postulasti; tunc dixi: Ecce venio (Psal. XXXIX) ; et alia hujusmodi. Mortuus sum legi dico, ut vivam, non mihi, sed Deo, id est ad honorem Dei, quod etiam possum, quia cum Christo confixus sum cruci, id est crux Christi exstinxit in me ardorem peccati, ut jam ultra ad id non extendar timore Dei, quasi clavis habens carnes affixas. Unde: Confige timore tuo carnes meas (Psal. CXVIII) . Vivo autem; quasi dicat: Cum Christo crucifixus sum cruci, sed propter hoc vivo virtutibus, id est vigorem bene operandi habeo. Vivo, [Col. 0116D] dico, jam non ego, secundum carnem, quia jam non sum ille peccator qui prius eram. Vivit vero in me Christus, id est novitas Christi apparet in me. Et est sensus ⁜ (23) : Non est in me justitia mea, sed Christi. Ad quid ergo lex necessaria est? Quod autem, illud quod dixerat, et quod est, et qualiter est, et per quid, exponit. Quasi dicat: Dico me vivere, quod autem nunc vivo, id est bene operari possum in carne, corruptibili in qua est incentivum vitiorum, id est quod in igne non uror, in fide vivo, id est per fidem est, non per laboriosa opera legis. Fide dico, Filii Dei, cujus fides valere potest cum sit Dei Filius. Ut autem ostenderet non esse meriti sui, sed [Col. 0117A] gratiae Christi, quod in carne vivens vivit in fide, addit, qui dilexit me, et per hoc fides habet efficaciam, et per dilectionem tradidit pro me, non aliud sacrificium, sed semetipsum, solum, qui tantus est. Attende quod Filius se tradidit ut hic dicitur, et per eum tradidit ut alibi ait Apostolus: Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) . Si Pater tradidit Filium, et Filius tradidit seipsum, Judas quid fecit? Facta est traditio a Patre, facta est traditio a Filio, facta est traditio a Juda, una res facta est. Quid ergo discrevit Patrem tradentem Filium, et Filium tradentem se, et Judam tradentem Magistrum? Quia hoc fecit Pater et Filius in charitate; Judas autem fecit in proditione. Videtis quia non quid faciat homo considerandum est, sed quo [Col. 0117B] animo et voluntate faciat. In eodem facto invenimus Deum, in quo invenimus Judam; Deum benedicimus, Judam detestamur; benedicimus charitatem, detestamur iniquitatem. Deus cogitavit salutem nostram, qua redempti sumus; Judas cogitavit pretium quo vendidit Dominum; Filius pretium quod dedit pro nobis. Diversa ergo intentio, diversa facta facit, cum tamen sit una res, reparatio ex diversis. Eam si metiamur, unum coronandum, alterum damnandum; unum glorificandum, alterum detestandum invenimus. Non abjicio; quasi dicat: Quia Christus ex dilectione tradidit se et justificavit me, ergo non abjicio gratiam Dei, id est non recipio legem, quod esset abjicere gratiam. [Augustinus] Vel secundum [Col. 0117C] aliam litteram, quae est: Non sum ingratus gratiae Dei, ut ei comparem aliud, id est legem, ut dicam per legem esse justitiam. Nec debeo: Si enim per legem, id est per opera legis quibus Judaei confidebant, justitia est, ergo Christus mortuus est gratis, id est frustra, sine causa.

O insensati Galatae. [Ambrosius] Increpat eos: verba enim sunt irascentis, et increpantis, qui per [Col. 0117D] increpationem commonet eos, ut rationes sequentes attentius audiat. Quasi dicat: Non ex lege, sed ex fide justitia est, et Christus ex dilectione se pro nobis tradidit. Et cum haec omnia constent, et in his instructi fuistis. O, dolendo dicit, vos Galatae, estis insensati, quia nec se circumventos esse cognoscunt. Et cum prius recte instructi fueritis, quis vos facinavit, id est decepit, veritati non obedire? Veritas enim se ingerit vobis, et vos ei non creditis. Et quis vos ita fascinavit? Per simile hoc dicit; quasi dicat: Ut quod ante oculos est non videatis, sicut magicis ludificationibus aliter quaedam oculis hominum ostenduntur quam sint, et dicuntur illae fascinationes. [Hieron.] Dicitur etiam fascinus sive fascinatio vulgo quod nocet infantibus. Dicuntur [Col. 0118A] enim quorumdam oculi visu urentes, et hic eorum actus fascinatio dicitur, et potest fieri ut huic peccato inserviant daemones. Similiter invidia tanquam fascinus urit. Invidus enim non modo sibi nocet, cum aliena felicitate tabescit, sed etiam his in quibus aliqua bona esse incipiunt. Unde in libro qui Sapientia Salomonis inscribitur: Fascinatio malignitatis obscurat bona (Sap. IV) . Sic factum est ut invidi tanquam fascinantes nocuerint Galatis nuper in Christo renatis, ut iidem Galatae fidei stomacho nauseante cibum Spiritus sancti evomuerint. Quid autem ex hac fascinatione evenerit ostendit subdens: Ante quorum oculos, etc., [Ambrosius] quasi dicat: Vere fascinati estis ante quorum oculos, id est quorum reputatione Christus tantum proscriptus est, [Col. 0118B] id est damnatus. Et in vobis, et in vestris intellectibus falsis Christus crucifixus est, ut purus homo sine salute vestra. In oculis et sensibus prudentium Christus videtur damnasse mortem et diabolum, et infernum, secundum illud Osee: Ero mors tua, o mors, etc. (Ose. XIII.) Haec est virga Moysi quae versa in serpentem devoravit serpentes magorum. Hic est summus sacerdos in lege, in cujus morte qui sanguinem proximi fuderant ignoranter, et ob id metuentes ad civitatem refugii se contulerant, absolvebantur, et securi fiebant a metu. Ita Christi morte damnato superbo salus nostra procurata est, quod insinuabat ineffabile nomen Domini, scriptum in lamina aurea summi pontificis, quod erat tetragrammaton, [Col. 0118C] id est quatuor litterarum, quae sunt ioht, he, vau, eth, id est principium passionis vitae iste; ac si diceretur: Ille cujus iste legalis sacerdos gerit personam, est nobis per passionem auctor, et reparator vitae per Adam amissae. Unde: Qui ascendit super occasum Dominus nomen illi (Psal. LXVII) . Occasum enim mortis Christus ascendit, id est triumphavit, diabolum et mortem damnando. Sed oculis stultorum videtur damnatus tantum, et in eorum sensu crucifixus ut homo, in quo nulla spes salutis sit. In illis ergo vivit Christus, et in istis est mortuus. Vel ita: Ante quorum oculos Christus Jesus proscriptus est, id est proscriptio ejus ita vobis nota fuit, quasi ante vos fuisset facta, et in vobis est crucifixus, id est in intellectibus vestris fuit crucifixio, [Col. 0118D] ut sciretis qualiter facta, et quid contulit. [Augustinus] Vel ita, vere fascinati estis, ante quorum oculos, id est in vestra praesentia vobis videntibus ille tantus qui est Christus Jesus, et pro vobis, crucifixus est, et proscriptus, id est exhaeredatus, et hoc in vobis; in aliis non deberetis pati, ut regnum et haereditatem suam amitteret, nedum in nobis, sed in vobis etiam proscriptus est, id est haereditatem suam amisit in vobis, id est in vos ipsos. [Berengar.] Quod ait, crucifixus, pondere pronuntiationis indiget cum dolore, quod addidit, ut hinc maxime moveret eos, cum considerarent quo pretio emerit possessionem quam in eis amittebat. Vel ita: Vere fascinati estis, ante quorum oculos Christus Jesus proscriptus est, id est dum per legem [Col. 0119A] Christum Jesum deseritis, Christus est a vobis proscriptus, sicut a Pilato, id est ita peccatis, sicut peccavit Pilatus Jesus proscribendo eum, et dum insufficientem creditis, crucifixus est in vobis, id est a crucifixoribus, peccati quantitate non differtis.

Hoc solum volo. Postquam Galatas increpando commovit, commotis eis per increpationem probat quod lex non est observanda, quia non ex ea, sed ex fide veniunt omnia necessaria, scilicet spiritus, 148 justitia, benedictio; quasi dicat: Quamvis sitis fascinati et stulti, tamen hoc volo a vobis discere, quia hoc adeo evidens est, ut et stulti docere queant; et hoc solum volo a vobis scire, quia si nihil aliud esset, hoc solum ad probandum quod intendo [Col. 0119B] sufficeret. Quid est illud? Ecce constat quia accepistis Spiritum sanctum inhabitantem. Et cum hoc constet quod Spiritum accepistis, an ex operibus legis, ubi labor est, quae nunquam habuistis, accepistis eum, an ex auditu fidei? id est ex fide quae auditus facilitate venit? [Augustinus] Ex fide utique, non ex operibus legis. Ab apostolo enim praedicata est eis fides, in qua praedicatione adventum et praesentiam Spiritus sancti senserant. Sicut illo tempore in novitate vocationis ad fidem, etiam sensibilibus miraculis praesentia sancti Spiritus apparebat sicut in Actibus apostolorum legitur. Hoc autem factum erat apud Galatas, antequam isti ad eos pervertendos venissent. Hic ergo sensus est: Si in illis operibus [Col. 0119C] legis esset salus vestra, non daretur vobis Spiritus sanctus, nisi circumcisis; sed fuit datus vobis antequam opera legis haberetis. Et sciendum quod nunc de operibus maxime tractat quae sunt in sacramentis, quae non sunt necessaria, ubi jam gratia fidei est. Bipertita enim sunt opera legis. Nam partim in sacramentis, partim in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinent circumcisio, Sabbatum, neomeniae, sacrificia, et hujusmodi innumerae observantiae. Ad mores autem: Non occides; non moechaberis (Exod. XX) , et hujusmodi. In observantiis autem si non intelligantur, servitus sola est, qualis erat in populo Judaeorum, et est usque adhuc. Si autem observentur illa et intelligantur, non modo nihil obsunt, sed etiam prosunt, [Col. 0119D] si tempori congruant: sicut a Moyse et prophetis observata sunt congruentia illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam praeterret animum quam sacramentum non intellectum; intellectum vero pium gaudium parit, et celebratur libere, si opus est tempori; si vero non est opus, cum suavitate spiritali tamen legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum, cum intelligitur, vel ad contemplationem veritatis, vel ad bonos mores refertur. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione et cognitione fundata est. Boni mores in dilectione Dei et proximi. In quibus duobus tota lex pendet et prophetae.

Sic stulti. Item hic increpat eos; quasi dicat: Et quia spiritus est ex fide, ergo vos stulti estis et sic, id est adeo, ut cum coeperitis instrui Spiritu sancto, [Col. 0120B] id est cum initium habueritis a Spiritu sancto, nunc cum provectiores estis consummamini, id est quaeritis consummari carne, id est per carnales observantias, a quibus nec initium justitiae poterat haberi, et ita ordinem confunditis. [Augustinus] Ordo enim est a carnalibus ad spiritualia surgere, non a spiritualibus ad carnalia cadere, sicut vobis accidit, quia quod bonum non est, non est Evangelium cum hoc annuntiatur. Tanta, etc., quasi dicat: Vos quaeritis consummari carnalibus observantiis, sed non consummamini, imo habita perditis. Et ideo tanta passi estis sine causa, id est sine utilitate; vel hoc ideo dicit, quia multa jam pro fide toleraverant, et in ipsis passionibus charitate timorem [Col. 0120C] vicerant, sine causa ergo tanta passi erant, qui a charitate quae in eis tanta sustinuerat, ad legem labi volebant. [Ambrosius] Si tamen; quasi dicat: Dico vos passos sine causa, non, tamen affirmo, quia in vobis, id est in potestate vestra est, si vultis, non erit sine causa, imo proderit. Sine causa enim factum dicitur superfluum, quod nec prodest, nec nocet. Hoc autem prodesse potest, si resipuerint. Hoc dicit ne desperent. Qui ergo tribuit, etc. Redit ad illam quam coeperat demonstrationem, ostendens quod sicut illi per opera legis quae nunquam habuerunt, non acceperunt Spiritum sanctum, sed per fidem; ita et ipse non per illa opera, sed per fidem habet potestatem dandi Spiritum sanctum, et operandi miracula. Quasi dicat: Quia vos [Col. 0120D] non ex operibus legis quae nunquam habuistis, accepistis Spiritum, sed ex fide, ergo qui tribuit vobis Spiritum sanctum, ministerio, non auctoritate, et operatur virtutes, id est miracula in vobis, id est inter vos, scilicet ego, facit hoc ex operibus legis, an ex auditu fidei? Non utique ex operibus legis, sed ex fide: et si mihi qui ibi valui non prosunt, cur vos ea quaeritis? Quod autem mihi non prosint per exemplum vestri manifestatur; per vos enim potestis videre quod ego qui habui opera legis, non tamen per ea, sed per fidem accepi potestatem dandi spiritum ministerio, non auctoritate, et operandi miracula. De eo quod sub lege fuerat, posset dubitari, sed per similitudinem istorum liquet. Deinde adhibet exemplum patris Abraham, cui [Col. 0121A] ante circumcisionem fides reputata est ad justitiam subdens:

Sicut, etc. Et ostendit hic justitiam esse ex fide; quasi dicat: Ita spiritus est ex fide sicut et justitia. Nam scriptum est in Genesi; Abraham credidit Deo, et ipsum credere, reputatum est ei ad justitiam, id est sufficiens causa fuit justitiae Abrahae, et est aliis. Et vocat hic justitiam peccatorum remissionem, et bonae vitae observantiam. Cognoscite; quasi dicat: Quia Abraham justus est ex fide, cognoscite ergo quia illi qui sunt ex fide, id est quorum esse est ex fide, id est qui ex fide credunt se justificari et salvari hi sunt filii Abrahae, imitatione, id est justi. Providens autem. [Augustinus] Ostendit superius ex fide esse spiritum et justitiam, hic ostendit [Col. 0121B] ex eadem fide esse benedictionem; quasi dicat: Non solum justitia est ex fide, sed etiam benedictio, quia Scriptura, inducens Deum loquentem Abrahae, dicit: O Abraham, omnes gentes, non tantum Judaei, benedicentur aeterna beatitudine in te (Gen. XXVIII) , id est quod est in fidei tuae conformitate, quia imitatione fidei ejus qua justificatus est etiam ante circumcisionem, Judaei et gentes benedicentur. Vel in te, id est in tuo semine, scilicet in Christo. Et ne alio, id est ad alium sensum, vertas verba illa, dicit Moysen sic sensisse, addens; Providens, etc.; quasi dicat: Scriptura, dicit providens, id est ostendens longe antequam fieret provisum esse hoc, scilicet quia Deus justificat ex fide gentes, non ex operibus [Col. 0121C] legis. Et ideo praenuntiavit Abrahae, id est ostendit praenuntiatum esse Abrahae quod ex fide est benedictio dicens: Quia in te, id est tuae fidei imitatione benedicentur aeterna beatitudine omnes gentes. Et quia auctoritas Scripturae hoc dicit igitur qui ex fide sunt benedicentur cum fideli Abraham, id est sicut Abraham per fidem benedictus est. Quicunque enim. Quasi dicat: Recte dico quod illi qui ex fide sunt benedicentur. Ex operibus enim non benedicuntur, sed mali sunt: quod ita dicit: Quicunque enim ex operibus legis sunt, sicut illi qui per ea putant se justificari, sub maledicto transgressionis sunt, ut nequeant evadere, et ideo illud quod dictum est Abrahae, scilicet in te benedicentur omnes gentes, non est aliter intelligendum quam supra exposuit. [Col. 0121D] Non enim sic intelligi debet, ut dicatur sicut Judaei volunt, in te benedicentur omnes gentes, id est in tuorum operum similitudine. Ex operibus enim legis non est benedictio, sed maledictio: quod intelligendum est non de operibus quae ad mores pertinent, sed quae in illis observationibus fiebant. Prodest enim lex scripta in tabulis, in quibus erant tria mandata pertinentia ad dilectionem Dei, et septem ad dilectionem proximi; caetera vero sunt hominum quod legis auctoritate probat subdens:

Scriptum est enim; quasi dicat: Illi qui ex operibus legis sunt maledicti sunt. Et vere, quia sic scriptum est in Deuteronomio: Maledictus est omnis qui non permanserit, non solum cognoverit, non in quibusdam tantum, sed in omnibus praeceptis, quae scripta sunt in libro legis. Permanserit, dico, ita ut faciat ea, id est non modo velit, sed opere impleat, [Col. 0122B] quod nullus potest facere. Unde Petrus ait: Quid tentatis imponere nobis jugum, quod neque nos neque patres nostri portare potuimus? (Act. XV.) Et est sensus: quasi dicat: Deus per Moysen multa quidem praecepit quae nullus implere poterit, sed homini data sunt in onus ad ejus domandam superbiam, qui dicebat: Non deest qui impleat, sed deest qui jubeat. Et ideo maledicti erant omnes qui sub lege erant, quia in omnibus erat reatus transgressionis, a quo absoluti erant qui in gratia confidebant; spiritualiter saltem legem implentes in quo innuit desiderandum esse Salvatorem, qui finem ponat his, et liberet non solum ab aliis peccatis, sed etiam a maledicto legis. Cur ergo Galatae transeunt a gratia [Col. 0122C] ad maledictionem? Quasi dicat: Stulte faciunt. Quoniam autem; quasi dicat: Ex lege est maledictio, qui autem non sit ex ea justitia, per auctoritatem Habacuc ostenditur. Et hoc est quid dicit: Quoniam 149 autem nemo justificatur in lege, id est per opera legis, apud Deum, etsi apud homines qui falluntur, manifestum est, ex verbis Habacuc. [Augustinus] Ille justificatur apud Deum, qui eum gratis colit, scilicet non cupiditate appetendi aliquid ab eo praeter ipsum, vel timore amittendi. In ipso enim solo vera nostra beatitudo est. Manifestum est, dico, quod ait Habacuc: Justus ex fide vivit. Justus est aliquis ex fide, et per hoc vivit vita aeterna. Lex autem; quasi dicat: Ex fide est justitia et vita, sed lex non est ex fide, ut profuturis impleatur, sed timore. [Col. 0122D] Posset enim videri quod opera legis ex fide fierent, ut pro eis sperarent aeterna, de quibus fides est, quod utique non faciebant, sed ex timore poenae illa servabant. Unde subdit: Sed qui fecerit ea, vivet in illis. Non ait qui fecerit eam, vivet in ea, cum praemisisset, lex non est ex fide, ut intelligas legem in hoc loco pro ipsis operibus quae in illis observationibus fiebant positam. Qui autem vivebant in his operibus, timebant utique, si ea non fecissent, lapidationem, vel crucem, vel aliquid hujusmodi pati. Ideo ait: Qui fecerit ea, vivet in illis, non apud Deum, id est habebit praemium, ne ista morte puniatur, aliter enim plecteretur. Qui autem ex fide vivit, cum hinc exierit, tunc magis habebit praesentissimum praemium. Non igitur ex fide vivit quisquis praesentia [Col. 0123A] quae videntur, vel cupit, vel timet, quia fides Dei ad invisibilia pertinet. [Ambrosius] Vel, lex non est ex fide, id est nil mandat credendum, sed faciendum. Alia non mutantur. Christus autem; quasi dicat: Ex lege est maledictio non justitia; sed Christus redemit nos Judaeos de maledicto legis, sub quo eramus. Cur ergo, vos Galatae, ad idem tenditis? Factus, etc.; quasi dicat: Redemit nos de maledicto legis. Ipse dico factus, id est reputatus, pro nobis, non solum maledictus, sed etiam maledictum. Quo verbo secundum usum loquendi plus quam si diceretur maledictus, intelligitur, id est valde peccator, dum ut reus occiditur, et dum in ejus contumelia dicitur caeco illuminato: Tu discipulus illius sis, nos discipuli Moysi erimus (Joan. IX) . Quia scriptum; quasi [Col. 0123B] dicat: Ideo reputatus est maledictum, quia suspensus est in cruce, quia scriptum est in Deuteronomio: Maledictus omnis qui pendet in ligno, pro suis videlicet sceleribus. [Hieron.] Non enim ideo est maledictus, quia crucifixus est, sed quia in talem inciderit reatum ut meruerit crucifigi, quod non Christus. Et ideo licet sit reputatus, tamen non fuit maledictus maledictione culpae, etsi maledictione poenae. Maledictio enim gemina est, scilicet culpae et poenae. Unde et meledictum duobus modis dicitur, scilicet active et passive, id est secundum culpam et secundum poenam.

Ostenso igitur qualiter hic locus accipi possit de maledicto culpae, et de maledicto poenae, prosequamur. [Col. 0123C] Factus est, etc., quasi dicat: Christus redemit nos a reatu praevaricationis, qui propter hoc factus est pro nobis rei veritate maledictum, id est mortalis. Mortalitas autem ex peccato est, ideoque et ipsa maledictio dicitur, et ex ea aliquid maledictum. Ne autem horreas quod dicit Christum esse maledictum, confirmat auctoritate prophetae Moysi, subdens: Quia, etc. Quasi dicat: Vere factus est maledictum, quia scriptum est: Maledictus est, id est vere mortuus. Et vere satis est miser omnis qui pendet in ligno. Ad litteram hoc dixit Moyses de reis mortis, ut reo mortis hoc sufficeret si suspenderetur, quia haec poena caeteris abjectior et ignobilior erat. Ideo in Deuteronomio dictum est: Ut qui suspensus fuerit, in vespera deponatur, et ostendit quare, quia maledictus [Col. 0123D] omnis qui pendet in ligno (Deut. XXI) . [Ambrosius] Quasi dicat: Satis est vel sit ei ad poenam quod suspensus moritur reus, et quod illic est usque ad vesperam, ut tunc deponatur et sepeliatur, ne si diutius ibi sit, majus sit opprobrium et macula generi ejus. Ab hoc ergo maledicto poenae ostenditur Christus non fuisse immunis hac auctoritate; quia scriptum est: Maledictus omnis qui pendet in ligno. Maledictus, id est mortuus. Securus ergo ait Apostolus, factus est pro nobis maledictum ⁜ (24) , sicut non timuit de eodem dicere, pro omnibus mortuus est. Hoc enim est maledictus quod mortuus est, quia mors ipsa ex maledicto est, et maledictum est omne [Col. 0124A] peccatum, sive ipsum quod fit ut sequatur supplicium, sive ipsum supplicium, quod et vocatur peccatum, quia ex peccato fit. Suscepit autem Christus sine reatu supplicium nostrum, ut inde solveret reatum nostrum, et finiret etiam supplicium nostrum. Unde alibi Apostolus ait: Misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum in carne (Rom. VIII) . Quod enim dixerat similitudinem carnis peccati, hoc etiam appellat peccatum, ubi ait, ut de peccato, etc. Quia enim de peccato mors est, illa autem caro quamvis ex Virgine, tamen mortalis fuit; eo ipso quo mortalis erat similitudinem carnis peccati habebat. Cur ergo timeret Moyses dicere maledictum, quod Paulus non timuit dicere peccatum? Plane hoc propheta dicere [Col. 0124B] debuit et praedicare, nec in hoc quod maledictus appellatus est qui pendet in ligno, contumelia in Deo putanda est. Ex parte quippe mortali pependit in ligno. Mortalitas autem ex maledictione peccati primi hominis est. Si ergo diceret: Mors maledicta est, nemo exhorresceret. Item, si diceret: Peccatum maledictum est, nemo miraretur. Quid autem pependit in ligno nisi caro mortalis, cujus mortalitas ex peccato veteris hominis erat? [Augustinus] In ejus peccati et mortis figura etiam Moyses exaltavit serpentem in eremo super lignum. In illa enim figura mors Domini pendebat in ligno.

⁜ (25) Nec in eo etiam major invidia est, quod addidit, Deo, ut diceret: Maledictus Deo omnis qui pendet [Col. 0124C] in ligno. [Hieron.] In Hebraeis enim codicibus et nostris in Deuteronomio nunc habetur, maledictus est Deo. In antiquis tamen Hebraeorum codicibus non habetur nomen Dei, et puto post passionem Domini ab aliquo positum esse, ut nos qui maledictum a Deo credimus Christum, infamaret ⁜ (26) , sed non est hoc in contumeliam Domini, qui ideo dicitur maledictus Deo, quia odit Deus peccatum et mortem nostram, cum ad delendum eam misit Filium suum. Quid ergo mirum si maledictus dicitur Deo qui in se habet quod Deus odit, id est quod reprobat et delet? Addit proinde, omnis, etiam Christus, ne futuri haeretici negent ejus veram esse mortem. Praevidit enim Moyses haereticos futuros, et veram Domini mortem negaturos. Et ideo volentes [Col. 0124D] ab hoc maledicto Christum sejungere, ut a mortis etiam veritate sejungerent. Ergo contra longe futuros haereticos de longe clamat Moyses: Sine causa tergiversamini, o haeretici, quibus displicet veritas mortis Christi. Maledictus enim omnis qui pendet in ligno, non ille aut ille, sed omnis omnino, etiam Filius Dei semper vivus in justitia sua, mortuus autem propter delicta nostra, in carne suscepta ex poena nostra. Sic et semper benedictus est in sua justitia, maledictus autem in morte suscepta ex poena nostra. [Augustinus] Cum enim ex homine et pro homine mortem suscepit, ex illo et pro illo etiam maledictum quod mortem comitatur suscipere non [Col. 0125A] dedignatus est. Ideoque additum est, omnis, ne Christus ad veram mortem non pertinere diceretur, si a maledicto penitus separaretur. Insipiens quidem honorificentia Christum a maledicto quod morti conjunctum est separat. Et ita vere mortuum negat, dicens pependisse in ligno specie quadam falsae carnis, et non veram mortem in cruce solvisse. Contra quod propheta vere mortuum clamat, cum ait maledictus omnis qui pendet in ligno, id est vere mortuus. Poena enim peccati, vel ex benedictione venit, vel ex maledictione. Sed si ex benedictione venit, optare debes semper esse in poena peccati. Si autem cupis inde liberari, crede per divinae sententiae justitiam ex maledictione venisse, qua dicitur: Si tetigeritis, morte moriemini. Ut in gentibus; quasi dicat: [Col. 0125B] Ita nos Judaeos redemit a maledicto legis, ut etiam, in gentibus, quae non sub maledictione legis erant, fieret benedictio Abrahae promissa. Et hoc in Christo Jesu, id est per Christum, fieret, dico, ita ut, tandem nos utrique scilicet Judaei et gentes, accipiamus pollicitationem Spiritus sancti, id est beatitudinem aeternam, quam Spiritus sanctus in arrham datus promittit. Accipiamus, dico per fidem, non per opera legis.

Fratres, secundum hominem dico. Ostendit hucusque justitiam, non ex lege, sed ex fide esse, exemplo sui et Abrahae, et Scripturarum auctoritate. Nunc per humanam consuetudinem idem demonstrat; quasi dicat: Probavi per rationes et auctoritates quod per fidem non per legem datur spiritus, et justitia et beatitudo. Modo, o fratres, dico, id est probo illud idem secundum hominem, id est secundum humanam consuetudinem in qua, quamvis saepe non sit [Col. 0125D] firmitas, tamen testamentum hominis, id est ab homine factum, suis haeredibus firmum est, quia nemo spernit, ut dicat non valere, non benefactum esse, aut superordinat, ut aliter de rebus illis disponat, sed est in auctoritate omnium, maxime cum sit confirmatum testibus et morte testatoris, similiter testamentum, id est promissionem Dei, lex non facit irritum, quod subsequenter dicit Apostolus: Quod si solum subderetur, facilis esset intelligentia in aptatione similitudinis, sed ex eo aliquantulum obscuratur, quia antequam illud inferat, promittit cui factum sit testamentum a Deo, id est promissio, scilicet Abrahae. Quod ideo facit, ut ex dantis et accipientis dignitate videatur incommutabilis sponsio. Et hoc est quod ait: Abrahae. Quasi dicat: Sicut testamentum [Col. 0126A] hominis firmum est, similiter promissiones Dei firmae sunt, et quasi quis diceret: Fueruntne ante legem aliquae promissiones factae? Respondet: Fuerunt utique, quia Abrahae, quem non falleret Deus, dictae sunt promissiones a Deo. Pluraliter dicit promissiones, quia frequenter idem, id est aeterna beatitudo promissa est: Et semini ejus, Abrahae, id est Christo. Non quod ad eum fieret promissio, sed ad eum pertinebat, quia per eum promittebatur 150 danda benedictio. Et quod semen illud Christus sit, non alius, notat ex verbis Scripturae Genesis, quae est: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Non dicit Scriptura, in seminibus, quasi in multis, id est sicut faceret, si de multis vellet intelligi: sed dicit in semine tuo, quasi in uno, id est sicut [Col. 0126B] quae de uno vult intelligi, et illud unum est Christus. Unde subdit: Qui est Christus. Dicit enim Apostolus, non potest alius inveniri qui omnes gentes benedixerit.

Hoc autem. Quasi dicat: Hoc promisit Deus Abrahae. Hoc autem testamentum confirmatum a Deo, per juramenta, dico, et affirmo quod lex non facit irritum, id est falsum; quod faceret, si per eam daretur benedictio. Promissio enim illa non dixit quod per legem esset benedictio, sed per semen. Quod si per legem benedictio est, frustra promisit semen, et frustra ipsum semen venit. Non igitur per eam benedictio est, quia data est post multum tempus a promissione facta Abrahae. Si [Col. 0126C] ergo de ea esset benedictio, homines illius temporis, scilicet Abraham, Isaac, et Jacob non habuissent eam. Et addit: Quae lex facta est, id est data, post quadringentos et triginta annos, a promissione facta. Si ergo lex justificat, non est justificatus, Abraham, qui multum ante legem fuit. Quod quia dicere non possunt, coguntur fateri non legis operibus justificari hominem, sed fide, simul etiam nos cogit intelligere omnes antiquos qui justificati sunt ex ipsa fide justificatos esse. Ergo lex non facit irritum, id est non infirmat lex promissionem, sed quod futura: et quando futura significat. Ad evacuandam. Quasi dicat: Lex non facit irritum quod jam valeret ad evacuandam promissionem, quia falsa esset promissio, et Deus mendax. Nam si; quasi [Col. 0126D] dicat: Vere evacuaretur. Nam si ex lege, id est ex operibus legis, datur haereditas, id est aeterna beatitudo, tunc jam non est ex promissione, id est ex eo quod promissio dixit, et ita promissio excluditur, et frustratur Abraham; deinde destruxit consequens dum subdit; Abrahae autem; quasi dicat: Si est ex lege non est ex promissione, sed est ex promissione quod in parte ostendit, quia Deus donavit Abrahae de quo, non est dubium quin habeat, et constat quod sine lege fuit. Donavit, dico, per repromissionem, id est per fidem Christi saepe promissi.

Quid igitur lex? Fit hic quaestio satis necessaria. [Augustinus] Si enim fides justificat, et priores sancti apud Deum per eam justificati sunt, quid opus erat legem dari? quod sic intulit interrogans et dicens: Quid igitur ⁜ (27) ? Olim cum exponerem hoc capitulum, ita distinguendum putavi, ut interrogatio esset, quid igitur? ac deinde esset responsio: Lex propter transgressionem, etc, quod quidem non abhorret a vero, sed melior mihi videtur ista distinctio, ut interrogatio sit; Quid igitur lex? et inferatur responsio: Propter transgressum, etc. Quasi dicat: Quandoquidem non est lex ad justitiam vel ad beatitudinem. [Augustinus] Quid igitur lex? id est [Col. 0127B] cur a Deo data est lex? quae est ejus utilitas? (Ambrosius] Deinde ne frustra videatur data, cur data sit explanat, dicens: Lex posita est in medio, scilicet inter promissionem et semen cui facta est promissio, id est inter Abraham et Christum, propter transgressionem cohibendam, id est ut saltem timore cessarent homines transgredi, et quandoque idem facerent voluntate. Data est ergo ut populum Dei erudiret sub timore Dei, ut dignus fieret excipere promissionem quae est Christus ⁜ (28) . Vel posita est propter transgressionem, id est ut homo superbe de suis viribus fidens acciperet praecepta, in quibus deficiens et factus praevaricator, liberatorem salvatoremque requireret. Data ergo est lex, ut superborum cervix quos faceret transgredi humiliaretur, ut medicus [Col. 0127C] optaretur, qui sibi tantum tribuebant, et voluntati suae tantum arrogabant, ut liberum arbitrium sibi putarent sufficere ad justitiam, dicentes; Nec deest qui impleat, sed deest qui jubeat ⁜ (29) . Data est ergo lex ad domandam eorum superbiam illorumque prodendam infirmitatem. Data est etiam duris in flagellum, data est etiam in signum futurorum, ut futura figuris attestaretur. Ecce habes quatuor datae legis causas breviter distinctas, quae in Epistola ad Romanos plenius explicantur, ubi dicitur; Lex subintravit, etc. (Rom. V.) Posita est, dico, ut staret, donec veniret semen, id est Christus, et ideo jam lex non est tenenda, cui semini promiserat Deus, id est de quo promiserat quod per eum benedicerentur [Col. 0127D] omnes gentes, contra quem facit qui legem reducit. [Ambrosius] Lex dico, ordinata per angelos, id est per Moysen, et alios ministros Dei; vel per angelos, id est ministerio angelorum hominibus data. [Augustinus] In quibus angelis erat utique Pater et Filius et Spiritus sanctus; et aliquando Pater, aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus; aliquando sine ulla distinctione personae Deus per illos figurabatur. Et nota quod non ait data, sed ordinata; quasi dicat: Ordinabiliter data, scilicet inter tempus naturalis legis, de qua convicti sunt quod juvare non poterat, et tempus gratiae ante quam gratiam convincendi erant de lege. Magno utique consilio [Col. 0128A] Dei factum est ut post hominis casum illico lex non daretur, vel Dei Filius mitteretur. Nisi enim hominis superbia prius vires suas experiretur, sui arbitrii libertati sufficientiam arrogaret, et legem superflue datam, et Dei Filium frustra venisse judicaret. Item, nisi lex scripta ei daretur, per quam quid posset probaret, Christi adventum superfluum judicaret.

Ne igitur detrahendi vel murmurandi occasionem haberet, reliquit eum Deus prius in libertate arbitrii in lege naturali, ut sic vires naturae suae cognosceret, ubi cum deficeret videns sibi liberum arbitrium non sufficere ad justitiam, nec tamen sic se humiliavit ad poscendam gratiam, sed superbe legem scriptam legi naturae adjunctam sibi sufficere [Col. 0128B] putans clamabat: non deest qui impleat, sed deest qui jubeat. Ut igitur et de ipsa convinceretur, antequam Filium mitteret, legem dedit, quae peccati morbum detexit non consumpsit: qua data invaluit morbus, aucta est infirmitas, non legis, sed naturae vitio et diaboli instantia, ut ita cognita utriusque legis insufficientia et sua infirmitate clamaret ad medicum, et quaereret gratiae auxilium, et ita factum est. Multiplicatis enim infirmitatibus postea acceleraverunt ad medicum, qui veniens in forma servi sanavit vulnera hominis languidi. Hic est Samaritanus ille qui ad vulneratum qui inciderat in latrones appropinquavit, atque vulnera ejus alligavit, quem sacerdos et levita immisericorditer, id est lex vetus et sacerdotium, quia lex neminem ad perfectum [Col. 0128C] duxit. Hic est etiam Eliseus ille qui misit baculum ad suscitandum filium Sunamitis, per quem cum ille resurgeret, tandem venit ipse Eliseus, et contraxit se atque coaptavit puero mortuo, et resurrexit mortuus. Hic etiam est angelus ille in cujus descensu movebatur aqua, et sanabatur unus. Hic est omnipotens sermo qui a regalibus sedibus venit, dum medium silentium tenerent omnia. Primum silentium fuit ante legem, secundum sub lege, tertium erit in gloria. Primum fuit ignorantia languoris, secundum desperatio curationis, tertium adeptio sanitatis. Ante legem namque homo morbum non agnoscebat suum, ideoque silebat, nec quaerebat remedium. Ut autem lex subintravit et ostendit [Col. 0128D] languidis vulnera sua, mox ruptum est silentium, et coeperunt aegri poscere remedium; sed opera legis, ubi non est salus sanari volentes, quod quaerebant, invenire nequibant. Tandem igitur considerans homo neminem per legem justificari, quasi per diuturnos clamores fatigatus, et desperans rursum loqui cessavit, subsecutum est secundum silentium. Tunc igitur omnipotens Sermo Patris a regalibus sedibus forma servi indutus in mundum venit. Samaritanus ad vulneratum appropiavit, Angelus magni consilii in piscinam descendit, Eliseus ad suscitandum mortuum accessit, id est summi regis Filius, de concessu Patris ad tolerandam mortem passionis, de [Col. 0129A] aequalitate majestatis ad patibulum crucis, de sede regali ad officinam peccati, de lumine coeli ad tenebras mundi vel inferni venit. Et veniens locutus est pacem, dedit gratiam, proposuit misericordiam, promisit veniam, et ita rupto silentio coeperunt aegri pura fide ac vera confessione, quasi magnis clamoribus flagitare remedium, et accelerare ad medicum, per quem vulnera sanarentur, morbus curaretur. Recepta vero sanitate, et donata venturae immortalitatis felicitate, nihil ultra restabit petendum: et tunc erit tertium beatum silentium. Ordinabiliter igitur et sapienti consilio lex data est per angelos, in quibus Deus loquebatur. Qui ergo nunc eam reducit, contra ordinem angelorum facit. Lex dico, posita in manu Mediatoris, id est potestate [Col. 0129B] Christi, ut staret dum vellet, vel cessaret cum vellet. Ergo contra eum facit is qui eam destruxit, id est contra Christum, qui cum sit Deus et homo, inter Deum et homines mediat, dum eos qui a Deo recesserant per se reconciliat ⁜ (30) . Medius enim non est nisi inter duos. Recesseramus a majestate Dei, et peccato nostro offenderamus eum, missus est Dei Filius mediator, qui sanguine suo solveret peccata nostra quibus a Deo separabamur, et interpositus redimeret nos et reconciliaret ei, a quo aversi peccatis nostris et delictis tenebamur. Ipse est caput nostrum, ipse est Deus aequalis Patri; sed Deus, ut crearemur; homo, ut recrearemur; Deus ut faceret, homo ut reficeret. Mediator autem; [Col. 0129C] quasi dicat: Lex quam habet mediator, Judaeorum tantum est; sed tamen ipse mediator non est unius populi tantum, id est Judaeorum qui legem habuerunt, sed etiam gentium, id est non solum Judaeos, sed etiam gentiles reconciliat Deo. Et ideo non quaeratis legem ut habeatis mediatorem. Deus autem; quasi dicat: Mediator non est unius, sed tamen est unus, id est sufficiens ad omnes reconciliandos Deo, quia ipse est Deus, et ideo aliud non adjungatis ei. [Ambrosius] Vel ita, lex posita est in manu Mediatoris, id est in potestate 151 Christi qui est arbiter duorum populorum, scilicet judaici et gentilis. [Ambrosius] Mediator autem; quasi dicat: Lex quam habet Mediator unius populi est, sed ipse non est Mediator. Unius, id est [Col. 0129D] non est arbiter unius populi, sed duorum inter se: quia duos populos discordes pacificavit in se lapide angulari. Hinc numerum deorum, et famulatum elementorum, inde ritus legis auferens, per quae discordabant, et sic facti sunt pacifici. Ipse enim est pax nostra qui fecit utraque unum (Ephes. II) , duos populos condens in se. Sed secundum istos, Christus non est arbiter duorum, qui inducti in legem de duobus fecerunt unum populum, et unius populi nullus est Mediator. Deus autem; quasi dicat: Christus est Mediator, non Pater vel Spiritus sanctus, sed tamen unus Deus est, non plures. Hoc dicit, ne praedicando Christum esse Deum, qui secundum [Col. 0130A] quod homo Mediator est, uni Deo contrarium praedicare videretur, quia ipse homo juxta quod Deus est: cum Pater unus est Deus, Pater enim et Filius unus est Deus. Deus enim naturae nomen est, et potestatis, quam in Patre et Filio individuam manere ratio docet. Vel aliter dici potest, lex posita est in manu Mediatoris. Mediator autem non est unius, quasi inter aliquos vel aliqua medius est. Mediator autem esse non potest inter Deum et Deum, quia unus est Deus; sed inter Deum et hominem, quasi inter duo extrema. Sed Mediator est in quantum homo ⁜ (31) . Nam in quantum Deus, non mediator, sed aequalis Patri est, hoc idem quod Pater, cum Patre unus Deus. Deus enim supra nos est, et nos infra illum, et multa interjacent spatia, maxime [Col. 0130B] peccati intervallum longe nos distinguit atque abjicit. In hac tanta distantia ut esset nobis via qua veniremus ad Deum, accedit homo ad Deum, et fit una persona, ut non sit semideus, quasi parte Dei Deus; et parte hominis homo, sed totus Deus, et totus homo. Et quia Mediator est inter duo extrema, videretur, vel quod Christus non esset Deus, vel quod duo dii essent. Ad quod respondet: Etsi Mediator non est unius, sed duarum extremitatum, tamen est Deus et unus cum Deo Patre per divinam naturam, cui mediat per humanam. [Augustinus] Nam si Filius Dei in naturali aequalitate Patris maneret, nec se exinaniret formam servi accipiens, non esset mediator Dei et hominum, quia ipsa Trinitas unus Deus est, eadem in tribus, scilicet [Col. 0130C] in Patre et Filio et Spiritu sancto deitatis aeternitate, et aequalitate consistente. Si ergo Christus secundum vos, o haeretici, unam tantum naturam habet, ostendite unde sit medius inter nos et illam: unde enim medius erit, si utramque non habuit? quia nisi talem dederis inter Deum et homines, qui ita sit medius ut Deus sit propter divinitatis, et homo propter humanitatis naturam, quomodo humana reconcilientur divinis, non ostendis. Nam ipse veniens, prius in seipso humana divinis sociavit, per utriusque naturae communionem in una eademque persona. Deinde omnes fideles Patri reconconciliavit Deo, dum sanati sunt ab impietate superbiae, quicunque humilitatem Christi credendo dilexerunt, [Col. 0130D] et diligendo imitati sunt.

Lex ergo; quasi dicat: Quandoquidem lex est posita propter transgressionem. Est ergo lex adversus promissa Dei? Ut per eam impleatur aliter quam [Col. 0131A] promissum est? Absit! [Hieron.] non est inimica promissionis, sed confirmat eam. Si enim lex posset praestare vitam, et id quod repromissio spoponderat exhibere, vere promissio per legem putaretur exclusa. Si enim; quasi dicat: Vere non est contra promissa, quia ex lege non est vita, id est aeterna beatitudo, quia si inde esset vita, tunc et justitia. Quod ita dicit: Si enim data esset lex quae posset vivificare, id est vitam conferre, vere, non solum opinione ex lege esset justitia. Sed non est ex ea justitia, quia potius condemnat, et sub peccato concludit. Et hoc est quod dicit: Sed conclusit Scriptura, id est lex ipsa, omnia sub peccato. Lex dicitur Scriptura, qui manens est, et scripta, vel ideo quia non dat spiritum vivificantem, sed tantum est Scriptura. [Col. 0131B] Et hoc conclusit omnia sub peccato, id est Judaeos omnino clausit sub peccati dominio ⁜ (32) . Victi enim concupiscentia, et ipsius mandati transgressione rei facti sunt. Vel, conclusit omnia sub peccato, id est ostendit omnes homines clausos esse sub peccato. Non est enim lex data ut peccatum auferret, sed ut peccato omnia conclusa ostenderet. [Augustinus] Data est lex ut aegrum de morbo convinceret, qui sibi sanus videbatur, ut peccata demonstrarentur, non ut auferrentur ⁜ (33) . Data est ut inveniret se homo, non ut morbus sanaretur, sed ut praevaricatione morbo crescente, medicus quaereretur. Qui ergo negat aegritudinem suam, superfluum judicat Salvatorem. Ergo et in natura nostra Creatorem laudemus; et propter vitium quod nobis [Col. 0131C] inflictum est Salvatorem quaeramus. [Augustinus] Et nota quod idem dicit hic quod in Epistola ad Romanos: Conclusit Deus, omnia in incredulitate ut omnium misereatur (Rom. XI) . [Ambrosius] Notis enim peccatis per legem conclusi sunt, ut se excusare non possint, sed quaerant misericordiam. Et quasi quis quaereret, replicans superiorem quaestionem: Cur ergo data est lex? Respondet: Ut promissio daretur credentibus ex fide Jesu Christi. Quasi dicat: Ideo sic Deus disposuit, ut homines vota sua et legis infirmitate accelerarent ad gratiam, et credendo promissa consequerentur ⁜ (34) .

Lex ergo data est ut gratia quaereretur, gratia data est ut lex impleretur. Nec enim suo vitio non implebatur [Col. 0131D] lex, sed vitio prudentiae carnis: Quod vitium per legem demonstrandum, et per gratiam fuit sanandum. Prius autem, vel, enim, de Judaeis specialiter agit ostendens quam utilitatem exhibuerit eis lex; quasi dicat: Lex conclusit omnia sub peccato, sed tamen fuit utilis, quia priusquam fides veniret, quasi spontanea, quam nullum meritum advocavit, custodiebamur, non liberi, sed servi, sub lege, id est sub onere legis. [Augustinus] Vel, custodiebamur sub lege, quasi inviti. Custodiebamur dico, conclusi, quasi in ergastulis servire coacti. Conclusio eorum erat timor unius Dei et cognitio praevaricationis, et [Col. 0132A] quod praevaricatores ipsius legis inventi sunt, non ad perniciem, sed ad utilitatem valuit eis qui crediderunt. Cognitio enim majoris aegritudinis et desiderari medicum vehementius fecit, et diligi ardentius. Custodiebamur, dico, ut sic assueti duceremur in eam, scilicet tam bonam fidem quae, tempore Christi revelanda erat, ubi multa aperta sunt quae prius obscura erant, quia occulta fuit fides in antiquis, quae fides donum est Dei, sicut et gratia ⁜ (35) . In quo enim nostrum prius erat fides, quam veniret gratia? Nemo penitus glorietur se fidem ex proprio sensu genuisse, per quem posset credere Deo, sed agnoscat per gratiam a Deo unicuique revelatam. [Augustinus] Et si ante revelationem fidei, hanc perscriptam utilitatem lex tantum habuit, quid ergo utilitatis [Col. 0132B] post fidem habuit? Nihil. Itaque; quasi dicat: Et quia lex custodiebat ad fidem. Itaque lex fuit pedagogus noster, nos quasi pueros ab illicitis comprimens, et ad recta dirigens timore poenarum. [Hieron.] Pedagogus enim parvulis assignatur, ut lasciviens refrenetur aetas, et prona in vitia teneantur corda, dum tenera studiis eruditur infantia, et metu poenae coercita, praeparatur ad majora. Et hoc ipsum nomen paedagogi sonat compositum ab eo quod pueros agat, id est ductet. Lex ergo populo lascivienti ad instar paedagogi apposita est ut custodiret eos, et futurae fidei praepararet. Ecce honor legis, quia custodivit ut paedagogus: sed hoc non est magnum, quia puerorum est non adultorum. Paedagogus fuit noster, dico, et hoc in Christo, id est [Col. 0132C] in institutione Christi, qui ideo instituit, ut sic venientes ad fidem quasi pueri ad perfectionem, ex ipsa fide non ex lege justificemur. Vel, fuit paedagogus noster in Christo, id est in exsequendis praeceptis Christi, ut sic ex fide justificemur. Quasi dicat: Quandiu fuimus rudes, lex erat nobis paeda gogus.

At ubit venit fides, id est postquam revelata est fides quae prius occulta fuerat in antiquis, jam id est mox, non sumus paedagogo, id est sub coactione quae non est necessaria liberis. Vel, jam, id est in hac vita hoc bonum habemus, quod non sumus sub paedagogo, et majus in futuro habebimus. Omnes enim; quasi dicat: Ideo nos Judaei tempore fidei pedagogum deseruimus, quia omnes, vos gentiles qui non habuistis legem, estis filii Dei. Quod ergo vestro exemplo deseruimus, vos accipitis. Quasi dicat: [Col. 0133A] Non debetis hoc facere, filii Dei estis. Vos dico, entes, per fidem in Christo Jesu, id est unum et idem cum Deo, non utique natura, sed charitatis copula. Quicunque enim; quasi dicat: Vere per fidem estis in Christo. Nam quicunque, id est cujusque conditionis vel sexus, baptizati estis in Christo, id est institutione Christi ad similitudinem mortis ejus, Christum induistis, id est conformes ei facti estis, quod est vobis honor, et contra aestus protectio. [Hieron.] Quod autem Christus indumentum sit, alibi Apostolus aperit, dicens: Induite vos Dominum nostrum (Rom. XIII) , id est Christum ⁜ (36) . Induunt autem homines Christum, aliquando usque ad perceptionem sacramenti, aliquando etiam usque ad vitae sanctificationem. Et illud primum bonis et [Col. 0133B] malis est commune; hoc 152 alterum vero proprium est bonorum, in quo Christo, id est in cujus Christi fide, non est Judaeus, neque Graecus, non est servus, neque liber, non est masculus neque femina, id est propter nihil horum aliquis dignior est in fide Christi. Et ideo nemo judaizet, quasi per hoc sit dignior. Omnes enim; quasi dicat: Vere nihil horum est per quod aliquis dignior sit in Christo, quia omnes vos gentiles unum estis, scilicet non differentes in aliquo. Unum dico, in Christo Jesu, id est in fide Christi. Si autem; quasi dicat: Vos estis in Christo. Sed si vos Christi estis, ergo semen Abrahae, id est justi per fidem sicut fuit Abraham. Et si semen Abrahae estis, quid ergo plus Judaeis est? Nihil. Dico quod semen estis Abrahae. Et ideo estis [Col. 0133C] haeredes regni. Et hoc secundum promissionem, id est secundum fidem Christi repromissi, non secundum carnales observantias. [Hieron.] Nota quod supra semen Abrahae dictus est Christus, ubi legitur quod promissiones dictae sunt Abrahae, et semini ejus. Hic autem semen Abrahae dicti sunt filii Christi, id est omnes credentes. Verum quoties Christus nominatur semen Abrahae, corporaliter sentiendum est quod ex ejus stirpe generetur; quoties autem nos qui credimus in eum dicimur semen Abrahae, tunc spiritualiter semen fidei accipere debemus.

Dico autem, quod lex debet cessare. Primum probat humanae consuetudinis similitudine, deinde ipsius legis auctoritate. Quasi dicat: Modo nos gentiles et nos Judaei sumus Christi et semen Abrahae et haeredes, sed olim nos Judaei lege eramus, dum parvuli fuimus, sicut haeres futurus, et a patre substitutus, [Col. 0134A] dum parvulus est sub tutoribus et actoribus est non differens a servo. Ecce iterum quare lex non est tenenda. Et hoc est quod ait, dico autem, quasi dicat: Non solum praedictis modis ostenditur lex non esse tenenda, sed etiam hac similitudine, quam dico, id est vobis propono, sed quod quanto tempore haeres parvulus est, aetate et scientia, nihil differt a servo, quia cogitur, et nullam habet potestatem rerum suarum, cum, id est quamvis, sit futurus, dominus omnium rerum suarum, sed potius sub tutoribus, qui eum contra hostes defendant, et actoribus est, qui pro eo causas agant, et mores ejus informent. Et hoc usque ad tempus a patre praefinitum, id est determinatum, in quo libertas sui et suorum sibi datur. Postquam enim adultus est, libertatem [Col. 0134B] sui et suorum habet, alioquin jure exhaeredatur. Verum est enim quia patres ejus ordinaverunt, et usque ad quam aetatem subjectus debeat esse, et in qua adultus emancipetur statuerunt, ita ut quandiu parvulus est, libertate sua uti non valeat, nec dominari quasi haeres, sed similis prope servis est in conditione procuratorum et actorum. [Hieron.] Hoc exemplo probat eos qui sub lege fuerunt parvulos fuisse circa meritum, nec libertatem habuisse causa peccati, unde hanc illis comparationem adaptans, subdit: Ita et nos, Judaei, cum essemus parvuli cognitione Dei, et viribus resistendi peccato, eramus servientes, [Augustinus] tum territi minis, tum blanditiis capti, sub elementis, id est sub lege quae per elementa intelligitur ⁜ (37) , quia [Col. 0134C] ipsa est prima institutio ad fidem et justitiam, sicut ab elementis principium discendi assumunt parvuli. Elementis, dico, mundi, bene lex dicitur elementa mundi, quia lex non coelestia et aeterna, sed terrena promittebat, vel transitoria, ut est mundus. Vel in elementis significantur neomeniae, id est lunares dies et Sabbatum, quae Judaei observabant. Si itaque Judaei sub elementis mundi erant, quid differunt a paganis? [Ambrosius]. Pagani non sub elementis serviunt, sed ipsis elementis. Colunt enim astra, solem, lunam, aquam, terram, et hujusmodi; Judaei vero sub elementis Deo serviebant, quia haec ipse mandata dederat, ut observarent neomenias, et Sabbata, et hujusmodi. In elementis ergo neomenias, [Col. 0134D] id est lunares dies significat et Sabbata, quae observabant Judaei, non quod in elementis sperarent, ut pagani, sed in his Deum venerabantur, dum parvuli erant, et ad tempus plenitudinis non pervenerant. Sicut ergo parvulus sub paedagogo est et actore et tutore, antequam sit adultus, ita Judaeis adhuc parvulis lex fuit paedagogus, quia timore compressit, et praeceptis Dei servire coegit. Fuit etiam tutor et actor Judaeis quos Deus haeredes instituit, dum parvuli erant cognitione Dei, et viribus resistendi peccatis: quo tempore erant etiam quasi servi, legalibus, scilicet poenis a malis territi, et promissionibus temporalium ad bona incitati; nec sui dominabantur, sed vitia; nec suorum, id est [Col. 0135A] haereditatis aeternae, cum essent horum domini a Deo instituti.

His igitur fuit lex tutoris loco dum contra malignorum spirituum impugnationes et gentilium persuasiones, qui ad idololatriam traherent, illos defendebat admonendo, increpando, aliquando puniendo, et sic aeterna bona illis conservavit, quoniam ex illis Christus multos ab inferno liberavit. Fuit eis et actor, quia causam eorum apud Deum bene egit, dum per sacrificia et expiationes Deum eis placavit, et hoc usque ad tempus praefinitum, id est usque ad adventum Christi, in quo constituit Deus ut perfecti et liberi fierent, et haereditatem obtinerent: alioquin exhaeredarentur. De quo tempore subdit: At ubi venit; quasi dicat: Cum essemus parvuli sub [Col. 0135B] elementis mundi serviebamus, at ubi, id est non fatali necessitate, sed sola Dei voluntate venit plenitudo temporis, id est postquam tempus praecedens adimpletum est. Plenitudo enim temporis est completum tempus quod praefinitum fuit a Deo Patre quando mitteret Filium. Vel, plenitudo temporis dicitur tempus gratiae, ideo quia in eo plene dantur dona Spiritus sancti, et quae praedicta fuerant de Christo implentur. Ubi, inquam, venit illud tempus, misit Deus Filium suum, id est visibilem fecit hominibus. Attende quod ait, ubi venit plenitudo temporis misit Deus Filium suum: cui simile est illud quod Joannes evangelista ait: Nemo misit in illum manus, quia nondum venit hora ejus (Joan. VII) . Hoc est, quia nolebat ⁜ (38) . Non enim Dominus sub [Col. 0135C] fato natus est: hoc nec de te credendum est, nedum de illo per quem factus es. Non est enim hora ejus vel nostra, nisi voluntas ejus. Non ergo horam dixit qua cogeretur mori, sed qua dignaretur occidi. Tempus enim exspectabat quo moreretur, quia tempus exspectavit quo nasceretur. Ideo multi dicunt: Quare non ante venit Christus? Quibus respondendum est quia nondum venerat plenitudo temporis, moderante illo per quem facta sunt tempora. Sciebat enim quando venire deberet, vel etiam pati, et caetera facere. Ante tamen longa series praeconum praemittenda erat. Non enim aliquis parvus venturus erat, diu fuerat praedicendus, semper tenendus: quanto major judex veniebat, tanto praeconum series [Col. 0135D] longior praecedere debebat. Ideo ait, ubi venit plenitudo temporis misit Deus Pater Filium suum factum ex muliere. Nota quod eum qui erat increatus factum dicit. Fecit ergo eum Pater ex muliere sub lege. Cum igitur ait, misit Deus Filium suum factum ex muliere, satis ostendit eo ipso missum Filium quo factus est ex muliere ⁜ (39) . Quid est enim nativitas Filii de Virgine Maria? Certe assumptio formae servi. Nam quid est aliud nasci Filio quam accipere formam servi in utero Virginis? Hoc autem fecit Pater, fecit et Filius: Filius quidem, non Pater natus est de virgine Maria, sed nativitatem Filii de Maria et Pater et Filius operatus est. Similiter [Col. 0136A] non est passus Pater, sed Filius; passionem tamen Filii et Pater et Filius operatus est. Tradidit enim Pater Filium, et tradidit Filius seipsum. Passio haec uni facta est, sed ab utroque facta est. Sicut ergo nativitatem, ita et passionem Christi, nec Pater fecit sine Filio, nec Filius sine Patre. Judas autem quid fecit nisi peccatum? Veniamus ad resurrectionem: non resurrexit Pater, sed Filius: resurrectionem tamen Filii operatus est Pater et Filius. Ecce quid est missum esse Filium.

⁜ (40) Sed quaeritur unde et quo missus est Filius. Ego, inquit, exivi a Patre et veni in hunc mundum (Joan. XVI) : hoc est mitti. De illo tamen evangelista dicit: In mundo erat, et mundus per eum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I) . Deinde [Col. 0136B] conjungit: In propria venit. Illuc autem missus est quo venit, et si in hunc mundum missus est, quia exivit a Patre, et venit in hunc mundum, et in hoc mundo erat, illuc ergo missus est ubi erat. Unde et illud in propheta dicit: Coelum et terra ego impleo (Jer. XXIII) . Quod si de Patre dictum accipiatur, ubi potuit esse sine Verbo suo, sine sapientia sua, quae pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter (Sap. VIII) : sed neque sine Spiritu suo usque esse potuit. Itaque si ubique Deus est, ubique etiam est Spiritus ejus. Illuc ergo et Spiritus sanctus missus est ubi erat. Quaerendum ergo est diligenter quomodo intelligatur ista missio sive Filii sive Spiritus sancti. Quod quia in Epistola ad Romanos pertractatum est juxta humanae capacitatis [Col. 0136C] valetudinem, hic perstringimus ad alia festinantes. Si tamen sobrie de Dei Filio quae digna sunt opinemur, ideo missum intelligere debemus, quia ex illo incomprehensibili inenarrabilique secreto majestatis profundae, dedit se comprehendendum mentibus nostris Dei Verbum; non solum cum se exinaniret, sed etiam cum habitaret in nobis, sicut scriptum est: Quoniam inhabitabo in illis (II Cor. XVI) . Solent enim obtendere minorem Patre esse Filium, quia missus est. Constat autem eo non minorem esse, quia missus est. Considera enim, quia Dominus Christus in Isaia a Spiritu sancto dicit se esse missum. Nunquid ergo Spiritu minor est Filius, quia a Spiritu missus est? Habes enim scriptum, [Col. 0136D] quod Filius a Patre et Spiritu ejus dicat se esse missum. Vides ergo quod simplicitas sermonis, non injuria sit missionis. Misit ergo Deus 153 Filium suum factum ex muliere, forte hoc movet quod dicit ex muliere, non ait ex virgine, sed non moveat ⁜ (41) . Utrumque enim de Scriptura dicitur, et ex virgine, et ex muliere. Ex virgine, ut ibi: Ecce virgo concipiet, etc. (Isa. VII.) Ex muliere autem, ut hic, quod non est contrarium. [Augustinus] Mulierem enim pro femina posuit more locutionis Hebraeorum. Usus enim Hebraeae locutionis mulieres dicit, non virginitate corruptas, sed feminas, sicut legitur de Eva, quando ipsa facta est: Formavit [Col. 0137A] eam mulierem (Gen. II) , nec adhuc passa erat concubitum viri. ⁜ (41*) Item, non te offendat quod ait, factum cum confiteamur natum. Factum enim non confitemur nisi hominem. Deus autem semper faciens est, fieri nescit ut sit, sed fit ut aliquid alicui sit, sicut dicit: Domine, refugium factus es nobis (Psal. LXXXIX) , quando factus est qui nunquam factus est. Dominus autem Christus homo factus est, ut esset homo, scilicet ut qui creator semper erat, creatura esset. [Augustinus] ⁜ (42) Manens enim Deus factus est homo, ut fieret quod non erat, non ut periret quod erat. Factum ergo dicit propter susceptionem creaturae. Et addit: Factum sub lege [Ambrosius]. Salvator fieri debebat sub lege ut circumcisus appareat, quasi filius Abrahae cui promissus erat, signum [Col. 0137B] habens ejus cui promissus fuerat, in quo impleta est circumcisio, et ideo jam signum cessat. Credidit enim Abraham se habiturum filium in quo benedicentur omnes gentes, quod jam factum credimus. Factum ergo sub lege, dixit, quia et circumcisus est, et hostia legalis pro illo oblata. Nec mirum si et illa legis opera sustinuit ex quibus liberaret eos qui eis serviliter tenebantur; qui etiam mortem sustinuit, ut ex illa alios liberaret. Factus est ergo sub lege, id est sub onere legis, sicut sub aliis poenis. Unde subdit: Ut eos qui sub lege erant pressi et rei, redimeret a diabolo, a perditione, a peccatis. ⁜ (42*) Et nota quod duo proposuit, scilicet factum ex muliere, factum sub lege, sed mutato ordine, illis alia duo respondent. Ad id enim quod dixit [Col. 0137C] factum sub lege, illud retulit, ut eos qui sub lege erant redimeret. Ad illud quod dixit factum ex muliere, hoc aliud refert, ut adoptionem, quasi dicat: Ideo factus est de muliere, ut adoptionem filiorum reciperemus, id est bona quae per gratiam dantur, per quae sunt filii. Vel, reciperemus adoptionem filiorum, id est participes essemus divinae gloriae. Sicut enim participat nostra natura, ita ad suam videndam nos adoptat. [Augustinus] Hinc enim adoptionem recipimus, quod ille unicus Dei Filius non dedignatus est participationem naturae nostrae factus ex muliere, ut non solum Unigenitus Dei esset, ubi fratres non habet, sed etiam primogenitus in multis fratribus fieret. Adoptionem autem [Col. 0137D] dicit, ut distincte intelligamus unicum Dei Filium, nos enim beneficio et dignatione filii Dei sumus; ille natura est filius qui hoc est quod Pater. ⁜ (43) Unicum enim Filium Deus habuit quem genuit de sua substantia, nos autem non de sua substantia genuit. Creatura enim sumus quam non genuit, sed fecit; et ideo ut fratres Christi secundum nostrum modum faceret, adoptavit. Iste itaque modus quo nos Deus, cum jam essemus ab ipso non nati, sed conditi et instituti, verbo suo et gratia sua genuit, ut filii ejus essemus, [Augustinus] adoptio vocatur. Unde: Dedit eis potestatem filios Dei fieri, etc. [Col. 0138A] (Joan. I.) Nec dixit acciperemus, sed reciperemus, ut significaret hoc amisisse in Adam, ex quo mortales sumus.

Quoniam autem. Quasi dicat: Non solum nos Judaei qui credimus, filii Dei sumus, sed etiam, vos gentiles, estis filii Dei. Quod probat effectus. Quoniam misit Deus Pater Spiritum filii sui, quem etiam Filius mittit in corda nostra, tam Judaeorum, scilicet quam gentium, qui Spiritus probat nos esse filios. [Col. 0138B] [Ambrosius] Ut enim probaremur adoptati esse a Deo in filios, Spiritum suum dedit nobis, qui signum Patris ostendat in filios, ut quia nos non hoc auderemus dicere, scilicet pro infirmitate et indignitate nostra, suggerat ut audeamus dicere. Unde subdit: Clamantem, quasi dicat: Spiritum, dico, clamantem, id est qui facit nos clamare. [Augustinus] Quod nunquam praesumeremus, nisi Spiritus doceret. Quid? Abba quod est Pater. [Ambrosius] Abba Hebraicum est, idipsum significans quod et pater. Et hanc consuetudinem in pluribus locis Scriptura servat, ut Hebraicum verbum cum interpretatione sua ponat. [Augustinus] Duo namque sunt verba quae posuit, ut posteriore interpretaretur primum. Nam hoc est abba quod pater. Eleganter autem intelligitur [Col. 0138C] non frustra duarum linguarum verba posuisse, idem significantia, propter universum populum qui de Judaeis et gentibus in unitatem fidei vocatus est, ut Hebraeum verbum ad Judaeos, Graecum ad gentes pertineat. [Hieron.] Utriusque autem verbi eadem significatio, ad ejusdem fidei spiritusque unitatem. ⁜ (44) Notandum quia clamor in Scripturis non magnae vocis emissio, sed scientiae intelligatur et intentionis magnitudo. Nos ergo clamamus; sed ille clamare dictus est qui efficit ut clamemus.

Misit ergo Spiritum Filii sui clamantem Abba, Pater, id est nos clamare facientem. Et nota Spiritum etiam esse Filii, et nota hic Trinitatem. ⁜ (45) [Col. 0138D] Sed aliquis forsan quaerit utrum et a Filio procedat Spiritus sanctus. Filius enim solius est Patris Filius, et Pater est solius Filii Pater. Spiritus autem sanctus non est unus eorum spiritus, sed amborum. Unde Dominus ait: Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) . Et Apostolus ait: Misit Deus Spiritum Filii sui et multa alia sunt testimonia, quibus evidenter ostendit et Patris, et Filii esse Spiritum, qui in Trinitate dicitur Spiritus sanctus. Nec ob aliud aestimo ipsum proprie vocari Spiritum sanctum, cum etiam si de singulis interrogemur, non possumus Patrem et Filium dicere, [Col. 0139A] nisi Spiritum, quoniam Spiritus est Deus. Quod ergo communiter vocantur et singuli, hoc proprie vocari oportuit eum, qui non est unius eorum, sed in quo communitas apparet amborum. Cur ergo non credamus quod etiam de Filio procedat Spiritus sanctus, cum Filii quoque ipse sit Spiritus? Si enim ab eo non procederet, non post resurrectionem se repraesentans discipulis insufflasset eis, dicens: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) . Quid enim aliud significavit illa insufflatio, nisi quod procedat Spiritus sanctus de ipso? Ad hoc etiam pertinet illud quod ait de muliere fluxum sanguinis patiente: Tetigit me aliquis. Ego enim sensi virtutem de me exisse (Luc. VIII) , nam virtutis nomine appellari Spiritum sanctum, ex eo clarum est quod Mariae [Col. 0139B] angelus dixit: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Et Dominus eum promittens discipulis, ait: Sedete in civitate, quousque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV) . Haec est ergo virtus de qua dicit Evangelista: Virtus de illo exibat, et sanabat omnes (Luc. VI) . ⁜ (46) Cum autem de Patre et Filio procedat Spiritus sanctus, dicit tamen ipse Filius illum a Patre procedere, quia ad eum solet referre, et quod ipsius est de quo etiam ipse est; sicut alibi ait: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui me misit (Joan. VII) . Si hic intelligitur ejus doctrina quam tamen dicit non suam esse, sed Patris, quanto magis illic intelligendus est et de ipso procedere Spiritus sanctus, ubi [Col. 0139C] dicit eum de Patre procedere? A quo enim habet Filius ut sit Deus, est enim de Deo, Deus ab illo habet ut etiam ab illo procedat Spiritus sanctus, Christus dicens: Quem ego mittam vobis a Patre (Joan. XV) , et alibi, quem mittet Pater in nomine meo (Joan. XVI) , non dicens a me, ostendit quam totius divinitatis, vel si melius dicitur, deitatis principium Pater est.

Itaque. Quasi dicat: Quia Spiritus clamat in nobis, Pater. Itaque jam, id est a tempore gratiae, non est, aliquis nostrum qui credimus in Christum, servus, scilicet timore serviens, sed filius, scilicet ex dilectione serviens. Quod si filius est, et haeres erit in futuro: Et hoc per Deum, id est per operationem et misericordiam Dei. Vel hoc juro per Deum. [Col. 0139D] Sed tunc, etc. Quasi dicat: Modo estis filii, modo dicitis, Pater, sed tunc quidem, quando infideles eratis ignorantes Deum, et ita erit vobis aliqua excusatio, serviebatis eis qui non sunt dii in natura sui, sed opinione hominum [Ambrosius] dicendo, qui in natura non sunt dii, unam Dei veri ostendit esse naturam, scilicet Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quid autem est natura Deum esse, nisi verum Deum esse? Unde alibi apostolis ait: Conversi estis servire Deo vivo et vero (II Thess. I) . Natura enim vivus et verus est Deus. Verus ergo Deus est qui naturaliter Deus est. ⁜ (47) Veri ergo [Col. 0140A] dii esse non poterant, quibus hoc naturaliter minime suppetebat. Igitur Salvator verus Deus est, qui secundum essentiam Deus est. ⁜ (48) Sed dicunt haeretici non natura esse ipsum Filium, sed creatum. Quibus respondendum, quia si natura Deus non est Filius, sed creatura, nec colendus est omnino, nec ut Deus adorandus, dicente Apostolo: Coluerunt et servierunt potius creaturae quam Creatori (Rom. I) . Sed illi ad haec replicabunt et dicent: Quid est quod carnem ejus quam creaturam esse non negas simul cum divinitate adoras, et ei non minus quam divinitati deservis? Ego Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem, ideo adoro quod a divinitate suscepta et deitati unita est, ut non alium et alium, sed unum eumdemque Deum et hominem [Col. 0140B] Dei Filium esse confitear. Denique si hominem separaveris a Deo, ut Photinus vel Paulus Samosatenus, illi nunquam servio nec credo, velut si quis purpuram vel diadema regale jacens inveniat, nunquid ea conabitur adorare? Cum vero ea rex fuerit indutus, periculum mortis incurrit, si ea cum rege adorare quis contempserit. Ita etiam in Christo Domino humanitatem non solum vel nudam, sed divinitati unitam, scilicet unum Filium, Deum verum, et hominem verum, si quis adorare contempserit, aeternaliter morietur.

Dies. Quasi dicat: Vultis servire elementis. [Hieron.] Et vere, quia jam observatis dies, Judaico ritu, ut Sabbata et decimam mensis primi usque ad quartam decimam, qua agnus immolabatur, et a quartadecima usque ad vigesimam primam ejusdem mensis, quando azyma comedebantur; septem etiam septimanas, quas ritu Judaico post azyma computant. Dies Israelitici Pentecostes servant, nec non et clangorem tubarum, primo die mensis septimi, decima etiam ejusdem mensis expiationem et jejunium, et in quinta decima scenopegiam. Et menses [Col. 0141D] observatis, ut neomenias. Menses etiam custodiunt, quia primum et septimum mensem observant; et tempora, ut tempus egressionis de Aegypto: tempora etiam colebant qui per annos singulos Hierosolymam veniebant, putantes se implere Domini praeceptum, dicentis: Tribus temporibus anni, diem festum agetis mihi, et apparebit masculinum tuum in conspectu Dei tui (Deut., XVI) . Et annos septimos. Puto equidem hoc de septimo remissionis anno dici, et de quinquagesimo qui ab illis jubileus dicitur, quem Judaei aliquando suo ordine servare nequiverunt captivitate pressi, qua soluta pro eo septimum annum septimae decadis coluerunt, qui [Col. 0142A] potest intelligi vel sexagesimus unus annus quo indulta est eis a Cyro et Dario licentia redeundi de Babylonia, unde completis annis septuaginta redierunt. Vel potius septuagesimus unus, quem reversi in Hierusalem pro quinquagesimo qui jubileus dicitur observarunt. Timeo. Quasi dicat: Hoc jam facitis, pejus autem timeo, scilicet ne forte laboraverim in vobis sine causa, id est inutiliter, quod est si legem plene suscipitis. Ac si dicat: Vestram levitatem timeo, non aliud. Vel ita: quomodo iterum, ut hoc de errore gentilium intelligamus; in eo enim quod dicit, convertimini iterum ad infirma et egena elementa, non circumcisis, sed gentibus loquitur, quibus hanc scribit Epistolam. Nec ad circumcisionem vel legem dicit eos reverti, in qua nunquam [Col. 0142B] fuerant, sed ad infirma et egena elementa, quibus rursus ut antea servire volunt: quod de gentibus intelligere cogimur. [Augustinus] Vulgatissimus enim est error iste gentilium, ut vel in agendis rebus, vel in exspectandis vitae et negotiorum suorum, ab astrologis et Chaldaeis notatos dies, et menses, et annos, et tempora observent. Quos redarguit, dicens: Nunc autem cum cognoveritis Deum, quomodo iterum convertimini ad infirma et egena elementa quibus denuo vultis servire, id est ad superstitiosas temporum observationes. Manifestum est eum volumina temporum per elementa hujus mundi, hoc est coelum et terram, et motus, atque ordinem siderum administrari. Quae infirma appellat, ex eo quod infirma et instabili specie variantur, egena [Col. 0142C] vero, eo quod egent summa et stabili specie Creatoris ut possint esse quomodo sunt. [Ambrosius] Vel, egena elementa dicit, eo quod sui invicem egent ad regendum mundum. Dies, quasi dicat: Vere servire vultis, quia dies observatis et menses, et tempora, et annos. Dies observant, ut qui dicunt hoc die non est aliquid incipiendum, menses autem colunt, qui cursus lunae perscrutantes dicunt: Tali luna non est aliquid inchoandum. Tempora vero cum dicunt, modo est initium veris. Annos autem cum dicunt, novus annus est. Calendae sunt Januarii, non licet hoc vel illud facere. Sed nulla debet esse suspicio harum rerum, quia prospere potest cedere quidquid simpliciter sub Dei devotione fit. [Col. 0142D] [Augustinus]. Et nota quod dupliciter erant subversi Galatae, ut ad legem et ad pristinos errores converterentur. Ergo eligat lector utram volet sententiam, dummodo intelligat ad tantum periculum animae pertinere superstitiosas temporum observantias, ut huic loco subjecerit Apostolus: Timeo, etc., quasi dicat: Hoc jam facitis, sed deterius timeo, scilicet ne forte sine causa laboraverim in vobis. ⁜ (53) Sunt quaedam quae levissima putarentur nisi in Scripturis demonstrarentur opinione graviora. Quis enim dicentem fatue fratri suo, reum gehennae putaret, nisi Veritas hoc diceret (Matth., V) Similiter dies observare et tempora non putaretur adeo [Col. 0143A] grave, nisi Apostolus diceret: Timeo ne forte sine causa laboraverim in vobis. Haec autem observant qui certis diebus vel mensibus vel annis volunt vel nolunt aliquid inchoare, quasi fausta et infausta sint tempora. Non itaque ista observemus, ne ab Apostolo ista audiamus: Timeo, etc. ⁜ (54) Eos enim culpat qui constellationes sequuntur, dicentes: Non proficiscar, quia luna sic fertur, vel proficiscar ut prospera cedant, quia ita se habet positio siderum; agam hoc mense commercium, quia ista stella agit mensem; non plantabo hoc anno vineam, quia bissextus est. Tales culpantur, non quia naturales elementorum effectus in siderum ordinatissima conversione noverunt, ut scilicet tempestate non navigent, autumno seminent: de quibus cum conderentur [Col. 0143B] dictum est in Genesi: Et sint in signis, et temporibus, et diebus, et mensibus (Gen., I) .

Estote, quasi dicat: Timeo ne sine causa laboraverim in vobis, sed estote sicut ego sum qui legem dimisi. Et debetis esse, quia ego fui olim in lege, sicut vos modo vultis esse, et dimisi non sine ratione. [Ambrosius] Vel ita, estote sicut ego, quia et ego sicut vos, homo sum qui de errore correctus sum, ita et vos potestis corrigi. Vel ita, estote sicut et ego, quia ego qui legem habui, sum modo sine lege sicut vos. [Augustinus] Cum enim Judaeus natus sim, jam illa carnalia spiritali dijudicatione contemno. Fratres, aspere correctos Galatas recreat Apostolus pro bene gesta, apponens post aspera suavia more salutaris medici. Quasi dicat: Et debetis [Col. 0143C] esse sicut ego, quia, o fratres, ego obsecro vos, dico, obsecro et secure obsecrare possum, ut quos merito diligo, quia nihil me laesistis, et ita non penes vos inimicitiarum mearum est causa. Hoc dicendo excusat se, quia pseudo dixerant Paulum Galatis inimicum, nec voluisse eos docere quae in aliis Ecclesiis praedicabat. Hanc calumniam diluens Apostolus inimicitiae causam submovet, cum ait, nihil me laesistis. Scitis autem, quasi dicat: Non me laesistis, sed potius honorifice me recepistis cum causam spernendi habuistis. Et hoc est quod ait, scitis autem quod per infirmitatem carnis meae, quia caro mea afflicta erat, evangelizavi vobis jampridem, et pro tanto tempore non sprevistis me. Unde subdit, [Col. 0143D] et non sprevistis tentationem vestram in carne mea, id est me tribulatum per quod vos diabolus tentabat, ne crederetis. [Ambrosius] Tentati enim sunt cum tribulationem secundum carnem pateretur Apostolus, utrum timore desererent cum, an charitate amplecterentur. Opportune ergo ac decenter facit eos recolere charitatem suam, ne tanquam inimicum illum deputent, dicens, scitis autem quod per infirmitatem carnis, id est cum paterer persecutionem, evangelizavi vobis jampridem, et tentationem vestram in carne mea, id est tribulationem quam patior in carne, qua videtur quales estis, non sprevistis, tanquam inutilem vel vilem. Neque respuistis, [Col. 0144A] ut non susciperetis communionem periculi Distingue inter illa duo, non sprevistis, scilicet post conversionem, ut inde vilior essem; neque respuistis, ante conversionem, ut ob hoc converti abhorreretis. Sed excepistis sicut angelum Dei, id est ac si angelus Dei venisset, vel me angelum Dei esse credidistis: imo plus dicam, sicut Christum Jesum, ac si ipse Christus venisset qui in Apostolo loquebatur, et ideo venerat ad illos. Ubi est ergo? [Augustinus] Admirans opus eorum spirituale commendat ut hoc intuentes in timorem carnalem non decidant: et quia mutati erant in deterius increpat eos. ⁜ (55) Et si enim receperunt eum sicut angelum, non ideo tamen parcit secare vel urere, quia non quaerit sua, sed quae Christi sunt: non quaerit lac et lanam de ovibus, [Col. 0144B] id est commodum supplendae necessitatis et favorem honoris, sed salutem ovium. Quasi dicat: Et quia ita tunc fecistis, ubi est ergo beatitudo vestra, qua dicebamini beati bonis initiis, et quasi proficiendi gradibus ferventes. Quasi dicat: Pudeat vos esse mutatos. Mirum est enim quod a bono decidistis.

Testimonium enim, quasi dicat: Vere beati fuistis, vel sicut angelum, vel Christum me excepistis. Testimonium enim perhibeo de vobis, quia si posset fieri, ad utilitatem Ecclesiae, eruissetis oculos vestros: quod inter omnia charius est vobis, et dedissetis mihi, scilicet ad utilitatem meae praedicationis. Et ideo plus de vobis dolendum est. ⁜ (56) Nota quod ait, si fieri potuisset, nonne illud fieri potuisset quod ait Apostolus, non potest fieri quod juste non fit. Sic et Job, utinam possem me occidere (Job. X) , et Dominus ad Loth: Non poteram quidquam facere, donec [Col. 0144D] illuc introeas (Gen. XIX) . ⁜ (57) Non posse se dixit quod sine dubio poterat per potentiam, sed non poterat per justitiam. Ergo, quasi dicat: Et cum hoc sit, est ergo credibile quod factus sum inimicus, verum dicens vobis. Quasi dicat: Per hoc videor inimicus, quia verum dico, sed si fallerem, putarer amicus, quia nemo se argui vult errantem, ideo vobis inimicus videor juste vos reprehendens. Aemulantur. [Ambrosius] Quasi dicat: Ego non sum vobis inimicus, sed illi aemulantur, id est diligunt, vos non bene, id est non utiliter. Aemulantur enim verbum, quia non tam cupiunt eos esse meliores quam ipsos volunt facere pejores, et retrorsum trahere [Col. 0145A] aemulatione perversa. Unde subdit: sed volunt vos excludere, a fide ad legem, vel a dilectione mea, ut illos aemulemini, id est intuemini in legalibus. Bonum autem. Quasi dicat: Illi volunt ut ipsos aemulemini, sed vos aemulamini, id est diligite et imitamini, bonum hominem, me scilicet et hujusmodi. Et hoc in bono, id est propter hoc diligite, quia in eo est virtus et bona operatio, non pro alia re. Et hoc facite semper, ut perseveranti gradu ad finem boni operis perveniatis. Vult enim ut semper ipsum imitentur. Unde subdit: et non tantum. [Hieron.] Quasi dicat: Aemulamini bonum, scilicet me, et hujusmodi, et non tantum cum praesens sum apud vos, sed perseverate in acceptis, magis aemulando me, cum absens sum. Filioli, hic iterum incipit [Col. 0145B] ostendere ex ipsa lege quare non sit tenenda. Quasi dicat: Me imitamini, et debetis, quia vos estis mei, non dico filii, sed filioli, quia diminuti estis, et perfectionis gradibus indigetis. Quos iterum, sicut prius, parturio, id est cum labore et dolore ad lucem fidei genero, donec Christus, quem deformastis, formetur in vobis, ut scilicet recipiatis similitudinem ejus quam vestro vitio perdidistis. ⁜ (58) Perpaucorum est pensare quam labor sit in praedicationibus patrum, quantisve doloribus animas in fide, et conversatione recta parturiunt. ⁜ (59) Unde Apostolus ex persona matris loquens ait, quos iterum parturio. Primum per fidem illos genuerat in baptismo, sed postea deformati sunt per pseudo, et infirmi facti, nunc cum dolore reformat eos. Unde addit: donec [Col. 0145C] Christus in vobis reformetur. Concipientes enim fidem et sensum fidei non advertentes, formatum Christum in animis suis nugantur habere. Formatur enim Christus in corde credentium, cum illis sacramenta graece panduntur, et ea quae obscura videbantur perspicua fiunt. Vel ita, donec formetur Christus in vobis, id est formosus aliis per vos appareat. Et hoc est gravius dictum, quam si diceret eos reformari in Christo, quia nescio quo pacto terribilius insonat audientium auribus.

Vellem autem. Quasi dicat: Blandis modo verbis usus sum, dicens fratres et filios, sed vellem esse apud vos modo, ut duplici generatione confunderentur, et de errore suo et de rubore Apostoli. Ideo ait, [Col. 0145D] vellem esse apud vos, et mutare vocem meam, id est vituperationem, ut digna vobis dicerem quae nolo scribere, ne permaneant apud vos. Ideo vellem mutare, cum confundor in vobis, id est apud alios erubesco pro vobis. Sciens Apostolus majorem vim habere sermonem cum ad praesentes fit, cupit vocem apostolicam, vocem litteris comprehensam in praesentiam commutare. Scriptura enim divina aedificat lecta, sed multo plus prodest si de litteris mutatur in vocem; magnam siquidem vim habet vox viva, vox de auctoris sui ore resonans, quae ea pronuntiatione profertur et distinguitur, qua in hominis corde generata est. [Hieron.] Est itaque sensus; [Col. 0146A] quia confundor in vobis, vellem litterarum vocem praesens de meo ore proferre, ut vos solito severior ipse corriperem, quia Epistola non potest vocem objurgantis exprimere, non valet irascentis resonare clamorem, et dolorem pectoris apicibus explicare: non habeo quippe fructus quos solent de discipulis habere doctores, et sine causa semen jactum est doctrinae, ita ut cum Jeremia dicam: nec profui, nec profuit mihi quisquam (Jer. XV) . Ut autem non patiar vos perire et errare perpetuo, ex charitate vobis loquar. Dicite mihi, etc. Vel aliter potest legi haec littera, eodem manente sensu. Filioli, quasi dicat: Non solum ex supradictis probatur lex esse dimittenda, sed etiam auctoritas ipsius legis hoc ostendit. O filioli mei, dicite, id est respondete mihi. [Col. 0146B] Usque huc enim pendet sententia, et interponitur illud quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. Vellem autem esse apud vos modo, et mutare vocem meam, quoniam confundor in vobis; non mutatur sensus horum verborum. Vos, inquam, o filioli, qui vultis esse carnaliter sub lege, dicite mihi, id est respondete mihi: Legem legistis, an non? Quidquid eligant, probantur stulti; si non legerunt, non debent recipere quod nesciunt; si legerunt, ipsa probat se dimittendam. Quod si non intelligunt, stulti sunt. Ideo eos interrogat, dicens: legem non legistis? Quasi dicat: Legistis quidem, sed non intellexistis.

Scriptum est enim quoniam Abraham. Quasi dicat: Ideo quaero an legeritis legem, quia in ea quiddam scriptum est: Quod si attenderitis, nunquam ad eam recurreretis. Scriptum est enim in Genesi, quoniam Abraham habuit duos filios, Ismael et Isaac: unum de ancilla Agar, scilicet Ismael, et unum de libera, Sara, scilicet Isaac. Sed qui de ancilla fuit, secundum carnem natus est, id est per nullum miraculum, sed lege naturae natus est. Qui autem de libera, per repromissionem, [Col. 0146D] id est mirabiliter natus est. Attende quod ait, scriptum est quoniam Abraham duos filios habuit, cum plures habuerit. [Augustinus] Post mortem enim Sarae, de alia uxore, scilicet Cethura, alios genuit, qui non pertinent ad hanc significationem. Et ideo multi legentes Apostolum, librum autem Geneseos ignorantes, putant solos duos filios habuisse Abraham. Sed hos solos commemorat Apostolus, quia de his duobus Scriptura specialiter singula exsequitur, innuens aliquid egregium in his praefigurari. Item attende quod subdit, unum de ancilla, et unum de libera. ⁜ (60) Non enim hoc frustra distinxit. Uterque quidem de Abraham natus [Col. 0147A] est, sed diversa operatione, quia qui de ancilla secundum carnis naturam natus est, quia juvencula de sene solet concipere. Qui autem de libera, non secundum vim carnis, ut vetula et sterilis de vetulo conciperet, sed per operationem Dei qui promisit. Illum ergo genuit demonstrans consuetudo naturam, illum vero dedit promissio, significans gratiam. Ibi humanus usus ostenditur, hic divinum beneficium commendatur. Natus est ergo Ismael sicut nascuntur homines permistione utriusque sexus usitata lege naturae. Ideo dictum est secundum carnem, non quia ista beneficia Dei non sint, aut non ista operetur Deus, cujus opifex sapientia attingit, sicut scriptum est, a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter (Sap. VIII) . Sed ubi significandum [Col. 0147B] fuerat Dei donum, quod indebitum hominibus gratis gratia largiretur, sic oportuit dari filium quemadmodum naturae non debebatur ex cursibus. Haec autem quamvis ad litteram ita fuerint, tamen quia secundum litteram ad superiorem demonstrationem non valent, subdit:

Quae sunt dicta per allegoriam, id est per alium intellectum. ⁜ (61) Allegoria enim dicitur, cum aliquid aliud videtur sonare in verbis, et aliud in intellectu significari, sicut hic. Abraham enim est Deus Pater, qui est pater multarum gentium. Sic enim interpretatur hoc nomen Abraham. Abba enim pater, ham multarum, subauditur gentium, quo intelligitur Deus Pater; r interponitur causa euphoniae. [Col. 0147C] Inde dicitur Abraham quasi Abaham, id est pater multarum gentium, quo intelligitur Deus Pater. Libera autem et ancilla significant duo Testamenta. Unde subdit: haec enim, id est ancilla et libera sunt, id est significant duo Testamenta; libera, significat novum Testamentum, dans omnibus per Christum novam gratiam; Agar, vetus Testamentum. [Ambrosius] In utroque Testamento genuit Deus sibi filios qui servirent, sed in veteri Testamento generati sunt Judaei servi, quia timore poenae et promissione temporalium serviebant. Et hoc est quod ait, qui de ancilla fuit, scilicet Judaei et omnes servi peccati, natus est secundum carnem, quae et poenas abhorret, et dulcia amat, quia illi metu poenae et amore temporalium serviebant. Gratia vero novi Testamenti parit [Col. 0147D] liberos qui ex dilectione serviant, non in carnis, sed opere Dei. Et hoc est quod ait, qui autem de libera natus est, id est liber Christianus populus gratia novi Testamenti generatus, per repromissionem natus est, id est per virtutem et gratiam promittentis sub figura veritatem. Quis enim impossibilia secundum naturam crederet, et quae suavia sunt in praesenti contemneret, et non visa speraret, nisi virtus Dei hoc in eo operaretur! Taliter generantur Christiani quorum typus praecessit in Isaac. Ismael enim Judaeorum significat nativitatem, vel eorum qui servi peccati sunt. Isaac vero Christianorum, quia in libertatem nascuntur. Liber enim fit [Col. 0148A] qui accipit remissionem peccatorum. Ecce expositum est evidenter quid significent illa verba legis. Unde ostenditur lex non esse tenenda quae in servitutem generabat, sed nova quae in libertatem parit. Unde addit: Unum quidem, quasi dicat: Ancilla et libera signant duo Testamenta. Et unum quidem datum est in monte Sina, quod interpretatur mandatum; quod in tali loco datum est, id est in monte eminenti, significat quod Judaei contra alias gentes essent superbi de mandato, vel ipsi essent superbi et tumidi contra ipsum mandatum. Illud Testamentum, dico, generans homines in servitutem, quia pro timore serviebant Judaei, vel servi peccati erant. Quod Testamentum est Agar, id est significatur per Agar. Et recte: Agar enim interpretatur [Col. 0148B] alienatio. Quod bene convenit, quia illud testamentum alienat homines ab aeterna haereditate.

Sina enim. Quasi dicat: Vere Testamentum vetus generat in servitutem, quia Sina mons, id est vetus Testamentum datum in monte Sina, est in Arabia, id est in humilitate vel in afflictione, quia affligebat homines sub carnalibus observationibus. Arabia enim interpretatur humilitas vel afflictio. Et bene dicitur vetus Testamentum datum esse in Arabia, non in terra promissionis, ubi Judaei quasi filii fuerunt, sed in Arabia ubi quasi servi et alieni fuerunt, quia vetus Testamentum non filios sed servos et alienos pariebat. Deinde vetus Testamentum populo cui datum est comparat, dicens, qui, mons [Col. 0148D] per omnia conjunctus est, et similis, id est vetus Testamentum in illo monte datum, per omnia conjunctum est, et simile ei Jerusalem quae nunc est, id est Judaico populo, qui nunc est, id est qui terrena diligit, et pro temporalibus servit. Vel, servit, sub peccato cum filiis suis. Haec est synagoga quae sub peccato generat filios, totus quidem populus mater est, singuli autem sunt filii vel filii sunt proselyti, qui omnes timore poenae serviunt. Et ideo vetus Testamentum dicitur esse conjunctum et simile illi populo, quia sicut vetus Testamentum poenas minabatur, et temporalia promittebat: ita ille populus timore poenae, et amore temporalium serviebat. Ecce per [Col. 0149A] haec omnia patet quod vetus lex non est tenenda, sed nova quae sursum est, quae libera est, id est ad superiora nos mittit, et liberos facit: quae data est Ecclesia quae sursum est, et libera. Unde subdit, Illa autem. Quasi dicat: Haec, id est synagoga, timore vel sub peccato servit. [Hieron.] Sed illa Jerusalem quae sursum est, id est Ecclesia de gentibus congregata, quae cum Domino gaudet in spe, libera est, quia diligit, et ex amore servit. Quae est mater nostra, id est credentium, quia singuli verbo ejus et exemplo instructi, ex charitate serviunt. Quod autem libera sit et mater, auctoritate Isaiae probat, subdens: Scriptum est enim. Quasi dicat: Vere libera est et mater, quia scriptum est, in Isaia, Laetare, sterilis quae non paris, erumpe et clama, [Col. 0149B] quae non parturis, quia multi filii, etc. Ex his verbis et libera monstratur et mater. Laetari enim, et erumpere, et clamare pertinent ad libertatem; quia multi filii, hoc pertinet ad matrem. Isaias aspiciens tempus Christi, Eccclesiam gentium ante sterilem nunc fetosam alloquitur, dicens: O Ecclesia gentium sterilis quae, tempore legis, non virtute miraculi paris, qui illo tempore quasi nullos genuit; quae etiam non parturis, quia neque tunc conatus habuit, laetare in corde, erumpe, id est laetitiam mentis extra ostende, et clama, id est gaudium tuum aliis praedica, quia magis multi, id est plures sunt filii tui, olim desertae, partu quidem non dilectione sponsi, quam ejus, id est synagogae quae habet virum, id est legem, ad generandum, [Col. 0149C] id est quae carnaliter generat sub lege. Virum quippe habuit Synagoga, scilicet legem, et fetosa quondam fuit in liberis. Sterilis vero Ecclesia sine viro Christo, sine ullo sponsi sermonis alloquio, diu jacuit in deserto. Sed postquam accepit illa librum repudii, et omnia ornamenta viri, in idoli vertit ornamenta, tunc maritus priore cingulo putrescente, alium lumbis suis balteum, aliud de gentibus lumbare contexuit: quae statim ut est viro conjuncta, concepit et peperit. Unde in Isaia Dominus exclamat, Dilata locum tabernaculi tui, et protende funiculos tuos, etc. (Isa. LIV) . Item, si est gens nata simul.

Synagoga ergo quae habet virum, id est legem, deserta vero et vaga, et sine ulla legis potestate vivens, [Col. 0149D] gentium multitudo est, quae et sterilis erat nullius legitimi verbi proferens germen. ⁜ (62) Sterilis enim erat in omnibus gentibus Ecclesia, antequam iste fetus quem cernimus oriretur. Hoc autem quidam judaizantes ad antiquam Saram referunt. Hoc autem de antiqua Sara superflue diceret Isaias, quae multo ante tempore obierat. Vel per Jerusalem intelligitur hic superna civitas, coelestis curia. Superna est enim sanctorum civitas licet, in quibusdam quos hic parit, adhuc peregrinatur, donec regni ejus tempus adveniat, quando congregatura est omnes in suis corporibus resurgentes. De hac ergo dicit: Illa autem Jerusalem, quae sursum est, id [Col. 0150A] est cum Domino gaudet, libera est a peccato et poena peccati, quae est mater nostra. Civitas coelestis mater nostra dicitur, quia ad eam vocamur. Et ideo coelestis dicitur, quia coelum sedes ejus est; et quos generat, ibi erunt cum ea. Vere mater est, scriptum est enim: Laetare sterilis, quae non paris, erumpe et clama, quae non parturis. [Ambrosius] Coelestis Jerusalem sterilis dicitur, quia non parit, secundum carnem; nec parturit, id est nec dolores patitur, sed generat spiritualiter sine passione, clamans in laetitia quia plures habet filios quam quae habet virum, id est synagoga quae carnaliter generat. Unde subdit quia magis multi sunt filii tui desertae. A quo? Ab Adam, qui deserta vita secutus est mortem, quam ejus quae habet virum, [Col. 0150B] id est synagoga. Multo enim plures sunt Christiani Judaeis, quia Christiani supergressi sunt numerum Judaeorum ⁜ (63) . Sterilis ergo dicta est, quia virgo est quae non carnaliter generat filios, sed per solam fidem spiritualiter quae nec parturire dicitur. Quae enim parturit, dolores patitur. Haec exclamat in laetitia salutis humanae. Jerusalem vero terrena ideo virum habuisse dicta est, quia carnaliter generabat. Parit autem cives terrenae civitatis peccato vitiata natura; coelestis vero civitatis cives parit a peccato, naturam liberans gratia, quod significatum est in duobus filiis Abrahae, quorum unus de ancilla secundum carnem natus est; alter de libera, non secundum naturam, sed per repromissionem. Negat enim natura filios tali commistione [Col. 0150C] qualis esse poterat Abrahae et Sarae in illa aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. ⁜ (64) Quod vero nec sic affectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura humani generis peccato vitiata, et ideo jure damnata, nihil vere felicitatis in posterum merebatur. Isaac per repromissionem natus, non per generationem, significat filios gratiae, cives civitatis liberae, socios pacis aeternae. Et quia hoc non per generationem sed per regenerationem futurum erat, ideo tunc imperata est circumcisio, quando de Sara promissus est filius. Circumcisio igitur significat naturam exuta vetustate novatam. Et quod omnes filios [Col. 0150D] et servos vernaculos et emptitios circumcidi jubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Octavus autem dies et Christum significat, qui post Sabbatum resurrexit, parentum mutantur et nomina. Omnia resonant novitatem, et in veteri Testamento obumbratur novum, et in novo revelatur vetus Testamentum.

Nos autem. Quasi dicat: Duo sunt filii Abrahae, alter secundum carnem, alter per repromissionem natus. Nos autem, fratres, sumus filii promissionis, id est per gratiam geniti secundum Isaac, id est, ad similitudinem Isaac. Isaac interpretatur risus, quo significantur illi qui in laetitia serviunt; non ex [Col. 0151A] tristitia vel ex necessitate. Sed quomodo, Quasi dicat: Nos sumus filii secundum Isaac. Sed quomodo tunc is qui secundum carnem natus erat, persequebatur eum qui secundum Spiritum sanctum natus erat, ⁜ (65) id est Ismael persequebatur Isaac, vel etiam Esau Jacob. Ita et nunc, scilicet qui secundum carnem nati sunt persequuntur eos qui secundum Spiritum nati sunt. Qui sunt secundum carnem nati? dilectores mundi, amatores saeculi. Qui sunt secundum Spiritum nati? [Orig.] amatores regni coelorum, dilectores Christi, desiderantes vitam aeternam, gratias colentes Deum. Judaei etiam sunt secundum carnem nati, qui persequuntur nos qui sumus secundum spiritum, quia legem secundum spiritum, non secundum carnem custodimus. Per hoc ergo quod patimur, [Col. 0151B] probamur filii promissionis. Sed quod dicit Scriptura. Quasi dicat: Patimur ab illis sicut Isaac ab Ismaele, sed non est curandum. [Hieron.] Quid enim dicit, id est refert Scriptura dixisse Saram: Ecce: Ejice ancillam et filium ejus. Non puto nos invenire posse ubi Ismael persecutus fuerit Isaac; sed tantum illud quod cum filius Aegyptiae luderet cum Isaac indignata sit Sara, vidit pueros simul ludentes; et dixit: ejice, etc. ⁜ (66) Quid est hoc? Quid enim mali fecerat Ismael puero Isaac, quia ludebat cum illo? Sed illa lusio illusio erat, illa lusio deceptionem significabat; illum lusum Sara intellexit, et Apostolus vocavit persecutionem. ⁜ (67) Quia lusus majoris ad minorem illusio est et deceptio, quia [Col. 0151C] sciens se habere alia negotia quae intendit, simulat quaedam puero, id est infirmo ludens cum illo et fraudes facit. ⁜ (68) Sic et modo plus persequuntur qui nos illudendo seducunt. Et sicut Sara intellexit lusum illum, ita et Ecclesia intelligit lusum istum persecutionem. Sed quid dixit Sara? Ejice ancillam et filium ejus; ita qui pertinent ad Agar et Ismael, id est lex et Judaei ejecti sunt ab Ecclesia et a gratia Patris, necnon et haeretici et filii eorum. ⁜ (69) Omnes etiam qui in Ecclesia terrenam felicitatem quaerunt a Domino, adhuc ad Ismaelem pertinent. Ipsi sunt qui contradicunt spiritualibus proficientibus, et detrahunt illis, et habent labia iniqua, et linguas subdolas. Ergo Isaac cum Ismaele vivebat, id est qui pertinent ad Isaac inter eos vivunt qui [Col. 0151D] pertinent ad Ismael. Isti sursum nolunt ascendere, illi deorsum volunt trahere. ⁜ (70) Isti volare ad Deum volunt, illi conantur pennas evellere. Et sicut isti pertinent ad Ismael et ad vetus Testamentum, ita et antiqui veteris Testamenti ministri gratiam quaerentes, filii sunt promissionis pertinentes ad novum Testamentum. Sed hoc quod dicit, Ejice, quando erit? hoc erit cum 157 area coeperit ventilari. Unde subdit; Non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae, id est mali cum bonis, Judaei cum Christianis. [Augustinus] Sicut enim nunc in conversatione [Col. 0152A] sunt dissimiles, ita erunt et in futura retributione. Itaque. Quasi dicat: Quia patimur a Judaeis, et ab aliis malis, sicut Isaac ab Ismaele, Itaque fratres mei, non sumus filii ancillae, [Ambrosius] quia non sumus servi peccati vel legis, sed liberae, scilicet caelestis Jerusalem, qui est populus novus regni coelorum, et non alio modo sumus filii liberae, sed per eam libertatem. Qua libertate, id est per quam libertatem Christus nos liberavit, qui immunis a peccato, ex dilectione obediens fuit. Libertas ergo qua liberati sumus a Christo, est remissio peccatorum, et fidei per dilectionem operantis justificatio

State. Ergo quod lex debet cessare hucusque ostendit, et similitudine consuetudinis humanae, et legis ipsius auctoritate, nunc Galatas hortatur ne se jugo legis velint subjicere, et terret periculi comminatione. Quasi dicat: Et quia per Christum liberi estis, ergo state, in firma fide, fixo pede permanente in libertate. Et nolite contineri jugo servitutis, id est lege quae in servitutem generat. Et addit, iterum, [Col. 0152C] non quia prius Galatae legem custodierint, sed dum circumcisionis et legalium observationum jugo se subjiciebant, quasi ad eosdem revertebantur cultus, quibus in idololatria ante serviebant, quia non est levior haec legis servitus, quam idololatriae. Ecclesiae. Quasi dicat: Nolite contineri jugo servitutis, nec saltem circumcisione, quia ecce ego Paulus, qui sum notae auctoritatis, dico vobis: Quoniam si circumcidamini Christus nihil vobis proderit. ⁜ (71) Decepit ergo Timotheum, et fecit ut nihil ei prodesset Christus. Eis itaque dictum est hoc, qui ideo volebant circumcidi, quod aliter putabant in Christo se salvari non posse. Hoc enim animo, hac voluntate, ista intentione quisquis tunc circumcidebatur. Christus ei nihil proderat. Illos igitur arguit qui se [Col. 0152D] in lege justificari credebant, non qui legitima illa in ejus honorem a quo mandata sunt observabant, intelligentes et qua praenuntiandae veritatis ratione sint mandata, et quousque debeant perdurare. Illa enim quae significationis causa praecepta sunt, quae gratiae revelatione latius innotescente necesse fuerat aboleri, justificare neminem poterant: non ideo tamen fuerant tanquam diabolica gentium sacrilegia fugienda, etiam cum ipsa gratia jam coeperat revelari quae umbris talibus fuerat praenuntiata. ⁜ (72) Inde est quod Timotheum Judaea matre et Graeco patre [Col. 0153A] natum circumcidit Apostolus, et ipse morem hujusmodi custodivit, non simulatione fallaci, sed consilio prudenti. Circumcisio enim et caetera legalia ita natis et institutis non erant noxia, licet jam significandis futuris necessaria non essent, magis noxium erat ea quasi noxia prohibere in his hominibus, usque ad quos durare debuerant. Gentiles vero ex diverso veluti pariete ad eumdem lapidem angularem venientes, non erant ad talia cogendi. Si qui vero his qui ex circumcisione venerant talibus sacramentis adhuc dediti erant ultro vellent sicut Timotheus conferre congruentiam, non erant prohibendi; sed si in his confidebant, erant perditi sicut et Judaei. Unde est illud Apostoli: Dico vobis quia, si circumcidamini, ut spem salutis in circumcisione [Col. 0153B] habeatis, Christus nihil proderit vobis. Licebat ergo his quos fides quae revelata est eis, jam imbutos invenerat, illa tenere, ne videantur improbata potius quam terminata. Gentibus vero non sunt imponenda, ne videantur aut non causa promittendi Christi instituta, aut adhuc promittere, sed cessando jam appareant signa futuri fuisse, quae cum honore paulatim deserendo erant sepelienda, non ut sacrilegia gentium fugienda. Postea vero tanquam cum honore sepulta sint, a Christianis omnibus irreparabiliter deserenda. ⁜ (73) Hieronymus autem ista legalia post Christi passionem sive in eis spes ponatur sive non, observantibus noxia esse dicit, nisi dispensatorie custodiantur; et secundum [Col. 0153C] hoc ita hic locus exponitur. Si circumcidamini Christus nihil proderit vobis, quia circumcisio jam non solum non prodest, sed etiam obest. Antequam nova inciperet praedicatio oportuit circumcidi, nunc autem lege fidei succedente nihil proderit fideli addita circumcisio, sed oberit; majus enim malum est ex libero fieri servum quam nasci.

Testificor. Quasi dicat: Si circumcidamini nihil vobis proderit Christus, nec hoc solum malum vobis erit, sed etiam testificor rursum, sicut olim ante fidem, omni homini, Judaeo vel gentili circumcidenti se, pro habenda justitia, quoniam debitor est universae legis faciendae, [Ambrosius] id est ex debito omnia legalia debet implere, quod exigit circumcisio. Ut enim baptismus suam, sic circumcisio suam [Col. 0153D] exigit justificationem. Hoc ideo ait, ut vel terrore tam innumerabilium observationum quae in lege scriptae sunt, ne omnes implere cogerentur, quod nec ipsi Judaei, nec patres eorum implere potuerunt, sicut Petrus ait, abstinerent ab his quibus eos aliqui subjicere cupiebant. Evacuati. Quasi dicat: Vere Christus non proderit vobis, quia vos qui gratia Christi prius eratis pleni, evacuati estis a Christo, [Augustinus] id est virtutibus Christi. Vos dico in lege justificamini, id est creditis justificari. Aliter enim non noceret circumcisio. Evacuati estis, dico, et excidistis a gratia futura, [Ambrosius] id est indigni estis beatitudine aeterna. Vel, excidistis a gratia, [Col. 0154A] jam habita, id est gratiam amisistis. Qui enim in lege justificari vult post fidem, amittit gratiam, quia ad hoc venit donum Dei et gratia, ut cessante onere legis justificet credentes: Quod qui reducit, hanc perdit

[Col. 0154B] Nos enim. Quasi dicat: Qui in lege confidit amittit gratiam, quod e contrario potest videri, quia nos exspectamus ex fide spem justitiae, id est justitiam et spem, id est aeternam beatitudinem. ⁜ (74) Vel, spem justitiae, id est qua speratur ipsa justitia. [Augustinus] Fides enim esuriens et sitiens justitiam sperat in ea renovari et proficere. Vel, spes justitiae, Christus est, ex quo speratur ipsa justitia. Exspectamus dico, et hoc facimus spiritu, id est per Spiritum sanctum qui non fallit. [Hieronymus] Hoc dicit ne putaremur falli. Nam in Christo, etc. Quasi dicat: Recte dico ex fide esse justitiam, quia non est ex alio, nam his qui sunt in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet neque praeputium; aequatur [Col. 0154C] praeputio circumcisio. His enim qui in Christo volunt vivere virtutes appetendae sunt, et vitia fugienda; ⁜ (75) media vero, quae inter virtutes et vitia sunt, nec fugienda sunt, nec appetenda, ut circumcisio et praeputium quae nihil valent in Christo, sed fides, non utique otiosa, quia fides sine operibus mortua est, id est non salvat, sed quae operatur per charitatem Dei et proximi. Opus fidei, ipsa dilectio; sine dilectione inanis est fides; cum dilectione, Christiani est. ⁜ (76) Alia, id est fides sine dilectione, daemonis. Nam et daemones credunt et contremiscunt (Jac. II) : qui autem non credunt, tardiores sunt et pejores quam daemones. Sed multum interest utrum quis credat ipsum Christum esse, an credat in Christum. Nam ipsum esse Christum, daemones [Col. 0154D] crediderunt. Ille enim credit in Christum, qui sperat in Christum, et diligit Christum. Currebatis. Hic laudat Galatas, et eos per quos inducti sunt, ut judaizare vellent, vituperat; et ne illis consentiant monet. Quasi dicat: Fides operans per dilectionem valet, et haec olim fuit in vobis, quia olim currebatis per opera fidei proficiendo, et hoc bene; quia ex dilectione faciebatis. [Ambrosius] Ergo quis vos fascinavit vel impedivit non obedire veritati, quae ultro se ingerit? Exercitium illorum in opera fidei bonum fuisse testatur, sed nequitia malorum impeditos, ne cursum suum efficacia perseverante consummarent. Unde ut nulli eorum credant hortatur, subdens, [Col. 0155A] sed vos nemini illorum, deinceps consenseritis, saltem eos audiendo qui opera legis servanda suadent, evangelicae veritati obedire non sinentes.

Persuasio enim. Quasi dicat: Ideone consenseritis, quia persuasio haec qua volunt vos mittere sub jugum legis, non est ex eo, scilicet Deo, qui vocavit vos, ad vitam, sed ex diabolo. [Augustinus] Ideo etiam ne consenseritis, quia modicum fermentum, id est illi pauci et acidi qui ad illos veniebant ut ista suaderent. Vel, modicum fermentum, id est haec persuasio; vel modicum fermentum, id est haec circumcisio, et pauca legis corrumpit totam massam, id est congregationem fidelium vel virtutem. Sensus itaque iste est: Ne putetis paucorum hominum insidias contemnendas. Ut enim scintilla res parva [Col. 0155B] est, et pene, dum cernitur, non videtur, sed si fomitem comprehenderit, et nutrimenta sui invenerit, moenia, urbes latissimas, saltus, 158 regionesque consumit; et sicut fermentum res modica videtur et nihili, sed cum farina conspersum totam massam suo vigore corruperit, in illius vim transit omne quod mistum est, ita et doctrina perversa ab uno incipiens, vix duos aut tres, primum in exordio, reperit auditores, sed paulatim ut cancer serpit in corpore, et juxta vulgare proverbium: Unius pecudis scabies totum commaculat gregem. Igitur et scintilla cum apparuerit, exstinguenda, et fermentum a massa vicina semovendum, et scabiosum animal a caulis ovium removendum. Haec hortor vos. Et ego confido in vobis, quod olim boni fuistis, nec [Col. 0155C] simpliciter dico in vobis sed addo in Domino, Deo scilicet operante, confido, inquam, quod nihil aliud sapietis quam docui. Ideo dicit se confidere de his, quia non sponte, sed circumventi errabant, et ideo ostensa modo vera via, facile credit eos reverti. Qui autem. Quasi dicat: Confido in vobis, sed ille qui conturbat vos. Quasi dicat: Purum fontem intellectus vestri, ut scilicet mutato ordine de spiritualibus sitis carnales, portabit judicium, [Ambrosius] id est sustinebit damnationem, quicunque est ille; etiam si carne sit filius Abrahae, pro nullo parcetur ei. [Hieronymus] Occulte, inquiunt, Petrum lacerat, cui supra in faciem se restitisse scripsit, quod non recto pede incesserit ad Evangelii veritatem; sed [Col. 0155D] nec Paulus tam procaci maledicto de Ecclesiae principe loqueretur, nec Petrus dignus erat ut portaret judicium Ecclesiae conturbatae, ex quo arbitrandum est de aliquo dici, qui vel cum apostolis fuerat, vel de Judaea venerat, vel ex Pharisaeis crediderat, vel certe magnus sit apud Galatas aestimatus, ut portet judicium Ecclesiae conturbatae. [Ambrosius] Sicut enim qui errantem converti facit remunerandus est, ita et qui rectum incedentem iter flectit in devium, damnationem consequitur.

Ego autem. Quasi dicat: Ille portabit judicium qui conturbat vos. Ego autem non conturbo vos, o fratres, praedicando legalia, quia si circumcisionem praedico adhuc, ut olim feci, et ut mihi imponitur. [Augustinus] Intelligendum est enim quod imponebatur ei a pseudo istam servitutem Galatis persuadere volentibus, quod alibi circumcisionem praedicaret, sed non eis facile aperire sententiam suam [Col. 0156B] vellet. Si, inquam, hoc ago, quid autem persecutiones patior? Quasi dicat: Nulla alia causa patior a Judaeis. [Ambrosius] Persecutiones enim creberrimas sustinuit a Judaeis, eo quod doceret credentes de gentibus non debere circumcidi. [Hieronymus] Et si eam praedico, ergo evacuatum est scandalum crucis, non irascuntur Judaei de cruce, si assero circumcisionem justificare. Scandalum erat Judaeis praedicatio crucis, quia Sabbatum et circumcisionem evacuabat; si vero admitteret circumcisionem, non esse scandalum, et pacifici essent ei. Utinam. Quasi dicat: Ipsi vos conturbant. Et utinam abscindantur qui vos conturbant! haec non tam furoris in adversarios quam dilectionis in Ecclesiam verba sunt. Non enim tam maledixit eis quam oravit [Col. 0156C] pro eis. [Augustinus] Sub specie namque maledictionis eleganti ambiguo usus, bonum eis optat, cum ait: utinam abscindantur qui vos conturbant! Non tantum circumcidantur, sed abscindantur, ut sint spadones propter regnum coelorum, et desinant carnalia seminare. Sunt enim quidam spadones propter regnum coelorum. Vel ita, ipsi vos conturbant, sed utinam qui vos conturbant abscindantur, non carnaliter, sed vim generandi perdant, ut in vobis vel aliis nihil proficiant, non solum circumcisi sed etiam abscisi, ut nullam omnino potentiam generandi habeant. Et merito hoc opto ne vos redigant in servitutem legis. [Ambrosius] Vos enim, fratres, vocat estis a Deo in libertatem, ut non timore, sed amore [Col. 0156D] serviatis, et qui prius peccatis obnoxii eratis, gratiam Dei accipientes liberi sitis. [Augustinus] Et cum hoc sit, hoc tantum necessarium est; ne detis libertatem in occasionem carnis, id est ne libertate abutamini, ut quia liberi estis et metus legis vobis non incumbit, ideo desideria carnis sequamini, quia tunc eritis servi. Et est sensus: Cavete ne audito nomine libertatis, impune vobis peccandum esse arbitremini. Sed per charitatem spiritus, id est quae procedit de Spiritu sancto, servite invicem, quia tunc liberi eritis. Nota quia non per affectum carnis charitas est habenda, sed per spiritum, ut subjecti sint invicem.

Omnis enim. Quasi dicat: Ideo charitas est habenda, quia omnis lex impletur in uno sermone, id est in uno praecepto charitatis, quia qui illud praeceptum [Col. 0157A] servat, nec mala agit, et quantum potest bona facit. In quo praecepto impletur? In isto: Diliges proximum tuum sicut teipsum: Hoc scriptum est in Levitico. [Ambrosius, Augustinus] In quo recte dicit impleri legem universam, cum tamen duo sint praecepta charitatis in quibus tota lex pendet et prophetae, quia dilectio Dei in dilectione proximi continetur, et ideo in hoc praecepto perfectio salutis est, quia sine proximo non diligitur Deus. Qui enim non diligit proximum suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere? (I Joan. IV.) Item, diligere proximum, id est omnem hominem tanquam seipsum quis potest nisi Deum diligat, cujus praecepto et dono dilectionem proximi possit implere? Cum ergo utrumque praeceptum ita sit, ut neutrum possit [Col. 0157B] teneri sine altero, unum eorum commemorare sufficit. Et nota quod ait: sicut teipsum. Sicut non potest proximum diligere, qui non diligit se. Se autem non diligit qui diligit iniquitatem. Qui enim diligit iniquitatem odit animam suam (Psal. X) . Nota etiam quod ait, omnis lex; nam et illa quae ad bonos mores pertinent, et illa quae in sacramentis sunt, cum bene a liberis intelliguntur, nec carnaliter observantur a servis, ad charitatem referantur necesse est. Quod si. Quasi dicat: In dilectione proximi lex impletur. Quod si invicem mordetis, id est in aliquo detrahitis, et comeditis, id est totum devoratis omnia vituperando ex invidia. [Ambrosius] Vel, criminamini, crimina vobis imponentes, Videte ne ab invicem consumamini, scissa Christianae religionis [Col. 0157C] per vanam gloriam vanamque victoriam unitate. Occasione charitatis hoc vitium eorum tetigit, quia dissensio inimica est dilectionis. Hoc enim maxime vitio contentionis et invidiae, perniciosa inter eos jurgia nutriebantur, quibus consumitur societas et vita. Dico autem. Postquam a lege factorum eos prohibuit, in qua sunt praecepta carnalia, nunc ut vitiis carnis se contineant, praecipit, et ostendit quam sufficiens est fides Christi sine lege, quia per eam vincunt carnem et ejus opera, et sequuntur spiritum. Quasi dicat: Ne detis libertatem in occasionem carnis, sed per charitatem spiritus servite. Hoc autem dico posse esse vobis in Christo, id est per fidem Christi, et nunquam aliter. In qua fide [Col. 0157D] ambulate, id est proficite bene operando, et hoc spiritu, id est ratione vel potius Spiritu sancto. Non enim hoc potest spiritus hominis per se. Et tunc desideria carnis, id est delectationes, quas caro suggerit, non perficietis. Non ait: Non feceritis, vel non habueritis, quia ea non habere non poterant; sed non perficietis, ⁜ (77) id est non opera eorum consensu voluntatis implebitis.

Caro enim, vel autem. Quasi dicat: Dico non perficietis, sed hoc grave est, quia caro concupiscit. Vel ita continua, ideo ita agite, quia gravis pugna est. Et hoc est quod ait, caro enim concupiscit. Quasi dicat: Semper nova in hoc existens, adversus spiritum, hoc in bonis manifestum est in quibus est spiritus Dei. Spiritus autem. Quasi dicat: Sed non est [Col. 0158B] diffidendum, quia spiritus, id est ratio gratia Dei adjuta concupiscit adversus carnem. ⁜ (78) Videte quale bellum proposuit, qualem rixam, hoc intra teipsum sentis. Nec enim nullum est vitium, cum caro concupiscit adversus spiritum: cui vitio contraria virtus est, cum spiritus concupiscit adversus carnem. ⁜ (79) Caro autem dicta est concupiscere, quia hoc secundum ipsam agit anima, sicut auris dicitur audire et oculus videre, cum potius anima et per aurem audiat et per oculum videat. Caro enim nihil ubi per animam concupiscit, sed concupiscere dicitur, cum anima carnali concupiscentia spiritui reluctatur. ⁜ (80) Carnem igitur concupiscentem dicit carnalem delectationem, quam de [Col. 0158C] carne et a carne spiritus habet, adversus delectationem quam solus habet. Ipsius autem carnalis concupiscentiae causa non est in anima sola, nec in carne sola. Ex utroque enim fit, quia sine utroque delectatio nulla sentitur. Haec enim. Quasi dicat: Haec contra se concupiscunt, quia usque adeo, haec sibi invicem adversantur, ut non quaecunque bona vel mala, vultis illa faciatis, id est facere permittamini, et meliori in hac pugna concedendum est, id est spiritui, quo volumus bona, etsi omnia non perficiamus. ⁜ (81) Volumus enim ut nullae sint concupiscentiae, sed hoc non perficimus. Quod si spiritu. Quasi dicat: Haec duo pugnant. Quod si Spiritu sancto gubernatore, rectore spiritus vestri, ducimini, hoc dicit ne desides sint in pugna. [Ambrosius] Si, inquam, [Col. 0158D] hoc est, non estis sub lege, quae errantibus et male agentibus posita est; qui autem ducem habet Spiritum sanctum non errat. [Hieronymus] Attende quod ait, si spiritu ducimini, etc. Ex quo apparet eum Spiritum sanctum non habere qui sub lege est non dispensative, sed vere, ut tu intelligis. ⁜ (82) Magna mihi videtur quaestio quid sit esse sub lege sic, quemadmodum Apostolus culpat: hos damnabiliter dicit esse sub lege quos lex facit reos, non implentes legem, dum nescientes gratiam superba elatione de se praesumunt. Sub lege est qui timore supplicii quod lex minatur, non amore justitiae, a [Col. 0159A] malo opere cessat, reus voluntate, nondum liber nec alienus a voluntate peccandi; quia vellet, si fieri posset, non esse quod timeat, ut libere faceret quod occulte desiderat. ⁜ (83) Et est sensus: Si spiritu ducimini hoc commodi jam habetis, quod non estis sub lege, quae timorem incutit, non amorem tribuit. Et ideo haec pars jam eligenda est, qua liberamur a lege.

Manifesta sunt. Opera carnis incipit enumerare, ut intelligant se, si ad operandum ista desideriis carnis consenserint, tunc duci carne, non spiritu, quasi dicat: Haec sibi adversantur, opera autem carnis manifesta sunt, id est per se apparent mala, quae sunt fornicatio, opus scilicet luxuriae, immunditia, etsi non opere impleatur; vel quae est contra naturam impudicitia, non pudice vivere. [Col. 0159B] Luxuria quaelibet superfluitas; idolorum servitus, veneficia, inimicitiae perseverantes; contentiones in verbis; aemulationes, quando duo tendunt ad idem; ira, scilicet subita tempestas animi; rixa, quando ex ira invicem se percutiunt; dissensiones, quando partes faciunt in Ecclesia; sectae, quae Graece dicuntur haereses; invidiae, de alienis bonis; homicidia, ebrietates assiduae; commessationes superfluae, et his similia. ⁜ (84) Attende quod non haec omnia quae enumerata sunt in operibus carnis quae manifesta esse dixit, ad voluptatem carnis pertinent; sed vitia sunt animi, ut inimicitiae, irae. Credere etiam omnia mala accidere animae ex carne, error est. Non enim omnia vitae iniquae vitia tribuenda sunt [Col. 0159C] carni, ne ab his omnibus mundemus diabolum qui carnem non habet. Sed carnis nomine totum hominem signavit, qui vivendo secundum se, id est secundum carnem in haec cadit. Non enim habendo carnem, sed vivendo secundum se, id est secundum hominem, factus est homo similis diabolo, quia et ille secundum se vivere voluit, quando in veritate non stetit. Ut autem ab his poenae comminatione deterreat, addit: Quae nunc praedico vobis ante judicium, dum licet poenitere, sicut praedixi, etiam ante hanc epistolam, quoniam qui talia agunt regnum Dei non consequentur, vel possidebunt: ⁜ (85) non ait, qui haec omnia fecerint, aut simul habuerint, sed qui talia agunt, quia etiam singula regnum Dei tollunt. Haec autem apostolica sententia falsa est, si tales [Col. 0159D] post quantalibet tempora liberati, regnum Dei possidebunt, sed quia falsa non est, profecto regnum Dei non possidebunt. Et si in regno Dei nunquam erunt, aeterno supplicio tenebuntur, quia nullus medius locus est, ubi non sit in supplicio, qui illo non fuerit restitutus in regno.

Fructus autem. Quasi dicat: Haec quae enumeravi sunt opera carnis, sed ista sunt opera spiritus, quae sequuntur, quae tamen non nominat opera, sed fructus, quia propter se appetenda sunt. Et hoc est quod ait: Fructus autem spiritus, id est Spiritus sancti vel gratia rationis illuminatae, est charitas, quae de terra ad coelum evocat, gaudium, scilicet puritas conscientiae et elatio animi super his quae digna sunt exsultantis. De quo legitur: Non est impiis gaudere, dicit Dominus. Pax, quando se non inquietant, patientia adversariorum, longanimitas exspectationis; bonitas, id est dulcedo animi; benignitas, id est largitas rerum; mansuetudo, quod non [Col. 0160B] intractabilis, sed potius tractabilis est quis; fides, de invisibilibus certitudo; modestia, quod modum in dictis vel in factis servat; continentia, quod etiam a licitis se abstinet. Castitas, quando recte utitur licito. Attende quod in enumeratione fructuum spiritus, caput virtutum praemisit, id est charitatem. Quae enim alia inter fructus spiritus debuit tenere primatum nisi charitas, sine qua virtutes caeterae non reputabuntur esse virtutes, et ex qua nascuntur universa bona? ⁜ (86) Deinde sequuntur membra ex isto capite exorta et religata, scilicet gaudium et pax, etc., quae sine ea non possunt prodesse. Non enim bene gaudet, qui non diligit bonum unde gaudet; non habet pacem veram cum aliquo, nisi eum diligat; [Col. 0160C] non est longanimis perseveranter exspectando, nisi ferveat diligendo; non est benignus nisi diligat cui opitulatur; non est bonus, nisi diligendo; non est fidelis salubriter, nisi ea fide quae per dilectionem operatur; non est mansuetus, cui dilectio non moderatur; non continet se quis ab eo unde turpatur, nisi diligat unde honestatur. Merito igitur charitatem sic saepe commendat quasi sola sit praecipienda, quae non potest haberi sine caeteris quibus homo efficitur bonus

Adversus hujusmodi. Quasi dicat: Quid per singula dicam? Lex, quae justis non est posita, sed injustis, non est adversus hujusmodi, sed contra mala. Qui autem. Quasi dicat: Contra malos posita est lex; bonis autem imposita est crux, quod ita ait: Qui autem [Col. 0160D] sunt Christi, quos necesse est sequi spiritum, crucifixerunt, id est maceraverunt, carnem suam, pugnantes, cum vitiis operum, concupiscentiis desideriorum. ⁜ (87) Congruit enim nostrae devotioni, ut qui Domini nostri crucifixi passionem celebramus, reprimendarum carnalium voluptatum crucem nobis faciamus. In hac quidem cruce semper in hac vita debet pendere Christianus, ut sit fixus clavis, id est praeceptis justitiae, ut Christus in cruce clavis confixus fuit. Si vivimus spiritu, spiritu et ambulemus. Quod communiter supradixit, ad istos quibus scribit retorquet, et se eis connumerat, per hoc ostendens [Col. 0161A] se non dicere eis quod ipse non velit servare. Quasi dicat: Illi qui sunt Christi ita agunt ut dixi; et nos qui sumus Christi, ambulemus, Spiritu sancto duce et auctore libertatis nostrae. Si, id est quia spiritu vivimus, id est Spiritu sancto ad hanc vitam gratiae venimus. Quomodo autem spiritu ambulemus docet subdens: Non efficiamur cupidi inanis, id est saecularis gloriae. Inanis gloria est velle vincere ubi praemium non est: nos dico, invicem provocantes, alios ad contentionem, vel litem, et alia illicita, et invicem invidentes, si non audemus provocare. Haec mala facit inanis gloria. Et sciendum quod cum per omne vitium antiqui hostis virus humano cordi infundatur, in zelo invidiae tota sua viscera serpens concutit, et in hac imprimenda malitia [Col. 0161B] quasi pestem movet. [Cyprianus] Zelus iste modum non habet, permanens jugiter sine fine, cum alia scelera finiantur; quantoque ille cui invidetur successu meliore profecerit, tanto invidus in majus incendium livoris ignibus inardescit. Hinc est vultus minax, torvus aspectus, pallor in facie, in labiis tremor, stridor in dentibus, verba rabida et effrenata convitia, manus ad violentiam prompta, et si gladio interim vacua, odio tamen furiatae mentis est armata.

Fratres, etsi praeoccupatus fuerit, etc. [Ambrosius] Hactenus toti Ecclesiae Galatiae, imo et universae Ecclesiae locutus est, improbando legem, et commendando gratiam; modo ad praelatos loquitur specialiter, docens quomodo tractent subditos, scilicet leniter, quia fratres sunt, etsi sint superiores. [Augustinus] Ideo hos alloquitur qui firmiores erant, ne inflatione bonae vitae eum qui peccato circumventus est spernendum putent, et abjiciendum. Quasi dicat: Non hoc faciatis quod dixi, sed etsi aliquis praeoccupatus [Col. 0161D] fuerit, id est imprudenter lapsus ut nequeat vitare; nec mirum quia est homo, scilicet infirmus, praeoccupatus: dico non in multis, sed in aliquo delicto, quasi non usu quotidiano peccans. Si hoc, inquam, fuerit, vos qui spirituales estis, non ideo despiciatis eum, sed instruite hominem, non per singula peccata diffluentem, et si aliquando labatur, in spiritu lenitatis, id est rationabiliter et leniter, ne si aliter feceritis, non patiatur se argui, sed defendere se incipiat, ne turpis videatur. Ideo leniter instruite, quia fratres estis, etsi superiores. ⁜ (88) Attende quod proprie dicatur delictum, et quod sit praeoccupatio, quia dicit praeoccupatus in aliquo delicto, [Col. 0162A] ut his intellectis intelligas fratri praeoccupato in delicto fore indulgendum. Delictum igitur fortasse 160 est declinare a bono. Peccatum est facere malum, vel sicut in laudabili vita, aliud est declinare a malo, aliud facere bonum, quod admonemur, dicente Scriptura: Declina a malo et fac bonum (Psal. XXXVI) ; ita in damnabili aliud sit declinare a bono, aliud facere malum; et illud delictum, hoc peccatum sit. [Augustinus] Peccatum ergo est perpetratio mali. Delictum desertio boni, quod et ipsum nomen ostendit. Quid enim aliud sonat delictum, nisi derelictum, et quid derelinquit qui delinquit, nisi bonum? Vel potest videri illud esse delictum quod ignoranter fit; peccatum quod a sciente committitur, indifferenter tamen plerumque ponuntur, ut et [Col. 0162B] peccatum nomine delicti, et delictum nomine peccati appelletur. ⁜ (89) Praeoccupatio autem est, dum vel ad horam non videtur quid agendum sit, vel qui viderint vincuntur, ut scilicet malum fiat, cum latet veritas, vel cum compellit infirmitas.

Considerans. Quasi dicat: Ita fac ut dixi, tu quisquis, considerans teipsum, quod et tu fragilis es, ne et tu tenteris, id est ne, Deo permittente, in simile cadas. [Augustinus] Nihil enim ad misericordiam sic inclinat quam proprii periculi cogitatio, ita eos nec deesse voluit fratrum correctioni, nec studere certamini. Ideoque ne sibi videatur quisque instruere, etiam cum proterve exagitet, irridetque peccantem, aut superbe tanquam insanabilem detestatur, [Col. 0162C] in spiritu, inquit, mansuetudinis instruite illum considerans teipsum, ne et tu tenteris. Alter. Quasi dicat: Dico, leviter instruite, et etiam portate onera; alter portet alterius infirmitates. Onera, id est subvenite vobis invicem orationibus, et aliis hujusmodi, quasi sit sarcina vestra. Et sic adimplebitis legem Christi, id est charitatem. Ex charitate enim Christus peccata nostra tulit, qui etiam praecepit ut nos invicem diligamus. Nam, etc. Quasi dicat: Ita facite, ut dixi; nam si quis aliter fecerit, seipsum seducit. Et hoc est quod dicit: Nam si quis existimat, id est in mente sua superbe judicat se esse aliquid, magnum comparatione peccantis, cum tamen nihil sit ex se, vel nihil sit comparatione spiritualis qui totum dat gratiae, ipse se seducit, id est dividit a [Col. 0162D] veritate; non eum seducunt laudatores ejus, sed ipse potius, quia cum ipse sibi sit praesentior quam illi, mavult se in illis quaerere quam in seipso. Ideo subdit: Opus autem. Quasi dicat: Non ita putet aliquis, sed potius unusquisque probet, id est diligenter inspiciat, opus suum, non peccatum alterius, ut Pharisaeus qui dicebat: Non sum sicut caeteri hominum, qui non re, sed fallaciter justus erat. Probet opus suum, dico, et sic, [Ambrosius] id est si actus suos consideret, sciens si quid boni habet, se a Deo accepisse; et si quid mali est, a se fore, habebit gloriam in semetipso, id est gloriabitur in Deo quem habet in se portans oleum secum, ⁜ (90) [Col. 0163A] et non in altero, sic enim fiet, ut Deus qui est in eo sit gloria ejus, et nihil aliud. Vel, in seipso, id est intus in conscientia sua pura, habebit gloriam, id est gloriabitur et gaudebit. Et non in altero, id est in alterius laude, scilicet cum alter eum laudat. [Augustinus, Hieron.] Qui enim conscientiam boni operis habet, non debet de hoc apud alium gloriari, et laudem suam foras fundere, sed in semetipso humiliter gloriari. [Ambrosius] Vel ita, et sic, id est si actus suos consideret, sciens neminem debere gloriari se mundum habere cor, in seipso habebit gloriam et non in altero, id est in sui, non in alterius consideratione gloriabitur. Nulli enim se anteponit, nec quemquam judicat ut vere sit justus. Qui enim vere justus est, alterum sibi praeponit, quia [Col. 0163B] plus sua mala scit quam alterius, quorum cognitio sibi gloria est. Gaudet enim dum cognoscit morbum suum quem sanare desiderat.

Unusquisque. Quasi dicat: Dico quod unusquisque probet opus suum, quod et debet, nam de suo judicabitur. Unusquisque enim onus suum, id est peccatum, [Col. 0163C] portabit in poena. Quod hic dicitur, contrarium videtur praecedentibus, ubi ait, alter alterius onus suum portabit: quod non est, quia nomen oneris diversis modis accipitur. ⁜ (91) Multa enim sunt verba quae diversis locis congruenter posita varie intelliguntur, sicut hic: nisi enim oneris nomen sub diversis significationibus acceperis, procul dubio putabis eumdem sibi in loquendo esse contrarium, et hoc tam vicine positis verbis: qui cum paulo ante diceret, alterius onera portabit, hic dicit, unusquisque onus suum portabit. ⁜ (92) Sed alia sunt onera participandae infirmitatis, de quibus supra egit; alia reddendae Deo rationis de actibus nostris, de quibus hic agit. Illa cum fratribus sustentanda communicantur; haec propria ab unoquoque [Col. 0163D] portantur. Haec onera, peccata sunt; alia ergo sunt in quibus quisque proprium portat, nec portat cum alio, nec projicit in alterum; alia quae cum aliis et pro aliis portantur. Item, propter diversos homines haec dicit. Contra eos enim qui putant hominem alienis inquinari peccatis, dicit, unusquisque onus suum portabit. Alieno quidem peccato nullus inquinatur, nisi consentiendo vel imitando fecerit suum. Item, contra negligentes qui nullum curant corrigere securi, quod alienis non contaminentur peccatis, dicit, invicem onera portate. Onera infirmitatis invicem portamus, dum lenitate iram alterius sustineamus, et dum ei qui laesit, si petit [Col. 0164A] indulgemus, et hujusmodi. [Hieron.] Vel per onus intelligitur bonum opus. In Scripturis enim onus et in bonam et in malam partem accipitur. Et est, unusquisque onus suum portabit, id est offeret Deo in die judicii manipulos operum. Unde: Venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV) . Et accipitur hoc de bonis tantum. Vel de bonis et malis ita potest dici. Unusquisque, bonus vel malus, portabit onus suum, id est mercedem operum suorum referet

Communicet autem. Superius spiritualibus praelatis dixit qualiter debeant se habere erga subditos, hic ad subditos loquitur, docens quo se debeant habere erga magistros. Quasi dicat: Praelati ita se habeant, ut dixi. Is autem qui catechizatur, id est [Col. 0164B] instruitur, etsi solo verbo, non exemplo, communicet ei in omnibus bonis quae ille dicit, non in malis si ea agit, ut lex sit tibi dux non homo, id est qui verbum audiens est, communem se doctori exhibeat recipiendo et opere implendo quae ille dixerit. Et ne quis dicat: Non debeo agere, nisi quod in illo video, subdit: Nolite errare, quia error est hoc dicere. Et si inde vos excusatis apud homines, Deus tamen non irridetur, id est non potest falli. [Ambrosius] Certum est enim Deo imposturam fieri non posse, sed ab eo quisque capit quod meretur. Et vere non fallitur, quia reddet singulis pro meritis. Quae etiam seminaverit. Vel aliter potest dici ut moneat subditos largiri temporalia praelatis a [Col. 0164C] quibus accipiunt spiritualia. Discipulos igitur ad magistrorum refrigeria hortatur dicens: Is autem qui catechizatur, id est instruitur, verbo communicet ei qui se, catechizat in omnibus bonis suis, id est omnia bona sua faciat ei communia. Usitatum enim praeceptum est, ut praedicatori verbi Dei praebeat necessaria ille cui praedicatur, quae bona appellatione recte significavit, sicut et Dominus in Evangelio cum discipulis loquens ait: Cum mali sitis, nostis bona data dare filiis vestris (Luc. XI) . [Hieron.] His potissimum consulendum est qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet rerum opportunitatibus constrictius tibi junguntur. Praevidens autem quosdam obtendere paupertatem, et praeceptum velle eludere, addit, nolite errare, Deus non [Col. 0164D] irridetur. Quasi dicat: Nemo vane se excuset, quia Deus non potest falli. Scit enim corda nostra, non ignorat facultates. Excusatio verisimilis hominem potest placare, Deum non potest fallere. [Ambrosius, Augustinus, Hieron.] Et vere non: Quae enim seminaverit homo, praesentis vitae labore, haec et metet, id est horum mercedem recipiet. Et vere, quoniam qui seminat in carne sua, ut de carne, id est qui seminat carnalia vitia et fovet, et qui omnia quae facit, etsi qua bona videantur, ideo facit ut carnaliter ei bene sit, et qui de lege carnaliter sentit, de carne et metet convenientem messem, scilicet corruptionem. Nihil enim melius convenit carni quam [Col. 0165A] corruptio. Qui autem seminat in spiritu, [Ambrosius] id est qui spiritui dat assensum ex fide cum charitate serviendo justitiae et legem spiritualiter intelligendo, de spiritu et metet, convenientem messem, scilicet vitam aeternam. [Augustinus] Nota quod homo constat ex spiritu et carne. Ideo seminat in spiritu et carne. Porro homo etiam Christianus ad comparationem Spiritus sancti caro est. Illud etiam observandum, quod cum dicit, qui seminat in carne, addit, sua, cum vero dicit in spiritu, non addit suo; quia semen carnale ex homine est, semen vero spirituale ex Spiritu Dei est. Messis vero haec in fine promittitur. Ideo quod in seminando perseverantia opus est. Unde addit:

Bonum autem. Quasi dicat: Ita se habeant praelati erga subditos, et subditi erga praelatos, ut dixi. Utrique autem, scilicet praelati et subditi, non deficiamus, facientes bonum, quia non debet deficere operando qui non deficiet in metendo. Si homo non imposuerit finem operi, nec Deus [Col. 0165C] imponet remunerationi. Quantum perseveraverimus in operibus, tantum metemus in fructibus; et quantum aviditas inquirentis se dilataverit, tantum se aperiet ad praemium manus retribuentis, quia sic recipiet quisque, quomodo facit, quia qui fortis erit ad seminandum, fortis erit ad metendum. Unde subdit: Tempore enim suo, id est conveniente, metemus, non deficientes. Nota quod ait, suo tempore, non utique Deus statim facit quidquid ad salutem oratur; nec ideo denegat quia differt, sed tempore suo, id est congruo praestat. Et quia metemus indeficientes, ergo, dum habemus, in hac vita tempus seminandi, operemur bonum. [Hieron.] Tempus seminandi est praesens vita qua currimus; in hac licet nobis quod volumus [Col. 0165D] seminare. Cum vero transierit, operandi tempus auferetur. Unde: Operamini, dum dies est; veniet nox quando jam nullus poterit operari (Joan. IX) . Operemur bonum, dico ad omnes, ut sit perfecta dilectio, maxime autem ad domesticos fidei, id est ad eos qui sunt de familia nostra per fidem, id est ad Christianos. Omnibus enim pari dilectione vita aeterna optanda est, etsi non omnibus eadem possint exhiberi dilectionis officia; quae fratribus maxime exhibenda, quia faciliores et propensiores in bono circa fratres esse debemus, quia sumus invicem membra. Si enim in cunctos libertatis frena laxantur, maxime in domesticos, id est in Christianos, [Col. 0166A] qui habent eumdem Patrem, ejusdemque magistri appellatione censentur. ⁜ (93) Omnibus igitur impendenda est misericordia, in quo praeponendi sunt justi qui sunt ex fide. Quia autem omnibus etiam inimicis nostris qui scelerati sunt, et persequentibus Ecclesiam benefaciendum sit, testis est Deus qui dicit: Benefacite his qui oderunt vos, diligite inimicos vestros (Matth. V) . Ubi manifeste ostendit viscera misericordiae peccatoribus non esse claudenda, nec etiam si adversum nos hostilem animum gerant; quia et ipsi homines sunt. Et hoc exemplo Dei Patris astruitur, qui solem suum facit oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (ibid.) .

Sunt tamen qui aestimant eleemosynas tantum justis esse praebendas, peccatoribus autem nihil dari [Col. 0166B] oportere, ne contra Deum conemur, si eis volumus subvenire quos ipse vult punire. Adhibent etiam testimonia sanctae Scripturae. Dicit enim Scriptura: Da misericordiam, et ne suscipias peccatorem, et impiis et peccatoribus redde vindictam. Benefac humili et ne dederis impio, quia et Altissimus odio habet peccatores, et impiis reddet vindictam (Eccli. XII) . Haec verba quomodo accipienda sint non intelligentes, detestabili crudelitate induuntur. Unde nos oportet haec charitati vestrae explanare qualiter intelligenda sint. Illa ergo ob hoc dicta sunt, ne cuiquam peccatori ideo benefacias quia peccator est; sed quia homo est, ut non sis ad judicandum remissus, nec ad subveniendum inhumanus. Ita utrumque praeceptum tenebis; odias etiam in illo quod Deus [Col. 0166C] odit, id est quod malus est, et corripe et persequere, ut perimas quod homo fecit, et conserva quod homo est. Peccatum quippe homo fecit, hominem vero Deus; et non suscipias peccatorem, ut velis salvum esse in eo quod malus est, sed quia homo, ut nulli homini claudatur misericordia, nulli peccatori relaxetur impunitas. Persequamur ergo in malis propriam iniquitatem, misereamur in eisdem communem conditionem.

Videte, etc. [Ambrosius] Postquam ad meliora opera hortatus est eos, redit ad illud unde prius agebatur, ne scilicet legales observantiae teneantur; [Hieron.] ne quis autem sub nomine ejus fallat incautos cavet, finem Epistolae manus suae adnotatione [Col. 0166D] complens. Ab hoc enim loco, manu sua usque ad finem scripsit. Quasi dicat: Ut firmius praedicta teneatis, videte qualibus scripturis scripsi vobis mea manu, ut sciatis hanc Epistolam a me missam, et per hoc magis obediatis. Quicunque enim. Quasi dicat: Opus fuit ut scriberem, quia pseudo instant. Et hoc est: Quicunque enim volunt placere, Judaeis infidelibus, in carne, id est in carnalibus observantiis, hi cogunt vos circumcidi, improbitate non ratione ducuntur. Et id propter hoc tantum faciunt, ut non patiantur, ab infidelibus Judaeis, persecutionem Christi, id est quae pro cruce Christi infertur. (Ambrosius] Isti erant pseudo qui sic Christum praedicabant, ut etiam legem [Col. 0167A] servandam docerent, crucem praedicabant, ut a fidelibus quaestum acciperent; legem, ut Judaeis placerent [Hieron.] Vel forte hoc ideo dicit, quia Romani, scilicet Caius Caesar et Octavianus Augustus leges promulgaverunt, ut Judaei, ubicunque essent, proprio ritu viverent et patriis caeremoniis deservirent. Quicunque igitur circumcisus erat, licet in Christum crederet, quasi Judaeus habebatur in gentibus; qui vero incircumcisus se non esse Judaeum praeputio praeferebat, persecutionibus tam gentilium quam Judaeorum fiebat obnoxius. Has igitur persecutiones hi qui Galatas depravaverant declinare cupientes, circumcisionem pro defensione discipulis persuadebant. Nam nec Judaei persequi eos poterant nec gentiles quos videbant et proselytos [Col. 0167B] circumcidere, et ipsos legalia observare. Neque enim qui circumciduntur. Quasi dicat: Vere ideo tantum faciunt, ut vitent persecutionem; non enim pro amore legis hoc faciunt; neque enim qui circumciduntur, legem custodiunt. [Augustinus] Illam dicit custoditionem legis, scilicet non occidere, non moechari, et alia hujusmodi, ad bonos mores pertinentia: quae nisi charitate et spe aeternorum bonorum, quae per fidem accipiuntur, impleri non possunt, ut jam dictum est, sed volunt vos circumcidi ut in carne vestra [Ambrosius], id est de carnali circumcisione in qua dolor est vobis, glorientur apud Judeos, eo quod tam multos proselytos faciunt.

Mihi autem absit. ⁜ (94) Quasi dicat: Illi in carne gloriantur, mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi. Ecce ubi mundi philosophus erubuit, ibi Apostolus thesaurum reperit: quod illi visum est stultitia, Apostolo factum est sapientia [Col. 0167D] et gloria. ⁜ (95) Noli ergo erubescere de cruce Christi, recole frontem tuam, ne linguam expavescas alienam: de qua cruce ut non erubesceremus, eam in ipsa fronte, id est pudoris domicilio locavimus. Ideo enim crux in fronte credentium, ubi sedes est verecundiae figitur, ut de nomine ejus fides non erubescat, et magis Dei gloriam quam hominum diligat. ⁜ (96) Signum veteris Testamenti circumcisio in latenti carne, signum novi Testamenti crux in libera fronte. Ibi enim occultatio, hic revelatio est: ibi sub velamine, hic revelata facie. ⁜ (97) Crucem autem ut in ea gloriemur Dominus suo gestans humero, pro virga regni nobis commendavit: quod [Col. 0168A] est grande ludibrium impiis, grande mysterium piis. Hic ergo opprobrium et deformitatem Christi non erubescamus, sed veneremur. Deformitas enim Christi te format; nisi deformis ille esse voluisset, tu formam quam perdidisti non recepisses. Pendebat enim in cruce deformis, sed deformitas illius pulchritudo nostra erat. In hac ergo deformitate gloriemur, cujus signum in fronte portamus. De hac deformitate non erubescamus, sed gaudeamus cum Apostolo, qui dicit se gloriari in Christi cruce. Poterat dicere, in sapientia, in potestate, in majestate: et verum diceret. Sed est magnum in sapientia Dei vel majestate vel potestate Dei gloriari, sed majus in cruce. Unde impius insultat, irridetque philosophus. Et quasi quis diceret: Cur gloriaris in cruce? [Col. 0168B] quid enim prodest? [Augustinus] Ecce quid: Per quem, id est Christum crucifixum, mihi mundus crucifixus est, ut me non teneat, et ego mundo, ut eum non teneam. Quia nec ego in mundo aliquid cupio, nec ipse aliquid suum in me cognoscit, sicut Dominus ait: Venit princeps mundi hujus et in me non habet quidquam (Joan. XIV) . Et est sensus: Per crucem Christi mundi concupiscentiae non habent in me dominium, nec mundus jam se mihi ingerit, et ego contra eum sum fortis.

Et nota quia non sine causa utrumque dixit, scilicet et sibi mundum crucifixum et se mundo. Plerumque enim contingit ut homo mundum mente non teneat, sed tamen mundus eum suis cupiditatibus vel occupationibus astringit. Et mortuus est [Col. 0168C] homo mundo, et mundus cum quasi vivus concupiscit, dum alio intentum in suis actibus rapere contendit. Sed nec Paulus mundum cupit, nec mundus eum, ut in duobus mortuis neuter neutrum videt. Quia ergo nec Paulus mundi gloriam quaerebat, nec a mundi gloria ipse quaerebatur, ideo et se mundo et sibi mundum crucifixum esse gloriabatur. In Christo enim. Quasi dicat: Ideo solum in Christo glorior, quia in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium. Quasi dicat: Aequalia sunt Deo praeputium et circumcisio, sed nova creatura, id est regeneratio et nova vita. Novam enim creaturam dicit novam vitam per fidem Christi. Ego in cruce glorior; et quicunque fuerint secuti [Col. 0168D] hanc regulam, id est rectitudinem gloriandi, pax, id est tranquillitas mentis, et misericordia, de peccatis, id est peccatorum remissio, erit a Deo super eos gentiles, et etiam super Israel, id est Judaeos, non utique carnales sed qui sunt Dei, id est spirituales. [Ambrosius] Duas enim partes hic significavit super quas manet pax et misericordia Dei, scilicet gentilium fidelium et Judaeorum credentium. Et de caetero, id est amodo. Vel, de caetero, ita ut sint duae dictiones, id est de alio praeter fidem, scilicet de legalibus, nemo sit molestus, ut iterum cogar scribere de eodem. Unde dicit Ambrosius: Non vult per turbulentas contentiones taedium sibi fieri [Col. 0169A] de re quae tum satis erat exposita. Vel sicut in Graeco legitur: De caetero nemo laborem mihi exhibeat, vel praestet, scilicet ut rursus in vobis necessitatem habeam laborandi. Laborem enim 162 praestat magistro qui aliter sentit quam docuit. Dico ut nemo sit molestus mihi, cui utique non est facienda molestia. Ego enim porto in corpore meo, pro fidelibus stigmata Domini Jesu, id est signa militiae Christi, quae me comprobant esse militem, scilicet passiones, tribulationes, etc., quod non pseudo faciunt. Quasi dicat: quod vos non attenditis. Stigmata ergo appellavit quasi notas poenarum de persecutionibus [Col. 0170A] quas patiebatur. Stigma enim dicitur punctum vel nota aliquo ferro facta. Et est sensus: ideo non debet fieri mihi molestia, quia ego habeo alios conflictus, et certamina quae in persecutionibus quas patior mecum dimicant. Gratia. Ecce conclusio Epistolae, quasi subscriptio, qua et in nonnullis aliis Epistolis utitur; quasi dicat: Ut praedicta teneatis, gratia, non dissensio, non legis servitus, non rixa, non jurgium, sed gratia Domini Jesu Christi, o fratres, sit cum spiritu vestro, id est cum ratione vestra, ut veritatem semper intelligatis. Amen. Per hoc verbum Hebraeum vera esse quae locutus est ostendit.

Ephesii sunt Asiani. Hi accepto verbo veritatis, perstiterunt in fide. Hos collaudat Apostolus, scribens a Roma de carcere per Tychicum diaconem.

[Col. 0169C] Paulus apostolus. Hanc Epistolam scribit Apostolus Ephesiis. Ephesii autem sunt Asiani: hi per Paulum non fundati, sed confirmati fuerant in fide. Eos enim non fundavit Apostolus in fide, sed confirmavit, multa pro eis passus a perfidis, qui post confirmationem firmiter steterant in fide et in bonis operibus. His scribit Apostolus a Roma de carcere per Tychicum confortatoriam Epistolam, cum ulterius non esset eos visurus: et sciens eos esse bonos, non arguit de culpa, sed ne relabantur timendum erat. Qui enim stat cadere potest, et quia nullus adeo perfectus est qui crescere non possit, eos ad ulteriora hortatur; et ne recedant a fide pro suis tribulationibus, scilicet Apostoli, teneantque suas [Col. 0169D] ordinationes, et praesertim ne perfectio erigat eos in tumorem, ostendit de quo statu ad quem dignum vocati sunt, dicens, omnia beneficia eis vel apostolis ipsis, vel toti humano generi per solam Dei gratiam collata fore. Est igitur intentio Apostoli in hac Epistola Ephesios in bonis habitis confirmare, et ad ulteriora provocare, nec non et ad humilitatem actionemque gratiarum informare. Modus tractandi talis est: De more suo salutationem praemittit. Deinde gratias agit Deo, exponens prius beneficia [Col. 0170B] humano generi praestita, post ipsis apostolis specialiter indulta, deinde Ephesiis ipsis ostendens a quo et ad quid vocati sint. Deinde Christi dignitatem et praelationem ostendit, postea ad patientiam et charitatem eos invitat, unitatem fidei et Ecclesiae commendans et dona gratiae connumerans. Tandem ad certamen exhortans contra principes tenebrarum, militiae Christianae armaturam describit. Prius ergo salutans, et se noto nomine significans, ait: Paulus apostolus Christi Jesu, non meis meritis, sed per voluntatem Dei, ita et vos per eam habetis quidquid boni est vobis. Paulus, inquam, scribit vel mandat, vel ego Paulus scribo sive mando omnibus qui sunt Ephesi sanctis exercitio virtutum, et fidelibus fide recta quae est in Christo Jesu. Recte [Col. 0170C] illa duo posuit: tunc enim prodest ac creditur bona vita, si fides est in Christo Jesu; tunc vere sancti sunt, si fideles sunt in Christo. Vel distingue inter sanctos et fideles, ut sanctos intelligas majores et perfectiores, fideles minus perfectos. Scribit ergo sanctis, id est perfectis, et non solum eis, sed etiam fidelibus, qui, si non sancti sunt, vel in fide sani. Et quod sancti sunt et fideles, hoc est in Christo Jesu, id est opere Christi, non meritis suis. Et in scribendo ante alia salutat dicens: Gratia justificationis, et pax, [Ambrosius] id est tranquillitas mentis, et reconciliatio ad Deum, sit vobis, a Deo, Patre nostro, per quem omnia condita sunt et restaurata, et Domino Jesu Christo, sine quo nulla bona dantur vobis. [Col. 0170D] [Haimo] Benedictus, praemissa salutatione incipit a gratiarum actione innuens esse a Deo, [Ambrosius] quia aliter benedicitur Deus ab homine, aliter homo a Deo: unum quidem benedictionis verbum est, sed pro congruentia personae varie debet intelligi, sicut et facere dicitur Deus et homo, sed Deus nutu solo impossibiliter facit, homo vero conatu et labore; ita Deus benedicitur ab homine cum laudibus dignis extollitur, homo autem a Deo, cum Deus ei gratiae suae dona impertit, non meritis ejus sed misericordia [Col. 0171A] sua. Ait ergo, Deus sit benedictus corde, ore, opere, et a me et a vobis, et a bonis: Deus dico, qui est Pater generatione Domini nostri Jesu Christi, pro quo nobis benefacit. Qui benedixit nos. Post actionem gratiarum enumerat beneficia quae a Deo per Christum toti humano generi sunt data, et distinguit duas Dei praeordinationes, et earum effectus, quarum altera est de praesenti ad justitiam, altera de futuro ad coronam: nec dicuntur duae, quin una Dei sit praedestinatio quae est ipse Deus, sed quia de duobus est ipsa Dei aeterna praeordinatio, scilicet de praesenti in justitia, et de gloria in futuro. Deus enim ante mundi constitutionem, cum nullus quidquam meruerat, praeordinavit quod in tempore gratiae aliquos a perditis separaret, et justos [Col. 0171B] et immaculatos faceret; praeordinavit etiam quod et illos justos ad aeternam beatitudinem perduceret. Harum praeordinationum alteram hic implet, id est quia justos facit; alteram in futuro implebit, quae erit omnium perfectio, a qua consummatione omnium incipit, ostendens effectum ejus, et utens praeterito pro futuro pro rei certitudine, cum ait: Qui Deus benedixit, id est benedicet, nos, nostris meritis maledictos, id est in futuro exaltabit, dando immortalitatem. Unde subdit: In omni benedictione spirituali, id est exaltabit omnimoda exaltatione, et perfecta, quae tota erit spiritualis etiam in corporibus, quae tunc habebunt naturam spiritus, quia erunt agilia et habilia, cibo non egentia, quae spiritui naturalia sunt. Benedictione dico habita in coelestibus, [Col. 0171C] id est in coelo. Et hoc fiet, in Christo, id est operante Christo. Sicut. Posuit effectum secundae praeordinationis, scilicet quae erit de futuro, hic ponit primam praeordinationem quae est de praesenti, tangens effectum ejus; quasi dicat: Benedicet nos in futuro; quod etsi videtur ex meritis, ita tamen gratis erit, sicut et prima praeordinatio gratuita est, quia merita quae praecedunt futuram vitam ex gratia sunt, et dona Dei sunt. Coronat enim in nobis Deus dona sua, non quae ex nobis sint merito. Et hoc est quod ait: Ita gratis hoc faciet, sicut gratis nos elegit, praedestinando, et hoc in ipso, id est per ipsum Christum. Elegit dico, ante mundi constitutionem, id est antequam essemus. Ne [Col. 0171D] quis ergo putet animas cum Deo fuisse aeternas, et tunc aliquid meruisse, juxta errorem illorum qui ante haec visibilia dicunt fuisse quasdam animas sanctas, et ideo tunc fuisse electas; sed aperte ostendit hoc falsum esse dicens: Elegit nos ante constitutionem ⁜ (1) . Quomodo autem eligeret eos qui nondum erant nisi praedestinando? Elegit ergo praedestinans nos: et sicut non elegit eo quod tunc sancti essemus, ita nec ideo quia sancti futuri essemus. Sed potius elegit nos ad hoc, ut in tempore gratiae essemus sancti, per bona opera. Non ergo quia futuri eramus elegit, sed ut essemus sancti. Ideo quippe tales futuri eramus, quia elegit ipse [Col. 0172A] praedestinans ut tales per gratiam ejus essemus. Sed Pelagianus veritati resultans ait: Praesciebat Deus qui essent futuri sancti et immaculati per liberae voluntatis arbitrium; et ideo eos in sua praescientia quales futuros esse praescivit elegit. Elegit, inquit, antequam essent, praedestinans filios quos futuros sanctos praescivit: nec fecit, nec se facturum, sed ipsos facturos esse praevidit. Quem confutat Apostolus dicens: ut essemus sancti virtutibus, et immaculati, a malis, a crimine; et hoc in conspectu ejus, non hominum, id est intus ubi ipse conspicit, non extra ubi homines vident. Vel, in conspectu ejus, id est ut eum conspiciamus, et hoc non fecit ipse meritis nostris, sed in charitate sua. Amor enim Dei hoc fecit. [Haimo.] Vel ita dico, ut [Col. 0172B] essemus sancti et immaculati, et hoc in charitate, id est per charitatem nostram qua diligimus Deum. [Ambrosius] Potest enim intelligi vel de charitate Dei qua diligit homines, vel de charitate ipsorum hominum qua diligunt Deum.

Qui praedestinavit. Posita praedestinatione quae pertinet ad justitiam et sanctitatem vitae praesentis, ponitur hic alia praedestinatio pertinens ad vitam aeternam, cujus effectum supra notavit. Quasi dicat: Elegit nos ut hic essemus sancti: ipse utique qui praedestinavit nos, id est gratia sola praeelegit, id est voluntate gratuita, in adoptionem filiorum, id est ad bona quae filii habituri sunt. Filii autem sunt credentes in eum; et hoc est quod subdit: Per Jesum. Quasi dicat: quod ipsi filii sunt, hoc non est per merita, sed per Jesum Christum. Praedestinavit [Col. 0172D] nos dico venturos, in idipsum, id est eadem habituros cum Christo. Praedestinavit dico, non nostro placito, sed secundum propositum voluntatis suae, id est secundum bonam voluntatem, longe antequam impleretur in nobis praedestinatio, habitam, vel omnibus palam propositam et ostensam. Praedestinavit nos dico et sanctificavit: et hoc in laudem gloriae gratiae suae, id est ut laudemus gloriosam gratiam; quasi dicat: Gloria gratiarum est aeterna adoptatio, in qua gratia gratificavit nos, id est gratos nos sibi fecit. Hic notatur effectus primae praeordinationis quae pertinet ad justitiam. Gratificavit, dico, in dilecto Filio suo, pro quo nos diligit. Diligens enim [Col. 0173A] suum Unigenitum, etiam illis quos diligit, et quibus vult Filius divina dona largitur, in quo. Ecce hic ostendit per quem facti sumus grati, dicens: In quo, Filio habemus redemptionem, ut possimus reverti a captivitate qua serviebamus diabolo venundati sub peccato; habemus, inquam, per sanguinem ejus, qui nostrae redemptionis est pretium: Et habemus remissionem peccatorum, in baptismo; duplicem gratiam ostendit, quia et redemit, et peccata nostra non imputavit. Et hoc praestitit nobis, secundum divitias gratiae ejus, id est secundum divitem et copiosam gratiam suam, quia omnia dimittit, et totum jus inimici destruit. Quae superabundavit. Hactenus egit de his quae toti humano generi collata sunt, modo agit de his quae singulariter apostolis dedit; [Col. 0173B] quasi dicat: Dico divitias gratiae; quae gratia cum omnibus abundasset fidelibus, in nobis apostolis superabundavit, id est plusquam in aliis abundavit, ut verbi gratia in hoc, scilicet in omni sapientia, id est in omni de divinis notitia, et prudentia, id est providentia temporalium. In omni dico, ita ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suae. Voluntatem suam secretam aliis, id est illud quod secreta voluntate facere volebat. Et quid illud sit supponit, scilicet instaurare omnia, et hoc non meritis nostris, sed secundum bonum placitum ejus, id est secundum bonam voluntatem suam ut bona fieret subveniret. ⁜ (2) Quod bonum placitum vel sacramentum proposuit, id est longe antequam fieret posuit, vel omnibus palam obtulit. Illud dico implendum in eo, [Col. 0173C] Filio, scilicet non in alio, id est in Christo, et non in alio tempore implendum, sed in dispensatione plenitudinis temporum, id est in plenitudine temporis dispensati a Deo, id est in tempore gratiae, quo implere quae caeteris temporibus promissa et figurata sunt, divina providentia rationabiliter dispensavit. Si enim ignari penitus essent homines, non praedocti, non reciperent Christum; et nisi prius de naturali et doctrinali lege essent convicti, superbi parvipenderent Christi adventum. ⁜ (3) Ne ergo quaeratur cur in hoc tempore potius quam in alio voluerit implere secretum suae voluntatis, scilicet instaurare, id est ad primum statum reducere, omnia, per peccatum destructa, et quae in coelis sunt, id est angelos, [Col. 0173D] et quae in terris sunt, id est homines: non quod pro angelis mortuus est Christus, sed ideo etiam pro angelis fit quidquid hominum per ejus mortem redimitur et liberatur a malo, quia cum eis quodammodo reditur in gratiam post inimicitias quas inter homines et sanctos angelos peccata fecerunt; et ex ipsa hominum redemptione ruinae illius angelicae damnum reparatur; et utique noverunt angeli sancti docti de Deo, cujus veritatis aeterna contemplatione beati sunt, quanti numeri supplementum de genere humano integritas illius civitatis exspectet. Instaurantur autem quae in coelis sunt, cum id quod inde cecidit in angelis redditur ex hominibus. Instaurantur [Col. 0174A] etiam quae in terris sunt, cum ipsi homines qui praedestinati sunt in aeternam veritatem, a corruptionis vetustate renovantur. Et est sensus: Voluit instaurare, id est supplere, quae in coelis sunt, id est numerum angelorum diminutum implere, et quae in terris sunt, id est homines qui per peccatum depravati erant renovare. Vel, quae in coelis sunt, id est animas sanctorum quae jam in coelis, et quae in terra, id est sanctos qui adhuc in terra sunt. Et hoc in Christo, id est per ipsum Christum. Christi enim adventus salus est, et sanctis qui jam cum Christo sunt, et illis qui adhuc futuri sunt.

In quo, etc. Ne apostoli in quibus superabundat gratia viderentur meruisse aliis, ostendit eos ita gratis vocatos non meritis, sicut fuerunt alii, dicens: In quo Christo, id est per quem Christum etiam nos, apostoli ut vos alii, sumus vocati, per interiorem gratiam: et hoc non meritis, sed sorte, id est divina electione. ⁜ (4) Sors enim dicitur Dei gratia, qua salvi facti sumus: quae bene dicitur sors, quia [Col. 0174C] hominis non est electio, sed voluntatis Dei, qui nulla nostra merita invenit, sed sorte voluntatis suae nos ad salutem vocavit, quia voluit, non quia digni fuimus. [Augustinus] Haec est sors unde illa tunica Domini desupertexta, quae charitatem significat, sorte super eam missa provenit, quia Dei gratia charitas inspiratur, non meritis vocati sumus. Nos dico prius praedestinati, id est per gratiam praeparati et electi: et hoc non secundum merita, sed secundum propositum ejus, qui, etiam in apostolis, operatur omnia, etiam velle bonum. ⁜ (5) Ipse ergo ut credere incipiamus operatur. Non enim quia credimus, sed ut credamus elegit nos et operatur omnia. Et hoc secundum consilium voluntatis suae, id est secundum [Col. 0174D] voluntatem suam, quae est ex ratione. Quasi dicat: Quare nos magis elegit ad officium praedicationis et apostolatus nescimus, sed tamen consilio fecit, non temere. [Augustinus] Et ad hoc vos elegit, ut simus in laudem gloriae ejus, id est ut per nos alii laudent gloriam ejus, ut exemplo nostro nemo jam glorietur in homine. [Ambrosius] Verum est enim quod ait: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Joan. XV) . Laus autem gloriae Dei est, cum multi acquiruntur ad fidem, sicut gloria medici est cum multos curat. Simus, inquam, in laudem ejus nos apostoli, qui ante omnes alios quibus Christus praedicavit, et qui per eum conversi sunt, speravimus in Christo, et [Col. 0175A] ideo tales esse debemus, per quos alii laudent. In quo, etc. Expositis his quae apostolis collata sunt, modo venit ad ea quae dedit Ephesiis. Quasi dicat: Speravimus in Christo, in quo Christo, id est in cujus fide, et vos, Ephesii, estis, cum audivissetis, id est per hoc quod audivistis; et postquam audivistis, non ante. Cum enim et causam notat hic et tempus. Cum audivissetis, dico, verbum veritatis, scilicet Evangelium salutis vestrae, quod salutem annuntiat, et ad salutem vocat. In quo Christo, id est in cujus operatione, et vos, credentes, signati estis, id est divisi a grege diaboli. [Hieronymus] Vel, signati estis, imagine Dei reformata in vobis. Unde: signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV) . Et hoc, Spiritu sancto promissionis, id est per Spiritum sanctum [Col. 0175B] qui promissus erat, vel qui promisit haereditatem, et est arrha ejus. ⁜ (6) Unde subdit: Qui est pignus haereditatis nostrae. Diffusa est enim charitas in corda nostra per Spiritum sanctum (Rom. V) . Quid est enim, si diffusa est charitas? Ecce jam ex quantulocunque pignore deambulat Deus in nobis, et sic pignus accepimus. Quidam tamen codices melius habent arrham; eamdem quippe rem interpretes dicere voluerunt. Interest tamen aliquid in loquendi usu inter arrham et pignus. Pignus enim quando datur, soluto eo pro quo ponitur, aufertur; arrha vero est cum de ipso datur aliquid quod non est auferendum, sed complendum. Si ergo charitatem modo Deus tanquam pignus dedit nobis per spiritum, qui datus est re promissa reddita, auferendum [Col. 0175C] est a nobis pignus? Absit! sed hoc quod dedit implebit Ideo melius habetur arrha quam pignus. Dedit nobis spiritum, ad hoc utique, scilicet in redemptionem acquisitionis, id est ad hoc ut sanguine ejus redempti a jure inimici, et ultra non dominetur nobis inimicus. Acquiramus Deum, vel acquiramur a Deo. Ad hoc enim redemit ut habeat, non ut perdat nos. Et in laudem gloriae ipsius. Quasi dicat: Et ad hoc dedit nobis Spiritum, ut laudetur ipse Deus.

Propterea. Enumeratis beneficiis humano generi vel apostolis vel Ephesiis collatis, quid de beneficiis Ephesiis datis sentiat Apostolus subdit, scilicet quod gratias agit, et rogat superaddi, ne illi superbiant, sed ultra tendant; quasi dicat: Cum audivissetis Evangelium, credidistis. Propterea ego audiens fidem vestram, quae est in Christo Jesu, id est qua in Christum creditis sine admissione legis, et dilectionem vestram, id est opera charitatis ostensa, in omnes sanctos, non cesso agens pro vobis gratias Deo; quasi dicat: Bene novi quales estis. Et inde non vos, sed Deum laudo qui hoc fecit. Ei enim qui fecit aguntur gratiae. Ideo ait: Non cesso pro [Col. 0176B] vobis gratias agens, scilicet de habitis bonis: ego etiam faciens memoriam vestri in orationibus meis, in quibus oro Deum ulteriora vobis implorans. Unde congrue pro jam datis praemittitur gratiarum actio. ⁜ (7) Qui enim orandus est ut faciat, illi est gratiarum actio reddenda cum fecerit. Hoc autem in orationibus meis peto, ut Deus Domini nostri Jesu Christi et Pater gloriae, id est Christi, det, etc. [Haimo] Distingue, Deus Pater, et Deus Christi est et Pater; sed Deus Christi est secundum humanitatem, quia Christus est homo et natus ex femina. Unde in psalmo dicit: De ventre matris meae Deus meus es tu (Psal. XXI) . ⁜ (8) Ostendens Patrem esse Deum suum, quia homo factus est: homo enim de ventre matris natus, et secundum hominem de virgine natus [Col. 0176C] est Deus, ut non solum Pater illi esset qui eum de seipso genuit, sed etiam ejus Deus esset quem de ventre matris hominem creavit. Qui ergo Pater est Filio ex utero suo, de ventre matris Deus ejus est, non de suo. Unde ipse Dominus ait: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum (Joan. XX) . Hoc igitur dico, ut Deus Christi et Pater det vobis ea quae sequuntur. Quasi dicat: Ad impetrandum illa non obtendo merita, sed quod Deus et Pater Christi est. Hoc, inquam, precor, ut det vobis, et si jam sapientes estis, spiritum sapientiae et revelationis in agnitione ejus, id est Spiritum sanctum qui det vobis sapientiam de coelestibus plenius quam modo habeatis; ita ut non obscure, sed clare et sine velo eum agnoscatis, [Col. 0176D] scilicet det, id est faciat, illuminatos oculos cordis vestri, id est rationis, quae est imago Dei, in qua renovatis in agnitione Dei. In imagine ergo sua cognosce auctorem ejus qui corporali sensu non attingitur. Ne ergo putetis corporeo sensu Deum attingi, sed oculis mentis ipsum cognoscite, et auribus mentis ipsum audite. In corpore enim diversa membra sunt. Alibi audis, alibi vides; in corde autem tuo, ubi diversa membra non inveniuntur, ibi audis ubi vides.

Ad hoc illuminet oculos, ut sciatis, plenius quam modo, quae, id est quanta, sit spes vocationis ejus, id [Col. 0177A] est res sperata ad quam vocat credentes. Hoc dicit ut propensiores sint, quia, cum plene scierint quis fructus credentium, propensiores fient circa excolendam religionem. [Ambrosius] Deinde quod nomine spei intellexerit, aperit subdens: Et, sciatis, quae sint, divitiae, etc. Haec est spes. Spes enim accipit rem speratam. Vel ita ut spes propria accipitur, etc. Ut sciatis quae sit spes vocationis ejus, id est quantum valet spes vitae aeternae ad quam vocat; et sciatis quae sit adimpletio ejus spei: quod ita ait, et quae sint divitiae gloriae ejus, haereditatis, id est gloriosae haereditatis, scilicet aeternae beatitudinis, quae dicitur haereditas, quia firmiter habebitur quae erit in omnibus sanctis communiter. Et sciatis etiam quae sit supereminens magnitudo [Col. 0177B] gloriae futurae in nos apostolos, id est quod nos apostoli prae aliis habebimus gloriam, non ut stetis et habeatis, sed tendatis ad illud majus quod habebimus. Quoddam enim incrementum gloriae habebunt summi doctores ultra illud quod communiter omnes habebunt. Habebunt enim omnes eumdem denarium, sed differet stella a stella in claritate, et erunt diversae mansiones in domo Patris: et inter alios clarius fulgentes, apostoli altius sedebunt. Unde in tabernaculo Domini super mensam facta est corona in terra simul alta digitis quatuor et operiens totam mensam, et super eam altera corona aureola. Per coronam altam digitis quatuor quae mensam operiebat, gloria vitae aeternae signatur, qua omnes electi fruentur, [Col. 0177C] quae in quatuor libris Evangelii digito Dei, id est Spiritu sancto, scriptis annuntiatur: et erat in terra simul pro diversitate meritorum. Corona aureola, super illam, est perfectio remunerationis eorum qui in doctoribus excellunt. Ideo Apostolus ait, quae sit supereminens magnitudo gloriae in nos. Quae magnitudo est virtutis ejus, id est in virtute Dei danda nobis, qui credidimus de illa beatitudine secundum operationem potentiae virtutis ejus, quam operatus est in Christo, id est secundum quod potenter operatus est in Christo cujus membra sumus, et ideo eadem cum illo nos habituros credimus. Operatus, inquam, in Christo, ita, scilicet suscitans illum a mortuis, et constituens illum ad [Col. 0177D] dexteram suam, in aeterna beatitudine. ⁜ (9) Non eos audiamus qui negant ad dexteram Patris sedere Filium, dicentes: Nunquid Deus Pater habet latus dexterum, vel sinistrum, sicut corpora? Nec nos hoc de Deo sentimus. Nulla enim forma corporis Deus finitur et concluditur. Sed dextera Dei est beatitudo aeterna quae sanctis datur, sicut sinistra ejus dicitur miseria perpetua quae impiis datur. Et est, constituens illum ad dexteram suam, id est ostendens hominem Christum aeternaliter beatum, in coelestibus, id est in coelo. Exemplum autem gloriae sanctorum consistit in resurrectione Salvatoris, ut in ea cognoscant fideles quid eis [Col. 0178A] promissum est. Simili enim modo extollentur supra coelos cum Christo; sicut ipse dicit: Pater, volo ut ubi ego fuero, et hi mecum sint (Joan. XVII) . Quia et corpus ejus, quod est Ecclesia, in ipsa dextera, id est in ipsa beatitudine, erit. Quamvis enim corpus nostrum non ibi sit, tamen spes nostra jam ibi est. Ideo et Dominus post resurrectionem jussit discipulis suis piscantibus ut in dexteram partem mitterent retia, qui etiam dixit agnos ad dexteram, haedos ad sinistram se positurum

Vel ita: constituens, id est stabiliter statuens, illum hominem, Christum, ad dexteram suam, id est in sede judiciaria, in potestate judicandi. Quia enim omne judicium Pater dedit Filio (Joan. V) , ideo ad dexteram Dei sedere dicitur quasi judex. Unde [Col. 0178B] ait Judaeis: Amodo videbitis Filium hominis sedere ad dexteram Dei, etc. (Matth. XXVI) . Et constituens illum in coelestibus et supra omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem, id est supra dignitatem horum ordinum angelicorum, et non solum super hos quatuor, sed etiam super omne nomen quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, id est super omne nominabile quod vel jam scitur vel in futuro scietur. Hoc dicit propter incarnationem Filii Dei, ut etiam homo factus super omnes coelos esse dicatur, et super omnem creaturam, habens nomen Dei per naturam, non per adoptionem. Et ne videretur praeesse omni creaturae dignitate tantum, et non potestate, subdit et omnia. Quasi dicat: Non solum praeest omnibus [Col. 0178C] dignitate, sed et sub ea sunt. Et, id est quia, omnia subjecit Deus Pater sub pedibus ejus, et subjecit ei plene, ut per pedes plena subjectio notetur: quae omnia merito sunt ei subjecta, quia per eum facta sunt. Vel, sub pedibus ejus, id est sub humanitate ejus, quae significatur per pedes. Quia sicut pes est inferior pars corporis, ita in Christo inferior natura est humanitas, quam etiam angeli adorant, et ipsi homini Christo omnia subsunt. Et ipsum. Postquam commemoravit dignitatatem Christi, redit ad nos, ostendens dignitatem ejus ad nos pertinere. Quasi dicat: Ita exaltavit Deus Christum, et haec ejus exaltatio ad nos pertinet, quia ipse talis est caput, et nos corpus ejus, et [Col. 0178D] hoc est quod ait; quasi dicat: Hoc quod dixi de Christo ad nos pertinet. Et, id est quia, ipsum, qui adeo altus est dedit Deus caput, in quo sunt omnes spirituales sensus Ecclesiae, scilicet dona gratiae: Illum, inquam, dedit esse caput, supra omnem Ecclesiam, quae in coelo, et quae in terra est, dum confitentur hunc esse per quem facti sunt. Subjiciuntur enim illi quasi capiti, ex quo trahunt originem. Ab ipso enim facti sunt secundum deitatem, et ita secundum deitatem caput est Ecclesiae, secundum quam dedit ei esse caput illum ante omnia gignendo. Est etiam et proprie dicitur caput secundum humanitatem, secundum quam conjungitur [Col. 0179A] ei Ecclesia, et natura et gratia. Nam in eo plenitudo gratiae fuit, de cujus plenitudine nos accepimus ⁜ (10) . Nullumque majus donum praestare Deus posset hominibus, quam ut Verbum per quod condidit omnia, faceret illis caput, et illos ei tanquam membra coaptaret, ut esset Filius Dei et filius hominis, unus Deus cum Patre, unus homo cum hominibus. Quae, Ecclesia, est corpus illius, id est unita ei gratia et natura, et plenitudo ejus, id est implens eum ut habeat membra omnia. Et vere est plenitudo ejus quia ipse est qui adimpletur per eos. Cum enim regressi ad confessionem flectunt genu Christo adimpletur, quia recedentibus evacuari videtur. Per eos adimpletur dico, tamen ens omnia in omnibus, hic vel in futuro, quia membra nihil ei [Col. 0179B] conferunt, sed ipse omnia membris. Quod ideo dicitur esse omnia in omnibus, quia omnia ab ipso sunt in eis, cujus virtute sunt quod sunt.

165 Et vos. Hic commemorat priora, scilicet [Col. 0179C] quales fuerint ante fidem, et quid modo per gratiam facti sunt, ut in bonis quae nunc habent humilientur, et certum sit quod, si inimicis haec data sunt, magis amicis dabuntur ea quae Apostolus optat eis, scilicet quod Christus est caput omnis Ecclesiae et nostrum, quia nos convivificavit cum, id est quamvis, essetis mortui delictis et peccatis, etc. Vel ita continua, ut a superiori sumas verbum quod subintelligitur, quasi dicat: Nos qui credidimus habemus spem haereditatis, et vos, scilicet credidistis, Deus autem convivificavit nos cum, id est quamvis, prius essetis mortui. [Ambrosius] Vel ita continua: Deus suscitavit Jesum, et vos, id est suscitabit, cum, id est quamvis, essetis, olim ante fidem mortui, scilicet nec etiam sentientes mala nostra. Mortui dico, delictis, [Col. 0179D] scilicet dimittendo quae jubentur, et peccatis vestris, scilicet agendo prohibita, in quibus delictis et peccatis aliquando, scilicet ante fidem, longo usu, ambulastis, de alio ad aliud declinantes. Ambulastis dico, secundum saeculum, id est conversationem et speciem, hujus mundi, cujus species nos allicit, et secundum principem spiritus, id est spirituum. Ponitur enim singularis genitivus pro plurali. Ille est Beelzebub qui est princeps malignorum spirituum. Vel intransitive secundum aliam litteram, quae est secundum principem spirituum. Principem dico, potestatis aeris hujus, id est qui habet potestatem in [Col. 0180A] hoc aere caliginoso, non cum hominibus in mundo, qui ad ista caliginosa de apparatu supernorum angelorum cum angelis apostatis lapsus est tanquam ad carcerem. Caliginosus enim aer infernus est daemonum usque ad judicium. Unde in canonica Epistola dicitur: Carceribus caliginis inferni retrusus in judicio servaretur perimendus. Spiritum ergo erroris dicit principem aeris, quia in hoc aere dominatur. Hanc enim partem sibi usurpavit ad exercendam dominationem; et quia ita vicini sunt nobis, et spiritus invisibiles sunt, magis sunt timendi. Qui principes nunc etiam adhuc operantur, quantum Deus sinit, in filiis diffidentiae, id est in eis qui diffidunt de aeternis, vel de quorum salute nos diffidimus, et ideo erepti ei sint grati ereptori Christo. [Col. 0180B] ⁜ (11) Qui intravit in domum fortis in suo dominatu genus humanum habentis, et prius ipsum alligavit, id est ejus coercuit et cohibuit potestatem, potestatis suae fortioribus vinculis, et sic eripuit vasa ejus quaecunque praedestinavit eripere. Arbitrium eorum ab ejus liberans potestate, ut illo non impediente credant in istum libera voluntate. Proinde hoc opus est gratiae quam attulit secundus Adam, non naturae quam corrupit primus Adam. Filios autem diffidentiae regit princeps iste, id est diabolus, ad arbitrium suum, quod nec ipsum habet liberum ad faciendum, sed in maximam malevolentiam suis sceleribus obduratum. Unde nemo sanae fidei credit vel dicit hos apostatas angelos ad pristinam pietatem correcta aliquando voluntate converti. Quid autem operatur [Col. 0180C] hic princeps in filios diffidentiae, nisi opera sua mala? et in primis maximeque ipsam diffidentiam et infidelitatem qua sint inimici fidei, per quam scit eos posse mundari? ⁜ (12) In quam ergo obstinationem cum Deus plerumque facere dicitur non instigando et inspirando, sed deserendo facit, ut illi, id est spiritus maligni, operentur in filiis diffidentiae: quod Deus debite justeque permittit, in quibus, peccatis, et nos omnes Judaei, scilicet ut gentes, aliquando conversati sumus, agentes vitam nostram in desideriis carnis nostrae, id est in malis concupiscentiis quae ex carne sunt, et etiam facientes actu voluntates carnis, id est ea in quibus caro delectatur, ut est luxuria, et hujusmodi, et voluntatem cogitationum, [Col. 0180D] vel mentium, id est ea in quibus caro non delectatur, sed anima cogitat, ut sunt haereticae pravitates, et alia hujusmodi. Et eramus, nos Judaei, sicut et caeteri, id est gentiles, filii irae, id est debitores aeternae poenae, et hoc natura, id est per patres, Adam scilicet et Evam, id est per peccatum originale ab eis traductum. ⁜ (13) Caecitas enim in primo homine per peccatum contigit, de quo omnes originem duximus, non solum mortis, sed etiam iniquitatis. Ideo Apostolus ait: Eramus natura filii irae, id est filii vindictae, filii poenae, filii gehennae. Quomodo natura? quia peccante primo homine vitium pro natura [Col. 0181A] inolevit. ⁜ (14) Tenebatur enim justa damnatione genus humanum, et erant omnes filii irae, de qua ira Dominus dicit: Qui non credit in Filium, non habet vitam, sed ira Dei manet super eum (Joan. III) . Non ait venit, sed manet. Cum hac quippe ira omnis nascitur. ⁜ (15) Ipsa est enim illa ira cum qua omnes nati sumus, cui nascendo haesimus, ira de propagine iniquitatis, de macula peccati. Et nota quod ipsa vere ac proprie natura hominis dicitur, qualis sine vitio primitus condita est. Translatitio autem verbo utimur ut naturam dicamus etiam quali nascitur homo; secundum quam locutionem dicitur hic: eramus natura filii irae, sicut et caeteri. Ac si dicat: Cum haec praedicta fuerint in nobis sicut in gentibus, non desperet gentilis quin par Judaeis fiat, quia [Col. 0181B] nos sicut illi eramus filii irae. In hac ira cum essent homines per originale peccatum, tanto gravius et perniciosius, quanto majora vel plura insuper addiderant, necessarius erat mediator, id est reconciliator qui hanc iram singularis sacrificii oblatione placaret. Unde subdit:

Deus autem; quasi dicat: Quamvis essetis mortui, Deus tamen convivificavit nos, Deus autem, et non alius, et hoc est, Deus autem qui dives est in misericordia, qui actualia et originalia dimittit: ipse, inquam, non propter meritum, sed propter nimiam charitatem suam, qua dilexit nos, id est Judaeos et gentes, non modo postquam justi fuimus, sed etiam cum essemus mortui peccatis convivificavit nos in Christo, id est a simili Christi, quia sicut Christum a vetustate poenae, ita et nos a vetustate culpae mundavit. [Col. 0181D] [Augustinus] Vel secundum aliam litteram, convivificavit nos, scilicet Judaeos, et hoc in Christo, id est per gratiam Christi. Et secundum hoc ita cum superioribus jungit litteram, ibi: Deus autem, quasi dicat: Nos aliquando male conversati sumus, sed Deus qui dives, etc., convivificavit nos, Judaeos, in Christo, id est per gratiam Christi. Et sicut nos, similiter et vos gentiles convivificavit. Et hoc est quod subdit: Cujus Christi gratia, et vos gentiles, estis salvati, sicut nos Judaei; et utrosque conresuscitavit, id est cum Christo jam suscitavit. ⁜ (16) Spe tanquam perfectum enuntiat quod futurum est, quia spe certa quod futurum est, jam tenemus: ideo jam velut perfectum [Col. 0182A] esset, sic loquitur. Unde etiam subdit: Et consedere fecit, ut judices, nos et vos, in coelestibus, non inaniter, sed fideliter jam computat factum quod futurum esse non dubitat. [Augustinus] Certe enim in coelestibus Christus jam sedet, nondum autem nos, sed spe certa tenemus. Fecit dico, per hoc quod sumus in Christo Jesu, id est in fide Christi, ut, etc.; quasi dicat: Ita haec in spe fecit, ut in re compleret in die judicii. Quod ita dicit ut ostenderet, in re, in saeculis supervenientibus, id est in die judicii, abundantes divitias gratiae suae, id est abundantia dona gratiae. [Ambrosius] In futuro enim saeculo apparebit donum Dei in remuneratione credentium, quod oculus non vidit, nec auris audivit. Et hae sunt abundantes divitiae, non tantum [Col. 0182B] quantum mens investigare non potest. Vel ita, ut de praesenti accipiatur, sic quasi dicat: Ideo convivificavit nos prius mortuos ut ostenderet in saeculis supervenientibus, id est posteris nostris, abundantes divitias gratiae suae, id est abundantia dona gratiae quae hic largitur. Deinde utramque sententiam progredere simul, quasi dicat: Divitias, dico, datas vobis hic vel in futuro, non meritis nostris, sed in bonitate Dei. Divitias dico, existentes super nos, id est super intellectus nostros, quia plene capere nequimus. Datas dico, in Christo Jesu, id est per Christum. Et bene dixi in bonitate, gratia enim, praeeunte, id est gratuita Dei voluntate, salvati estis per fidem, quia cooperatur fides bona Dei voluntate. [Augustinus] Et hoc, id est fides, non est ex vobis, id est ex [Col. 0182C] vi naturae vestrae, quia donum Dei est pure; non partim ex operibus, ita ut ne quis, id est nemo, glorietur, id est extollatur de operibus.

Non hoc ideo fecit quod opera bona pia cogitatione facta frustrentur, cum Deus reddat cuique secundum opera ejus, sitque gloria operanti bonum; sed quia opera ex gratia, non ex operibus gratia. Bonum est igitur homini ut de viribus liberi arbitrii sui non praesumat, quia ille qui putavit sine ejus adjutorio se posse custodire quod dedit, profectus in longinquam, et vivens prodige cuncta consumpsit, et miseria attritus, et in se reversus dixit: Surgam et ibo ad patrem meum (Luc. XVIII) . Quam cogitationem bonam non habet, nisi et ipsam illi in [Col. 0182D] occulto Pater misericordissimus inspirasset. Ideo recte ait: Et hoc non ex vobis, sed Dei donum est, non ex operibus, ne forte dicas: Promerui, et ideo accepi. ⁜ (17) Non putes te promerendo accepisse qui non promereris, nisi accepisses. Gratia praecessit meritum tuum, non gratia ex merito, sed meritum ex gratia; nam si gratia ex merito emistis, non gratis accepistis: omnia merita praecedit gratia, ut dona Dei consequantur merita mea. [Augustinus] Et ne quis aliter intelligeret, propter arrogantes, et suam justitiam constituere volentes, planius aperit subdens: Ipsius enim; quasi dicat: Nemo debet de se gloriari, quia nos creati in Christo Jesu, id est in fide [Col. 0183A] Christi, et in operibus 166 bonis simus factura ipsius, id est opus Dei. Vel ita: Nos sumus creati factura, id est per facturam ipsius, id est per operationem Dei, in Christo Jesu, id est in fide Christi, et in operibus bonis. Vel ita: Nos sumus factura ipsius. Nos dico, creati in Christo Jesu, id est per Christum Jesum, in operibus bonis. [Haimo.] Non utique illa creatura qua homines facti sumus, sed ea de qua ille dicebat, qui jam utique homo erat: Cor mundum crea in me, Deus, etc. (Psal. L.) ⁜ (18) Hac creatione formamur et creamur, in operibus bonis, quae Deus praeparavit, antequam ad ea surgere possetis. Praeparavit dico, ut in illis ambulemus, proficiendo, non ut confisi gratiae, deinde otiosi simus. [Haimo] In his verbis aperte monstrat Apostolus ipsam Dei praedestinationem, [Col. 0183B] ejusdemque effectum, id est gratiam quae apponitur. ⁜ (19) Ait enim, creati sumus in Christo et in operibus, hoc est gratia. Quod autem sequitur, quae praeparavit, hoc est praedestinatio, quia praedestinatio est gratiae praeparatio. Gratia vero est ipsa donatio, quae est ipsius praedestinationis effectus, quae praedestinatio sine praescientia non potest esse; potest autem esse sine praedestinatione praescientia, praedestinatione quippe Deus ea praescivit quae fuerat ipse facturus; praescire autem potens est etiam quae ipse non facit, sicut quaecunque peccata, quia etsi sint quaedam ita peccata ut sint etiam poenae peccatorum, unde dictum est: Tradidit eos Deus in reprobum sensum (Rom. I) : non ibi peccatum Dei est, sed judicium. Praedestinatio igitur Dei [Col. 0183C] in bono est, ejusque effectus bonus est. Ille itaque operatur hominem bonum et custodit qui incommutabiliter bonus est, semperque ab illo fieri et perfici debemus ei inhaerentes.

Propter quod. Contulerat supra Judaeos et gentes, ostendens quod utrique essent sub peccato, nunc ostendit gentes fuisse indigniores, et improperia Judaeorum perpessas, ut modo aequales Judaeis [Col. 0184A] magis sint obnoxii gratiae Dei, quasi dicat: Praedicta bona habetis a Deo, propter quod, id est quia haec habetis, et ut sciatis omnia esse a gratia Dei, memores estote, ut magis grati sitis, quod vos, Ephesii, aliquando, id est ante conversionem, eratis gentes, id est quales gentes, scilicet veteres peccatores degentes in carne, id est in carnalibus, qui dicebamini praeputium, id est immunditia. Et hoc ab ea circumcisione quae non vere est, sed dicitur circumcisio, quia facta est manu humana, non a Deo in carne, non in spiritu, et memores estote quod vos, qui nunc tales estis, eratis illo tempore malo, scilicet sine Christo, id est sine promissione Christi, quae tunc fiebat Judaeis Eratis etiam alienati a conversatione Israel, quibus gentibus, [Ambrosius] [Col. 0184B] scilicet non coutebantur Judaei. Et si aliquando legem et prophetas accepistis, dicebamini, vel eratis hospites testamentorum, id est adventitii. [Haimo] Hospes quasi hostii pes, eo quod, cum suscipiebatur in domo ponebat dominus domus, et qui suscipiebatur pedem super hostium, et datis dextris, jurabat quod pacificus ejus esset ingressus. Eratis etiam non habentes spem promissionis factae filiis Abrahae, ut de aeterna haereditate. Et sine Deo, id est sine dei notitia, eratis in hoc mundo, tam malo. Nunc autem, scilicet in hoc tempore gratiae, vos qui aliquando eratis longe, non loco, sed merito, et a Deo, et ab Israel qualitate conversationis, quamvis essetis longe, tamen facti estis prope Deo, et non carnalibus, sed spiritualibus Judaeis, et [Col. 0184C] hoc in Christo Jesu, id est per Christum, et non quoquo modo per Christum, sed in sanguine Christi, id est per sanguinem ejus. In quibusdam codicibus reperitur esse scriptum Qui, ibi, vos qui gentes eratis, et secundum hoc suspensive legitur, usque ibi: Nunc autem, eodem tamen manente sensu, hoc modo: Memores estote quod vos qui aliquando gentes, etc.: Qui dicebamini, qui eratis, etc. Nunc vos qui aliquando eratis longe, facti estis prope, non per vos, sed in Christo Jesu, id est per Christum, et per ipsum: non quoquo modo, sed in sanguine Christi, et recte dico, in Christo. Ipse enim est pax nostra, inter nos ipsos, scilicet Judaeos et gentes, et ad Deum qui et duos populos [Col. 0184D] inter se pacificavit, et ideo reconciliavit. Unde subdit: Qui fecit utraque, scilicet utrumque populum, unum in fide et moribus ⁜ (20) . Ipse enim est lapis angularis, in quo duo populi tanquam parietes de diverso angulo venientes sibimet quasi in pacis osculo copulantur, quos per hoc univit, quod sequitur: Et, id est quia, est solvens medium parietem maceriae, id est obstaculum quod erat inter illos duos populos, hinc ex lege, inde ex idololatria solvit, removens legem a Judaeis, et idololatriam a gentibus: qui paries dicitur maceriae, quia non erat stabilis neque robustus. Est enim maceria congeries lapidum sine caemento, ut fit [Col. 0185A] circa hortos. Paries vero maceriae est qui facile destrueretur veniente gratia, quae et legem amovit, et corda gentium ab idololatria convertit. Medius autem erat ut neuter populus alteri concordaret. Stante autem hoc pariete erant inimicitiae, ira, invidiaeque inter eos, quae abolitae sunt destructo pariete. Unde subdit: Et per hoc est solvens inimicitias in carne sua, assumpta vel immolata. Legem. Hic exponit parietem quantum ad partem Judaeorum; [Haimo] quasi dicat: Ipse dico, evacuans legem mandatorum, id est evacuans legem veterem, quantum ad ea quae mandabat, id est ad carnales observantias, non quantum ad veritatem quam praesignabat. Evacuans dico, decretis, id est praeceptis Evangelii quae ex ratione sunt, ideo evacuavit [Col. 0185B] ut duos populos prius divisos per legem, condat in semetipso, id est conjungat in fide ejus. [Ambrosius] Ipse dico, faciens pacem, destructis inimicitiis. Faciens dico, in uno novo homine, id est in se solo a quo non aliunde est novitas. Et item ideo evacuat ut reconciliet ambos Deo, positos in uno corpore, Ecclesiae; [Haimo] quasi dicat: Sublata inimicitia, et lege evacuata, facit pacem inter ipsos, et ambos reconciliat Deo Patri. [Ambrosius] Per hoc autem reconciliat Deo quod pro peccatis se obtulit, et per Evangelium illuminavit: quae duo consequenter ostendit, subdens; Ipse dico, interficiens in semetipso inimicitiam, quae erat inter Deum et homines, id est peccata dimisit; in se vero non aliter interfecit inimicitiam, quam per crucem, id [Col. 0185C] est per mortem. Omnibus enim profecit mors Salvatoris. Et veniens, id est per assumptam humanitatem apparens, evangelizavit, et si non in sua persona, sed in apostolis, vobis, gentilibus, pacem ad Deum fieri per se. Vobis dico, qui longe fuistis a Deo, quia idololatrae et sine lege erant. Non enim regione a Deo longe est quisque, sed affectu. Amas Deum, prope es. Odisti Deum, longe es. Et eamdem pacem annuntiavit his qui prope erant, id est Judaeis qui unum Deum colebant, et legem a Deo acceperant.

Ergo jam non estis, etc., quasi dicat: Annuntiavit pacem, et etiam fecit, et quod fecerit, effectus indicat. Quoniam ambo habemus accessum, id est facultatem accedendi ad Patrem, et hoc in uno spiritu, id est per eumdem spiritum qui per Christum omnibus datur, et quia gentes accessum habent ad Patrem. Ergo, o vos gentiles, jam, id est a tempore fidei, non estis hospites, id est indigniores in [Col. 0186A] fide Judaeis, sicut olim recepti in lege, et advenae, id est extranei a Deo. Sed estis cives sanctorum, non carnalis Israel, id est ejusdem juris et dignitatis in domo Dei cum sanctis, et domestici, id est familiares, Dei, quibus scilicet arcana revelat, quasi de Babylonia translati estis ad Jerusalem. ⁜ (21) Duas quippe civitates in toto mundo faciunt duo amores, Jerusalem facit amor Dei, Babylonia amor saeculi. Interroget ergo se quisque quid amet, et inveniet unde sit civis. [Haimo] Nos dico, superaedificati, id est innixi, et de bono in melius provecti, super fundamentum apostolorum et prophetarum, id est super Christum qui est fundamentum, praeter quod nemo potest aliud ponere. Dicuntur tamen et apostoli et prophetae fundamentum. Unde ait Propheta [Col. 0186B] in psalmo LXXXVI: Fundamenta ejus in montibus sanctis. Sed Christus est primum et maximum fundamentum: qui sicut aperte dicitur Sanctus sanctorum, sic figurate Fundamentum fundamentotorum. Si ergo sacramenta cogites, Christus est Sanctus sanctorum; si gregem subditum cogites, 167 Christus est Pastor pastorum; si fabricam cogites, Christus est Fundamentum fundamentorum. [Ambrosius] Vel, super fundamentum, id est doctrinam, apostolorum et prophetarum, id est super novum Testamentum. Et vere, quia quod apostoli praedicaverunt, prophetae futurum praedixerunt. [Augustinus] Et ne apostoli vel prophetae in quibus fundata est civitas Dei tenerent se in se, subdit: Ipso summo angulari existente Christo [Col. 0186C] Jesu. In Christo enim totum innititur primo fundamento, in quo omnis ista compages incumbit, ut nusquam cadat: quod fundamentum in summo est et non in imo, ut fabricator porea [ f. pareat]: ergo fundamentum et lapis angularis Christus est, et ab imo surgens summitatem tenet, qui dicitur lapis propter firmitatem, quia firmitatem sustinet, et summus, quia consummat, et angularis, quia duos parietes de diverso venientes, Judaeorum scilicet, et gentium compaginat. [Augustinus] Unde subdit: In quo Christo, id est per quem Christum, omnis aedificatio, tam de Judaeis quam gentibus, constructa in fide, crescit per augmentum virtutum. Nemo enim tam perfectus est qui non possit esse perfectior. [Col. 0186D] Crescit dico, in templum, id est usquequo sit templum Dei, factum, remotione vitiorum, in Domino, id est, in operatione Domini. In quo, id est per quem Christum, et vos Ephesi, ut alii, coaedificamini, id est ad similitudinem aliorum aedificamini, in tabernaculum Dei, ut sitis habitaculum Dei, et hoc in Spiritu operante.

Hujus rei gratia. Ostenso quod per Christum facta est pax et reconciliatio, hic ponit per quem ipsi sint coaedificati, quia Deus scilicet revelavit Paulo salutem ad gentes pertinere, et misit praedicare, et facit pati pro eis ut magis sint Deo grati. Ab ultimo autem incipit, dicens: Hujus rei gratia, id est pro hac re mihi grata ut vos coaedificemini, vel pro gratia Dei implenda in hac re, ego Paulus, [Haimo] qui tantus sum, sum modo Romae, vinctus Christi Jesu, id est pro Christo Jesu, et pro vobis gentibus, scilicet quia gentibus praedicavi verbum salutis. Pro [Col. 0187C] vobis dico, si tamen audistis, id est intellexistis, dispensationem gratiae Dei. Quasi dicat: Mihi in vobis, id est apostolatum dispensatum mihi a Deo, qui scit quare me ad hoc officium elegit. Per hoc vult eos scire, quia Dei judicio a Christo missus est praedicare gentibus mysterium gratiae Dei. Vel, si autem dispensationem gratiae quae data est mihi in vobis, id est apostolatum quem diversis diversa pensamus. Quasi dicat: Patet me pro vobis vinctum esse, si scitis me esse Apostolum vestrum quod nemo ignorat, et cum pro apostolatu vinctus sim, tamen id est maxime pro vobis, quoniam; quasi dicat: Data est mihi dispensatio in vos, quia mihi intimatum est divinum occultum. Et hoc est quoniam [Col. 0187D] secundum revelationem, id est non obscure, sed aperte notum factum est mihi a Deo sacramentum, id est occultum Dei, sicut supra scripsi in brevi, id est in brevitate, ubi dixit, Ipse est pax nostra. [Hieron.] Ibi namque mysteriorum sibi revelatorum summam permodico sermone perstrinxit, non tam totum quod noverat proferens quam ostendens ex modico quid taceret. Unde subdit: Prout; quasi dicat: Et si breviter scripsi, tamen aperte, prout potestis attente legentes intelligere. Quid, scilicet prudentiam meam, id est scientiam, in agnoscendo mysterio Christi, id est in cognoscendo hoc occulto, quo gentes salvandae sunt per Christum. Quod mysterium non est agnitum aliis generationibus praeteritis, scilicet quibuslibet filiis hominum, id est rationabilium: [Col. 0188A] ita plene sicuti nunc. Vel ita: aliis generationibus, id est aliis temporibus non est agnitum filiis hominum, ita plene sicuti, id est quam plene, nunc, cum impleri videtur, revelatum est in Spiritu, id est per Spiritum, sanctis apostolis ejus et prophetis, novis qui interpretantur Scripturas, qui explanant legem. Priores quidem prophetae praescierunt olim de gentibus quod vocandae essent et futurae participes dono Dei. Hoc enim significaverunt in multis Scripturae locis; sed hoc latuit eos quod sine lege per fidem Christi esset illis, scilicet sine circumcisione, et Sabbatis et neomeniis, et hujusmodi. Hoc est autem mysterium quod revelatum est, scilicet gentes esse cohaeredes, in futuro, in patria coelesti, [Haimo] et concorporales, modo in Ecclesia cum [Col. 0188B] Judaeis, et comparticipes promissionum ejus, Dei, quia ad eos pertinet ut ad Judaeos promissio a Deo facta Abrahae, de haereditate et concorporatione. Et hoc totum factum est in Christo, id est per Christum, id est per incarnationem Christi, et per Evangelium, id est per meam praedicationem. Non enim prodest incarnatio nisi praedicetur. Cujus, Evangelii, ego sum factus minister; non enim est meum, sed Dei. Et ita mihi nullae gratiae reddendae, sed Deo. Factus sum minister, dico, non meis meritis, sed secundum donum gratiae Dei quae data est mihi secundum operationem virtutis ejus. Magna enim virtus ejus est, qua fecit quod persecutor sit apostolus. Hoc enim est ut quodlibet miraculum. Vel ita: hoc est occultum Dei, scilicet gentes esse cohaeredes, [Col. 0188C] et concorporales, et comparticipes promissionis ejus, scilicet Dei Patris: quod donum Deus dedit in gentibus, in Christo, id est per Christum. Et hoc secundum operationem virtutis ejus, id est per hoc quod potenter operatus est suscitando Christum a morte: quod cognitum est per Evangelium, id est post meam praedicationem, cujus factus sum, etc., quae non mutantur. [Ambrosius] Per praedicationem asserit cognitum esse donum Dei quod Deus dat gentibus, juxta operationem virtutis. [Augustinus] Operatio virtutis ejus est, quia suscitavit Jesum Christum a mortuis, devicta morte, in quo omnes salvi facti sunt sine operibus legis.

[Ambrosius] Hujus autem gratiae magnitudinem [Col. 0188D] cum sua comparans parvitate repetit: Mihi, inquam, omnium sanctorum minimo, humiliat se cum se minimum dicit, sciens humilitatem profectum habere. Non ergo de potestate minimum dicit, sed pro prioribus humilior est. Nam tantam gratiam sibi datam dicit, ut donum praeteritis saeculis ignotum asserat sibi concessum manifestare gentibus. Mihi, inquam, minimo data est haec, id est tam magna, gratia, scilicet in gentibus, id est inter gentes, evangelizare investigabiles, vel inaestimabiles, divitias, id est multa dona Christi quae prorsus intelligi vel investigari non possunt. Et illuminare per praedicationem et miracula, [Haimo] quasi quadam declaratione omnes credere volentes de hac re, scilicet ut intelligant, quae sit dispensatio sacramenti, id est [Col. 0189A] quam mirabilis, et ex quanta dilectione sit facta adimpletio arcanae redemptionis. Hae sunt divitiae investigabiles. Idem enim appellat sacramentum quod supra divitias. Sed si investigabiles sunt illae divitiae, quomodo Apostolus eas evangelizavit? nam investigabilis res est quae non potest comprehendi. Ad quod dicitur, quia in sui natura investigabiles sunt; sed per gratiam et revelationem sancti Spiritus, investigabiles [non] sunt fidelibus. Mysterii dico, absconditi a saeculis, id est celati ab omnium saeculorum creaturis, et existentis in Deo, id est in sola notitia Dei. Qui omnia creavit ut innotescat. Quasi dicat: Datum est mihi evangelizare et illuminare. Et videte quantum hoc est, quia per hoc aliquid accrevit angelis qui multa secreta in his didicerunt. [Col. 0189B] Et hoc est quod ait: Evangelizare, dico, ita ut multiformis sapientia Dei, de reparatione hominum innotescat per Ecclesiam, quae dona Dei recipit, id est per apostolos in Ecclesia praedicantes, principibus et potestatibus, id est diversis ordinibus angelorum, qui sunt in coelestibus, id est in coelo, ubi et nos erimus. Dicit namque beatus Hieronymus angelicas dignitates supramemoratum mysterium ad purum non intellexisse, donec completa passio Christi, et apostolorum praedicatio per gentes dilatata. Unde in Isaia, angeli admirantes dixerunt: Quis est iste qui venit de Edom? (Isa. LXIII.) Et in Psalmo: Quis est iste Rex gloriae? (Psal. XXIII.) [Hieron.] Non solum ergo patriarchis et prophetis, sed principatibus [Col. 0189C] et potestatibus in coelestibus multiformis sapientia per Ecclesiam est revelata. [Haimo] Quae recte dicta est multiformis, et in Graeco multivaria, scilicet non solum varia, sed multa varietate distincta. [Hieron.] Videamus quomodo sit multiformis. Immensus est Christus, sed concipitur; vagit infans in praesepio, sed ab angelis laudatur in coelo; Herodes persequitur, sed magi adorant; ignorant Pharisaei, sed stella demonstrat; baptizatur a servo, sed vox tonantis Patris auditur; timet pati, sed sponte ad passionem venit; vult transferri calicem, sed Petrum qui calicem timebat accusat. Quid hac veritate districtius? Multiformis ergo dicitur Dei sapientia, quasi multiplex multas species et formas 168 habens, quam principes et potestates per Ecclesiam [Col. 0189D] agnoverunt. Vel ita: quae sit dispensatio sacramenti Dei, hoc non mutatur. Sacramenti dico, absconditi a saeculis, non in saeculis, sed in Deo, qui omnia creavit. ⁜ (22) Habet enim Deus in seipso absconditas quorumdam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque implet; non illo opere providentiae quo natura substituit ut sint, sed eo quo illas administrat ubi voluerit, quas ut voluit condidit, ibi est et gratia per quam salvi facti sunt peccatores. Non enim per naturam vitio depravatam, sed per Dei gratiam restauratur.

Propterea mysterium gratiae absconditum dixit, non in mundo in quo absconditae sunt rationales [Col. 0190A] causae omnium rerum quae naturaliter fiunt, sicut absconditus erat Levi in lumbis Abrahae, quando decimatus est; sed in Deo in quo absconditae sunt causae eorum quae per gratiam fiunt, sive eorum quae ad haec significanda mirabiliter non naturaliter fiunt, ut quod de osse viri dormientis mulier facta est, et in locum costae non costa, sed caro suppleta est. Non habuit hoc prima rerum conditio ut femina ex eo sic fieret, sed tantum hoc habuit, quia sic fieri posset, ne contra causas quas voluntate instituit, mutabili voluntate aliquid faceret. Ideoque absconditum erat in Deo quod fieret. [Augustinus] Sic causae omnium quae ad ipsius Christi adventum praenuntiandum in rerum natura praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt in Deo quae administrantibus [Col. 0190B] angelis facta esse creduntur. Unde subdit: Ut innotescat dico, absconditi a saeculis in Deo, ita tamen ut sapientia Dei innotescat a saeculis, scilicet a principio saeculorum, principibus et potestatibus, quae sunt in coelestibus. Non sane indiget Deus nuntiis propter inferiorum scientiam, scilicet ut haec inferiora ab eis discat qui stabiliter et incommutabiliter novit omnia. Habet autem nuntios propter nos et propter ipsos, quia eis bonum est Deo assistere ut eum de inferioribus consulant, et jussis ejus obediant. Non latuit eos mysterium regni coelorum quod opportuno tempore revelatum est pro salute nostra, quo ex hac peregrinatione liberati eorum coetui conjungamur. Sic ergo absconditum [Col. 0190C] fuit hoc a saeculis in Deo, ut tamen innotescat principatibus et potestatibus in coelestibus et sapientia Dei, quia ibi primitus Ecclesia fuit: quo post resurrectionem et ista Ecclesia congreganda est, ut simus aequales angelis Dei. Illis ergo a saeculis innotuit, quia omnis creatura non ante saecula, sed a saeculis. Ab ipsa enim exorta sunt saecula, et ipsa a saeculis, quia cum eis coepit. Filius vero ante saecula, per quem facta sunt saecula. Unde in persona Sapientiae: Ante saecula fundavit me (Eccli. XXIV) . Additur: Per Ecclesiam multiformis, et est ordo verborum, data est mihi gratia, scilicet illuminare omnes per Ecclesiam, id est in Ecclesia, de hac re quae sit dispensatio sacramenti a saeculis in Deo, quod omnia creavit. Absconditi dico, ita tamen ut sapientia [Col. 0190D] Dei innotescat principibus et potestatibus in coelestibus, quae sapientia est multiformis, non in sui natura, sed secundum praefinitionem saeculorum. Quae enim in sui natura simplex est secundum ea quae aguntur in saeculo quae Deus praefinivit, id est praeordinavit, est multiformis, cum varientur multiformiter. [Haimo] Et ne videantur sibi contradicere in praedictis sententiis sacrae paginae doctores, ita potest determinari quod dictum est, ut illis qui majoris dignitatis sunt, et per quorum mysterium illa nuntiata sunt, cognita fuerint ex parte, utpote familiaribus nuntiis, illis vero qui minoris dignitatis sunt, incognita essent. Quam praefinitionem fecit [Col. 0191A] Deus Pater, id est praeordinavit complendam in Christo, vel, fecit, id est complevit, in Christo, id est Domino nostro, id est per Christum, in quo, Christo, cum per eum Pater impleverit, habemus fiduciam contra tribulationes, vel, fiduciam, id est certitudinem futurae haereditatis, et accessum in re ipsa ad Patrem. Et hoc in confidentia, id est merito confidentiae habitae per fidem ejus.

Propter quod, id est quia habetis accessum et alia bona, quae supradicta sunt, peto ne deficiatis, a fide et bona operatione, in tribulationibus meis, id est [Col. 0191C] propter tribulationes meas, quae sunt pro vobis, probandis, quae est gloria vestra, si vos statis in eis et non deficitis ⁜ (23) . Hujus rei gratia. Quasi dicat: Vos peto ut non deficiatis, et ideo supplico Deo Patri ut gratia cooperetur nobis. Et hoc est quod ait, hujus rei gratia, scilicet ne deficiatis a fide, flecto genua mea, etc. [Haimo] Attende quod dicens, peto ne deficiatis, ostendit eos habere propriae voluntatis arbitrium, sed ne illud sufficere putent, addit, hujus rei gratia flecto genua mea, id est humilio sensum mentis meae. [Ambrosius] Vel exteriora corporis genua flecto, ad Patrem Domini nostri Jesu Christi. In Graeco habetur tantum, ad Patrem. [Haimo] Quod autem in Latinis codicibus additum est, Domini nostri Jesu Christi, bene convenit, quia orabat ut merito [Col. 0191D] ejus obtineamus, cui proprie et naturaliter est Pater, nobis autem adoptive. Ex quo Deo Patre omnis paternitas in coelis et in terra nominatur, id est ex cujus dispositione sunt nobis patres, et in coelis angeli nobis providentes, et in terra praelati. Et nota quod non ait, est paternitas, sed nominatur, quia nec homo, nec angelus vere est pater, ut Deus qui est Pater omnium creatione, et fidelium recreatione, quos adoptavit in filios. Sicut enim Deus qui solus vere est, et solus vere bonus essentiae et bonitatis suae nomen caeteris impartit, ut ipsa quoque esse et bona dicantur, ita et ipse qui solus Pater est omnium rerum creatione et fidelium regeneratione, [Col. 0192A] paternitatis nomen caecis dedit. Vel nominatur, id est nominabilis est. Ab illo enim qui est Pater omnium, et angeli in coelo, et homines in terra acceperunt, ut patres aliorum vocarentur. Et nota quod ipse etiam Christus Dei Unigenitus per naturam, adoptionis beneficio Patrem se significat, dicens: Fili, dimittuntur tibi peccata tua (Matth. IX) . Et item: Filioli mei, adhuc modicum vobiscum sum (Joan. XV) . Similiter et Spiritus sanctus per quem justi adoptantur in filios. Homo autem dicitur pater, vel natura, vel auctoritate exempli, vel ratione beneficii. Ad Patrem igitur Christi flecto genua mea, ut det vobis secundum divitias gloriae suae, id est secundum copiam majestatis suae, virtutem, id est constantiam, id est det vobis ut non deficiatis. Inde [Col. 0192B] enim, id est ex virtute erit non deficere, scilicet det vobis corroborari in interiori homine, id est det vobis virtutem qua sitis roborati in interiori homine, qui ab hostibus non potest contingi. Et hoc per spiritum ejus, id est per Spiritum sanctum. Et prius det Christum per fidem habitare in cordibus vestris, quod ad hoc proficit ut securi de auxilio ejus sitis, dum per fidem habitat in vobis, ut cum fidem habemus ipsum habere videamur. ⁜ (24) Fides enim in nobis, Christus est in nobis. Fides tua de Christo, Christus est in corde tuo. Non sine causa cum dixerit, det vobis virtutem, addit, et det Christum habitare in vobis. Sunt enim aliquando fortes haeretici, in quibus Christus non habitat. In charitate. Ordo verborum talis est: Oro etiam ut in charitate radicati, id est firmiter [Col. 0192C] plantati, ad similitudinem arboris, quae quanto plus terrae figitur, tanto plus trahit humorem et crescit, et uberius fructum reddit, et fundati, ad similitudinem domus, quia in eis Spiritus sanctus habitat, possitis comprehendere, id est perfecte intelligere, cum omnibus sanctis, id est sicut omnes sancti.

⁜ (25) Haec est communio divinae coelestisque reipublicae. Hi non sua quaerunt, sed quae Christi sunt, id est non commoda privata sectantur, sed in commune ubi salus omnium est consultant. Quid possitis comprehendere? Quae sit, id est quanta esse debet latitudo charitatis, quae debet usque ad inimicos extendi, et cum hilaritate bene operari, quia qui [Col. 0192D] tristis dat, perdit quod dat. ⁜ (26) Opus ergo est latitudine charitatis, ne pereat quidquid boni facis, sed quia abundante iniquitate refrigescit charitas, opus est longitudine. Unde subdit, et quae sit longitudo charitatis. Haec est perseverandi longanimitas, ubi quodammodo stando perseveratur. Unde: Qui perseveraverit usque in finem, salvus erit (Matth. X) . Et quae sit sublimitas charitatis. [Augustinus] Haec est quae sursum cor dirigit, ut Deus in praemium exspectetur. Nam si bene operaris etiam ad inimicos et hilariter tribuis, habes latitudinem; et si in his usque in finem perseveras, habes longitudinem. Sed si omnia haec non propter mercedem superiorem vel [Col. 0193A] supernam facis, altitudinem non habes; et illa jam nec latitudo erit, nec longitudo. Nam altitudinem habere, est cogitare Deum, amare Deum, et gratis amare ipsum adjutorem, ipsum conatorem: postremo ipsum praemium deputare, non aliud ab ipso quam ipsum exspectare; si amas, gratis amas; si vere amas, ipse sit merces quem amas. Et quid sit profundum charitatis, id est possitis intelligere occultum judicium Dei esse, quare isti dat, illi non. De profundo enim judiciorum Dei quae perscrutari contemplarique nequimus, procedit omne quod possumus. Quod possum video, unde possum non video, nisi quia novi esse a Deo. Quare illi et non illi det, multum est a me: abyssus, et profundum est. Nunc ergo ipsa charitas in bonis operibus exercetur ad [Col. 0193B] subveniendum 169 aliis, et usque ad inimicos porrigitur; et haec latitudo est. ⁜ (27) Nunc longanimitate adversa tolerat; et in eo quod veraciter tenuit, perseverat: et haec longitudo est. Hoc autem totum propter adipiscendam vitam aeternam, facit quae illi promittitur in excelso: et haec altitudo est. Existit vero ex occulto ista charitas: et hoc est profundum. Profundum enim est voluntas Dei, cui causae non investigantur, cujus gratia sumus salvi facti, non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum ejus misericordiam. Voluntarie quippe genuit nos verbo veritatis, et haec voluntas est in abdito, cujus secreti profunditatem quodammodo Apostolus expavescens clamat: O altitudo sapientiae et scientiae Dei (Rom. XI) ! hoc est profundum. Altitudo [Col. 0193C] enim commune nomen est excelso et profundo; sed cum in excelso dicitur, sublimitatis eminentia commendatur; cum autem in profundo, difficultas investigationis et cognitionis.

Et sciendum quia in his verbis figura et mysterium crucis ostenditur. Qui enim quia voluit mortuus est, quomodo voluit mortuus est. Non frustra igitur mortis tale genus elegit, in quo latitudinis hujus, et longitudinis, et altitudinis, et profunditatis magister tibi existeret. Qui dixit: Tolle crucem tuam, et sequere me (Matth. XVI) . ⁜ (28) Tollitur crux, cum spiritu facta carnis mortificantur: quandiu autem evacuatur corpus peccati, quandiu exterior homo corrumpitur, ut interior renovetur de die in [Col. 0193D] diem, tempus est crucis. ⁜ (28*) In cujus ergo potestate erat mori vel non mori, et sic vel sic mori, non frustra crucem elegit, ubi te huic mundo crucifigeret. Nam latitudo est in cruce transversum lignum, ubi figuntur manus, quod ad bona opera pertinet, quia ibi extenduntur manus. Longitudo est in ea parte ligni quae ab ipso transverso ad terram tendit, et ab ipso ligno usque ad terram conspicua est: ibi corpus crucifigitur, et quodammodo stat, et ipsa statio perseverantiam significat. Altitudo autem in illo ligno est, quod ab eodem transverso sursum versus ad caput eminet: per quod significatur [Col. 0194A] superiorum exspectatio. Profundum vero est in ea parte ligni, quae non apparet, quae fixa terrae occultatur, unde illud surgit, quod profunditatem significat gratuitae gratiae, in qua multorum ingenia conteruntur id vestigare conantia. ⁜ (29) Haec ergo verba Apostoli sic intelligere soleo, oro ut possitis intelligere quae sit latitudo charitatis, longitudo, etc., id est quod sit mysterium crucis. Sacramento enim crucis, horum verborum intellectus coaptatur: ut sit sensus: Quae sit latitudo, in operibus charitatis, quae extenditur usque ad inimicos diligendos, sicut Christus fecit, qui oravit pro inimicis, quod ostensum in cruce sua fuit, quae in latum tensa est a dextra in sinistram, ubi manus fixae per quas opera signantur, quae in hilaritate decet [Col. 0194B] esse, et quae longitudo charitatis, scilicet quod usque in finem durare debet. Unde dicitur de Christo: Cum dilexisset suos, usque in finem dilexit illos (Joan. XIII) . Quod significatum est per longitutudinem crucis, a sursum usque deorsum. Et quae sublimitas, charitatis, id est quo tendat charitas, scilicet ad aeternam beatitudinem, quae notatur per partem crucis superpositam, et quod profundum, charitatis quod totum portat, ut pars crucis fixa in terra, scilicet in abscondito, quod non videtur, id est misericordia Dei, quae occulto Dei judicio provenit, per quam charitas in nobis longa, lata est, scilicet et alta ⁜ (29*) . Ex occulta enim Dei voluntate vocatur homo ad participationem tantae gratiae, alius sic, alius autem sic. Vel profundum [Col. 0194C] charitatis sunt ecclesiastica sacramenta quae sunt profunda et investigabilia, et sunt fundamentum charitatis, sine quibus non valet charitas. Intelligentes igitur per mysterium crucis mundo crucifigamur, extendentes manus in latitudine bonorum operum, et in longitudine usque in finem perseverantes, atque habentes cor sursum ubi Christus est, totumque hoc non nobis, sed illius misericordiae tribuentes, cujus profunda judicia omnem scrutatorem fatigant. Scire. Quasi dicat: Oro ut possitis etiam scire, ex parte ut imitemini charitatem Christi, qua nos dilexit, quae nostram superat, supereminentem scientiae humanae, id est quae supereminet, et excedit scientiam humanam, quia plene sciri non [Col. 0194D] potest quanta charitate dilexerit. Vel ita, scire charitatem Christi, id est quae habetur cum scientia Christi esse supereminens intelligitur, scilicet alii charitati. Charitas enim scientiae, id est quae habetur cum plena scientia supereminet alii charitati, quia quanto melius intelligitur Deus, tanto plus diligitur: ideo oro vos scire ista, ut per has scientias impleamini, bono, eundo in omnem plenitudinem Dei, ut hic virtutum, postea beatitudinis habeatis plenitudinem. Hanc plenitudinem Dei quidam in his verbis sic intellexerunt, ut putarent nos hoc idem futuros quod Deus est, dicentes: Si aliquid [Col. 0195A] minus quam Deus habebimus et minores erimus, quomodo implebimur in omnem plenitudinem Dei? Sed quoniam implebimur, profecto erimus Deo aequales. Detestandus est error iste. Non enim sic implebuntur ut sint et ipsi plenus Deus, sed ut perfecti sint pleni Deo. Vel ita, oro, ut possitis comprehendere quae sit latitudo, longitudo, et sublimitas et profundum Dei, id est immensum et inaestimabilem cognoscere Deum, omnia excedentem majestate virtutis suae. [Ambrosius] Cum autem hoc dicit, significat quod sicut in sphaera tanta longitudo quanta latitudo, et tanta altitudo quantum et profundum, ita et in Deo omnia aequalia sunt immensitate infinitatis, imo unum et idem prorsus. Et est sensus: Quae sit latitudo, etc., id est et quae sit immensitas [Col. 0195B] Dei omnia excedens et implens, non in eis clausa, sed omnia intra se habens, ut solus ineffabilis et infinitus habeatur. Scire, etc., post immensitatem Patris vult eos scire charitatem Christi esse super scientiam hominum. Et hoc, ut possitis etiam scire charitatem Christi, esse supereminentem scientiae humanae. Nemo enim potest charitatis ejus magnitudinem colligere, scilicet quod Deus factus est homo, quod justus pro impiis, Dominus pro servis, Creator pro creatura moritur, etc. hujusmodi: ideo volo vos scire ista, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei, id est ut confessione et gratiarum actione, sicut Patri ita et Filio honorem exhibeatis, ut sit plena divinitatis [Col. 0195C] professio in vobis, quia tunc nihil deest Christiano cum Patrem et Filium sic cognoscit: aliter non est integra professio deitatis, quia fides, nec in solo Patre integra est, nec in solo Filio perfecta. Ei autem. Quasi dicat: Hoc oro vobis, ei autem sit gloria qui potest facere. Et hoc est quod ait, ei autem qui potest omnia facere, id est complere in vobis, superabundanter quam petimus aut intelligimus, id est plusquam nos petere sciamus aut praesumamus. [Haimo] Ideo dicit: Petimus aut intelligimus, quia plus intelligimus quam petamus. Potest hoc in nobis dico, secundum virtutem quae operatur in nobis id est ita potest hic in vobis sicut jam fecit in nobis apostolis. Ei, inquam, ipsi, id est soli, non homini qui nihil ex se potest, sit gloria, pro his quae [Col. 0195D] fecit in Ecclesia, et in Christo Jesu, id est pro his gloriosus appareat, non solum in praesenti, sed etiam in omnes generationes saeculi saeculorum. Vel ita lege litteram: Ei autem qui potest omnia, ista quae peto facere, id est complere. Potens est, dico, secundum virtutem quae operatur in nobis, hominibus bona operatur, dico, superabundanter quam petimus aut intelligimus. Potens enim est Deus haec facere, secundum virtutem quae operatur, in qua sunt quaedam quae nemo peteret vel intelligeret, ut scilicet Deus homo fieret, et pro hominibus moreretur, et hujusmodi alia. Ei, inquam, ipsi sit gloria in Ecclesiis et in Christo Jesu: hoc non mutatur. [Col. 0196A] Sit gloria, dico, in omnes generationes saeculi saeculorum, id est saeculi omnia continentis, Amen.

Obsecro itaque. Hactenus ostendit omnia gratiae [Col. 0196B] Dei tribuenda: hinc de moribus admonet, usque ad finem, et prius communiter omnes, postque singulos ordines. Quasi dicat: Quia Deus potest omnia facere, vel ut ei sit a vobis gloria, itaque obsecro vos ego Paulus vinctus, cui compatiendum est: vinctus, dico, in Domino, id est propter Dominum, ut ambuletis, de bono in melius proficiendo, digne vocatione qua vocati estis, id est ita ambuletis ut conveniat meae praedicationi ambulatio vestra, [Haimo] ita, scilicet cum omni humilitate, id est interiori et exteriori, et cum mansuetudine, ut tractabiles sitis, et cum patientia adversorum, supportantes vos invicem, si a fratre oritur molestia: vel alter alterius onera portate. ⁜ (30) Et hoc non ficte, non pro terreno [Col. 0196C] commodo, sed in charitate. Ipsa est enim actio recti itineris, quae oculos semper ad Deum habet. Talis actio nec frangitur negotio, nec frigida est, nec turbulenta est; nec marcida, nec audax, nec fugax, nec praeceps, nec jacens. Ita ergo ambulate, et sitis solliciti, id est studiosi, cauti, attenti, servare, ut sacrosanctum, unitatem spiritus, id est unitatem ecclesiasticam, quam facit Spiritus sanctus, scilicet ut unum corpus sitis opere Spiritus sancti. Vos, dico, degentes in vinculo pacis, id est pacem servantes: quae dicitur vinculum, quia pax ista est nutrimentum spiritualis unitatis. Haec autem pax est, si bona nostra invicem diligamus, si peccata quae sine damno tritici, aut cum spe salutis corrigendorum eradicari non possunt, usque ad messem [Col. 0196D] ultimam toleramus; si etiam perfectionis opera quae cum fieri et non fieri licet, ne infirmi scandalizentur, non facere dispensamus, et hujusmodi. Unum. Quasi dicat: Debetis servare unitatem spiritus, ita ut sitis unum corpus, subveniendo proximo, et unus spiritus, cum Deo idem volendo. 170 Vel, unus spiritus, cum fratribus cum quibus idem velle et idem nolle debetis. Vel ita, debetis servare unitatem spiritus, quia unum corpus esse debetis multorum adunatione membrorum: potestis, quia unus spiritus scilicet habitat in vobis, quo unum corpus efficimur. [Haimo] Unum corpus enim efficimur propter societatem quam facit Spiritus [Col. 0197A] sanctus, non sine Patre et Filio. ⁜ (30*) Ecclesia utique accepit hoc donum, ut in Spiritu sancto fiat remissio peccatorum, quam remissionem cum Trinitas faciat, proprie tamen ad Spiritum sanctum intelligitur pertinere. ⁜ (31) Ipse est enim Spiritus adoptionis filiorum, ipse Patris et Filii amor et connexio. Ad ipsum ergo pertinet societas, qua efficimur unum corpus unici Filii Dei. Sicut enim unum corpus hominis ex multis constat membris, et vegetat omnia membra una anima, faciens in oculo ut videat, in aure ut audiat, et sic in caeteris, ita Spiritus sanctus membra corporis Christi quod est Ecclesia, continet et vegetat. Et sicut humani corporis membrum praecisum formam quidem qua cognoscitur, retinet, sed nequaquam spiritus sequitur [Col. 0197B] quo praeter unitatem vivat, sic quicunque a praedictae pacis unitate divisus est, sacramentum quidem tanquam formam retinet, sed spiritu praeter unitatem non vivit. ⁜ (31*) Frustra ergo foris de forma gloriatur, nisi intus spiritu vegetatur. Propter hanc societatem illi in quos primitus venit Spiritus sanctus, linguis omnium gentium sunt locuti, quia per linguas consocietas humani generis constat, et sic per linguas gentium figurabatur ista societas membrorum Christi futura in omnibus gentibus, ut quemadmodum tunc ille apparebat accepisse Spiritum sanctum qui loquebatur linguis omnium gentium, ita nunc ille se cognoscat accepisse Spiritum sanctum qui in unitate Ecclesiae consistit, quae linguis omnium loquitur.

[Col. 0197C] Sicut voc., etc., quasi dicat: Ita debetis esse unum corpus, sicut vocati estis. Addidit, scilicet in unam spem vocationis vestrae, id est ad unam rem speratam, quae est effectus vocationis unus Dominus. Quasi dicat: Debetis servare unitatem, quia vobis unus Dominus non tres pro quorum diversis voluntatibus vos oporteat discordare. Et una fides de Deo. Recole quia fides dicitur, et id quod creditur, et id quo creditur. Si ergo fides hic accipitur pro eo quod creditur, hic est sensus: Una est fides, id est idem jubemini credere, et eodem modo operari, quia unum et idem est quod creditur a cunctis fidelibus. Unde fides catholica dicitur universalis. ⁜ (32) Vel accipitur hic fides qua creditur. Aliud [Col. 0197D] enim sunt ea quae creduntur, aliud fides qua creditur. Illa quippe in rebus sunt, quae vel esse, vel fuisse, vel futura esse creduntur. Haec autem in animo credentis ei tantum conspicua cujus est, quamvis sit et in aliis, non ipsa, sed similis. Una est ergo fides, non numero, sed genere, quia similis in omnibus: quemadmodum duorum idem volentium dicitur voluntas una, et duorum simillimorum facies una. Et unum baptisma, id est aequale a quocunque detur, nec potest iterari, et vobis est unus Deus, id est creator omnium et Pater, procurando et gubernando: et ideo nemo potest se alteri [Col. 0198A] praeferre, quia unum habemus creatorem et recreatorem. Qui Deus est super omnes creaturas, id est praecedit omnes creaturas; quasi dicat: Cujus dignitas vos invitat. Et per omnia diffusus, quia ubique est: et ideo timendus cum nusquam possit evitari. Et in omnibus nobis, per gratiam, qui unitatem servamus. Et nota non singulariter de aliqua persona, sed communiter de omnibus, id est de Trinitate haec accipi, juxta illam quae praecessit expositionem. [Haimo] Vel potest hoc legi ita ut fiat distinctio personarum. Qui, etc. quasi dicat: Unus est Deus et Pater, cum sint tamen tres personae, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, et hoc est: Qui, scilicet Pater, est super omnes, quia nulli debet quod est, et omnes creaturas excellit, et [Col. 0198B] Filius est per omnia, per quem reparatorem omnia opera nostra sunt, et per ipsum omnia facta; et Spiritus sanctus est in omnibus nobis fidelibus per gratiam, et in omnibus creaturis per essentiam. Unde: Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I) .

Unicuique autem. Monuit servare unitatem qua [Col. 0198C] omnes dicimur unum corpus, et ne unitas tollat subjectionem, subdit diversa esse dona in hominibus, quod non est contrarium praedictae unitati. [Ambrosius] Quod enim diversa dona sunt in hominibus ⁜ (32*) non sicut unitati, sed facit quasi unum corpus esse debemus. Unicuique autem nostrum diversa data est gratia, id est gratuitum donum, secundum mensuram donationis Christi, id est secundum quod dator Christus mensurat, alii hoc, alii illud. Christus, cui ad mensuram non dedit Deus, quia gratia plenus est, ad mensuram dat hominibus. Mensura est divisio quaedam divinorum. Aliud enim habet ille, aliud iste: et quod habet iste, non habet ille. Propter quod, scilicet ad probandum quod [Col. 0198D] Christus homo dat diversa dona, dicit Spiritus sanctus in Psalmo: Ascendens. ⁜ (33) Quasi dicat: Vere Christus secundum hominem dat dona. Nam Propheta dicit, quod Christus ascendens in altum loco et dignitate, captivam duxit captivitatem, id est eos quos diabolus captivaverat a paradiso, et proprios mundi et inferni fecerat. Iterum captivos fecit Christus, dum ad coelum reducuntur. Ipsos itaque homines appellavit captivitatem, quia captivi tenebantur sub diabolo, sicut militia cum dicitur, intelliguntur qui militant. Eamdem captivitatem a Christo captivam dicit, ut sit captivitas felix. Possunt [Col. 0199A] enim homines ad bonum capi. Unde Petro dictum est: Ex hoc jam eris homines capiens (Luc. V) . Captivati ergo dicuntur quia capti, quia subjugati, sub leve jugum missi, liberati a peccato, servi facti justitiae. Et dedit hominibus rationalibus dona, id est Spiritum sanctum. ⁜ (33*) Notissimum est Dominum Jesum, cum post resurrectionem ascendisset in coelum, dedisse Spiritum sanctum, quo impleti credentes loquebantur omnibus linguis. In Psalmo tamen ita legitur: Accepisti dona in hominibus (Psal. LXVII) . [Augustinus] Sic enim plures codices habent, et maxime Graeci; et ex Hebraeo sic interpretatum habemus. Dona autem dixit Apostolus sicut Propheta, non donum. Sed cum Propheta dixerit, accepisti in hominibus, Paulus apostolica [Col. 0199B] auctoritate maluit dicere, dedit hominibus, ut ex utroque verbo, uno prophetico, altero apostolico, quia in utroque est divini sermonis auctoritas, sensus plenissimus redderetur. Utrumque enim verum est, et quia dedit hominibus, et quia accepit in hominibus: dedit hominibus tanquam caput membris suis, accepit in hominibus idem ipse utique in membris suis. Ipse ergo Christus et dedit de coelo, et accepit in terra, dedit quia Deus cum Patre, secundum quod ait, accepit, quia ipse in suis est in Ecclesia, in qua accipit. Hoc est in hominibus accipere. Nec moveat quod ait dona non donum, cui etiam concordat Propheta, procul dubio Spiritus sanctus donum Dei est: de quo [Col. 0199C] Dominus ait Samaritanae: Si scires donum Dei, etc. (Joan. IV) . Sed ideo pluraliter dona ambo dixerunt, quia per donum quod est Spiritus sanctus, multa dona quae quibusque sint propria, dividuntur. Non enim singuli quique habent omnia, sed hi illa, alii alia, quamvis ipsum donum a quo unicuique propria dividentur, idem habent, id est Spiritum sanctum. Unde alibi: Omnia haec, inquit, operatur unus et idem Spiritus dividens singulis prout vult (I Cor. X) , ut una anima in omnibus membris agit omnia.

Quod autem, prosequitur superiorem probationem, scilicet quod Christus secundum hominem dat, quia Propheta dicit quod ascendens dedit, dixit Propheta ascendens. Sed quid est hoc quod ascendit, id est [Col. 0199D] quod ascendisse dicitur, nisi quia et primum descendit, respectu cujus dixit ascendit. [Haimo.] Descendit dico, in inferiores partes terrae, id est ad inferos, cujus probatio praemissa, quia duxit captivitatem quam inde traxit. [Ambrosius] Ex sententia enim tenebantur apud inferos, quae sententia Salvatorem tenere non potuit, quia sine peccato fuit. Et est ordo probationis talis: Propheta dicit quod ascendens dedit, et ascendere dixit respectu descensionis, et ita innuit quod et descendens dedit. [Haimo.] Et constat quod secundum humanitatem Christus descendit, et ascendit, ergo secundum humanitatem dedit. Secundum deitatem qui ubique [Col. 0200A] est, non ascendit loco nec descendit, sed secundum animam ad inferos descendit, secundum corpus et animam ad coelos ascendit; et ita secundum humanitatem dedit. Cave quomodo intelligas Christum secundum humanitatem dedisse, ne sit contrarium praedictae auctoritati, ubi dicitur quia secundum quod Deus dat. Ita ergo distingue: Dat Christus secundum humanitatem, id est homo ipse Christus dat, non tamen ex eo, quia homo, sed quia Deus qui descendit. Quasi dicat: Et quia ita innuunt verba Prophetae, ergo ipse qui descendit, est et qui ascendit, id est idem est qui descendit ad inferos, et qui ascendit super omnes coelos. Vel ita ab illo loco. Quod autem. Quasi dicat: Christus ascendens, quod est secundum humanitatem, dedit dona. Sed [Col. 0200B] quid est quod humanitas ascendit, id est quomodo humanitas ascendere poterat? Nisi quia, et deitas primum descendit in partes terrae, quae sunt inferiores aere, ut humanae naturae uniretur. Descendit quidem divinitas non localiter, sed per inexanitionem: et quia dixerat humanitas ascendit, et deitas descendit, ne ideo viderentur duo, subdit: Qui descendit, id est Deus, et qui ascendit super omnes coelos, id est homo, ipse Christus est, id est una et eadem persona est. Unde Dominus: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, etc. (Joan. III) . [Ambrosius] Ascendit, dico, ut adimpleret omnia, quae de se in lege et prophetis erant praedicta. [Haimo.] Vel implentur omnia donis suis, et ita implevit omnia.

Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, scilicet vicarios praedicationis suae, quosdam prophetas, qui de futuris prophetarunt, vel potius Scripturarum [Col. 0200D] interpretes. [Ambrosius] In Novo enim Testamento prophetae dicuntur explanatores Scripturarum; tamen fuerunt quidam primordio fidei futura praedicentes, sicut Agabus septemque filiae Philippi. [Haimo] Alios vero evangelistas, ut fuerunt Marcus, et Lucas, et septem diaconi sub apostolis. Evangelistae enim diaconi sunt, quia et si non sint sacerdotes, tamen evangelizare possunt. Alios autem pastores et doctores, ut episcopos, qui verbo etiam et exemplo docere debent, et ideo conjunxit: quos tanquam unum aliquid duobus nominibus complexus est, ut intelligerent pastores ad officium suum pertinere doctrinam. ⁜ (34) Pastor enim non est nisi habeat [Col. 0201A] doctrinam, qua pascat gregem. Ecce quomodo alii plus, alii minus dedit. Hominibus dat ad mensuram; ipse vero non ad mensuram accipit. Hos autem omnes dedit in opus ministerii, scilicet ut quisque posset plene facere opus ministrationis sibi creditae. Si enim unus omnia non perfecte ageret singula, et hoc ministerium erat necessarium ad consummationem sanctorum, id est ut consumment qui jam sancti sunt, et in aedificationem corporis Christi, id est ut aedificent eos in corpus Christi qui adhuc alieni sunt. Donec omnes, etc. Quasi dicat: Tandiu durabit ista praelatio et ordinatio, donec in die judicii nos omnes, qui sumus in unitate fidei, id est in una, et non discrepanti fide, et unitate agnitionis Filii Dei, id est in una et non differenti agnitione [Col. 0201B] Filii Dei. Vel, in unitate agnitionis Filii Dei, id est virtutibus quibus agnoscitur Filius Dei esse in nobis, vel quibus agnoscemus eum in futuro, donec, inquam, nos omnes occurramus nobis invicem de diversis partibus mundi, vel ipsi capiti Christo. Quasi dicat, desiderio currentes ad gaudium. Et donec idem fiat, durabit praelatio, non post, et ideo non est graviter ferenda. Nos dico, proficientes et crescentes in virum perfectum et in mensuram plenitudinis Christi, id est vestram, crescentes, ut unusquisque sit perfectus vir. Omnes autem dicit provehendos in virum non sexu, sed perfectione virtutis. Hi enim parvuli sunt viribus corporis et animi. Et sit unusquisque habens aetatem eamdem, [Col. 0201C] in qua aetate Christus plenitudinem annorum et corporis habuit, in qua de hoc mundo exivit; quae est mensura et meta aetatis, ultra quam nec accrescit naturaliter aliquid homini. [Haimo.] Omnes enim in eadem aetate resurgent in qua Christus mortuus est et resurrexit, cujuscunque aetatis mortui fuerint. Et nomine viri comprehenduntur mulieres, cum ait in virum perfectum.

⁜ (35) Et quia in eadem aetate omnes resurgent qua Christus mortuus est, ideo convenienter non ait, in mensuram corporis staturae, sed aetatis, quia unusquisque recipiet suam mensuram corporis, vel quam habuit in juventute etiam, si senex obiit, vel habuit, vel fuerat habiturus, si ante fuerat mortuus. Aetas vero erit illa ad quam pervenit ipse Christus, [Col. 0201D] id est juvenis, ut circa XXX annos. Non est autem fas dicere quod in resurrectione accedat corpori magnitudo quam non habuit, nec majora corpora redigenda sunt ad modum Dominici corporis. Periret enim multum de illis corporibus cum nec periturus sit capillus, sicut Dominus ait: Nec capillus de capite vestro peribit (Luc. XXI) . ⁜ (36) Nihil enim detractum quolibet modo de corpore humano periturum est, ita enim modificabitur illa in unoquoque corpore materies, ut aliquid ex ea non pereat, et quod alicui defuerit, ille suppleat qui de nihilo fecit quod voluit; et si quid in parte aliqua enormiter abundavit, per totum spargetur. Indecorum quippe [Col. 0202A] ibi nihil erit, sed quidquid futurum erit, hoc decebit. Resurgent sanctorum igitur corpora sine ullo vitio, sine ulla deformitate neque illa terrena materies, quae discedente anima fit cadaver, ita resurrectione reparabitur, ut ea quae dilabuntur, quamvis ad corpus redeant unde dilapsa sunt, ad easdem quoque corporis partes ubi fuerunt, redire necesse sit. Alioquin capillis et unguibus immoderata et indecens magnitudo redderetur. Vel ita potest intelligi, virum perfectum appellat Christum cum omni corpore suo, quod non erit perfectum quousque omnes electi compleantur. Completo autem numero electorum fiet, quod hic dicitur, donec occurramus, capiti Christo in virum perfectum, id est ita quod nos omnes, scilicet, caput et membra [Col. 0202B] simus unus perfectus vir cui nihil desit, et nihil plus addendum sit. Ideo perfectus, quia tunc proficiemus in mensuram aetatis plenitudinis Christi, id est quia erit mensura et meta aetatis: meta, ut nihil prius addatur numero vel viribus; mensura, quia tunc erit plenius Christus omnes habens quomodo per singulos omnes scit, et omnes in eo erunt immortales, et beati cum eo, et tunc non erit necessaria praelatio. Sed usque ad illud tempus hos praedictos ministros dedit: ad hoc utique, ut jam, sicut olim, non simus parvuli sensu et fluctuantes, id est titubantes vestra debilitate, et non circumferamur, alio urgente omni vento doctrinae, id est prava doctrina. Doctrina pravorum est quasi ventus et tempestas. [Col. 0202C] [Ambrosius] Doctrinae dico, factae in nequitia hominum, pro qua creati sunt. Et factae in astutia, id est per homines malignos in se, et ad supplicum deceptionem astutos, quorum doctrina fit ad circumventionem erroris, ut sub praetextu veritatis magis decipiat trahens ad errorem.

Veritatem autem. Quasi dicat: Non tales simus, sed potius facientes actu, veritatem, id est bona secundum doctrinam et hoc in charitate, id est non [Col. 0203A] ficte, vel ex timore, crescamus, assertione fidei, per omnia, id est in omni spirituali dono. Et hoc in illo, id est illo operante, qui est caput nostrum, id est nobis praevidens, et Christus, id est regere potens. Christus enim dicitur unctus, et in veteri testamento reges ungebantur. Dico, in illo, et bene, ex quo, id est per quem, totum corpus, id est Ecclesia, est compactum, per fidem, et connexum, vinculo charitatis. Unde subdit: Per omnem juncturam. Quasi dicat: Compactum est et connexum. Et hoc per omnem juncturam subministrationis, id est per fidem et charitatem quae conjungant et faciant sibi invicem membra ministrare. Subministrationis dico, exhibitae, non solum voluntate, sed etiam secundum operationem factae, in, id est juxta, mensuram [Col. 0203B] uniuscujusque membri, scilicet quod unum quodque membrum potest operari per gratiam sibi datam. Et vere, per Christum corpus est compactum et connexum, quia ipse facit augmentum corporis, id est augmentat illos qui jam sunt corpus. Ipse dico, tantum Dominus in aedificationem sui, quia illos qui non sunt corpus, aedificat in suam civitatem vel societatem, et hoc totum facit in charitate, id est ex dilectione. Quo peracto erit mensura aetatis. Hoc. Hic admonet Ephesios ut caveant sibi a consuetudine antiquae gentilitatis. Quasi dicat: Quia Deus tot auxilia dedit ad custodiam unitatis, et quia crescere potestis et ei occurretis, ergo dico, non obsecro, ut superius, sed dico, et testificor in Domino, id est praecipio sub testimonio Domini, [Col. 0203C] hoc scilicet ut jam, scilicet a tempore fidei, non ambuletis, id est vivatis, sicut gentes ambulant, quae scilicet ambulant in vanitate sensus sui, quia transitoria amant: quae sensualitas suggerit.

Habentes intellectum naturalem obscuratum a tenebris, id est non parum obscurum. Et ideo minus mirum est si in vanitate ambulant, quam de vobis qui estis illuminati, et spiritum vitae habetis. ⁜ (37) Omnis qui intelligit quadam luce interiore, illustratur. Est ergo quaedam lux intus, quam non habent qui non intelligunt. Gentiles, dico, alienati a fide Dei, id est sine spe immortalitatis. Vel a vita Dei, id est et a Deo qui est animae vita, quia Deus deserit eos. ⁜ (38) Duae quippe sunt vitae, una corporis, altera animae: et sicut vita corporis est anima, sic [Col. 0203D] animae vita est Deus: et quomodo si anima deserat, moritur corpus; sic anima moritur si deserat Deus. Anima recedens a luce justitiae quanto magis quaerit quid inveniat contra justitiam, tanto plus repellitur a lumine veritatis, et in tenebrosa demergitur. [Ambrosius] Alienati dico, per ignorantiam, id est quia ignorant vitam Dei quae ignorantia est permanens in illis, propter caecitatem vel duritiam cordis ipsorum, quia praedicationi oculos cordis clauserunt, qui etiam pro sua turpitudine desperantes de futura vita. Vel, indolorii, alia littera quae ex Graeco trahitur, id est ex peccato non dolentes semetipsos [Col. 0204A] tradiderunt per voluntatem, ad malitiam liberam, impudicitiae, id est fornicationi. Et deinde tradiderunt se in operationem immunditiae omnis, ut nihil omnino quod immundum sit, praetermiserunt. [Hieronymus.] Et hoc in avaritia, id est vehementi et insatiabili desiderio, quia nunquam luxuriando satiantur, quorum voluptas termino caret, ut etiam ultra concessos nuptiarum fines turpitudinem operentur. Vel, sicut alii dicunt, et avaritiae, vel, in avaritia, et accipitur per se de alio vitio, ut sit sensus: Tradiderunt semetipsos in operationem omnis immunditiae, 172 et tradiderunt se avaritiae. Vel ita: Ipsi dico degentes in avaritia, vos autem. Quasi dicat: Gentes ita ambulant, vos autem non didicistis Christum [Col. 0204B] ita esse imitandum: sed tamen illud audistis, id est ejus praedicationem intellexistis, vel eum interius loquentem audistis, et in illo docti estis, id est si illum ita audistis quod in illo veritatem edocti estis vel sitis, sicut veritas est in Jesu. [Ambrosius] Hoc ideo dicit, quia sunt quidam in Ecclesia qui sub nomine Christi non sequuntur veritatem Christi quam docuit, scilicet hanc deponere, id est ut deponatis vos, etc. Vel secundum aliam litteram. Quasi dicat: Haec est veritas quam docuit ut deponatis vos. Et ideo deponite vos, non secundum substantiam corporis vel animae, sed secundum pristinam conversationem, scilicet deponite veterem hominem qui corrumpitur, et si delectetur. Corrumpitur, dico, secundum desideria, non solum secundum [Col. 0204C] opera. Et ideo deponite etiam desideria quae sunt erroris, id est ab errore veniunt, vel ad errorem ducunt. Nonnulli putant quod vetus homo corpus sit, et novus anima. Sed corpus, exterior homo est: anima, interior, et interiori agitur haec novitas et vetustas. Cum ergo dicit, deponite vos, etc., non hoc jubet ut corpus deponatur, sed ut vita in melius commutetur. Homo itaque si vitia pristina sequitur, vetus dicitur; si autem in novitate vitae ambulat alienus a saeculi errore, novus dicitur: eo igitur qui corrumpitur, veterascit. Ideo ait, deponite veterem hominem, id est vetustatem, quia hoc interior fit vetus et corrumpitur. Unde addit, quia et si delectetur, tamen corrumpitur secundum interiorem, per desideria erroris, haec est vetustas. Hanc igitur vetustatem [Col. 0204D] quatenus vobis datur deponite.

Renovamini autem quotidie spiritu mentis vestrae, [Haimo.] id est per Spiritum sanctum qui ducit ad rationem. Vel, per spiritum, id est mente vestra, [Col. 0205A] id est in mente spirituali. Vel, per spiritum mentis vestrae, id est spiritu qui est mens, vel ratio, vel intelligentia, vel si quo alio vocabulo commodius appellatur. ⁜ (39) Imago Dei est qua praeest homo caeteris animalibus, quae creata in agnitione Dei, postquam peccato desipuit in eadem renovatur, ut incipiat illa imago ab illo reformari, a quo formata est. ⁜ (40) Non enim reformare seipsam potest, sicut potuit deformare: quae in ipsa agnitione Dei creata est antequam delicto veterasceret, sed post lapsum peccati in eadem reformatur. ⁜ (41) Satis ergo ostenditur ubi homo sit creatus ad imaginem Dei, scilicet non in corporis lineamentis, sed forma quadam intelligibili mentis illuminatae. ⁜ (42) Cum ergo dicit, spiritu mentis vestrae, non ibi duas res intelligi voluit, [Col. 0205B] quasi aliud sit mens, aliud spiritus mentis, sed quia mens spiritus est. Simile dictum est in exspoliatione corporis carnis, id est carnis quae corpus est. Et induite opere novum hominem, [Haimo.] id est assumite similitudinem novi hominis, id est Christi, de quo alibi: Induimini Jesum Christum (Rom., XIII) . [Ambrosius] Quo vere induitur quicunque mentis informatione ei conformatur. Christo enim induitur qui per fidem in Christo renascitur, vitae aemulus quam tradidit Christus. Qui, novus homo, scilicet Christus, est creatus secundum Deum, id est non humana natura, sed Dei potentia. [Haimo.] Conceptus enim in utero virginali opere Spiritus sancti de semine mulieris, sine semine viri. Hoc [Col. 0205C] novum fuit. Unde Jeremias: Novum faciet Dominus super terram. Mulier circumdabit virum gremio uteri sui (Jer., XXXI) . Creatus est, dico, in justitia, scilicet in communi operatione et sanctitate perfecta, veritatis, ut hypocrisis, sed quia justus est, communiter omnibus bona praestanda. Et vere sanctus ut sit etiam ipsa sanctitas, sicut justitia et veritas. Vel ita, qui secundum Deum, quasi dicat: Renovamini spiritu, qui spiritus creatus est secundum Deum, id est ad imaginem Dei, in justitia scilicet, et veritatis; sed peccando justitiam et sanctitatem veritatis amisit. Propter quod haec imago deformis et decolor facta est, sed formam recipit cum formatur et renovatur. Propter quod, exsequitur per partes veteris et novi hominis. [Augustinus] Propter quod, quia scilicet [Col. 0205D] vetus homo deponendus et novus induendus, vos deponentes mendacium, quod est pars vetustatis, loquimini veritatem, quae est pars novitatis, unusquisque cum proximo suo, id est cum quovis homine, etiam cum gentili vel Judaeo; quia omnis homo proximus conditione primae nativitatis, vel spe conversionis omnis homo antequam sit Christianus debet putari proximus. Si enim nosti qualis sit futurus apud Deum, forte qui modo Judaeus est, vel paganus, vel haereticus, per misericordiam Dei ita convertetur ad Deum, ut inter sanctos recumbat.

Quoniam sumus, etc. Quasi dicat: Decet loqui [Col. 0206A] veritatem, quoniam sumus membra, alter alterius invicem, subserviendo. Deinde multas veteris hominis a quibus dehortatur, et econtrario multas novi ad quas hortatur, partes enumerat, dicens: Irascimini et nolite peccare. Quasi dicat: Invitus tolero quod vitari non potest, scilicet de ira ne veniatis ad actum peccandi. Si ergo surgit motus animi qui jam propter poenam peccati non est in potestate nostra, saltem ei non consentiat ratio. Permittit quidem Apostolus irasci quod est humana tentatio, sed prohibet iram ad effectum deducere. [Haimo.] Vel ita, irascimini, contra peccantes, quod est naturalis motus animi qui solet ad profectum pertinere delinquentium. Ideo irascendum esse dicit, ostendens hanc iram esse bonam, sed monet ne modum excedendo [Col. 0206B] peccent, subdens: Nolite peccare, asperius arguendo et onerando peccantem. Unde Salomon: Noli nimis justus esse, quia est qui perit in justitia sua (Eccle. VII) . Temperanda est ergo justitia ut imitemur Deum qui suffert iniquos, ut aliqui ex eis corrigantur. Et sol non occidat super iracundiam vestram, id est ipsa ira non duret ad occasum solis. Intelligitur quidem simpliciter et secundum tempus, quia si ex ipsa infirmitate quam portamus subrepit ira Christiano, non debet diu teneri et fieri pridiana: ejicienda est de corde antequam occidat lux ista invisibilis. [Ambrosius] Vult ergo Apostolus ut ira non duret, quia si durat, datur occasio diabolo. Iratus enim male cogitat, et sic diabolus se inserit ut [Col. 0206C] mala peragat. Unde subdit: Nolite locum. Vel ita melius, sol, id est splendor rationis; vel, Christus, non occidat super iracundiam vestram, id est non per iram, quasi per montem interpositum obscuretur vobis. Noster sol justitiae et veritatis Christus est, cujus veritate anima illustratur cum in homine habitat per fidem. Ideo ait, sol non occidat super iracundiam vestram, id est cavete ne Christus, qui est sol justitiae, per iracundiam mentem vestram deserat, qui cum ira nunquam habitat. Et si quis etiam vos irritat, quod est tentatio diaboli, nolite locum dare diabolo, perseverando in ira. [Augustinus] Vel ita, ut et de bona ira intelligatur. Irascimini vobismetipsis de praeteritis peccatis quod est poenitentiae, et nolite peccare, id est ulterius peccare [Col. 0206D] desinite. Quasi dicat: Volo vos irasci ut non peccetis. Ut autem non peccetis quibus habetis irasci, nisi vobis? Quid est enim homo poenitens, nisi homo sibi ut accipiat veniam, de seipso exigit poenam? Et est sensus: Irascimini et nolite peccare, id est indignamini vobisipsis tanta vehementia ut peccare desistatis, quia super hanc iram non occidit sol justitiae, sed potius illi irradiat. Unde subdit: Sol non occidat super iracundiam vestram, id est sol non occidet super iracundiam vestram, et nolite locum, etiam intrandi ad vos, dare diabolo, per malam cupiditatem, vel timorem. ⁜ (43) Duae [Col. 0207A] enim sunt portae per quas diabolus intrat, scilicet cupiditas et timor. Si cupis aliquid terrenum, hac intrat diabolus; si times aliquid terrenum, et hac intrat: eisdem in contrario versis, Deus intrat. Si enim cupis regnum coelorum, et times ignem gehennae, aperis valvas Christo, et intrat Christus. Illi ergo sunt claudendae, isti aperiendae.

Qui furabatur, quod item pars est veteris hominis, jam non furetur, id est non aliquo dolo quid auferat: magis autem laboret unusquisque operando, non solum per servos, sed etiam manibus suis. Operando dico, non prava opera lucri, sed quod bonum est, ut habeat, non tantum unde juvet, sed etiam unde tribuat necessitatem patienti. Omnis sermo malus non procedat de ore vestro, etsi fuerit corde conceptus. In Dei namque servo omnia bona debent videri, nec ex aliqua parte puritas ejus debet maculari. Sed si quis. Quasi dicat: Malus sermo [Col. 0207C] non debet procedere de ore, sed nec etiam sermo bonus inutiliter dicendus est, et hoc est quod ait, sed si quis sermo bonus est valens ad aedificationem fidei, ita optime et circumscripte procedat ut det gratiam, id est ut sit gratus audientibus. Et nolite contristare per inobedientiam Spiritum sanctum Dei, id est praedicatorem veritatis, quod est Spiritum sanctum contristare, quantum ad vos. ⁜ (44) Nam Spiritus sancti substantia qua est quidquid ipse est, non potest contristari cum ipsa sit aeterna et incommutabilis beatitudo; sed quodam locutionis 173 tropo usus est Apostolus, quo ea quae non accidunt Deo tanquam illi accidant, loquimur, figurantes eum facere ut nobis accidant. Non ergo [Col. 0207D] tenendum est aliquid tale accidere Spiritui sancto, qui in se immutabilis est, sed in sanctis habitat, ut eos impleat charitate, qua facit eos gaudere de profectibus aliorum, et contristari de lapsibus vel peccatis eorum, de quorum fide et pietate gaudebant: quae tristitia laudabilis, quia venit ex charitate, quam infundit Spiritus sanctus. Et ideo dicitur contristari, quia hoc facit in suis, cujus dono tam boni sunt ut eos moestificent mali, et hi maxime quos bonos fuisse vel noverunt, vel crediderunt. Hoc locutionis modo dicitur Deus scire, quando nos scire facit, et quiescere ab operibus, quae valde fecerat bona, quia nos facit requiescere cum bona fecerimus. [Col. 0208A] Vel ita, nolite contristare Spiritum sanctum Dei, id est a vobis per mala opera fugare: Cum bene agimus gaudet in nobis Spiritus sanctus, datus nobis, videns monita sua proficere utilitatibus nostris. Gaudet ergo, id est habitator manet in nobis, si de eo proficimus. Aliter tristatur, id est deserit nos. Non enim sic tristatur ut patiatur, cum impassibilis sit, sed tristari dicitur, quia a nobis recedit. Sicut contristatur homo cum de propria domo expellitur quam sibi aedificavit, ita Spiritus sanctus contristari dicitur cum de homine quem sibi mundavit in baptismo, per prava opera ejicitur, in quo. Quasi dicat: Nolite contristare Spiritum sanctum, quod non debetis, quia ipse est in quo, id est cujus gratia vos, estis signati, quasi dicat: Cera in sigillo [Col. 0208B] ejus imagine vobis relicta, id est forma novitatis impressa vobis. [Haimo, Ambrosius] Vel, estis signati, id est discreti a malis. Et hoc in die redemptionis, id est baptismi. ⁜ (45) Omnis etiam amaritudo, in dictis vel in factis mordacibus, et ira, id est subitus furor, et indignatio, quae est si minor sublimatur: haec de ira venit, et clamor, id est contentio, quae venit de indignatione, et est vox quasi insani: et blasphemia, quae fit in Deum vel in sanctos: blasphemia est per quam de Deo falsa dicuntur. Haec, inquam, omnia tollantur a vobis, quia perniciem possunt praestare, nisi amoveantur. Haec etiam, si fiant accidentibus causis, tamen temperanda sunt. Et quia illis pressis poterat malum in corde retineri, addit, tollantur cum omni malitia cordis. Estote. [Col. 0208C] Item partem novi hominis hic ostendit. Quasi dicat: Illa tollantur a vobis, estote invicem benigni, id est largi de facultatibus vestris, et misericordes, affectu et compassione mentis. Etsi non est quod detur, et donantes invicem, in vos commissa, scilicet si alter in alterum peccet condonate, alioquin Deus repetit remissa. Si enim in his contemptus fuerit, sine dubio revocabit sententiam, per quam misericordiam dederat, sicut in Evangelio de nequam servo legitur, qui in conservum suum impius deprehensus est.

Estote ergo, donantes invicem dico, sicut et Deus [Col. 0209A] in Christo, id est per Christum, donavit; nobis et quia donavit, estote igitur imitatores Dei, invicem vobis donando. Et tunc eritis sicut filii charissimi. Et non solum condonate, sed etiam ambulate, operum exhibitione, in dilectione, ponentes animas pro fratribus, si opus est. Et hoc ita sincere, sicut Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem Deo, dum injuriatus est sputis, colaphis et hujusmodi; et hostiam, dum occisus est in cruce. Et illa hostia non figuraliter sicut legalia sacrificia, sed vere est Deo in odorem suavitatis. Verbo legis alludit, quia hic est de quo dicebatur in lege. Non enim propter se illae hostiae dicebantur offerri in odorem suavitatis, sed quia illum significabant, qui vere offertur in odorem suavitatis, quia pro justitia [Col. 0209B] est occisus quam exsequebatur, et usque ad mortem conservavit. [Ambrosius] Sed si mors Christi Deo fuit odor suavis, ergo mortem ejus libenter accepit. Non ergo peccaverunt qui illum crucifixerunt. Sed non est ita, quia injuste justum occiderunt, qui in Patris et sua voluntate occisus oblatus est, ⁜ (46) sicut et Judas quid habet nisi peccatum in tradendo Christum? nisi tamen se traderet Christus, nec eum traderet Judas. Tradidit Judas Christum, tradidit se Christus, sed ille agebat negotium suae venditionis, iste nostrae redemptionis. Ideo ille impie deliquit, hic misericorditer egit. Fornicatio autem, quae est cum liberis a viro, et omnis immunditia, scilicet incontinentia pertinens ad libidinem quocunque modo fiat, aut avaritia, id est immoderata cupiditas [Col. 0209C] habendi, nec nominetur in vobis, id est nec etiam suspicio sit de vobis probabilis, sicut decet sanctos, aut turpitudo, ut in osculis et in amplexibus, aut stultiloquium, ut plana verba, aut scurrilitas, quae a stultis curialitas dicitur, id est jocularitas quae solet risum movere, quae ad rem, id est ad utilitatem, non pertinet, quamvis magno labore agatur. Sed magis nominetur in vobis actio gratiarum. Nec debent illa nominari. Hoc enim scitote mentis ratione, et etiam intelligentes quod Scripturae inde dicuntur, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus non habet haereditatem in regno Christi et Dei, id est in regno coelorum quod est Patris et Filii. Sed attende quod dicens, avarus, adjunxit, quod est idolorum servitus, [Col. 0209D] aequans avaritiam idololatriae, quia illum avarum significat, cujus Deus nummus. Vel ideo avaritia aequata est idololatriae, quia sicut idololatra Dei honorificentiam usurpat et sibi vindicat, ita avarus res Dei quas vult servari indigentibus, usurpat sibi et recondit. Vel avarus hic accipitur adulter qui sibi res alienas usurpat, id est alienam uxorem. Nemo, quasi dicat: Dico quod tales non habebunt regnum Dei, et contra hoc quod doceo, nemo vos seducat, promittens impunitatem ex misericordia Dei, vel praedicans naturalia Seducat dico inanibus verbis, omnes eorum rationes sunt inania verba. [Haimo.] Propter hoc, vel propter haec, scilicet fornicationem [Col. 0210A] et alia praedicta vitia, venit ira Dei in filios diffidentiae, id est diaboli de quibus diffidimus. Vel quia diffiditur de vita aeterna.

Nolite ergo effici participes, id est similes eorum, scilicet imitando opera illorum, quia si fueritis socii in opere, eritis et in poena. Nec debetis esse. Eratis enim aliquando tenebrae, id est per ignorantiam peccantes, et filii diaboli, principis tenebrarum, et ideo non mirum, si tunc in nobis haec mala erant. Nunc autem estis lux, id est ex discretione bene operantes et justificati per fidem et baptismum. Et filii Dei, per adoptionem, qui est lux vera. Et hoc, in Domino, in vobis. Tenebrae quidem fuistis in vobis, lux autem estis in Domino, qui illuminat omnem [Col. 0210C] hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) . Ideo non addidit in Domino, cum ait fuistis tenebrae, sed cum ait, nunc autem lux et quia lux estis in Domino, ideo ambulate bono operum gressu, ut filii lucis, id est vivite ut filii Dei, scilicet sancte et immaculate. Hic enim fructus lucis est, id est haec sunt opera lucis, scilicet vivere, in omni bonitate, ut boni in vobis sitis, et justitia, ut proximis quod justum est faciatis, et veritate, ut vera loquamini. Vel bonitatem per partes exponit. Justitia enim et veritas sunt partes bonitatis. Et est sensus, in omni bonitate, et per idem, justitia et veritate, scilicet juste vivatis et vera loquamini, probantes, quasi dicat: Ambulate dico, prius probantes, et ratione discernentes [Col. 0210D] quod vel quid sit beneplacitum Deo. Quasi dicat: Omnia opera vestra ita sint circumspecta, ut beneplaceant Deo. Nolite, quasi dicat: Ut filii lucis ambulate. Et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum scilicet malorum hominum, id est a malis corde semper disjungamini. ⁜ (47) Ad tempus cavete, copulamini corpore, tolerate paleam in tritura, tolerate in area: quod enim toleretis in horreo non habebitis, veniet ventilator qui dividet bonos a malis, eritque corporalis separatio, quam debet spiritualis praecedere. Ideo ait, nolite communicare operibus infructuosis, id est malis ut cum bonis sit pars malorum. Magis autem redarguite, id est non sitis [Col. 0211A] negligentes in corrigendis vestris, ad curam scilicet vestram, quoquomodo pertinentibus, tamen leni animo, ut ait alibi Apostolus, hoc agite ut foris terribiliter personet interpretatio, et intus lenitatis teneatur dilectio. Attende quod duo conjungit, ut scilicet non communicent consentiendo, et redarguant. ⁜ (48) His enim duobus modis non te maculat malus, scilicet si non consenseris et redarguis, utrumque complexus apostolus dicit: Nolite communicare, id est nolite consentire, laudare et approbare, et quia 174 parum est non consentire, addit, magis autem redarguite, id est reprehendite, corripite, coercete. [Ambrosius] Et est sensus: Non sitis consentientes malis approbando, neque negligentes non arguendo, neque superbientes insultanter arrogando. [Col. 0211B] Quae autem, vel enim. Quasi dicat: Dico non communicate, neque debetis, autem, id est, quia turpe est non solum facere, sed etiam dicere, quae ab eis fiunt in occulto loco, id est non palam, sed occulte, et in hoc apparet quod turpia sunt. Vel, in occulto, id est in cogitatione. Omnia autem, vel enim, quasi dicat: Turpe est dicere quae faciunt, sed tamen redarguenda sunt, quia sic manifestantur saepe per confessionem, et hoc est, omnia autem qui arguuntur a lumine, id est a bonis et sanctis hominibus qui sunt filii lucis, saepe manifestantur per confessionem et poenitentiam, et ideo redarguendum est. Omne enim malum quod sic manifestatur, id est per confessionem et poenitentiam, lumen est, id est in lumen vertitur, quia bonum est ut peccatum per [Col. 0211C] confessionem et poenitentiam manifestetur. [Haimo.] Vel, lumen est, id est non est ambiguum, nec potest excusari quod palam dictum est. Vel ita: Omnia enim, quasi dicat: Ideo arguite, omnia enim quae arguuntur a sanctis, id est illi mali cum arguuntur a sanctis, manifestantur, sibiipsis qui mali sunt. [Ambrosius] Tunc enim videntur sibi et aliis peccatores cum objurgantur, et ideo arguendi sunt, quia sic incipiunt esse lumen. Unde subdit: omne autem vel enim, quod manifestatur, id est malus, cum sibi innotescat esse malus, lumen est, id est per poenitentiam incipit converti ad bonum. [Haimo, Augustinus] Propter quod, scilicet quia sit lumen, dicit Spiritus sanctus per me: O tu, qui dormis, id [Col. 0211D] est qui torpes in peccato jacendo, et nescis te esse in peccatis oblitus Dei, surge, per confessionem, et exsurge, per satisfactionem a mortuis, id est a futura damnatione, et illuminabit te, hic per fidem et spem, et in futuro per speciem, Christus, qui est sol justitiae. Et quia prodest redarguere,

Videte itaque, fratres, quomodo, id est quodam moderamine, caute ambuletis, vivendo et redarguendo, non quasi insipientes, id est indiscreti, sed ut sapientes, scilicet omnibus providentes. Vos dico redimentes tempus, id est praeparantes vobis opportunitatem serviendi Deo et vacandi divinis: quod necesse est, quia dies mali sunt, id est hodie sunt [Col. 0212A] mali homines. ⁜ (49) Dies mali dicuntur pro duabus rebus, scilicet pro malitia et miseria hominum. Caeterum dies isti, quantum pertinet ad spatia horarum ordinati sunt. Ducunt enim vices, agunt tempora. Oritur enim sol et occidit, transeunt tempora, cui molesta sunt tempora si homines sibi non sunt molestiae. Dies ergo dicuntur mali, ut dixi, propter malitiam hominum et miseriam; sed miseria hominis communis est, non debet malitia esse communis. Ex quo enim lapsus Adam de paradiso expulsus, nunquam dies nisi mali: quod ostendit puer qui nascitur, quia a ploratu incipit, nec ridere potest: statim natus plorat, propheta scilicet suae calamitatis: lacrymae enim testes sunt miseriae; nondum loquitur, et jam prophetizat. Quid? in labore [Col. 0212B] se futurum, vel timere etiam, si justus fuerit, in mediis certe tribulationibus positus semper timebit. Redimamus ergo tempus. Quid est tempus redimere? Redimit ille tempus qui perdit, id est dat de suo ut vacet Deo non litibus, quasi det nummum pro vitio. Das enim nummum et emis panem vel vinum, vel aliquid aliud; das et accipis, aliquid amittis et aliquid acquiris. Sicut ergo perdis nummos ut emas tibi aliquid; sic perdas de tuo, ut emas tibi quietem, hoc est tempus redimere. Unde Dominus ait: Si quis vult judicio tecum contendere, et tunicam tollere, dimitte ei et pallium, ut habeas quietum cor, ne perdas tempus vacandi Deo tuo, a quo vult te avocare damno et litibus. Vel ita sitis redimentes tempus, id est quod minus fecisti in uno [Col. 0212C] tempore, restituite in alio, dimidiantes dies quos impii non dimidiant. Alii enim dimidiant, alii implent dies, alii nec incipiunt, id est alii moriuntur in Aegypto, alii in terra sancta, nec mirum si minus fecistis, quoniam dies mali sunt, id est, in hac vita multa occurrunt impedimenta, nec possunt agi pro libito. Propterea, scilicet, quia mali sunt dies, nolite fieri imprudentes, id est inconsiderantes, sed potius estote, intelligentes quae sit voluntas Dei, id est quod Deo placeat. Quaerite cui placet, ut omnia provide et cum modestia agantur, nihil perturbate et cum strepitu. Et vos qui huic prudentiae operam datis,

Nolite inebriari vino. Nihil enim est quo minus conveniat alios arguendi quam inebriari vino, [Ambrosius.] in quo est luxuria, id est ex quo procedit malus motus, unde tollitur auctoritas arguendi. Sobrii enim possunt habere fiduciam arguendi, quia bona conversatio terrorem incutit delinquenti. Ideo temperandum est a vino in quo est luxuria, et ebrietas cavenda, quia venter aestuans vino cito despumat in libidinem. [Hierony.] Sed impleamini Spiritu sancto, id est donis Spiritus sancti, loquentes. [Col. 0213B] Quasi dicat: Hoc modo poteritis impleri Spiritu sancto, si vos estis loquentes vobismetipsis, id est si vos intelligitis, et si vos intus instruitis de his quae dicitis, in psalmis, qui ad bonam operationem commonent, et hymnis, quae de Dei laudibus dicunt, et canticis spiritualibus, quae de aeterno gaudio sunt. Et ideo spiritualiter intelligenda sunt, quia spiritualia sunt quae docent, et implenda sunt opere. Unde subdit: Cantantes. Quasi dicat: Debetis loqui vobis, id est instruere vos de his. Et post locutionem horum, estote ipso actu, cantantes, id est Deum laudantes, et de aeternis exsultantes, sicut hymnus et canticum docent, et psallentes, bono opere, ut psalmus docet: et hoc, in cordibus vestris, id est spontanea voluntate. Et hoc totum facite Domino, [Col. 0213C] id est ad honorem Domini. [Ambrosius.] Et estote gratias semper agentes pro omnibus donis, vel pro omnibus, scilicet prosperis et adversis Deo et Patri, id est Deo, quia Deus creando, et quia Pater est Christi natura, nobis adoptionis gratia: et hoc, exsultando in nomine Domini nostri Jesu Christi, per quem nos adoptavit, id est filius ejus proprius, per quem cognovimus eum. [Haimo.] Et estote subjecti invicem, non solum auditores praelatis, sed etiam praelati subditis, in charitate eis serviendo, et humiliter curam gerendo; nam et si dignitas major, administratoria tamen est. Unde Apostolus: Omnium me servum feci (I Cor. IX) . Est ergo majorum salva tamen dignitate servire, sicut minorum [Col. 0213D] est obedire. Haec autem tam minorum quam majorum ordinata subjectio debet esse in casto timore Christi, qui humilitatem mandavit. Mulieres. [Ambrosius.] Hucusque communiter de omnibus egit, nunc singulis ordinibus suadet. Quasi dicat: Hucusque communiter monui, et praeter communia specialiter dico, ut mulieres viris suis sint subditae, sicut Domino, id est ea simplicitate qua Domino subjectae sunt, sicut Sara subdita erat viro, quae dominum vocabat Abraham. Et bene utique debent esse subjectae, quoniam vir caput mulieris, id est rector et auctor, a quo mulier sumpsit initium, sicut Christus caput Ecclesiae, qui est rector et auctor Ecclesiae: quod plus est, ipse Christus etiam est salvator corporis ejus Christi, id est Ecclesiae, quod non est [Col. 0214A] vir mulieris. Sed ut, quasi dicat: Christus est Salvator Ecclesiae, quod non vir est mulieris: Sed tamen ut Ecclesia subjecta est Christo, ita et mulieres subjectae sint viris suis in omnibus, quae non sunt contra Deum: Vos autem viri, diligite uxores vestras, quarum caput estis, sicut et Christus dilexit Ecclesiam, cujus caput est: et adeo dilexit, quod tradidit semetipsum pro ea, ita et vos pro uxoribus vestris facite, si sit opus. Tradidit dico ut sanctificaret illam, justitia bonae vitae, prius mundans eam a peccatis; [Haimo.] et hoc, lavacro aquae sanctificatae in verbo vitae, id est quo datur vita: quo accedente ad elementum, fit sacramentum, quo sanctificatus homo accipit vitam aeternam. Quod utique fecit Christus ut ipse per hoc exhiberet sibi in futuro [Col. 0214B] Ecclesiam gloriosam, id est in animo et corpore rutilantem gemina stola decoram. Ecclesiam dico non habentem, vel nunc vel tunc, maculam, id est aliquod criminale peccatum, neque rugam, id est peccatum mortale intus latens sicut est dolus. [Ambrosius] Duplicitas enim ruga dicitur, et est sensus: Non habens maculam neque rugam, id est mundam et simplicem. Vel, non habens maculam neque rugam, quia per actionem bonam munda est a macula, et per spem tensa ad superiora. Proinde vestis ejus in monte tanquam nix dealbata effulsit, quae significabat Ecclesiam omni macula peccati mundatam, quae per Christi in ligno crucis extensionem extensa est a ruga, et desiderio ad coelestia. Aut, non habentem, aliquid hujusmodi, id est peccatum [Col. 0214C] aliquod pro quo sit damnabilis. Sed ut, quasi dicat: Dico exhiberet sibi Ecclesiam non habentem maculam neque rugam, sed, potius talem, ut sit sancta, hic per bona opera, et immaculata, id est abstinentia mali. Vel de futuro, ut tunc sit sancta 175 per gloriam fruetur, et immaculata, per corruptionis remotionem. Sicut ergo Christus fudit sanguinem ut lavaret maculam Ecclesiae, et extendit se in cruce, ut tolleret rugam, sic et viri, si opus est, debent mori pro salvandis uxoribus, et verbo vitae eas instruere, ut exhibeant eas Deo. Item, ita etiam debent viri diligere uxores suas, ut corpora sua, id est seipsos, quia ambo una caro sunt, et mulier portio corporis viri est. Bene dixi, [Col. 0214D] ut diligant uxores sicut sua corpora, quia qui diligit uxorem suam, diligit seipsum, quia uxor corpus viri est, et vir caput uxoris.

Nemo enim. Quasi dicat: Vere debet diligere uxorem suam quia caro sua est. Nemo enim unquam [Col. 0215A] carnem suam odio habuit, quia et si sanctus macerat carnem non eam odit, sed peccatum quod in ea est. Qui ergo mavult esse sine corpore, non corpus, sed corruptiones ejus et pondus odit ⁜ (50) . Non itaque nullum corpus, sed incorruptum et celeberrimum corpus vult habere. Qui ergo continentia quadam et laboribus persequitur corpus suum, non id agit ut non habeat, sed subjugatum et paratum ad opera necessaria. Nemo odit carnem suam dico, sed nutrit eam, cibo et potu, et fovet indumentis: [Ambrosius] ita et uxorem suam non debet vir odio habere sed fovere, quia caro ejus est, et de corpore suo facta. Sicut. Quasi dicat: Ita diligat et nutriat vir uxorem suam, sicut et Christus nutrit et diligit Ecclesiam, ut carnem suam. Et est sensus: [Col. 0215B] Ita debet vir facere de uxore, quae caro ejus est, quia sic Christus nutrit Ecclesiam ut carnem suam cibo corporis sui, et fovet eam spiritualibus indumentis praeceptorum, virtutum, bonorum operum [Haimo, Augustinus]: et bene Christus diligit et nutrit Ecclesiam ut carnem suam, quia corpus ejus est, et hujus corporis sumus membra omnes, fideles, et alii de carne ejus, id est infirmi qui indigent sustentari fortibus ut caro sustentatur ossibus, et alii: de ossibus ejus, id est perfecti et fortes. In cujus rei figura Adam qui erat forma futuri, cum de costa suam factam mulierem vidisset, in Genesi dixit: Hoc os de ossibus meis, et caro de carne mea (Gen. II) . Sicut enim Eva ab Adam facta traxit ab eo carnem et ossa, ita nos a Christo instituti, alii [Col. 0215C] sumus ut ossa, scilicet robusti, alii ut caro, scilicet infirmi. Et ideo ait, ex carne ejus, id est infirmi sumus a simili infirmitatis ejus quam habuit in homine. Propter hoc ostendendum, scilicet quantum Christus dilexit Ecclesiam, est scriptum in Genesi: Relinquet Christus homo patrem, formam servi accipiendo ⁜ (51) . Non enim ideo haec dicit quia Christus deseruerit, et recesserit a Patre, sed quia non in ea forma apparuit hominibus in qua aequalis est Patri; et matrem suam, id est Synagogam, de qua secundum carnem natus est, et adhaerebit uxori, id est sociabit se Ecclesiae, et duo, scilicet Christus et Ecclesia erunt in carne una, id est una voluntate ⁜ (52) . Et una utique caro sunt Christus et Ecclesia, quia [Col. 0215D] qui Deus erat apud Patrem, a quo et facti sumus, factus est per carnem particeps nostri, ut illius capitis corpus essemus ⁜ (53) . Et utique, si caput est, habet corpus; corpus ejus est sancta Ecclesia quae conjux ejus est, cui dicit Apostolus: Vos autem estis corpus Christi et membra (I Cor. XII) .

⁜ (54) Totus itaque Christus est caput et corpus tanquam integer vir, quia et femina de viro facta est, et ad virum pertinet, ita Christus ut essemus unum cum illo caput nostrum esse voluit accipiendo carnem [Col. 0216A] ex nobis, in qua moreretur pro nobis ⁜ (55) . Dormit Adam ut fiat Eva, moritur Christus ut fiat Ecclesia. Dormiendo Adam fit Eva de latere, mortuo Christo lancea percutitur latus ut profluant sacramenta quibus formetur Ecclesia ⁜ (56) . Reliquit ergo, Christus Patrem, quia non in eadem dignitate apparuit hominibus in qua est apud Patrem ⁜ (57) . Et sciendum quia haec primi hominis fuisse scriptura Genesis testatur. Christus vero in Evangelio Dei verba declarat esse dicens: Num legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos, et dixit, propter hoc relinquet homo, etc. (Matth. XIX) . Ut scias per exstasim soporis qui praecessit in Adam, in qua angelice interfuit, ingressus in sanctuarium Dei ut intelligeret in novissima, hoc eum divinitus [Col. 0216B] tanquam prophetam dicere potuisse. Et ut ostenderet quid in his verbis quaereremus, ut non conjecturis nostris aliquid ausi dicere videamur, subdit et exponit: Sacramentum hoc magnum est. Et ne aliquis putaret in viro esse et uxore secundum utriusque naturalis sexus copulationem, corporalemque misturam, addit: Ego dico, in Christo et Ecclesia. [Augustinus] Secundum hoc ergo quod in Christo et Ecclesia accipitur quod dictum est, non jam duo sed una caro sunt; et quomodo sponsus et sponsa dicuntur, sic caput et corpus. Sive ergo dicam caput et corpus, sive sponsus et sponsa, unum intelligite ⁜ (58) . Fit enim ex duobus quasi una quaedam persona, scilicet ex capite et corpore, ex sponso et sponsa: quam unitatem miram et excellentem commendat [Col. 0216C] Isaias, in quo Christus loquens ait: Sicut sponso alligavit mihi mitram, et sicut sponsam ornavit me ornamento (Isa. LXI) . Hujus spiritualis unitatis sacramentum fuit illud quod in Genesi de unione conjugii, ad litteram dicitur [Haimo]. Unde et quod hic ad litteram dicitur, ad litteram potest accipi, sic, quasi dicat: Quia diligit vir uxorem suam, propter hoc, id est propter hanc dilectionem, relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae. Ita ad litteram saepe fit, et erunt duo in carne una, id est carnali commercio, scilicet quando simul miscentur carnali conjunctione. Hoc Moyses ad litteram de unione conjugii dixit quod est signum magnae rei, scilicet signum conjunctionis Christi et Ecclesiae. Unde subdit, sacramentum hoc magnum [Col. 0216D] est, ego dico in Christo et in Ecclesia, id est conjugalis copula signum spiritualis unitatis Christi et Ecclesiae. Verumtamen. Quasi dicat: Etsi hoc non solum ad litteram dicitur, sed est signum alterius rei, verumtamen et vos singuli, scilicet unusquisque vir, secundum litteram, diligat uxorem suam sicut seipsum sequens moralitatem historiae. Uxor autem, non solum diligat, sed etiam timeat virum, id est subdita sit viro.

Vos autem filii, obedite, tanquam subjecti parentibus vestris carnalibus: et hoc, in Domino, id est secundum fidem Domini et justitiam. Et debetis hoc facere. Hoc enim justum est, quia praeceptum legis est in qua Dominus hoc praecipit dicens: Honora patrem tuum, et matrem tuam. Honorare patrem est ei reverentiam exhibere, et necessaria subministrare. Quod mandatum est primum, inter mandata quae ad hominem pertinentia scripta sunt in secunda tabula. ⁜ (59) Ad duo namque praecepta charitatis, scilicet dilectionis Dei et proximi pertinet Decalogus. Ad primum praeceptum, scilicet dilectionis Dei tres chordae pertinent, id est tria mandata, quia Deus [Col. 0217D] trinitas est. Ad alterum vero praeceptum, scilicet proximi, septem chordae, id est septem mandata, et illa tria mandata ad Deum pertinentia in prima, et alia septem ad proximum, in secunda scripta erant, inter quae hoc merito primum est, quia sicut Deus principaliter principium est hominis, sic pater secundario cujus mandati additur promissio, quod non est in aliis. Unde subdit, et hoc mandatum est in promissione, hac scilicet ut in praesenti bene sit tibi, in carnalibus et spiritualibus. Et sis longaevus, in vita aeterna fundatus, super terram viventium. Et vos patres nolite provocare filios ad iracundiam, quia sic legem non custodient. In ira enim agnoscit [Col. 0218A] 176 quid sit utile. Sed educate illos, dum pueri sunt, ne legem contemnant, in disciplina verborum et correctione verberum, ut proficiant in rebus Domini. Vos autem servi, obedite dominis, non solum spiritualibus et bonis, sed etiam carnalibus. Servitus coepit ex peccato; prima enim servitutis causa peccatum est, ut homo homini vinculis conditionis subderetur: quod non fuit nisi Deo judicante, apud quem non est iniquitas; et novit diversas poenas meritis distribuere delinquentium. ⁜ (60) Obedite inquam, cum timore, id est cum reverentia; quod faciunt filii; et tremore, quod servorum. Et hoc in simplicitate cordis vestri, ut sicut ostenditis extra, sic sit in voluntate vestra, ut si non potestis a domino liberi fieri, libere serviatis, liberam enim [Col. 0218B] quodammodo facit servitutem qui servit non timore subdolo, sed fideli dilectione, donec transeat iniquitas, et omnis evacuetur potestas. Ita simpliciter obedite, sicut obedire debetis Christo, quia ipse hoc praecipit ad conservationem humilitatis, obedite dico, non servientes ad oculum, scilicet dum videmini, quasi hominibus placentes, sicut illi faciunt qui quaerunt hominibus placere, sed ut servi Christi. Cum enim Christo jubente servis, non tantum, scilicet homini servis, sed Christo. Facientes voluntatem Dei ex animo, ita scilicet vos dico cum bona voluntate servientes dominis vestris, sicut Domino, id est ita ut in eo putetis vos servire Deo et non hominibus. Tantum vos dico scientes quod unusquisque, quodcunque bonum fecerit, hoc percipiet a Domino, [Col. 0218C] sive liber sit, sive servus, non enim minus recipiet servus, quam liber. Et vos Domini, facite illis, servis vestris, eadem, id est similia in bona voluntate, remittentes illis, si quando peccant, non solum verbera, sed etiam minas, scientes quod Dominus illorum et vester est in coelis, et quia personarum acceptio non est apud Deum; Dominus enim justus judex causas discernit, non personas. Ideo in qua mensura quis mensuraverit, remetietur illi.

De caetero. Post specialia praecepta quibus admonuit singulos ordines in communi admonet omnes. [Ambrosius] Quasi dicat: Hucusque juvi vos in verbo et opere; et jam de caetero, id est deinceps in futuro, in reliquo tempore, o fratres, in fide et [Col. 0218D] dilectione, confortamini, contra bellum diaboli, in Domino, id est in auxilio Domini, et in potentia virtutis ejus, quia ipse dat potentem virtutem pugnare volentibus: et utique ita debetis confortari. Induite vos armaturam Dei, id est virtutes, ut possitis stare firmi adversus insidias diaboli, quia ex occulto molitur mala. [Haimo.] Et necesse est ut stetis, quoniam est nobis colluctatio, quasi vicinum est bellum, et de prope, et non est adversus carnem et sanguinem tantum, id est non contra hostes qui visibiles sunt et fragiles, vel contra vitia tantum quae sunt ex carne et sanguine, sed adversus principes, id est daemones, qui principantur aliis, et potestates, id [Col. 0219A] est contra eos, qui etiam super hos possunt, qui aliis praesunt. Certum est enim quia exitia famulis Dei a diabolo irrogantur, sive per se sive per ministros, cujus altitudo grandis est. Dico quod colluctatio est vobis adversus daemones, qui itaque timendi sunt, quia mundanos regunt. ⁜ (61) Unde exponendo quod dixerat, subdit, scilicet: Adversus rectores mundi, id est adversus diabolum et angelos ejus quos rectores mundi dicit, quia ipsi regunt dilectores mundi. Non enim regunt mundum qui constat ex coelo et terra, sed mundum peccatores dicit. De quo alibi: Et mundus eum non cognovit (Joan. I) . Talem mundum illi regunt contra quos habemus perpetuas inimicitias, quia et qui patiuntur homines importunos, illi faciunt; instigant [Col. 0219B] enim et inflammant homines, et tanquam vasa sua movent, et velut organa tangunt, contra eos habemus occultam luctam, ad quam nos armat Apostolus. Et ne putarentur hunc mundum visibilem regere, subdit, quid mundi nomine intellexit, scilicet tenebrarum rectores, id est peccatorum, harum, scilicet tam malarum, id est rectores sunt eorum quos praecipitant in tenebrosa opera. Quasi dicat: Non dominantur daemones mundo qui constat ex coelo et terra, sed peccatoribus. Et adhuc specialius determinat, scilicet contra spiritualia nequitiae, id est contra spirituales et nequam hostes. Quare timendi sunt hostes, contra quos bellum habemus, quia spirituales et invisibiles; et quia nequam, et non pro parva re pugnant nobiscum, sed in coelestibus, [Col. 0219C] id est pro coelestibus, scilicet pro coelesti haereditate tollenda. Vel coelestia dicit virtutes in quibus pugnam patimur daemonum. Et est: Lucta est nobis contra nequam spiritus, quorum certamen patimur in coelestibus, id est in virtutibus. Vel coelestia dicit hunc caliginosum aerem. [Augustinus, Ambrosius] Et est sensus: Est nobis colluctatio contra spiritus nequam, id est contra daemones nequam, qui spiritus nequam sunt in coelestibus, id est in hoc inferiori aere, unde dicitur, aves coeli. Adversus tales nobis est lucta qui sunt rectores, quia quomodo eos qui sunt lux Christus gubernat et regit, sic eos qui tenebrae sunt ad omne malum diabolus praecipitat et instigat. ⁜ (62) Hoc ergo nos [Col. 0219D] hortatur Apostolus, ut non contra hominem malum, imo pro illo, sed contra diabolum qui cum illo operatur et in illo, oremus; et quidquid possumus faciamus, ut diabolus expellatur et angeli ejus, et homines liberentur. Ipsi enim daemones quasi equites pugnant in suis equis, hominibus, scilicet. ⁜ (63) Equites ergo occidamus et equos possideamus. Ergo bellum gerimus adversus rectores tenebrarum, id est infidelium, hoc unum praelium est. [Haimo.] Alterum autem cuique in seipso est, et hoc grave bellum et molestius, in quo quisquis victor exstiterit, illos quos videt inimicos, id est principes mundi continuo superabit; et si illos vicerimus [Col. 0220A] qui sunt principes malitiae, et quorum instinctu vitia carnis contra nos saeviunt, tunc facile superare poterimus omnes ministros illorum. Superato enim principe exercitus facile fugatur, sicut ex libro Judith ostenditur, ubi narratur quod Holopherne principe militiae interempto, multitudo exercituum in fugam versa [est], et a Judaeis facile superata. Ut autem vincere valeamus, spiritualis armatura assumenda est. Propterea, etc., quasi dicat: Quia tales hostes habemus et de tanta re, propterea accipite contra eos armaturam Dei, id est qua Deus suos armat, et ideo accipite, ut possitis resistere malis et spiritualibus nequitiis, in die malo, id est in hac vita, ubi est tentatio. Aliter enim non possetis resistere, nisi habita armatura virtutum, et ut perfecti [Col. 0220B] virtutibus possitis stare in omnibus, scilicet prosperis et adversis, et quia armatura Dei necessaria est. State ergo viriliter, quoties provocamini, succincti lumbos vestros, id est carnales concupiscentias, cingulo castitatis, succingentes vel frenantes, et hoc non in simulatione, sed in veritate, ut vere propter Christum luxuriam refrenetis, quae in lumbis maxime viget. Vel, in charitate, hoc facite, id est per charitatem. Et estote induti lorica justitiae, id est justitia sit vobis lorica cuique secundum jus faciendo, ne pateat locus hosti; et estote calceati pedes, id est affectiones vestrae sint munitae virtutibus, ne a vitiis pungantur: et hoc, in praeparatione Evangelii, ut sitis ita praeparati ad praedicandum Evangelium vel ad complendum praecepta Evangelii, Evangelii dico, [Col. 0220C] pacis, scilicet quod nuntiat pacem inter Deum et homines. Calceamenta haec virtutum debent habere praedicatores, ne ille qui praedicat pede mentis terram tangat, id est pro terrenis faciat. ⁜ (64) Hac significatione Marcus dicit, sandaliis vel soleis calceari, ut neque pes sit tectus neque nudus ad terram, id est nec occultetur Evangelium, nec terrenis innitatur.

Vos dico, in omnibus praeliis sumentes scutum [Col. 0221A] fidei, id est fidem rerum, quas non vidimus, quae excipit inimicorum tela, et repellit tanquam scutum. Fides enim scutum est, sub qua vel quo justitia quae interiora transfigi non sinit, tuta est, sicut sub munimine omnium virtutum quod protenditur ante omnia arma, quod prius impugnat diabolus. Unde, prima petit campum dubia sub sorte duelli, pugnaturo fides. Hanc igitur sumite ut scutum, in quo possitis exstinguere omnia tela, id est assultus, nequissimi, diaboli. Tela, dico, ignea, quia de vitio in vitium incendunt. Et assumite galeam salutis, spe supernae salutis gaudentes. Galea enim est salus aeterna, cujus memoria et species mentem obvolvit, ne deficiat, et talibus armis splendidissimis, id est spiritualibus et insuperabilibus armari, hosti non [Col. 0221B] ceditis. Ad ipsum enim hostem feriendum et fugandum assumite etiam gladium spiritus, id est quem dat Spiritus sanctus. ⁜ (65) Quod verbum Dei est. Est enim verbum Dei gladius bis acutus, docens de temporalibus et de aeternis: illorum consolationem in Veteri, istorum in Novo Testamento promittens. 177 Quod enim temporaliter nobis promissum est, ad unam partem gladii; quod vero in sempiternum, ad alteram partem gladii pertinet. Nam et ideo duo testamenta dicuntur, quia vetus terrena promittit, novum aeterna. De hoc gladio Dominus ait: Non veni mittere pacem, sed gladium (Matth. X) . Iste gladius vere acutus est, quia eum quem ferit a mundo dividit. Et quia armatura haec [Col. 0221C] non est nisi a gratia, subdit: Per omnem, etc. Quasi dicat: State in bello, et in eo sitis orantes per omnem orationem et obsecrationem, id est per omnia quae oranda sunt, sine adjuratione, et per omnia quae cum adjuratione petenda sunt. Orantes dico, non horarie, sed omni tempore, et non verbo tenus, sed in spiritu, id est in mente. [Ambrosius] In spiritu orat, qui munda conscientia et integra fide orat. In carne enim orat qui polluta mente precatur, iterum peccaturus non casu, non subreptione, sed de proposito. Et in ipso spiritu sitis vigilantes, id est solliciti, et non remisse, sed in omni [Col. 0222A] instantia, ut scilicet omnibus virtutibus instent, et sitis vigilantes in obsecratione facta pro omnibus sanctis et pro me, scilicet ut detur mihi sermo a Deo, quem tribulatio non obtundat. Detur, inquam, in apertione oris mei, id est verbi mei, id est ut aperte valeam reserare mysterium Evangelii, id est secreta incarnationis et passionis, ne pressura tribulationum ipsa formidine acumen doctrinae obtundat, ita, ut cum fiducia, scilicet libere absque impedimento possim notum facere illud mysterium Evangelii, pro quo mysterio Evangelii, fungor legatione, nunc Romae etiam in catena positus, quia non pro catenis cesso a legatione. Dico possim cum fiducia notum facere Evangelium, et cum fiducia, ut in ipso Evangelio praedicando, audeam loqui, [Col. 0222B] inter mala omnia, prout oportet me loqui. Et ne auditis tribulationibus moverentur, dicit Tychicum omnia eis notificare, subdens: Ut autem et vos sciatis ea quae circa me sunt. Hoc, quia multae ei erant tribulationes quae quasi eum circumdabant, vel ideo dicit circa, quia interiora non tangebant, ut, inquam, illa sciatis, et quid agam, id est, quam constans sim inter illa omnia, omnia nota vobis faciet Tychicus frater meus in fide charissimus, ut libenter et bene audiant verba Tychici hunc commendat. Unde etiam subdit: Et est fidelis minister in Domino, id est in his quae sunt Domini, et ideo audite eum, quem misi ad vos, in hoc ipsum, id est propter hoc ipsum ut cognoscatis per eum quae circa nos sunt, et consoletur corda vestra. Et ut praedicta sicut docui [Col. 0222C] fiant, pax sit fratribus et charitas cum fide. Pacem optat eis quae est janua dilectionis, quia per pacem manebunt in charitate quae est in fide. Et hoc, a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo, et gratia sit vobis, cum omnibus, id est et omnibus, qui diligunt Dominum nostrum, id est Christum. Diligunt dico, in incorruptione, id est in integritate fidei, ad similitudinem sponsae quae non admittit corruptorem, Vel, gratia sit vobis in incorruptione, id est in vita aeterna, cum, id est et omnibus, qui diligunt Dominum nostrum, id est Christum.

Philippenses sunt Macedones. Hi accepto verbo veritatis perstiterunt in fide, nec receperunt falsos apostolos. Hos collaudat Apostolus, scribens eis a Roma de carcere per Epaphroditum.

Paulus et Timotheus. Hanc Epistolam scribit Apostolus Philippensibus. Philippenses autem sunt [Col. 0223A] Macedones, qui accepto verbo praedicationis ab Apostolo firmi in fide fuerunt, nec pseudoapostolos receperunt. Unde eos laudat Apostolus. [Ambrosius] Hi Paulo per Epaphroditum aliquam substantiam Romam miserant: quem cum hac remisit Epistola, in qua, cum praesens non potest, munit eos contra duplex bellum, scilicet tribulatorum et pseudopraedicatorum, ut omnia adversa pro Christo sustineant, et cum humilitate, sicut et Christus fecit et legalia a pseudoapostolis nunquam recipiant. Is nec se Apostolum nominat, quia nunquam de eo minus vel contra eum senserant. Ideo ergo dignitatem supprimit, quia de eo recte sentiebant. Et est intentio Apostoli in hac Epistola cohortari Philippenses ad patientiam contra tribulationes, et ad [Col. 0223B] constantiam contra pseudopraedicatores. Modus talis: More solito salutationem praemittit, deinde gratias agit Deo pro eis, implorans eis majora bona, ut virtutibus crescentes ad perfectionem perveniant. Deinde ad patientiam tribulationum monet exemplo suo et Christi, et postea ut sibi caveant a versutiis pseudoapostolorum, tandem moralem admonitionem interserit, et prope finem de gratia quam sibi Romam per Epaphroditum miserant gaudere se dicit. Praemittens ergo salutationem ait: Paulus et Timotheus. Timotheum apponit, quia hunc erat ad eos missurus, per hoc eum quodammodo commendans, ut eadem quae scribit ab eo bene accipiant. Servi Jesu Christi. Nomen dignitatis tacet quod est Apostolus, quia non erat opus auctoritate cum de [Col. 0223C] illo recta sentirent. Conditionem fatetur, quia casto timore Christo subditi vere liberi sunt. ⁜ (1) Sicut enim duo sunt timores qui faciunt duo genera timentium, sic duae servitutes quae faciunt duo genera servorum. Est enim timor quem perfecta charitas foras mittit. Est etiam servitus simul cum eo foras mittenda. Et alius timor castus permanens in saeculum saeculi: cui adjuncta est alia servitus, qua miro et ineffabili modo, sed tamen vero sic servi sumus, ut liberi simus servi, scilicet timore casto, ad quem pertinet servitus intrans in gaudium Domini sui, non servi, timorem foras mittendo, ad quem pertinet servitus, non manens in aeternum in domo. Servos igitur dixit, ut et ipsi quibus scribit [Col. 0223D] pro Domino ferant dura, Christi, ut contra pseudo stent. Scribit hanc Epistolam omnibus sanctis, id est in baptismate sanctificatis, qui sunt Philippis, quae est civitas Graeciae quam aedificavit Philippus pater Alexandri adoptivus, vocans eam Philippis a nomine suo. Sanctis dico, in Christo Jesu, id est operante Christo Jesu, vel fundatis in Christo, id est in fide Christi, scilicet qui credunt etiam hominem esse. Scribunt sanctis dico, cum id est et episcopis et diaconibus. Episcopos etiam presbyteros dicit. Non enim plures episcopi in una civitate essent, neque presbyteros intermitteret, ut ad diaconos descenderet; et significat per episcopos et diaconos majores, per sanctos minores. Et est sensus: [Col. 0224A] Scribunt sanctis et episcopis, et diaconibus, id est minoribus et majoribus. Quia praemittit minores, ad humilitatem invitat; et quia hos subnectit, ostendit non esse aliquem a Deo perfectum qui non indigeat hac admonitione. Vel Paulus scribit et Timotheus, omnibus sanctis, qui sunt Philippis, scribit dico, cum episcopis et diaconibus, quia eorum bonum pariter optabant, et in scribendo praemittitur salutatio, in hunc modum. Gratia, scilicet remissio peccatorum sit vobis et pax, scilicet tranquillitas mentis et reconciliatio ad Deum, a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo.

Gratias, etc.

Primum agit gratias Deo cujus nutu omnia bona omnibus accidunt. Quasi dicat: Agite quae agitis [Col. 0224B] quia talia sunt. Unde: Gratias ago Deo omnium meo, privato beneficio, id est inde laudo Deum qui mihi facit quod in vobis volo, ago dico, in omni memoria vestri, id est quoties memor vestri fio. Quod utique sum, in omnibus orationibus meis, habitis semper, congruis temporibus. Gratias dico, pro omnibus vobis, scilicet praelatis et subditis. Et hoc cum gaudio, non tristis de culpa vera, ego dico, faciens deprecationem, id est deprecans ut stetis. Gaudio dico habito super, id est de communione vestra, quae est in evangelio Christi, id est quia vos communicastis in fide et operibus Evangelii. Vel vestra communia fecistis in Evangelio exaltando, et hoc a primo die conversionis vestrae usque nunc. Et ideo amodo magis standum est, confidens. Quasi dicat: Deprecor [Col. 0224C] ut stetis, et sum confidens, id est confido hoc ipsum fieri a vobis quod precor, et non aliud, videte ne frustra. Confido dico, non in vobis, sed in Deo, quia Deus operans coepit in vobis opus bonum, cooperans perficiet. Cooperando enim, id est cum Deus in nobis perficit: Quod operando incipit, quia ipse ut velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens. Ut ergo velimus, operatur: cum inde volumus, et sic volumus ut faciamus, nobis cooperatur: tamen sine illo vel operante ut velimus, vel cooperante cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus. Perficiet dico, usque in diem Christi Jesu, id est usque ad finem quo Deus videbitur. Vel, perficiet in nobis, per successionem, [Col. 0224D] usque in diem Jesu Christi, id est usque ad communem judicii diem.

Sicut, etc. Quasi dicat: Ita gratias ago et deprecor, [Col. 0225A] et confido de vobis, sicut est mihi justum hoc sentire pro omnibus vobis, id est sicut justum est me ita velle de vobis. Aliud enim non debui sentire de tam bonis. Et exponit causam, eo quod habeam vos, non in solis labiis, sed in corde, id est in intimo affectu charitatis, qua desidero vos omnes, etiam minores, in futuro esse socios, id est ut in futuro sitis socii gaudii mei, id est remunerationis vitae aeternae. Et hoc desidero, dum laboro, in vinculis meis et in defensione Evangelii, contra impugnatores, et confirmatione infirmorum in doctrina Evangelii. Et est sensus: Memor vestri sum, et bonum vobis desidero, sive sum vinctus, sciens quoque vos esse vinctos; sive sim defendens Evangelium, quod et vos facitis; sive confirmem infirmos in Evangelio.

[Col. 0225B] Testis enim mihi est Deus, etc. Ideo pro omnibus precor, quia cupio vos omnes esse in visceribus Christi, scilicet ut a Christo diligamini quasi ejus viscera. Et inde testis est mihi Deus. Et hoc est quod ait: testis enim mihi est Deus quomodo, id est quanto affectu, cupiam vos omnes esse in visceribus Christi, id est in intimo Christi amore, ut ab eo perfecte diligamini. Vel eo affectu diligatis Deum et proximum quo Christus, qui animam suam pro fratribus posuit. Vel refertur ad illud quod supradixit, cum dixit se desiderare illos esse socios gaudii sui, et determinat hic quomodo desiderat, scilicet non humana cupiditate, non carnis affectu, sed Christi amore. Et hoc est quod ait: Testis enim mihi est Deus quomodo volo vos omnes esse participes gaudii [Col. 0225C] aeterni. Cupiam, dico, non carnali affectu, sed in visceribus Christi, id est in amore Christi, dicit se desiderare amore Christi non humano, ut eos participes habeat in Domino. Et hoc etiam oro, ut charitas vestra magis ac magis abundet, id est crescat, et hoc in scientia et in omni sensu, scilicet ut sciant in quibus Deum et proximum diligere debeant, et cum scierint habeant sensum et memoriam et adversionem in omnibus rebus, ita ut abundet, id est in tantum crescat charitas vestra in scientia, ut probetis, id est ut probare et discernere sciatis non solum quae sunt bona et quae mala, sed etiam inter bona quae sunt potiora, ut post probationem et discretionem, sitis sinceri in vobis, id est sine operibus corruptionis; et, quantum ad proximum, sine [Col. 0225D] offensa: et hoc perseveranter, usque in diem Christi, id est usque ad finem vitae. Et quia non sufficit abstinere a malo nisi fiat quod bonum est, addit: repleti. Quasi dicat: Non solum sitis sine malis, sed etiam sitis repleti fructu justitiae, id est bonis operibus quae sunt fructus, quae est habitus animi. Repleti dico non viribus vestris, sed per Jesum Christum. Vos dico per hoc transituri in gloriam et laudem Dei, id est gloriam aeternam unde laudetis Deum. Vel ita, repleti, quasi dicat: Oro ut abundet charitas vestra et sinceritas, ut per haec sitis repleti hic et in futuro, fructu, id est mercede justitiae: et hoc per Jesum Christum. Et adeo sitis repleti ut sitis in gloriam et laudem Dei, id est ut sitis gloria et [Col. 0226A] laus Dei, ut pro vobis, scilicet dicatur: Mirabilis Deus in sanctis suis (Psal. LXVII) .

Scire autem. Hactenus communiter locutus est ostendens suam erga illos charitatem, inde specialiter ea quae tolerantiam suadent. [Ambrosius] Et quia superius dixit se cupere hos fore participes gaudii sui, ideo quod profecerit superaedificatio ejus insinuat eis quasi charis, et gratias agens, precatur hoc eis confidens: Vos autem, o fratres, volo scire, quia dixi vos socios gaudii mei, hoc scilicet quia ea quae circa me sunt, id est exterior undique me circumdans abundantia passionum. Vel ideo ait circa me, quia non ad interiora pertingunt, magis venerunt ad profectum Evangelii, quam ad detrimentum ut [Col. 0226C] mali intenderunt ad profectum. Venerunt dico ita ut vincula mea fierent manifesta in Christo, id est utilitas vinculorum appareret in Christo, qui propter vincula plus annuntiatur. [Haimo.] Vel vincula mea fierent in Christo, id est manifestum fieret quod vincula ipsa mihi essent in Christo, id est pro Christo, id est quod propter eum vinctus essem non pro aliquo crimine, quia namque patienter quaelibet mala sustineo, patet non esse scelus falsitatis, quod in me justa vindicta procellat; sed quamdam veritatem, quam sustinendi fortitudo magnificat [Hieron.] Manifesta fierent dico in omni praetorio, quo majores conveniunt; et in caeteris omnibus locis. Cum enim Apostolus Romae vinctus retrusus esset in carcere in domo imperatoris, et doceret Evangelium, et infirmos [Col. 0226D] curaret, multaque miracula patraret, et multi per eum crederent, in tantum ut domum persecutoris Ecclesiam faceret redemptoris; et tunc manifestum est in praetorio et in omnibus locis, id est imperatori et omnibus consulibus et principibus et minoribus, propter Christum talia sustinere. Ita pro Evangelio ea sustineo ut plures e fratribus, non in se, sed in Domino confidentes vinculis meis, id est in consideratione vinculorum meorum, abundantius quam ante auderent contra pugnantes loqui verbum Dei sine timore. Quasi dicat: Meo exemplo audent confidenter praedicare ita dicentes: Si vinctus loquitur, cur non potius nos? Constantia enim ejus multos animavit, ut non timerent evangelizare. Alii [Col. 0227A] autem, quidam diversi a prioribus quia mali sunt, praedicant quidem Christum. Et hoc faciunt, propter invidiam et contentionem, id est quia invident mei apostolatus gloriae, et contendunt habere. Quidam autem, ab his diversi quia cum boni sint praedicant Christum, et hoc propter bonam voluntatem, scilicet ut alios salvent, id est pro dilectione Dei et proximi, et exemplo meae bonae voluntatis. Quidam non diversi ab his, quia et hi boni sunt, praedicant Christum. Et hoc ex charitate privata ad Apostolum, ut vicem ejus vincti supplerent, scientes quoniam positus sum in vinculis in defensione, id est pro defensione Evangelii. Vel positus, id est firmus et stabilis sum in defensione Evangelii. Quidam autem, ab his diversi quia mali, annuntiant Christum ex contentione, [Col. 0227B] id est ex privato odio, quia aliquando mecum contenderunt et confutati sunt. Et ne viderentur correcti, addit, non sincere, id est non puro animo, sed existimantes suscitare pressuram vinculis meis, id est existimantes hoc, ut si quis de praedicatione eos accuset in me auctorem ejus vindicent. Astutia ergo simulationis isti Christum annuntiabant, ut possent seditiones excitare Apostolo, quasi auctori, qui multos aggregaverat suo collegio. [Augustinus] Ecce quatuor species doctorum distinxit, duas bonorum, et duas malorum, qui omnes annuntiant Christum, sed non eodem animo. Mali autem non simplici nec veraci animo Christum annuntiabant, boni vero puro animo et fide sincera: omnes tamen Evangelio proficiebant. Unde malos tolerandos dicit, subdens: [Col. 0227C] Quid enim. Quasi dicat: Non solum ego et alii veri doctores laboramus ad profectum Evangelii, sed etiam mali. Qui non bono animo praedicant sunt ad profectum, et ideo tolerandi. Quid enim refert qua intentione praedicent, dum omnimodo, sive per occasionem terrenam, sive per veritatem, id est vero animo ut boni faciunt, Christus, id est veritas Christi, non falsitas, annuntietur. Veritatem quippe annuntiabant quidam etiam si non veritate, id est non vero animo. ⁜ (2) Terrenis enim cupiditatibus consulentes regem coelorum annuntiabant, habentes in lingua veritatem, sed non in pectore castitatem, qui sunt utiles eis quos instruit Dominus. ⁜ (3) Unde ait: Quae dicunt facite, quae autem faciunt nolite facere [Col. 0227D] (Matth. XXIII) . Ex occasione enim evangelizant quaerentes ab hominibus sua commoda, vel pecuniarum, vel honoris, vel laudis humanae, quoslibet volentes accipere munera, non tam salutem ejus quaerentes cui annuntiatur commodum suum. Qui vero audit salutem, si in illum crediderit quem illi annuntiant, qui annuntiat habebit detrimentum, cui annuntiatur habebit lucrum, quia annuntiat Evangelium, scilicet rectam fidem, sed non recte. Et ideo non est rectus: quod annuntiatur rectum est, sed qui annuntiat non est rectus. Quare? quia aliud quaerit in Ecclesia quam Deum: si Deum quaereret, esset castus. Quisquis a Deo praeter Deum aliquid quaerit, non [Col. 0228A] caste Deum quaerit. Tres invenimus personas, si verba Evangelii diligenter investigamus, pastoris, mercenarii, furis. Pastor veritate, veritatem annuntiat. Mercenarius vero occasione veritatem annuntiat, aliud quaerens, et tamen ille Christum annuntiat. Et ille fur et latro, veritatem negat et tollit. Diligendus est ergo pastor, tolerandus est mercenarius, cavendus 179 latro. Ideo Apostolus non prohibet mercenarios, sed permittit, quia et ipsi utiles ad aliqua. Et in hoc gaudeo, nunc quod Christus annuntiatur per occasionem, non solum per veritatem, id est de hoc nunc gaudeo quod veritas Christi praedicatur, quaecunque sit praedicantium intentio. Et non solum nunc, sed et post gaudebo, scilicet in futuro. Vel ita: Supra dixit tribulationes suas esse ad [Col. 0228B] profectum Evangelii, hic dicit sibi esse ad gaudium. Quasi dicat: Non solum aliis est profectus de malis, sed et mihi est gaudium. Et hoc est quod ait: Et in hoc gaudeo, scilicet quod tribulationes sustineo pro Christo, sed et gaudeo. Ideo de malis meis gaudeo, vel pro profectu Evangelii, quia inde mihi salus. Et hoc est quod ait:

Scio enim quia hoc, [Ambrosius] scilicet pati pro Christo vel Evangelii ex mea praedicatione profectus, veniet mihi in futuro in salutem aeternam, quod illi putant ad mortem. Proveniet dico non solum meo merito, sed etiam per vestram orationem, id est adjuvante me vestra oratione, et per subministrationem spiritus Jesu Christi, [Haimo.] id est per Spiritum sanctum qui sua me quasi ruiturum columna fulcit, id est auxilium praebente et subministrante mihi Spiritu sancto. [Col. 0229A] Proveniet mihi, dico, in salutem quae salus erit, secundum exspectationem et spem meam, id est erit tanta quantam salutem exspecto, et in praesenti spero. Et hoc firmiter spero, quia in nullo statu, scilicet prosperis et adversis confundar, ut aliquo modo cedam a praedicatione. [Ambrosius] In nullo dicit se confundi, quia et spes promissionis magna est, et res vera et honesta. Non confundar dico, sed in omni fiducia, quae sicut semper a tempore conversionis fuit, ita et nunc est, dum in vinculis laboro, Christus, id est fama et gloria Christi, magnificabitur apud gentes, et in corpore meo; quod fragilius est. Magnificabitur dico, sive per vitam, qua mihi concessa eum praedicabo, sive per mortem, qua perseverandi in eo, et pro eo moriendi famam dabo. Et [Col. 0229B] est sensus: Magnificabo Christum, si vixero, docendo; si moriar, exemplum relinquendo. Mihi enim. Quasi dicat: Recte per vitam magnificabo, quia Christus est mihi vivere, quia causa ejus vivo, ut eum magnificem non ob aliud, per mortem meam magnificabitur: et recte, quia mori est mihi lucrum, quia Christus mortis meae praemium est. Vel, ipsum mori, est mihi lucrum, quia per mortem ab his miseriis liberatur, et ad beatitudinem transit, et per mortem multos lucratur Deo.

Quod si. Quasi dicat: Christus est mihi vivere ut eum magnificem. Quia si vivere, hic mihi fructus operis, id est tam dignus fructus de meo opere, scilicet magnificare Christum, quod opus facio dum mihi datur vivere in carne: si, inquam, hoc est, ecce [Col. 0229C] ignoro, id est nescio quid eligam nedum appetam, scilicet mori an vivere. Quasi dicat: Nisi hic fructus esset, non est dubium quin mori eligerem, nisi Christum haberem praemium, et ideo ne dubitetis, Philippenses, mori pro Christo. Vel ita, mihi vivere. Quasi dicat: Merito magnifico Christum, sive vita sive morte, quia Christus est mihi vivere, id est mihi vita hic et in futuro: hic per fidem et spem, in futuro per speciem: pro hac vita mortale corpus tradit, ut recipiat ipsum immortale in aeternum. Unde subdit: Mori pro Christo est mihi lucrum. Quia si. Quasi dicat: Christus est mihi vita hic et in futuro: quod utique est per bona opera. Quia, id est sed, si vivere, id est bene operari in carne: [Col. 0229D] quod mirum videtur, cum in carne non habitet nisi peccatum, est mihi fructus operis, id est mihi tam fructuosum opus, per quod scilicet Christus sit mihi vita hic et in futuro. Ecce ignoro quid eligam, mori scilicet an vivere. Coarctor enim vel autem. Quasi dicat: Non solum ignoro quid eligam de duobus, sed etiam coarctor de duobus. Vel ita junge: Ideo ignoro, quia coarctor de duobus, id est ex desiderio dissolvendi et necessitate vivendi. ⁜ (4) Non enim ita distinguendum ut dicatur, coarctor, et postea sequatur, e duobus desiderium habens, scilicet dissolvendi et in carne manendi, quia ex ipso sermonis textu dijudicatur, quoniam sequitur dissolvi et esse [Col. 0230A] cum Christo multo melius est. Apparet enim eum ejus quod optimum est dicere se habere concupiscentiam, ut cum e duobus compellatur, alterius tantum hoc habeat concupiscentiam, alterius necessitatem. Sic ergo distinguendum est: Coarctor vel compellor e duobus. Deinde sequitur, ego dico, desiderium habens, vel concupiscentiam dissolvendi, ab his miseriis quibus quasi compedibus vinctus sum et cum Christo esse praesentialiter. Et quasi quis quaeret: Quare hujus rei potius habeat concupiscentiam? subdit: quia multo melius est, quantum ad me. Et quasi iterum diceretur: Cur ergo e duobus compelleris? subdit, quia est manendi necessitas, dicens: Permanere autem in carne necessarium est propter vos, non propter me. Quasi dicat: Illud [Col. 0230B] est mihi melius, hoc necessarium vobis. Ideo illud cupio, hoc non recuso. ⁜ (5) Sunt quidam homines imperfecti, qui cum patientia moriuntur; et sunt quidam perfecti, qui cum patientia vivunt. Qui adhuc desiderat vitam istam, cum illi venerit dies mortis, patienter tolerat mortem. Luctatur adversum se ut sequatur voluntatem Dei, et hoc potius agit animo quod elegit Deus, non quod elegit voluntas humana, et ex desiderio vitae praesentis fit lucta cum morte, et adhibet patientiam et fortitudinem ut aequo animo moriatur, iste patienter moritur. Qui vero desiderat sicut Apostolus dissolvi et esse cum Christo, non patienter moritur, sed patienter vivit, delectabiliter moritur. Vide Apostolum patienter viventem, id est cum patientia: hic non amare [Col. 0230C] vitam, sed tolerare. Unde ait: Cupio dissolvi, et esse cum Christo multo melius est. ⁜ (6) Taedium enim illi erat manere in carne, et ex duobus patiebatur angorem. Alterum optimum ducebat, unde passioni appropinquans vehementius glorificabatur, dicens: Bonum certamen certavi, de reliquo reposita est mihi corona, etc. (II Tim. IV) .

Vel ita potest distingui: Quid eligam ignoro: coarctor enim desiderium habens e duobus, id est dissolvendi et in carne manendi, et hoc est habens desiderium, etc., id est quia desiderium et esse cum Christo multo melius est, sed manere in carne necessarium est propter vos. Et ego confidens in hoc, scilicet quia necessarium est me manere propter [Col. 0230D] vos, scio quod manebo, etc. [Ambrosius] Ecce sciens melius esse et esse cum Christo, sed necessarium esse ut maneret in carne propter instructionem credentium et profectum fidelium, non quod sibi tutius est elegit, sed quod multis expedit, ostendens quantum affectum habeat circa eos, hoc secutus quod proficeret per charitatem quam anteposuit omnibus. Vel ita, et ego scio, non dubie, sed confidens in misericordia Dei, hoc scilicet quia manebo, id est non parum quidem, sed diu permanebo omnibus vobis minoribus et majoribus, scilicet ad profectum vestrum, ut crescatis per bona et ad gaudium fidei, ut scilicet de fide vestra gaudeamus, vel ut [Col. 0231A] vos de fide gaudeatis in ea proficientes, quae non est nisi ubi munda est conscientia. [Haimo.] Et ita gaudeatis ut proficiatis, ut gratulatio vestra abundet in Christo Jesu, qui benefecit vobis, qui me vobis incolumem reddidit et liberatum a vinculis, id est ut abundanter agatis gratias Christo cum gaudio. In me, id est pro me liberato et servato vobis, scilicet per meum adventum iterum futurum ad vos confirmandos, et veniam utique ad vos, si tantummodo digne conversamini Evangelio Christi, id est disciplina Dominica, quia secundum meritum vestrum dabitur mihi vita ad opus vestrum. Et ita digne ut sive cum venero et videro vos, sive cum absens fuero audiam de vobis hoc, scilicet quod statis in fide et devotione contra adversarios, et hoc in uno Spiritu [Col. 0231B] sancto, cui non haeret contrarius spiritus, et sicut ipse unus ita et vos unanimes esse debetis. Unde subdit: Vos dico unanimes voluntate, et collaborantes, actu fidei Evangelii, id est totis viribus laborantes ad implenda ea quae fides Christi exigit. Omnis enim pugna unanimiter aggressa victoriam parit. Et post haec, in nullo terreamini ab adversariis qui vos terrent per aspera quae est illis causa perditionis aeternae, vobis autem causa salutis aeternae. Et hoc etiam quod patimini non a vobis est, sed a Deo, quia pro merito Christi qui Patri obedivit haec inter alias gratias data est vobis. Unde subdit: quia denatum est vobis quasi praemium, pro Christo quem diligitis. Quid? hoc scilicet, non solum ut in eum credatis, sed pro illo patiamini. ⁜ (7) Unde major gloria [Col. 0231C] erit. Utrumque ergo ad Dei gratiam pertinet, et fides credentium et tolerantia patientium, quia utrumque dixit esse donatum. Vos dico habentes idem certamen, contra hostes quale et vidistis in me, dum apud vos praesens fui, quando verberatus sum nudus pro muliere pythonissa, a qua spiritum malignum exclusi quae magnum quaestum praebebat, vel stabat dominis suis; quale nunc audistis de me, dum absens sum vobis. Quasi dicat: Non hortor vos ad id quod ipse horream, sed quod in me impleo.

Si qua ergo. A praedictis infert. Quasi dicat: Et [Col. 0232A] quia pati est donum Dei, et quia patior et quia utile est, ut supradictum est, ergo qui jam me fecistis gaudere de communione vestra in Evangelio Christi, implete gaudium meum addita sustinentia tribulationis et caeteris quae sequuntur, et hoc est quod ait: Si qua ergo consolatio est in vobis, in Christo, id est si vultis habere consolationem in rebus Christi, id est remissione peccatorum, et in aliis donis, vel si consolari me vultis, si quod solatium charitatis, id est si vultis ut charitas Ecclesiarum quae orant et bona agunt pro fratribus sit vobis solatium et confortatio in adversitatibus vestris; ⁜ (8) et si qua societas Spiritus sancti est vobis, id est si vultis habere unionem quam facit Spiritus sanctus: in omnibus fidelibus, propter hanc societatem illi in quos [Col. 0232B] venit primitus Spiritus sanctus linguis omnium gentium loquebantur; et si qua viscera miserationis sunt in vobis, id est si pius affectus est in vobis de quo procedat miseratio, implete gaudium meum. Gavisus quidem de fide vestra, et implete gaudium ut constanter patiamini. [Ambrosius] Vel, secundum aliam litteram, si qua ergo exhortatio est in Christo, id est si vera exhortatio spei in Christo apud vos qua nos invicem consolamur: et si quod solatium charitatis communis est vobis; et si qua societas spiritus sancti est vobis per quam jungimur in uno novo corpore; et si qua sunt viscera miserationis, id est affectus pietatis erga me, id est si in animo vestro sum, sicut vos in meo; implete gaudium. Tunc illa vera sunt si hoc fit: Haec quae supra [Col. 0232C] numeravit, tunc vera probando significant, si ista quae subter mandat fuerint servata: in quibus non videntur probati, si non sit quod subdit, scilicet non impleant gaudium et caetera servent. Implete gaudium dico, ita ut non modo patiamini, sed ut idem sapiatis, non diversa in fide. Habentes eamdem charitatem ad omnes, unanimes, unius voluntatis, idipsum sentientes, ut mala cujusque sint omnium, nihil per contentionem agentes, ut alius alii contendant praeponi. Nota quosdam contentiosos fuisse inter eos. Vel, nihil per contentionem, ut bona dicant, non contentiosis verbis loquantur; ut nihil agentes, per inanem gloriam, id est propter famam saeculi quae inanis est. Sic eos constringit, ut si haec non custodiant, nec in praedictis probati videantur, [Col. 0232D] quia in illis nolent se improbatos videri, ista quoque servent ut perfecti sint. Sine dubio enim aliqui erant inter eos dissentientes, inquieti, inanis gloriae causa contendentes, pacem Ecclesiae rumpentes. Sed in humilitate sitis degentes, ut de vobis humilia sentiatis. Et sint arbitrantes, id est in cordibus suis dijudicantes alios, sibi esse superiores, id est digniores apud Deum, et hoc, invicem, alter scilicet alterum reputet digniorem. Non ita hoc debemus aestimare ut nos aestimare fingamus, sed vere existimemus posse aliquid esse occultum in alio, quo nobis superior sit, etsi bonum nostrum quo [Col. 0233A] illo videmur superiores esse, non sit occultum.

Non quae sua. ⁜ (9) Hic docet quomodo vitent contentionem, et inanem gloriam, et quomodo arbitrentur alios superiores, scilicet si consideraverint non sua bona, sed aliorum. Quasi dicat: Ut haec praedicta faciant, non sint considerantes, singuli quam sua sunt bona vel mala, sed quae aliorum sunt. Illa enim praedicta possunt illi facere qui non sua tantum attendunt, sed quae aliorum sunt, ut Christus qui pro aliis tanta tulit; neque ulla res officiosum istud obsequium facit libenter impendi, nisi cum cogitamus quanta pro nobis tulerit Dominus. Unde admonens subdit: Hoc enim sentite in vobis. Quasi dicat: Ad patientiam et humilitatem vos invito, et ut quaeratis quae aliorum sunt, non vestra, et ut [Col. 0233B] hoc servetis, exemplum Christi assumite. Hoc enim sentite in vobis, id est debetis sentire in vobis, quod et in Christo Jesu fuit, ⁜ (10) ut sicut Christus non attendit quae sua sunt, sed vestra, in eo quod carnem assumpsit, et sine peccato cum esset, peccata nostra suscepit, ita et nos ad ejus imitationem invicem onera nostra portemus. Qui cum in, etc. Hic ostendit in quo Christum imitari debemus, scilicet in humilitate; sed antequam humilitatem Christi ostendat, praemittit alta de Christo, ut hi in quibus locus est abjectionis non dedignentur humiliari, cum Christus adeo altus tantum sit humiliatus. Cujus altitudinem ostendit dicens: Qui Christus cum, non dico accepisset, sed esset in forma Dei Patris, id est in plena essentia et aequalitate Patris, arbitratus est, [Col. 0233C] id est certissime scivit, se esse aequalem Deo Patri, non faciens rapinam, id est non usurpando quod non suum esset, ut diabolus fecit, et primus homo. ⁜ (11) Sed Christus non usurpavit aequalitatem Dei, quia vere erat aequalis per naturam. In ea erat aequalitate, in qua natus erat. ⁜ (12) Erat enim Christus aequalis Patri, natus, non factus. Ideo non erat illi rapina, quia natura erat illi aequalis a quo genitus est. Vel, non est arbitratus esse se aequalem Deo, secundum humanitatem, scilicet quod esset facere rapinam, id est non suum praesumere. Sed semetipsum. Ostensa altitudine subdit de humilitate. Quasi dicat: Aequalis erat Deo Patri, sed, quamvis esset in forma Patris, manens utique quod erat [Col. 0233D] exinanivit semetipsum. Quomodo? non substantiam evacuans, non formam deitatis mutans, sed formam servi accipiens, non formam Dei amittens. ⁜ (13) Forma servi accessit, non forma Dei discessit. Exinanivisse se ergo ab invisibilitatis suae magnitudine, se visibilem demonstrasse, per formam servi susceptam, quasi enim dignitate se exuit, dum formam servi sibi univit forma Dei. Et ne putares formam servi in eo, scilicet Christo, fieri immortalem addit: Factus est, secundum formam servi qui [Col. 0234A] erat infectus secundum formam Dei, factus, inquam, in similitudinem hominis, id est mortalis et passibilis ut alii homines. ⁜ (14) Per hoc ergo quod homo factus est, et in similitudinem hominum se exinanivit, ipse est Christus, et factor et factus. ⁜ (15) Vide factorem; omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) . Vide factum, in similitudinem hominum factus.

Videmus ergo Christum Jesum, et Deum et hominem, et factorem rerum, et factum in rebus; et Creatorem hominis, et creatum hominem. Deus Christus aequalis est Patri, tantus est quantus ille; talis est qualis ille: hoc est quod ille, non hic est qui ille; quia ille Pater, hic Filius. Sed hoc est quod ille, quia ille Deus et ille; ille omnipotens, et ille; ille immutabilis, et ille. Ideo non rapina erat aequalis [Col. 0234B] Deo, quia natura erat natus et semper natus, sicut est natus et semper natus: et sicut semper natus, ita semper aequalis. Non itaque inaequalem genuit, vel aequalitatem jam nato addidit, sed gignendo eam dedit, quia aequalem, non imparem genuit. ⁜ (16) Non igitur immerito Scriptura utrumque dicit, scilicet et aequalem Patri Filium, et Patrem majorem Filio, illud propter formam Dei, hoc propter formam servi. Propter quam non tantum Patre, sed etiam seipso et Spiritu sancto minor factus est, et etiam minoratus est paulo minus ab angelis (Hebr. II) . Ergo et homo factus est et permanens Deus. Homo enim assumptus est a Deo, non in homine consumptus est Deus. Ideo valde rationabiliter, et Patre minor est homo Christus, et Patri [Col. 0234C] aequalis est idem ipse Deus Christus. ⁜ (17) Christus enim Dei Filius et Deus est homo: Deus ab aeterno, homo in saeculo: Deus, quia Dei Verbum; homo, quia in unitate personae accessit Verbo anima rationalis et caro. Cum enim esset unicus Dei Filius, non gratia, sed natura, ut esset etiam plenus gratia factus est et hominis filius, unus Dei Filius, idemque hominis filius: non duo filii Dei, Deus et homo, sed unus Dei Filius: Deus sine initio, homo a certo initio. Sicut enim non augetur numerus personarum cum caro accedit animae, ut sit unus homo, sic non augetur numerus personarum cum homo accedit Verbo ut sit unus Christus. Legitur itaque Deus homo, ut intelligamus hujus personae [Col. 0234D] singularitatem, non ut suspicemur in carnem mutatam divinitatem. ⁜ (18) Non enim in illa susceptione alterum eorum in alterum conversum et mutatum est; nec divinitas quippe in creaturam mutata est, ut desisteret esse divinitas, nec creatura in divinitatem mutata est, ut desisteret esse creatura. Et habitu. Quasi dicat: Factus est in similitudinem hominum, et etiam suo habitu, id est sua conversatione inventus est alicui volenti experiri, ut alius homo, quia comedit, bibit, sedit, etc. Vel ita: Habitus [Col. 0235A] in ea re dicitur, quae ut habeatur accedit vel accidit. Verumtamen hoc interest, quia quaedam eorum quae accidunt ut habitum faciant non mutantur, sed ipsa mutant in se integra et inconcussa manentia, sicut sapientia accidens homini, non ipsa mutatur, sed hominem mutat, quem de stulto sapientem facit. Quaedam vero sic accidunt ut mutent et mutentur, ut cibus qui amittens suam speciem in corpus vertitur, et exilitatem atque languorem in robur atque valentiam commutat. Tertium genus est cum ea quae accidunt nec mutant ea quibus accidunt, nec ab eis ipsa mutantur, sicut annulus in digito positus, quod genus rarissime invenitur. Quartum genus cum ea quae accidunt mutantur non a sua natura, sed quodammodo formantur, [Col. 0235B] et aliam speciem et formam accipiunt, ut est vestis quae dejecta atque deposita non habet eam formam quam sumit induta. Induta enim membris accipit formam quam non habet exuta. Quod genus congruit huic operationi. Deus enim Filius semetipsum exinanivit, non formam suam mutans, sed formam servi accipiens: neque conversus aut transmutatus in hominem, amissa incommutabili stabilitate, et in similitudinem 181 hominum factus est ipse susceptor verum hominem suscipiendo. [Haimo] Hic enim similitudo veritatem exprimit.

Et habitu inventus ut homo, id est habendo hominem, inventus est ut homo eis quibus in homine apparuit. Quod dicit ut homo, tale est, quale et illud, quasi Unigeniti a Patre. (Joan. I.) Veritatem enim [Col. 0235C] exprimit. Habitus autem iste non est ex primo genere. [Augustinus.] Non enim manens in se natura hominis, naturam Dei mutavit, nec ex secundo. Non enim mutavit homo Deum, et mutatus est ab illo, nec ex tertio. Non enim sic assumptus est homo, ut nec ipse mutaret Deum, nec ab ipso mutaretur; sed potius ex quarto. Sic enim assumptus est, ut commutaretur ineffabiliter et excellentius atque conjunctius, quam vestis cum ab homine induitur. Nomine ergo habitus satis significavit qualiter dixit, in similitudinem hominum factus, quia non transmigratione in hominem, sed habitu factus est, cum indutus est hominem, quem sibi uniens quodammodo atque conformans immortalitati aeternitatique consociaret. [Col. 0235D] ⁜ (19) Non ergo oportet intelligi Verbum mutatum esse susceptione hominis, sicut nec membra veste induta mutantur, quamvis susceptio illa ineffabiliter susceptum suscipienti copularet. Habitus ergo est suceptio hominis, quasi vestis quae non mutat, quod vestitur ad commendationem majoris humilitatis, et ait; et humiliavit semetipsum, tam altum, factus obediens Patri, non solum sustinendo convicia et opprobria, sed etiam usque ad mortem. ⁜ (20) Quanta humilitas! humiliavit se Christus usque ad incarnationem, usque ad mortalitatis humanae participationem, usque ad diaboli tentationem, usque ad populi irrisionem, usque ad sputa et vincula, et [Col. 0236A] alapas, flagella, usque ad mortem. Et si parum est hoc, aliquid de genere mortis addendum est. Mortem autem, non quamlibet, sed crucis, quae ignominiosior est. [Augustinus] Ecce habemus humilitatis exemplum, superbiae medicamentum. Quid ergo intumescis, homo? O pellis morticina, quid tenderis? O sanies fetida, quid inflaris? Princeps tuus humilis, et tu superbus? Caput est humile, et membrum superbum? Absit! Propter quod. Ostendit humilitatem Christi quae maxime in passione apparuit, nunc incipit de claritate ejus secundum hominem quae ab ejus resurrectione sumpsit exordium. Ut enim Christus resurrectione clarificaretur, prius humiliatus est passione; humilitas, claritatis est meritum; claritas, humilitatis est praemium; sed hoc totum [Col. 0236B] factum est in forma servi. In forma enim Dei semper fuit, et erit claritas. [Ambrosius] Quid ergo in quantum humilitas mereatur, ostendit hic ut magis hanc appeteremus calcata jactantia.

Propter quod, scilicet quia tam humiliter Christus passus est moriendo, et Deus Pater exaltavit illum, donando immortalitatem, impassibilitatem. Exaltavit ergo secundum humanam naturam, quae gloriosior facta est in resurrectione, in quo et natura divina [Col. 0236C] potest dici exaltata secundum ostensionem, quia coepit sciri quod erat. Sicut in assumptione infirmitatis dicitur exinanita, quia non apparuit quod erat. [Augustinus] Et donavit, per gratiam illi, homini Christo nomen quod est super omne nomen, id est honorificentiam, scilicet quod vocatur Deus. Hoc et ante resurrectionem habuit, sed post resurrectionem quod erat, in evidenti positum est ut scirent homines et daemones; et tunc res dicitur fieri quando innotescit. Quod ergo a conceptione acceperat, dicitur ei donatum post resurrectionem propter manifestationem. Sed quaeritur cui donaverit, utrum homini, an Deo. Homini donavit nomen quod est super omne nomen, non Deo, [Col. 0236D] neque enim cum in forma Dei esset, non excelsus erat; aut non ei genua flectebant, coelestia, terrena et inferna. Sed cum dicitur propter quod illum exaltavit, satis apparet propter quid exaltaverit, id est propter obedientiam usque ad mortem crucis. In qua ergo forma Christus crucifixus est, ipsa exaltata est; ipsi donatum est nomen quod est super omne nomen, ut cum ipsa forma servi, nominetur unigenitus Dei Filius. Hoc ergo illi datum est ut homini secundum quem factus est Filius obediens usque ad mortem, quod jam habebat idem ipse Dei Filius, Deus de Deo natus aequalis Patri. Nunquid enim antequam resurgeret, imo etiam antequam [Col. 0237A] homo fieret, non erat altus Dei filius, Dei Verbum, Deus apud Deum? [Augustinus] Donavit ergo secundum hominem Christo, secundum carnem mortuo, resurgenti, ascendenti: Ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, id est ut imperio ejus subjici fateantur Angeli et homines et daemones. Sedet enim Christus ad dexteram Patris post resurrectionem et ascensionem. Factum est hoc jam, nec videmus, sed credimus et legimus. Unde et eo ipso quo erat filius David Christus, factus est Dominus David. Illud enim quod natum est ex David, ita honoratum est ut esset Dominus David. Ergo in carne quam accepit in qua mortuus est, in qua et ascendit, et sedet ad dexteram Patris; in eadem ipsa sic honorata, sic clarificata, [Col. 0237B] et in coelestem habitum mutata; et Filius est David, et Dominus David, qui est Dominus coelestium, terrestrium et infernorum. [Ambrosius]

Vel ita quibusdam videtur, homini datum est nomen quod est super omne nomen, quod nullo genere, nulla ratione convenit. Hoc est enim donum Patris, scilicet esse Filium; et nomen ejus super omne nomen, hoc est esse Deum, quod non per solam appellationem, sed per naturam est super omne nomen: Hoc nomen non est datum homini. Si enim secundum quod homo erat hoc accepit, tunc ipse Dei Filius Deus sibi dedit hoc nomen. Quare ergo Pater dicitur dedisse quod divinitas Filii poterat homini praestare? Sed forte dicetur quia a Deo Patre sunt omnia, ideo ipse dicitur dedisse. Si ergo a Patre [Col. 0237C] omnia, quare non dicatur cuncta Filio suo per generationem dedisse, cum sibi aequalem genuit? Item donatum illi significat qui se exinanivit, qui formam servi accepit. Sed nunquid poterat se exinanisse homo res infirma? [Augustinus] Nunquid in forma Dei erat ante incarnationem? Quod si non erat, non accepit formam servi, nec se exinanivit; quia qui erat in forma Dei, se exinanivit formam servi accipiens. Ergo homini non est donatum nomen Dei, sed ei qui aequalis est Patri qui se exinanivit, cujus sunt omnia a Patre. Illi donavit Deus Pater nomen quod est super omne nomen, id est esse Deum per naturam, quando ab eo plenus Deus natus est. Quomodo ergo dicit Apostolus, propter quod exaltavit et donavit [Col. 0237D] illi nomen, quia post crucem manifestatur quid a Patre cum generaretur accepit. Cum autem a creatura coepit sciri illius majestas, illius divinitas post crucem, passionem, et resurrectionem revelata est hominibus. Ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum. Hic aperit cui datum sit nomen Dei. Cui omnis creatura flectit genua, id est Deo. Sed forte dicitur quod homo adoptione Deus esset, et sic Christus ex parte verus Deus, et ex parte adoptivus erit. Adoptivo autem Deo non flectit genua creatura, sed Deo vero causa creaturae. Constat autem Christum verum Deum esse, cui flectitur genu, non adoptivum. Tandem [Col. 0238A] in fine; omnis lingua bonorum et malorum confiteatur sponte vel invite, quia Dominus noster Jesus Christus in gloria Dei Patris, id est aequalis Patri, quod hic quidam negant. Quomodo potest fieri ut homo sit in gloria Dei Patris, etiam si adoptivus Deus sit, homo in gloria Dei Patris non potest esse: Nam hoc ei competit qui natus est de Deo, quia in gloria Dei Patris esse, est nihil differre ab eo, ut una gloria sit Patris et Filii per naturam, per communem substantiam et virtutem. Cave qualiter intelligas virorum illustrium, Ambrosii et Augustini verba praemissa, ne sibi contraire putentur. Scito ergo quia est donatio naturalis et est donatio gratuita. Naturali donatione dedit Pater nomen quod est super omne nomen Deo filio non homini, id est Christo, [Col. 0238B] secundum quod Deus, non secundum quod homo; nec fuit aliud dare, quam sibi aequalem generare. Gratuita vero donatione dedit homini Christo, non Deo; quia Christus non in quantum Deus, sed in quantum homo per gratiam accepit nomen Dei, nec per gratiam adoptionis, sed per gratiam unionis, ut non sit adoptivus Deus, sed verus Deus cui flectitur omne genu.

Itaque, etc. [Haimo.] Quasi dicat: Quia Christus humilis, ita per obedientiam exaltatus est. Itaque, fratres mei, in fide et dilectione, sicut semper obedistis Domino et mihi, ita nunc obedite, non in praesentia mea tantum servientes, sed multo magis nunc in absentia mea, quia minus subvenio vobis, et operamini, id est operibus mereamini, et praeparate vestram salutem, id [Col. 0238D] est vitam 182 aeternam. Et hoc cum metu animi et tremore corporis, id est magno et manifesto timore, non praesumptione. Vel cum metu, id est cum humilitate non superbe, quia qui timet semper humilis est ne cadat, et tremore manifesto. Deus enim. Quasi dicat: Ideo timendum est, quia non vos sed Deus operatur. Et hoc, Deus enim est qui operatur in vobis, et velle bonum, et perficere bonum quod vultis. Et hoc pro bona voluntate sua, non pro meritis nostris. ⁜ (21) Nos ergo volumus, sed Deus operatur in nobis et velle; nos operamur, sed Deus in nobis operatur et operari: hoc nos expedit et credere et dicere, quia pium est et verum, ut sit humilis [Col. 0239A] confessio, et totum detur Deo. ⁜ (22) Per proprium enim arbitrium nisi Dei gratia adjuvetur, nec ipsa bona voluntas in homine esse potest. Omnia autem. Adjungit hic patientiam humilitati. Quasi dicat: Non solum cum metu operamini, sed etiam omnia facite sine murmuratione, id est non negligenter et indevote; et sine haesitationibus, ut non haesitetis pati pro Christo, sed prompti sitis. Ita omnia facite ut sitis sine querela, quantum ad proximum, ut scilicet proximus de vobis non possit conqueri; et quantum ad vos, sitis simplices, non duplices ut qui duobus dominis servire volunt. Contra quod dictum est: Non potestis Deo servire et mammonae (Matth. VI) . Simplices, dico, sicut filii Dei. [Haimo] Sicut Deus simplex est, ita et filii ejus puro ac simplici [Col. 0239B] animo debent incedere; et etiam quantum ad exteros estote sine reprehensione, ut non sit in vobis quod pateat reprehensioni. Et hoc ideo hortor, quia estis in medio pravae nationis, per opera, et perversae per diversas sectas, id est malorum, qui rectum ordinem depravant et pervertunt: qui dicuntur natio, quia non sunt renati ex aqua et Spiritu sancto. Inter quas lucetis, id est lucere debetis doctrina et vita, id est ad hoc estis constituti ut luceatis. Et ideo decet vos esse sine reprehensione. Lucetis, dico. Sicut luminaria fixa in coelo lucent in mundo, sic et vos sol mundi estis quos illuminat lux vera. Et hoc ideo quia estis continentes verbum vitae, id est quia estis vasa Evangelii, sicut illa dicuntur continere rationem vitae animalis. Luminaribus [Col. 0239C] bene sanctos comparat. Sicut enim stellas coeli non exstinguit nox, sic mentes fidelium adhaerentes coelo sacrae Scripturae non obscurat mundana iniquitas, ⁜ (23) Et sicut illa quidquid agatur in terra etiam si quid mentiantur de ipsis, suos tamen in coelo cursus non obliquant nec tardant: ita sancti, quorum conversatio in coelis est (Philipp. III) , propter mala mundi quae despiciunt; vel falsa quae confingantur in ipsos, lucem verbi et vitae exemplum nullo modo interpolant. Ita facite ut dixi, quod utique erit ad gloriam meam, nedum vestram futuram, in die Christi, id est quando videbitur Christus. Et vere gloriam habeo, quia non in vanum, id est sine fructu, cucurri, in facile conversis; neque [Col. 0239D] in vanum laboravi, in difficile conversis. Et non solum tunc habebo gloriam, sed etiam modo gaudebo intus, in mente, quia certa me manet merces; et congratulor, id est gratias ago vobis omnibus, etiam si immolor super sacrificium et obsequium fidei vestrae. Quasi dicat: Jam obtuli Deo fidem et opera vestra, sed etiam si ipse pro vobis offeror, gaudeo, ita et vos, si pro me immolamini gaudete. Et hoc est quod subdit: Propter idipsum autem et vos gaudete et congratulamini, id est gratias agite mihi, sicut ego vobis, si immolor pro vobis.

Spero autem. Quasi dicat: Non solum litteris hoc moneo, sed etiam spero in Domino Jesu, id est per misericordiam Domini Jesu Timotheum me mittere ad vos. Et hoc cito, adeo necessarium est ut veniat. Et adeo attentus est erga vos. Mittere, dico, ut et ego bono animo sim, his cognitis quae circa vos [Col. 0240C] sunt, sicut vos eritis bono animo cognitis his quae circa me sunt. Ideo illum et non alium volo mittere. Etenim, id est quia neminem habeo nunc tam unanimem, id est qui ita concordet meae voluntati in hoc negotio, qui, ita sincera affectione pro vobis sollicitus sit. Hoc enim tempore multi cum Apostolo mercenarii erant; filii vero vel pastores nulli, nisi Timotheus. Et vere. Omnes enim quaerunt in vobis quae sua sunt, non quae sunt Jesu Christi. [Ambrosius] Negligentes enim erant de disciplina et conversatione fratrum. Non enim devoto animo praedicabant, sed propter propria lucra. Hi sunt mercenarii qui sunt tolerandi, quia eadem habent in ore quae et pastores, qui utique sunt diligendi. Fures [Col. 0240D] vero et latrones qui occidunt, sunt cavendi. Experimentum autem. Quasi dicat: Hunc mittam ad vos, vos autem cognoscite in vita et doctrina, experimentum ejus, id est ipsum quem nos experti sumus et bonum cognovimus, quoniam, ipse obediens mihi sicut filius patri mecum servivit Deo in Evangelio, in quo potui experiri eum. Et quia expertus sum, hunc igitur spero me mittere ad vos, mox ut videro quem exitum sint habitura quae circa me sunt. Confido autem in Domino, quoniam et ipse cito veniam ad vos. [Haimo] Haec manifesta sunt, aperta perstringamus ut in obscuris immoremur. Interim autem existimavi necessarium fore mittere ad vos [Col. 0241A] Epaphroditum fratrem meum in fide, et cooperatorem in praedicatione, et commilitonem in adversis, vestrum autem apostolum, id est doctorem, et ministrum necessitatis meae, qui mihi necessaria ministravit, et ideo mittere volui. Sunt etiam aliae causae, scilicet quoniam quidem desiderabat vos omnes videre, et maestus erat, non de se, sed de vobis pro eo dolentibus. Et hoc est quod subdit: Propterea quod audieratis eum infirmatum, id est verberatum ministratione, unde dolebatis. Nam, etc. Quasi quis diceret: Cur moestus erat quia audierant illum infirmatum, scilicet cum possent decipi? Respondetur. Quia non solum fama, sed etiam in ipsa re infirmatus est, et ita confirmaretur auditus eorum magis ac magis, et dolor augeretur, nisi cito ad eos veniret. [Col. 0241B] Et hoc est quod subdit: Nam et infirmatus est, non utique ex verberatione, sed ex aegritudine. Et hoc usque ad mortem, id est ad mortis periculum. Sed Deus misertus est ejus, sanando eum, non solum autem ejus, verumetiam et mei vel nostri, quibus eum servavit. [Ambrosius] In hoc misertus est mei ne haberem tristitiam de morte super tristitiam de infirmitate, quae nocebat vobis. Et quia Deus misertus est ejus et nostri, ergo festinantius quam esset propositum misi illum ad vos, ut viso illo iterum gaudeatis, pro cujus absentia tristari vos novi, et ego sine tristitia sim, quam habebam de vobis tristibus. Et quia misi eum, itaque excipite illum cum gratia, ut per bona opera ostendatis vos gaudere de eo. Gaudio, dico, quod fit in Domino, id [Col. 0241C] est quod sit spirituale, et, quia ejusmodi est, cum omni honore habetote. Absoluta sunt haec, nec egent interpretatione. Et debetis, quoniam propter opus Christi, id est ut faceret opus quod Christus docuit et fecit qui venit ministrare et non ministrari, accessit usque ad mortem, id est periculo mortis; non coactus, sed ex voluntaria deliberatione, tradens animam, id est vitam suam ut impleret id quod ex vobis deerat erga meum officium. Rem quippe dedistis, sed qui mihi ferret de vobis, non erat.

De caetero. Hucusque contra tribulationes maxime [Col. 0242A] exhortatus est eos, de caetero contra pseudoapostolos monet ne legalia ab eis recipiant, sed fidem Christi solam sufficere credant. Et incipit hic agere de sinceritate fidei quasi de tolerantia et quibusdam aliis. Hucusque monui. 183 De caetero, id est deinceps, o fratres mei, in fide, dico, gaudete in Domino, id est gaudium omnis boni habeatis in Domino, non in carnalibus observantiis. Hoc quidem praesens dixi vobis, sed eadem scribere vobis, quae praesens dixi, scilicet ut in Domino tantum gaudeatis, mihi absenti quidem non est pigrum, vobis autem necessarium est, contra instantes pseudo. Ideo dicit necessarium scribere quae praesens dixerat, quia scriptura diutius manet quam prolatio. ⁜ (24) Videte, et ut in Domino gaudeatis, videte, id est [Col. 0242B] cognocite illos esse canes, non ratione, sed consuetudine contra insolitam veritatem latrantes. ⁜ (25) Haec est enim canum natura ut cum quibus habent consuetudinem, sive boni, sive mali sint, non ad eos latrent; insolitorum autem personis visis etiam innocentibus irritentur. Bene ergo comparat canibus, quia sicut canes magis sequuntur consuetudinem quam rationem, ita pseudoapostoli consuetudinem legis tenent, et contra veritatem irrationabiliter latrant et mordent. Et videte, id est cognoscite illos esse malos operarios. Mali operarii sunt qui zizania errorum superserunt generoso semini Evangelii, quibus frumenta enecant. Videte, id est cognoscite illos esse, non dico circumcisionem, sed concisionem, concisi sunt, quia a Christo caesi [Col. 0242C] sunt: et alios caedunt, id est separant. Nos enim. Quasi dicat: Bene hos nomino concisionem et non circumcisionem, nos enim, fideles tantum sumus, vere circumcisio. Credentes enim circumcidunt cor suum, ut amputata erroris nebula aspiciant et cognoscant Deum creaturae. Nos, inquam, qui, scilicet ea servitute quae graece Latria dicitur, servimus Deo, et hoc non in carne, sed spiritu, id est ratione ab omnibus expedita, quia spiritus regit, caro domatur. Carne enim servit Deo, qui de rebus carnalibus sperat placere Deo. [Augustinus] Cum vero caro ipsa ad bona opera spiritui subditur, spiritu servimus Deo qui carnem domamus ut spiritus obtemperet Deo. Spiritus enim regit, caro regitur; [Col. 0242D] nec spiritus bene regit, si non regatur. In nonnulis codicibus invenimus scriptum ita, qui Spiritui Deo servimus. Per hoc notat Spiritum sanctum esse cui latria exhibetur, scilicet servitus soli Creatori exhibenda. Alia est servitus qua per charitatem jubemur servire invicem, quae Graece dicitur dulia. ⁜ (26) In pluribus etiam codicibus Latinis, in Graecis vero omnibus vel pene omnibus, reperitur ita scriptum, qui spiritui Dei servimus. Attende etiam cum non dixerit, nos habemus circumcisionem, sed nos sumus circumcisio, sic accipi. Hoc voluit significare Apostolus: Nos sumus justitia; circumcisio enim justitia est. Magis autem commendat quod [Col. 0243A] dicit, dicendo nos esse circumcisionem, id est justitiam, quam dicendo nos esse circumcisos, id est justos: sic tamen ut cum justitiam dicit esse, justos esse intelligamus.

[Haimo.] Et gloriamur in Christo Jesu, maxime, quia nostra gloria tantum Christus est. Et nos sumus habentes fiduciam, id est spem salutis, in carne, id est in carnali circumcisione, vel in genere. ⁜ (27) Respexit quosdam in carne fidentes. Ipsi erant qui de circumcisione carnis et aliis carnalibus observantiis, nec non etiam de genere gloriabantur. Et ne videatur Apostolus non posse fidere in carne et contemnere quod non habet, subdit: Quanquam ego habeam, id est habere possim confidentiam in carne, si qua esset. Et vere possim, quia plus aliis, et hoc [Col. 0243B] est quod subdit: Si quis alius a me qui vos decipit, videtur confidere in carne, quasi inde justus sit, ego magis videor, debere confidere quam illi pseudo, quia ego sum circumcisus octava die, a nativitate mea. Quasi dicat: Non major circumcisus sum, sed habeo circumcisionem octava die, ut lex Moysi praecipit hominem, scilicet octava die circumcidi cultello petrino. Innuens quod post tempus, VII dierum in octavo, id est in aeterno die a Christo petra perfecte circumcidemur ab omni corruptione poenae et culpae. Et sum ex genere Israel, id est non proselytus, non advena ad populum Dei, sed a parentibus natus Judaeis; et sum non de minori tribu, sed de tribu Benjamin, quae non fuit de concubinis, quae tribus adhaesit non recedens a templo quando [Col. 0243C] facta est separatio in servo Salomonis. Tunc enim tribus Juda quae erat regia, et tribus Benjamin, et tribus Levi quae erat sacerdotalis remanserunt simul non recedentes a Jerusalem et a templo; et ego natus ex hebraeis parentibus sum Hebraeus. Quasi dicat: Non deviavi a gente mea. Nota quod Hebraei dicuntur pro Abrahaei mutata littera ab Abraham, unde origo trahitur, non ab Heber. Hoc autem Augustinus retractat ita, dicens: Quod dixi ex Abraham coepisse gentem eorum, est quidem et hoc credibile, ut Hebraei velut Abrahaei dicti esse videantur. Sed ex illo verius intelligantur appellari qui vocabatur Heber, tanquam Hebraei. Et sum secundum legem; in qua egregius fui. Pharisaeus, id [Col. 0243D] est non contemptibili plebi admistus, sed nobilitate ab aliis segregatus atque primarius. Primarii enim quidam, et quasi ad nobilitatem Judaicam segregati erant, non contemptibili plebi misti, qui dicebantur Pharisaei. Nam dicitur hoc verbum quasi segregationem interpretari: qui sicut Latine egregius dicitur, quasi a grege separatus. Et fui secundum aemulationem, id est dilectionem legis, persequens Ecclesiam Dei. Quidquid enim erat quod legi meae adversarium videretur impatienter ferebam, acriter insequebar. Haec apud Judaeos erat nobilitas, sed apud Christum quaeritur humilitas. Ideo ibi iste Saulus dicebatur, a Saule cujus erat procera statura hic autem [Col. 0244A] Paulus, id est modicus dicitur. Et secundum justitiam, non veram, sed quae in lege est, quae manus comprimit, non animum, quae timore, non amore servire facit. Conversatus sum sine querela, id est sine clamore de me facto. [Augustinus] Nota quod dicit se secundum justitiam legis conversatum: idem tamen alibi ait: In quibus et nos ambulavimus aliquando in desideriis carnis, facientes voluntatem carnis, et eramus natura filii irae (Ephes. II) . Talis justus erat secundum legem. Malum erat talem justitiam sectari, quia quod in eo fuit sine querela; hoc de illo magnam faciebat querelam.

Sed quae mihi, etc. Haec omnia praedicta habui, sed quae mihi fuerunt, ante Christum, lucra ut signa veritatis, haec sum arbitratus, si post veritatem sequerer, [Col. 0244C] esse detrimenta, scilicet quidquid boni est deterentia. [Ambrosius] Et hoc propter Christum, scilicet ne adventum Christi ostenderem, vel nondum factum esse, vel superfluum. Inania enim erant haec omnia et impedimenta ne accederetur ad gratiam. Verumtamen. Quasi dicat: Non solum propter Christum habendum, ita arbitratus sum, verumtamen, id est sed etiam si ipsum non possem assequi, aestimo omnia detrimentum esse, propter hoc solum, scilicet propter scientiam Domini nostri Jesu Christi, id est quam de Christo habemus, eminentem, caeteris scientiis, vel quae eminet in eo plusquam in aliis. Vel ad eumdem sensum potest haec littera jungi, cum priori versu. Quasi dicat: haec omnia praedicta legis habeo, verumtamen, id est sed tamen non partim, [Col. 0244D] sed omnia existimo esse detrimenta, et hoc, propter eminentem scientiam, id est Christi Domini. Hoc non mutatur. Propter quem, Christum, honorandum, id est propter Jesu Christi dilectionem et honorem, non solum aestimo ea detrimenta, sed etiam feci, docendo et spiritualiter vivendo, ut aliis appareret omnia esse detrimentum: et quod plus est, arbitror illa legalia non tantum esse detrimenta bonorum, sed etiam ut stercora, quia inquinant jam observantem. Et hoc ideo ut in futuro Christum lucrifacerem, id est Christum habeam praemium; Et hic inveniar, rationabiliter attendenti membrum in illo capite, id est sim membrum illius ei charitate [Col. 0245A] copulatus: quod aliter nequit fieri, nisi illa existiment ut stercora. Quomodo autem potest in illo esse ut membrum, subdit, inveniar, dico, non habens meam justitiam, quae ex lege est. Illa est justitia qua quis poenas timet, non amat justitiam. Quisquis enim timuerit, et suis viribus legem implere putaverit, et fecerit quod jubet lex non amando justitiam, sed timendo poenam, fit quidem secundum justitiam quae ex lege est justus. De qua justitia alibi dicitur: Suam volentes justitiam constituere, justitiae Dei, id est gratiae, non sunt subjecti (Rom. VIII) . Sed si ex lege justitia est, quomodo est tua? Nunquid tu tibi imposuisti legem? [Haimo.] Deus legem dedit et imposuit, Deus te legi suae obtemperare praecepit. [Augustinus] Sed et tua est, quia [Col. 0245B] de lege praesumis tua voluntate te legem posse implere, existimans quia illa legalia manibus operaris. Non habens meam, dico, sed illam justitiam quae est ex fide Christi, quae impetrat a Deo, quae tollit timorem et dat amorem, quam Deus solus operatur in nobis. Melius est enim justum esse quam hominem esse. Si ergo hominem te fecit Deus, et justum te facit quod melius est; non tu te, sed sine te fecit te: non enim adhibuisti aliquem sensum ut te faceret. Qui ergo fecit te sine te, non te justificat sine te. Fecit te nescientem, volentem justificat; et cum justitia vera sit ex fide, quid ergo opus est lege? Omnino tollenda est secundum verbum legalium figuratum. Quae justitia ex fide est ex Deo, non est ex nobis. Et si fides nostra sit et justitia, haec [Col. 0245C] scilicet ens in fide. Sicut enim ex fide nata est, 184 ita existere non habet nisi in fide.

Deinde subdit commendationem fidei per multa quae facit. Facit enim et in alia vita cognoscere Deum perfecte qui hic fide creditur, et habere resurrectionem, quae nostra resurrectio est virtus et efficacia resurrectionis Christi, et in hac vita habere societatem Christi in patiendo; nisi enim per fidem nemo tanta pateretur. Et configurationem mortis ejus, ut, scilicet moriatur pro Christo, si opus fuerit, sicut ipse pro nobis. Et hoc est quod ait, fide, dico, valente ad cognoscendum illum perfecte in futuro. Hoc videtur dicere de fide non habente tempus operandi, quae tantum ad hoc valet. Et valente ad virtutem [Col. 0245D] resurrectionis ejus, id est ad veram resurrectionis efficientiam, quae est virtus et effectus resurrectionis Christi. Et in hac vita valet ad societatem passionum ejus, id est ad hoc ut socii simus Christi in patiendo. Quae societas est ex charitate, hoc dicit de fide habente tempus operandi. Inveniar dico in illo, ego dico configuratus morti ejus, ut scilicet moriar pro illo, si opus sit, imitator mortis ejus et passionis. Vel ita, in fide ad cognoscendum. Quasi dicat: Qui in lege putat se justificari, non agnoscit Christum, sed ego volo justificari in justitia quae ex fide est, quae ex Deo est, quae est in fide. Ad quid? Ad cognoscendum illum, id est ut ego agnoscam [Col. 0246A] illum, scilicet cur natus, cur passus. Et ad cognoscendum virtutem resurrectionis ejus, id est ut agnoscam quae est virtus resurrectionis suae, scilicet justificatio credentium. Ex illius enim resurrectione justificamur, tanquam enim a petra circumcidamur. Resurrexit enim Christus, propter justificationem nostram, id est ut justos nos faciat. Et agnoscam socios passionis ejus, id est fructum qui venit ex societate passionum ejus. Illam ergo bene noscit, qui per eam ad coeli gaudia pervenire credit. Ego dico, configuratus morti ejus. Hoc non mutatur. Si quomodo. Quasi dicat: quaero justificari ex fide, et configurari morti ejus Christi. Ego, dico, tentans, si quomodo, hoc ideo dicit, quia difficile est, occurram Deo, retribuens ei quod mihi retribuit, scilicet [Col. 0246B] calicem passionis. Unde propheta: Quid retribuam Domino pro omnibus, etc. (Psal. CXV) . Ego, dico, pro hoc venturus ad resurrectionem, veram et gloriosam. Vel tentans, si quomodo, etc. In aera Christo, in judicio quod tantum sanctorum est prius veniens ad resurrectionem veram, quae est, non inter mortuos, sed longe ex mortuis. Qui autem licet omnes resurgant in die judicii, soli tamen justi gloriose mutabuntur, et occurrent Domino in aera deportati ab angelis. Impii vero manebunt in terra, quousque percipiant terribilem sententiam judicis. Et ne videatur superfluum Apostolum tot pati, cum fidem et alia bona habeat, subdit: Non quod, quasi dicat: Merito jam pro illa gloria tantum laboro, [Col. 0246C] quia non dico quod jam acceperim aliquid gloriae, quia si aliquid gloriae accepi, nihil est ad comparationem futurae, aut si quid jam accepi de cognitione Christi, non dico quod in illa jam perfectus sim, et si ita est de me, quid de aliis? Hoc dicit de se, ne illi quos in hac Epistola laudat, et in quorum fide et devotione se gaudere testatur, ut homines inflatione extollantur; sed laborent addere ut ipse facit, qui tantus est. Si enim ipse qui tanta praeditus est dignitate adhuc deesse sibi ad perfectionem confitetur, quanto magis hi elaborandum esse sibi intelligere debent, ut justificationum merita et perfectionis metam adipiscantur. Nemo ergo fidelium, etsi profecerit, dicat: Sufficit mihi. ⁜ (28) Qui enim hoc dixit, haesit in via ante finem, quem currens intuebatur [Col. 0246D] Apostolus, et de sua imperfectione confitebatur, aliud in se intuens, aliud alibi quaerens. Per fidem enim ambulat, non per speciem. Vel ita quasi dicat: Ideo tento, si quomodo occurram ad resurrectionem, quia non est verum quod acceperim jam virtutem resurrectionis, aut quod jam perfectus sim, in cognitione Dei.

Sequor autem. Quasi dicat: Non accepi, nec perfectus sum, sed sequor, non passibus corporis, sed mentis affectibus et vitae moribus, ut possim esse perfectus justitiae possessor, qui, recto itinere de die in diem spirituali renovatione proficiens, jam perfectus sum factus ejusdem justitiae viator; perfectus enim erat viator, sed nondum ipsius itineris perfectione perventor. Ideo ait: sequor, proficiendo, tentans si quomodo comprehendam, id est si aliquo modo potero perfecte cognoscere Christum qui est summa beatitudo. Ecce quanta est fides quae tam grande petit. Comprehendam, dico, in eo modo cognitionis in quo deprehensus sum a Christo Jesu, ut scilicet videam eum sicut est, sicut ipse me videt [Col. 0247B] sicut sum. [Ambrosius] Vel ita: Comprehendam, dico, non merito meo, sed in eo in quo comprehensus sum a Domino, id est per misericordiam Dei per quam a praescientia Dei requisitus inventus sum. Vel ita. Quasi dicat: Comprehendam, dico, in eo modo videndi, in quo, etiam nunc comprehensus sum a Domino Jesu, ut scilicet videam eum in ea claritate in qua mihi apparuit in via, quando me comprehendit. Fratres, etc. Illud quod dixerat, evidentius aperit. Et quid illud sit quod nondum comprehendit, sed sequitur ut comprehendat, determinat. Et quasi mirantibus illis quid dicat, cum ait, non accepi, nondum perfectus sum, ait, fratres. Quasi dicat: Recte dico, sequor ut comprehendam, [Col. 0247C] quia ego, qui melius novi quam vos, vel alii, non arbitror me comprehendisse, quidquid alii putent de me. [Augustinus] Ego non arbitror de me comprehendisse, unum, scilicet multa quidem habeo, unum autem nondum habeo, hoc unum. Una etiam dicitur in Psalmo: Unam petii a Domino (Psal. XXVI) . Et quasi diceretur: Quid ergo agis, Apostole? nondum apprehendisti? nondum perfectus es? Quid ergo agis? Quid mihi imitandum proponis? inquit. Quae quidem retro sunt. Vel ita, non arbitror me comprehendisse. Hic distingue, non comprehendi. Unum autem de me vobis assero, quod ego obliviscens ea quidem quae retro sunt, ad ea vero quae priora sunt me extendens, et persequor, etc. Vel ita, ab illo loco; fratres. Quasi dicat: Non comprehendi. Et vere, [Col. 0247D] quia, o fratres, nec arbitror me comprehendisse, sed persequor, non utique tria vel duo, sed unum, summum bonum: quod vere est unum, in quo sunt omnia bona. Hoc est illud unum de quo Philippus ait, Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis (Joan. XIV) .

Persequor, dico, qualiter? hoc modo, obliviscens quidem, id est dans oblivioni, quae retro sunt, id est terrena quae reliqui, ad ea vero quae sunt priora, id est ad coelestia quae terrenis priora sunt, extendens me, tota intentione et desiderio nondum habitae rei. Extendebat enim se ad coelestia secundum intentionem, non secundum perventionem, non secundum apprehensionem. Sic et nos non relabamur [Col. 0248A] unde jam transilivimus, nec remaneamus in illis in quae jam venimus; curramus, intendamus. In via enim sumus, non respiciamus retro; sed in anteriora extendamus intentione et desiderio. ⁜ (29) Vita enim Christiani boni, secundum desiderium est. Quod autem desideras, nondum vides; sed desiderando capax efficiaris, ut cum venerit quod desideras, implearis. Sicut enim si velles implere aliquem sinum, et nosti quam magnum est quod dabitur, extendes sinum vel sacci, vel utris, vel alicujus rei, et extendendo facis capaciorem: sic Deus differendo rem, extendit desiderium; desiderando, extendit animum; extendendo, facit capacem. Desideremus ergo quia implendi sumus. Haec est vita nostra ut desiderando exerceamur: tantum autem [Col. 0248B] nos exercet desiderium sanctum, quantum desideria nostra amputabimus ab amore saeculi. ⁜ (30) Ideo dicit, obliviscens quae retro sunt, id est cuncta temporalia, et extendens meipsum ad ea quae sunt priora, appetens aeterna. Extensio enim illa est appetitio terrenorum. [Ambrosius] Vel ita, obliviscens quae retro sunt, id est merita jam praeterita priora, scilicet acta, non quia mala sint, sed quia parva ad meritum collocandum, sed ad potiora extensus est, ut semper proficiat in melius. [Augustinus] Unde subdit: Ad ea vero quae sunt priora meipsum extendens, id est priora mala; ad ea vero quae sunt priora meipsum extendens, id est ad promissa bona. Praeterita enim mala post tergum oportet ponere, [Col. 0248C] ut in ea quae nobis promittuntur intendamus. Ergo nec ex praeterita vita, nec ex praesenti delectari debemus: revocandus est animus a recordandis cum quadam delectatione praeteritis malis, et cum quadam concupiscentia fruendi ne redeamus corde in Aegyptum. Vitam igitur praeteritam malam obliviscere, si te delectavit aliquando vanitas, non modo te delectet. Persequor, dico, eo usque donec veniam ad destinatum praemium, scilicet ad bravium, id est ad praemium quod est mihi destinatum et promissum a Deo, vel ad quod proposui me currere. Bravium, dico, supernae vocationis Dei, in Christo Jesu, id est aeternae vitae, ad quam in supernis dandam vocat me Deus per Filium suum Jesum Christum et ideo digna est res et certa.

Quicunque ergo. Quasi dicat: Et quia ego ita curro, et ita de me sentio, scilicet quod adhuc perfectus sum; ergo, et vos Philippenses, hoc sentite, sed se eis enumerat, dicens: Quicunque ergo sumus perfecti, ⁜ (31) cursores vel viatores comparatione aliorum, hoc sentiamus. Quasi dicat: Non loquor imperfectis, quibus non valeo loqui sapientiam, qui adhuc lacte potantur, non solido cibo pascuntur; [Col. 0249A] 185 sed illis dico, qui jam dicuntur esse perfecti; qui manducant solidum cibum, quia intelligunt aequalitatem Verbi cum Patre: sed non sic vident adhuc, quomodo videndum est facie ad faciem. Certa enim fides utcunque inchoat cognitionem. Cognitio enim perfecta non perficitur, nisi post hanc vitam, cum videbimus facie ad faciem. Hoc ergo sapiamus ut noverimus tutiorem esse affectum vera quaerendi, quam incognita pro cognitis praesumendi. ⁜ (32) Sic ergo quaeramus tanquam inventuri, et sic inveniamus tanquam quaesituri. De credendis, nulla infidelitate dubitemus; de intelligendis, nulla temeritate affirmemus. In illis auctoritas tenenda est, in his veritas exsquirenda. Et sciendum quod justitia qua justus ea fide vivit, nunc vera justitia [Col. 0249B] est. ⁜ (33) Quae licet non immerito in aliquibus justis pro hujus vitae capacitate perfecta dicatur, tamen est parva ad illam magnam quam ceperit aequalitas angelorum. Quam qui nondum habebat, et propter illam quae jam inerat, perfectum; et propter istam quae adhuc deerat, imperfectum se esse dicebat; minor ista justitia facit meritum, major illa, praemium. Ideo qui istam non sequitur, illam non assequitur. ⁜ (34) Unde ait: Quicunque perfecti sumus, id est perfecti currimus. Hoc sentite, quod nondum perfecti sumus ut illic perficiamur, quo perfecte adhuc currimus, ut, cum venerit quod perfectum est, destruatur quod ex parte est (I Cor., XIII) , id est jam non ex parte sit, sed ex toto, quia fidei et spei res ipsa quae videatur succedet. Charitas vero quae [Col. 0249C] in his tribus major est non auferetur, sed augebitur et implebitur. In qua plenitudine, illum praeceptum charitatis implebitur: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, etc. (Matth., XXII) . Nam cum est adhuc aliquid carnalis concupiscentiae, non omnino ex tota anima diligitur Deus. Caro autem non dicitur concupiscere, nisi quia carnaliter anima concupiscit. Tunc vero erit intus sine omni peccato, quia nulla lex erit in membris repugnans legi mentis. Tunc prorsus toto corde, tota anima, tota mente diliget Deum, quod est summum praeceptum. Cur ergo non praecipitur homini ista perfectio, quamvis eam in hac vita nemo habeat? Non enim recte curritur, si quo currendum est nesciatur. [Col. 0249D] Quomodo autem sciretur, si nullis praeceptis ostenderetur?

Et si quid. Quasi dicat: Ita sentite sicut dixi; et si hoc feceritis, hoc vobis dabit Deus. Quod si quid modo aliter sapitis quam sapiendum sit, in futuro, quia modo per speculum videtis. Et hoc revelabit vobis Deus, quia clare faciet cognoscere, et se et alia omnia quae obscure modo videtis. Vel ita, quasi dicat, ita sentite ut dixi, et si quid aliter sapitis, id est imperfecte de Deo et aliis. Et hoc, quod modo aliter sapitis, et de Deo, et de omnibus, id est etiam hanc imperfectam cognitionem vobis Deus, per Spiritum sanctum revelavit. Vel ita, quasi dicat: Ita [Col. 0250A] sentite, ut dixi, et si quid aliter sapitis quam sapiendum sit, ut parvuli sensu, id est si perfectam cognitionem de Christo vos habere putatis, si subrepit vobis quod aliquid magni sitis: et hoc idem male vos sapere per misericordiam suam vobis revelabit Deus, similiter et de aliis erroribus. ⁜ (35) Probata vita vos liberabit, non statim aeternum bravium dabit. Hoc, inquam, faciet, si humiliter sapietis, et de vobis senseritis, qui enim in pace Catholica manet. Et si quid aliter sapitis quam oportet, Deus humili revelabit. Si autem illud superbus defendit et pertinaciter astruit contra pacem Ecclesiae, Deus abjicit, quia superbis resistit Deus, humilibus dat gratiam (I Petr. V) . Verumtamen, modo. Quasi dicat: Imperfecti sumus, aliter sapimus modo; sed [Col. 0250B] tamen, necesse est ut omnes de illo idem sapiamus, credendo ad quod pervenimus fide et scientia, et etiam opere compleamus. Unde subdit: Ut in eadem regula, id est rectitudine vivendi permaneamus, et sic revelabit Deus quod aliter sapimus. [Ambrosius] Vel ita, ab illo loco, et si quid, quasi dicat: Ita sentite, ut dixi. Et si quid aliter sapitis, id est si quid melius ad cultum Dei excogitaveritis, et hoc donum Dei esse sciatis, quia haec revelabit Deus vobis. Sed ne qua praesumptio inde oriretur, subdit: Verumtamen. Quasi dicat: Et si aliter sapitis, verumtamen, teneamus id ad quod pervenimus, ut scilicet idem sapiamus, et in eadem regula fidei, et doctrinae et vitae permaneamus. Hoc est non extra regulam disciplinae sapere, sed quod commune sit et modestum [Col. 0250C] in evangelica veritate, et in his, scilicet fide et regula vivendi.

Estote imitatores, o fratres, [Haimo] et fide et dilectione, ut, sicut ego credo, operor et doceo, ita et vos faciatis. Et si me praesentem non habetis, observate, id est diligenter inspicite et imitamini eos qui ita ambulant sicut habetis formam nostram, id est imaginem vitae nostrae, scilicet qui ita credunt, vivunt, docent. Sicut ego, id est mihi similes imitamini. [Ambrosius] Vult illos esse sollicitos, ne pravorum hominum subtilitate capiantur. Et notent quemcunque qualiter conversetur et doceat, ut his jungantur in quibus sensus magistri sui agnoverunt [Col. 0251A] Multi enim, etc. Quasi dicat: Dico ut eos observetis qui ita ambulant. Multi enim sunt, qui aliter ambulant, non sentientes nobiscum de legis abolitione, sed legem cum Evangelio tenendam esse praedicantes, quos saepe, dum praesens eram apud vos, dicebam inimicos crucis Christi. Nunc autem idem dico, et flens, tum pro illorum perditione, tum pro simplicium subversione. Illos inimicos crucis esse dicit, quia qui carnales observantias inducunt, crucem superfluam asserunt. Quorum finis est aeternus interitus, id est in fine eorum, erit eis aeterna poena, quorum deus est ipse venter eorum. Quidquid faciunt, pro ventre faciunt, quasi ipsum ventrem colentes. ⁜ (36) Hoc enim ab homine colitur, quod caeteris plus diligitur. Unde quia Deus major est in omnibus rebus [Col. 0251B] et melior, plus omnibus diligendus est ut colatur. [Ambrosius] Illi autem ventrem Deum faciunt, qui ita laborant de edendis, quasi in esca eis sit salus, vel venter Deus sit. Et gloria, alia littera est, in pudendis ipsorum, id est ipsi gloriantur in pudendis circumcisis. Qui tales sapiunt. Hoc est enim terrena sapere, scilicet in talibus gloriari. Qui autem spiritualia sapit, in fide, et spe, et charitate gloriatur. Vel ita, quorum deus venter est, id est escas quae ventri sunt, deum faciunt, dum eas justificare homines dicunt; et gloria eorum est in confusione ipsorum, id est in talibus, unde confundi et erubescere possunt, dum per animalia se justificari credunt. Vel, gloria eorum, temporalis est in confusione [Col. 0251C] ipsorum, [Haimo] id est perducet eos ad confusionem aeternam, qui terrena sapiunt, quia in terrenis nil nisi quod vident intelligunt, legalia, non spiritualiter, sed terrene intelligentes. Nostra autem conversatio. [Ambrosius] Quasi dicat: Illi ita prave ambulant, sed nostra conversatio, et si adhuc simus in terra, est in caelis, ubi est spes vera, id est vivendo et intelligendo similes angelis. Propter quod praeter commoda quae jam habemus, Deum exspectamus. Et hoc est quod subdit: Unde etiam Dominum nostrum Jesum Christum salvatorem, animarum jam, et quandoque corporum exspectamus venturum. Qui, cum venerit, reformabit. Quasi dicat: Hoc de eo exspectamus, quod sicut jam reformavit animas, ita reformabit corpus humilitatis, [Col. 0251D] [Haimo] id est dejectionis nostrae, quod per mortem in pulverem et vermes humiliamur. Reformabit, dico, ita quod erit configuratum corpori claritatis ejus, id est assimilabitur corpori ipsius in claritate quam habuit in transfiguratione, vel in resurrectione. Quod utique facere potest secundum operationem, id est potentiam operandi qua possit, non solum corpus reformare, sed etiam subjicere sibi omnia, id est hoc potest facere secundum potentiam operandi, qua sibi subjecit omnia, et quia reformabit corpus nostrum.

186 Itaque, fratres mei charissimi et desideratissimi, [Col. 0252B] id est quos videre multum desidero. Vel, desideratis, id est qui me valde videre desideratis, qui estis gaudium meum, scilicet de quorum fide et opere gaudeo, et corona mea, in futuro, id est per quos etiam in praesenti laetificor, et in futuro coronabor. [Ambrosius] Discipulus enim in agone victoribus, dignus erit corona magistri. Sic state in Domino, sicut me et mihi similes stare scitis, vel sicut estis modo, et tunc eritis, charissimi. Euchodiam, etc. Quasi dicat: Omnes moneo, sed specialiter Euchodiam rogo et Syntichem deprecor, quia plus de ea timeo, sapere idipsum quod dico, non aliud. Quia illud quod dico est in Domino, id est secundum Dominum. Has etiam mulieres specialiter rogat, quia [Col. 0252C] hae religiosae praedicatores suscipere solebant. Et, o Germane, proprium nomen, qui es compar, id est coadjutor meus in Evangelio praedicando, etiam te rogo, adjuva, confortando illas praememoratas mulieres, ne deficiant. Quae in Evangelio mecum laboraverunt, mihi ministrando necessaria. Et etiam eum Clemente et caeteris coadjutoribus meis, laboraverunt ministrando etiam eis necessaria. Quorum nomina, id est merita et praemia qui veritatem tenent, sunt scripta in libro vitae, id est in praedestinatione Dei, quia si discreti sunt meritis, diversas mansiones habebunt in aeterna domo pro diversitate meritorum. Unde: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV) . Liber vitae est praedestinatio Dei, in quo omnes salvandi praescripti sunt. [Haimo] Et est sensus, [Col. 0252D] nolite, o Philippenses, graviter ferre quod omnes vos in Epistola singulatim non nominavi, quia etsi in ea non estis scripti, in libro tamen vitae continemini. Gaudete in Domino semper. Laetatus in fide et in operibus eorum Apostolus, ut alacriores sint, optat eos in hoc studio proficientes, gaudere in Domino semper. Et ideo iterat ut se in eis vera affectione gaudere ostendat. Quasi dicat: Nomina eorum sunt in libro vitae. [Augustinus] Et ut idem esse vobis certissime credatur, gaudete, non ad horam, sed semper, non in saeculo, sed in Domino, id est omne unde gaudendum est, statuite in Domino, non extra. ⁜ (37) Sicut enim homo non potest duobus [Col. 0253A] dominis servire, sic nemo potest in saeculo gaudere et in Domino. Amicus enim hujus mundi, inimicus Dei reputabitur. Multum inter se haec duo genera differunt gaudiorum: suntque omnino contraria, nec simul in eodem esse possunt. Vincat ergo gaudium in Domino, donec finiatur gaudium in saeculo. Illud semper augeatur, hoc semper minuatur, donec finiatur. Quid est saeculi gaudium? breviter dico, saeculi laetitia est impunita nequitia, scilicet luxuriari, in spectaculis nugari; ebriositate ingurgitari, turpitudine fetere, nihil mali pati. Ecce gaudium saeculi, nec castigari fame, vel belli timore, vel morbo, vel aliqua adversitate; sed omnia in rerum abundantia, in pace carnis, in securitate mentis malae agere. Ecce gaudium saeculi, Magnae ergo misericordiae est, nequitiam [Col. 0253B] impunitam non relinquere, ne gaudium sit in saeculo; et ne cogatur in extremo gehennae damnare, modo flagello dignatur castigare: bonum est nobis ut subveniat castigando. Ergo gaudete in Domino, non in saeculo, id est in veritate, non iniquitate, in spe aeternitatis, non in flore vanitatis. Et hoc adeo nobis est necessarium, quod iterum dico; gaudete in Domino, non ut quaedam alia semel.

Ideo hoc facite, quia haec est modestia, et rectus modus ut in Domino sit omne gaudium. Et haec modestia sit vestra, et per vos sit nota omnibus hominibus, ut per vos alii discant hoc. [Ambrosius] Vel ita, gaudete, dico, et vestra modestia, morum, id est rationabilis conversatio sit omnibus hominibus, scilicet fidelibus et infidelibus; fidelibus, ut [Col. 0253C] imitentur; infidelibus, ne possint reprehendere et aliqui convertantur. Exemplo eorum vult alios acquiri. Cum enim lucebunt opera illorum, non deerunt qui imitentur bonum illorum; et debetis facere quod monui, quia Dominus prope est, id est paratus dare quidquid opus est in spiritualibus vel temporalibus. Et ideo nihil, id est de nulla re solliciti sitis, id est timidi, id est seposita mundi sollicitudine, promissa Dei prae oculis habete. Sed in omni oratione et obsecratione, id est in prece quae communiter fit pro quibuslibet hominibus, et de quibuslibet rebus, vel simpliciter, vel cum adjuratione, petitiones vestrae, de rebus necessariis quas vultis impetrare, facite cum gratiarum actione. Qui [Col. 0253D] enim vult aliquid impetrare, gratus debet esse de praeteritis. Et illae, inquam, petitiones innotescant apud Deum, id est ita sint vehementes, non tepidae, ut ad Deum perveniant, id est compleantur. Distingue. Oratio et obsecratio communiter fiunt ab aliquibus pro se vel aliis, et de quibuslibet rebus. Petitio est de rebus nominatis necessariis. Vel ita, petitiones vestrae innotescant, vobis esse apud Deum, per tolerantiam, non apud homines per jactantiam. ⁜ (38) Non enim sic est accipiendum tanquam Deo innotescant esse apud Deum. Haec notitia fit assiduitate orationis et vigiliae. Vel, innotescant, angelis [Col. 0254A] qui sunt apud Deum, ut quodammodo eas offerant Deo, et de his consulatur, et quod Deo jubente implendum esse cognoverint, hoc nobis vel evidenter, vel latenter reportent. Unde et angelus loquens hominibus, ait: Cum oraretis, orationem vestram obtuli Deo (Tob. XII) . Ad omnia quippe scienda sufficit Deo sua perfectio. Habet tamen nuntios, id est angelos, non qui ei quod nescit annuntient; non enim sunt ulla quae nesciat, sed bonum eorum est de operibus suis ejus consulere voluntatem. Et hoc est quod dicuntur nonnulla nuntiare, non ut ipse ab eis discat, sed ut ab illo hic per verbum ejus sine corporali sono nuntient, etiam quod voluerint ab eo missi ad quos voluerit, ⁜ (39) totum ab illo per illud verbum ejus audientes, id est in ejus veritate invenientes [Col. 0254B] quid sibi faciendum, quid, quibus, et quando nuntiandum sit. ⁜ (40) Non ergo dicitur angelus orationes istas nostras offerre Deo, quasi Deus tunc noverit quid velimus, vel quo indigeamus, qui omnia antequam fiant, sicut et postquam facta sunt novit. Sed quia necesse habet rationabilis creatura obtemperans Deo, temporales causas ad aeternam veritatem referre, sive petendo quid erga se fiat, sive consulendo quid faciat: in quo et contestatur quod non sibi ipsa sit bonum quo beata fiat, sed incommutabile, cujus participatione etiam sapiens efficitur. Et pax Dei. Quasi dicat: Vos moneo ut petatis et Dominum, sine quo humanus labor inutilis est, oratio ut praestet effectum, et hoc est quod ait: Et pax Dei quae exsuperat omnem sensum, id est intellectum, [Col. 0254C] et utique nostrum, non eorum qui semper vident faciem Patris, id est angelorum. Vel si nec ipsos excepisse intelligitur angelos, ita dictum esse accepimus, quia pacem Dei qua ipse Deus pacatus est, sicut eam Deus novit, nec nos sic eam possumus nosse, nec ulli angeli, superat enim omnem intellectum praeter suum. ⁜ (41) Et est sensus: Pax Dei quae exsuperat omnem sensum, id est Deus qui est summa pax, quae nec cogitari potest, et ideo extra eum nullo opus est. Custodiat corda vestra, et intelligentias vestras in Christo Jesu, id est voluntates et intellectus vestros, ita ut extra ipsum nihil intelligatis vel appetatis. Nota quod praemisit de assiduitate et vigilantia orationis. Et post subdit de custodia pacis, [Col. 0254D] quia adhibita assiduitate orationis, tunc demum pax custodit corda in Christo. Hoc ideo dicit, qui cum Deo habent pacem, non timent mentem adversam.

De caetero. Hactenus contra persecutores, et pseudopraedicatores monuit. In conclusione quae ad perfectionem sunt exponit. Quasi dicat: Hucusque monui ad tolerantiam et ad cautelam. De caetero autem, o fratres, moneo vos ad hoc. Cogitate, id est in memoria versate, haec, quae ad perfectionem pertinent, scilicet quaecunque sunt vera, quaecunque pudica, id est quaecunque ad veram sunt fidem, tum quia in eis est [Col. 0255B] veritas, tum quia per ea pudicitia cum Deo servatur; quaecunque, sunt justa, ad proximum; quaecunque sunt sancta, in propria vita, et ut minus dicatur quaecunque sunt amabilia, id est digna amari, ut modestus incessus, humilis sermo, et hujusmodi; et quaecunque sunt bonae famae, quia ita decet illos sanctos esse et justos; et ut de eis non habeatur mala opinio, sed bona, ut prosint aliis. ⁜ (42) Nobis enim nostra vita necessaria est, aliis fama nostra. Proinde quisquis a criminibus flagitiorum vitam suam custodit, sibi bene facit. Quisquis autem etiam famam in alios, misericors est. Quae bonae famae sunt, dico, si qua tamen virtus est in eis, vel si qua laus disciplinae Christianae. Non enim curanda est bona [Col. 0255C] fama de viribus, vel de scientia mundi, vel de aliis saecularibus. Vel ita distingue, ut hoc, si qua laus referatur ad famam; et hoc, si qua virtus referatur ad alia praedicta, hoc modo: Cogitate quaecunque sunt vera, etc., si qua virtus est in eis, et cogitate quaecunque bonae famae, si qua laus disciplinae est in eis: hoc, inquam, cogitate quae omnia didicistis, me vos docente, et accepistis, ut digna teneri. Item haec ideo cogitanda sunt, quia et audistis, ab aliis, 187 et audistis per vos esse in me.

Hoc igitur agite, non solum cogitate, sed actu implete. Deus dator pacis erit vobiscum, id est adjuvans vos haec facere. Gavisus autem, hic commemorat quod sibi saepe necessaria miserunt. [Ambrosius] Unde alacritatem suam propensiorem factam [Col. 0255D] ostendit, quia in quo negligentes facti fuerant adhibita solertia iteraverunt, ut memores facti apostoli sui fructus ei mitterent in horreo coelesti condendos. Quasi dicat: Ad futura vos hortor. De praeteritis autem gavisus sum vehementer, et hoc in Domino, non in dono propter donum. Unde; Quoniam tandem post scilicet post multa tempora, Aliquando scilicet in aliquo tempore, quia non omni potuerant, refloruistis, id est iterum sicut olim floruistis ministrando mihi necessaria: quae ministratio dicitur flos, qui in fructus aeternae vitae evenit. Vel, repullulastis, a simili arborum, quia sterilitate aruerant, et quia marcuerant. Refloruistis, dico, ita [Col. 0256A] ut ostenderetis vos sentire, misericordi compassione, quod pungebat me, sicut et olim sentiebatis. Sentire, dico, pro me, id est ad meam humilitatem, quia mihi prodest nostra compassio. Haec commemorare valet ad incitationem. Ne autem viderentur aliqua mala causa intermisisse, addit: Occupati autem. Quasi dicat: Modo refloruistis, sed ante eratis occupati, id est impediti aliquibus adversis. Quod autem gavisus sum, non quasi dico propter penuriam, id est quasi pro rebus meam penuriam consolantibus, scilicet ut de penuria tristis, de ipsius gaudeam supplemento. Ostendit quod non sui causa in hoc opere eorum gaudet, sed propter profectum eorum. Nam de hujusmodi nec tristari solet, nec gaudere. Unde subdit: Ego enim didici, id est in consuetudine [Col. 0256B] habui, sufficiens esse semper, id est contentus his in quibus sum, quia scio humiliari, quia inde non frangor; et abundare, quia inde non erigor. Et institutus sum a Deo, non per me, qualiter debeam me habere. Ubique, id est in omni loco coram principibus, vel quibuslibet, et in omnibus, id est in omni genere rerum; id est institutus sum satiatus, ita ut non noceat satietas, et esurire, ita ne deficiam, et penuriam pati, quia nec de penuria contristor, nec de abundantia exsulto, sciens quia abundantia frequenter extollit, et penuria tolerata divitias coelestes acquirit. Omnia, etc. Quasi dicat: Non solum scio ista, sed etiam possum exsequi eo confortante qui me docuit. Et hoc est quod ait; [Col. 0256C] omnia possum facere in eo, id est per ejus auxilium, qui me confortat, id est in Christo qui mihi possibilitatem tribuit. verumtamen. Quasi dicat: Pro rebus datis non gaudeo quibus carere possem. ⁜ (43) Verumtamen bene fecistis, quantum ad vos, quidquid justum est facitis; et communicantes vestra bona tribulationi meae. Inde gaudet, inde pascitur, quia illi bene fecerunt, non quia ejus angustia relaxata est.

Scitis autem. vos mihi communicavistis, sed alii [Col. 0257A] non. Et hoc est quod ait: Scitis autem, et vos Philippenses, quod in principio Evangelii quando profectus sum in Macedoniam nulla mihi Ecclesia communicavit temporalia, nisi vos soli. [Ambrosius] Haec memorat ut talibus operibus, quasi laude dignis magis studeant. Non communicavit, dico, in ratione dati et accepti, ut scilicet rationabiliter consideraret quod deberent dare carnalia qui accipiebant spiritualia, nisi vos soli, dico, qui non solum quando vobis praedicavi mihi communicavistis; sed etiam Thessalonicam mihi semel et bis misistis necessaria in usum, praeter quem nihil quaerendum est. Non quia. Quasi dicat: Dico vos bene fecisse, non ut ego implear, sed ut vos inanes non sitis. ⁜ (44) Et hoc est quod ait: Non ideo dico hoc, quia quaero datum, [Col. 0257B] id est ut explear datis rebus, sed requiro fructum, id est bonam et rectam voluntatem bonae operationi adjunctam. Non enim tam gaudet subventum esse suae necessitati, quam illorum gratulatur fecunditati. ⁜ (45) Discerne inter datum et fructum: datum est res ipsa quae datur, ut nummus, potus, cibus et hujusmodi. Fructus autem, opera bona et recta voluntas datoris. Unde Dominus in Evangelio non ait simpliciter: Qui recipit justum vel prophetam; sed addit, in nomine justi vel prophetae (Matth. X) , suscipere prophetam vel justum, datum est in nomine justi, vel prophetae; hoc facere, fructus est. Eliam pavisse leguntur corvus et vidua; sed per corvum qui non in nomine justi, dato pascebatur; [Col. 0257C] per viduam fructu, quae sciebat quod hominem Dei pasceret et propter hoc pasceret. Non igitur quaero datum, sed fructum donationis, abundantem in ratione vestra, ut scilicet pro opere misericordiae, ratio vestra habeat gratiam Spiritus sancti. Abundantem, vero dicit, quia hoc est bonum, unde bona proveniunt. Vel ita, requiro fructum abundantem [Col. 0258A] in ratione vestra, id est ut fructus justitiae vestrae abundans sit, cum rationem Deo reddetis de factis vestris. Habeo autem, quasi dicat: Non quaero datum, sed tamen habeo omnia, quae misistis, et abundo, non in uno ut alio egeam, sed repletus sum acceptis Epaphrodito muneribus, quae misistis mihi in odorem suavitatis, quia ista quae misistis placent Deo, ut odor suavissimus. Comparatur enim orationi, quae est incensum Dei. Unde dicitur, Date eleemosynam, et ipsa orabit pro vobis ad Dominum. Misistis illa, dico, scilicet hostiam acceptam, placentem Deo, quia haec est hostia, qua datur vobis vincere hostes, quam accepit Deus placide. [Ambrosius] Deus autem, quasi dicat: Vos me replevistis; Deus autem meus impleat omne desiderium vestrum. [Col. 0258B] Quasi dicat: Ut mihi fecistis, ita sit vobis. Impleat, dico, secundum divitias suas, id est secundum quod dives est; et plus potest dare, quam quis mereatur. Impleat, dico, non in terrenis, sed in gloria aeterna, et hoc in Christo Jesu, per quem omnia. Vel ita, impleat, dico, quod est in gloria, quae est in Christo Jesu, id est in gloria Christi. Gloria enim Christi est implere desideria suorum. Deo autem, quasi dicat, Deus impleat. Inde autem ei gratiae agantur. Et hoc est quod ait: Deo autem et Patri nostro, sit gloria, usque in saecula saeculorum. Amen. Salutate omnem sanctum. Sanctum, dico, in Christo Jesu. Quasi dicat: Quod sanctum est a Christo Jesu. Salutant vos qui mecum sunt fratres, [Col. 0258C] salutant omnes sancti, maxime autem qui de domo Caesaris sunt. Omnes significat propensiorem affectum habere circa illos. Gratia Domini nostri Jesu Christi sit cum spiritu vestro, id est cum ratione vestra, ut sana sit semper, et in spiritualibus abundet. Amen.

Colossenses, et hi sicut Laodicenses sunt Asiani, et ipsi praeventi erant a pseudoapostolis. Nec ad hos accessit ipse Apostolus, sed et hos per Epistolam corrigit. Audierant enim verbum ab Archippo, qui et ministerium in eos accepit. Ergo Apostolus jam ligatus scribit eis ab Epheso per Tychicum diaconem, et Onesimum acolythum.

Paulus apostolus. Hanc Epistolam scribit apostolus Colossensibus. Colossenses autem sunt Asiani, quibus non ipse Apostolus praedicavit, sed ejus discipuli Archippus et Epaphras. Archippus vero in eos ministerium acceperat; Epaphras autem ab eis [Col. 0259A] oriundus ab Apostolo instructus, doctrinam Archippi confirmaverat. Archippo ergo praedicante, et praedicationem ejus Epaphra confirmante, gratiam Christi didicerant. [Ambrosius] Supervenerunt autem pseudoapostoli qui eos evertere nitebantur, carnales observantias praedicantes et philosophicis disputationibus simplicitatem eorum irretire conantes. His igitur supervenientibus, et carnales observantias praedicantibus, in dubium illis venerat, quibus potius credendum esset. Unde Paulus, cujus auctoritas celebris erat, quasi medius judicat quae potius sint tenenda, scribens eis ab Epheso. Describit autem Christum et ejus beneficia, ostendens quomodo sufficiens est ad omnia. Carnalia vero prorsus improbat, ut deinceps sincere fidem Christi teneant. [Col. 0259B] Instruit etiam illos moraliter, confirmans quidquid illi, scilicet Archippus et Epaphras docuerant. Et est intentio ejus in hac Epistola confirmare Colossenses in eadem fide et doctrina, quam a discipulis ejus acceperant, et non in aliquo praeter Christum spem ponendam esse docere. Modus tractandi talis est: Solito more salutationem praemittit: qua praemissa, de bonis eorum gratias agit, et fidem et dilectionem eorum commendans, orat ut perficiantur in Christo, cujus beneficia et primatum secundum utramque naturam commendat. Deinde sui ministerii dignitatem commemorans, monet ne per philosophiam vel legis caerimonias seducti, a Christo recedant. Tandem et omnes simul et separatim secundum aetates, et sexus et conditiones moraliter [Col. 0259C] instruit. In fine Archippum commonet, sollicitum fore suscepti ministerii. Praemittens autem salutationem, ait: Paulus, cognito omnibus nomine, apostolus Jesu Christi: Nota omnibus dignitate. Recte hic Apostolum se nominat, quia etiam his Apostolus erat, quibus per discipulos suos praedicaverat. Ecce auctoritas dicendorum. Apostolus, dico, non per iram, sed per voluntatem Dei, quod non pseudo sunt. Et Timotheus frater, qui est vir magnae auctoritatis haec scripsit, his fratribus qui sunt Colossis, et sanctis, et fidelibus, id est et majoribus et minoribus. Et quod ipsi sunt sancti et fideles, hoc est in Christo Jesu, id est per gratiam Christi, non vi legis. Et in scribendo prius salutat, hoc modo, [Col. 0259D] gratia sit vobis, id est remissio peccatorum, et pax mentis et reconciliatio ad Deum. A Deo Patre nostro. Gratias, etc. Ostendit bona esse quae receperunt dum gratias pro eis agit, dicens: Gratias agimus Deo Patri, quia enim Deus et Pater est, et potest, et vult. Patri, dico, Domini nostri Jesu Christi, per quem nobis omnia bona praestantur. Nos, dico, etiam semper orantes pro vobis, ut crescatis in melius, audientes. Ecce hic ostendit unde gratias agit. Et est ordo. Gratias agimus audientes fidem vestram esse in Christo Jesu, qua creditis Christum Deum et hominem esse; et audientes dilectionem quam habetis, non utique otiosam, sed operis exhibitione provenientis ex ea ostensam in omnes sanctos, et hoc non pro humana laude, vel pro terreno emolumento, [Col. 0260A] sed propter spem, id est rem speratam, quae, tamen modo non apparet, sed reposita est vobis, ab aeterno reddenda in coelis. Et quasi quaereretur: Quomodo ergo tam latens speratur? subdit, Quam, ut certam haberetis, in verbo audistis, quod utique tenendum est, quia est verbum veritatis Evangelii, id est et plene verum, et bonum nuntium. Ne ergo alibi illam spem quaeratis, quam prius intellexistis: Quod Evangelium, non vos primi habuistis, sed per alios pervenit ad vos, nec soli habetis. Unde subdit, Sicut, etc. Quasi dicat: Pervenit ad vos, dico, ita pure et vere sicut per me et alios venit in universum mundum, et adhuc est manens in universo mundo. Quasi dicat non est vobis minus factum, quam aliis Ecclesiis. Et, cum sit in mundo Evangelium, fructificat ibi, id [Col. 0260B] est homines fructificare facit per bona opera, et crescit, id est excrescere facit augmento scientiae, et numero fidelium, et non id facit per hoc quod alii plus habeant quam vos, sed ita hoc facit sicut est in vobis, et ideo nil debetis superaddere. Est in vobis, dico, ex ea die, qua primum per Archippum audistis, credendo, et cognovistis, discernendo; quasi dicat. Non supervenientes, scilicet pseudo audistis et cognovistis; sed per primos, scilicet per Archippum et Epaphram. Quid audistis? scilicet gratiam Dei in veritate, id est quod totum sit vere ex Deo. Sicut, etc. quasi dicat: Ita a prima die audistis veritatem ab Archippo, sicut postea didicistis veritatem esse ab Epaphra, praedicationem Archippi confirmante, ut in ore duorum vel trium, etc. (Deut, XIX.) Epaphra, dico, charissimo conservo nostro, quia nobiscum praedicator est. Qui est fidelis minister Christi Jesu, id est a Christo electus, vel qui dona Christi ministrat, vel Christo offert bonorum operum vestrorum sacrificia. Et hoc non pro rebus vestris, sed pro vobis, id est pro salute vestra; quia salutem vestram desiderans, coepit adjuvare Archippum. Qui etiam manifestavit nobis dilectionem vestram, habitam ad Deum et ad proximum, fundatam esse in spiritu, non in carne, quia pro spiritualibus non pro carnalibus diligitis.

Ideo et nos. Supra dixit se orare pro illis. Ecce hic ostendit quid orat. Quasi dicat: Quia tales estis, ideo et nos ex qua die audivimus, hoc de vobis non cessamus pro vobis orantes et postulantes, quasi pro meritis quae pro vobis exhibemus, ut impleamini in agnitione voluntatis ejus, id est plene cognoscatis quid Deus volit, et quid non, et hoc per partes exsequitur, scilicet impleamini in omni sapientia rerum [Col. 0261A] quae sunt activae vitae, et intellectu spirituali, id est cognitione spiritualium rerum quae sunt contemplativae vitae. Et magnum est utique plene scire quid Deus velit in omnibus rebus activae vel contemplativae vitae. Impleamini, dico, ita ut postea ambuletis bene operando, id est agatis opera bona, digne Deo, id est ita ut sitis digni eo praemio, ita, silicet ambuletis per omnia negotia activae vitae et contemplativae, placentes Deo, et in omni bono opere fructificantes, in majus; et per hanc vitae puritatem crescentes in scientia Dei; id est in cognitione deitatis. [Ambrosius] Incrementum operum eorum cum scientia fieri vult ut non ignorent fidei suae spem, id est rem speratam quam crederent. Tunc enim firmi et stabiles erunt, si advertant quae pro fide promissa [Col. 0261B] sunt. In omni, etc. Oramus ut ita impleamini et promoveamini, et post hanc promotionem oramus ne relabamini. Vos, dico, confortati a Deo in omni virtute, id est in castitate et caeteris. Confortati, dico, secundum potentiam claritatis ejus, id est ab eo qui vos illuminare potuit. Vel ita, confortati, dico, secundum potentiam claritatis ejus, id est secundum quod ille bene potest vos confortare qui est claritas Patris, id est Filius; vel, secundum quod vobis claram cognitionem dedit. Vos, dico, manentes in omni patientia, contra adversa habita, et in longanimitate diutini laboris. Et hoc non ex tristitia, vel ex necessitate, sed cum gaudio gratias, etc. Hactenus dixit unde gratias egit, et quid orat eis. Hic jam incipit ostendere quod lex non prodest, sed nocet, [Col. 0261C] et Christus sufficit ad omnia bona; quod possunt scire ex eo, quia ipse et alii apostoli qui in legalibus fuerant, eis dimissis ad Christum confugerant, quasi dicat: Pro vobis oramus. Vos, dico, gratias agentes Deo et Patri, qui solus potest recreare, quia Deus; et vult, quia Pater; qui etiam vos, gentiles, sicut nos Judaeos fecit dignos in partem sortis sanctorum, id est in participationem haereditatis, quae sorte datur sanctis, id est divina voluntate. ⁜ (1) Voluntas enim Dei in humano genere sors est, apud quem non est iniquitas, sed omnia facit per justitiam, etsi occultam; per quam haereditas aeterna datur, quibus vult. Unde et ipsa haereditas sors dicitur, quae non meritis, sed electione divina datur sanctis, scilicet [Col. 0261D] patriarchis et prophetis, et ideo per gratiam non per legem quaerenda est. [Ambrosius] Per gratiam enim dignatus est advocare et inducere gentes in promissionem Judaeorum. Dico quod nos fecit dignos; et hoc non in lege, sed in lumine, id est per eum qui est lumen de lumine, cujus gratia illuminantur quod lex non potuit praestare. Vel, dignos nos fecit, ponendo nos in lumine, in clara cognitione, a qua devians cadit in tenebras.

Qui eripuit nos, etc. Quasi dicat: Qui ita dignos nos fecit, quod in baptismo eripuit nos, similiter et vos, de potestate tenebrarum, id est ignorantiae peccatorum, [Col. 0262B] daemonum qui vere dominabantur nobis. Diabolus enim et angeli ejus captivaverant praedestinatos ad Dei gloriam, a Redemptore autem nostro foras missi qui dominari infidelibus solebant intrinsecus, fideles oppugnant extrinsecus, sed non expugnant. ⁜ (2) Et transtulit nos de mundo in regnum Filii, id est ut essemus regnum filii. De quo ipse dicit: Regnum meum non est de hoc mundo (Joan. XVIII.) Non ait non est hic, sed non est hinc, quia peregrinatur quidem in mundo; sed est in mundo. Regno enim suo dicit: De mundo non estis (Joan. VIII) , sed ego elegi vos de mundo (Joan. XV) . Erant de mundo quando ad mundi principem pertinebant. ⁜ (3) Vel ita: Eripuit nos de potestate tenebrarum, id est de inferno [Col. 0262C] in quo tenebamur a diabolo tam ex proprio quam ex delicto Adae; et transtulit nos in regnum, scilicet quando attollens nos de imo tartari, induxit in coelum cum vero Filio suo. Jam enim credentes qui fixa mente devoti sunt exeuntes de saeculo, duce dextrae Patris angelo, inducuntur in coelum. Filii, dico, dilectionis suae, quos scilicet diligit. Ita et nos per eum diliget; sine eo odiosi erimus. ⁜ (4) Attende diligenter quod dicit, filii charitatis suae. Si charitas qua Pater diligit Filium, et Patrem diligit Filius, ineffabiliter communionem demonstrat amborum, quid convenientius, quam ut ille proprie dicatur charitas, qui spiritus est communis ambobus? Alioquin si in illa Trinitate solus Spiritus est charitas, profecto et Filius non solius Patris, sed [Col. 0262D] etiam Spiritus sancti Filius invenitur. Non enim dixit Filii sui, quod si diceret verissime diceret. Sed ait, filii charitatis suae. Filius ergo est etiam Spiritus sancti, si non est in illa Trinitate charitas Dei, nisi Spiritus sanctus: quod cum sit absurdissimum, restat ut non solum ibi sit charitas Spiritus sanctus, sed propter illa de quibus satis disserui, proprie sic vocetur. Quod vero dictum est, filii charitatis suae, nihil aliud intelligatur quam Filii sui dilecti, quam Filii substantiae suae. Charitas enim Patris ejus natura atque substantia est, ut saepe diximus. Et ideo Filius charitatis ejus, nullus est alius quam qui de substantia ejus est genitus. In quo habemus, [Col. 0263A] etc. Quasi dicat: Transtulit nos in regnum Filii per quem et redemit nos. Et hoc est quod ait: in quo Filio nos Judaei habemus redemptionem. Aliter non iremus in coelum. Redemptio est, destructa potestate diaboli, facultas libertatis, quae vobis est data fuso illius sanguine qui nullum habuit peccatum. ⁜ (5) Ut, quia diabolus illos merito tenebat quos peccati reos conditione mortis obstrinxit, hos per eum merito dimitteret, quem nullius peccati reum immerito poena mortis affecit. Hac justitia victus, et hoc vinculo vinctus est fortis. Et ideo non est opus aliis hostiis, quia per eum, habemus redemptionem et remissionem peccatorum. Quotidie si peccamus, et non est opus aliis, et bene haec per eum fuit, quia ipse est, qui est imago, Dei Patris, id est plene similis [Col. 0263B] Patri, et de Patre. ⁜ (6) Imago ergo Patris est, quia de ipso est, et nihil distat ab ipso. Non ita homo est imago Dei. Homo enim est imago Domini imitando, sed non qualis imago est Filius. Aliter enim est imago Dei in filio, aliter in homine; sicut aliter est imago regis in nummo, aliter in Filio. Nos sumus nummus, in quibus imago Dei est; Christus est Filius, qui hoc est quod Pater. Nulla imago Dei coli debet, nisi illa quae hoc est quod ille; nec illa pro illo, sed cum illo. ⁜ (7) Imago Dei, dico, invisibilis, id est incomprehensibilis, nec coepit cum creatura, imo ipse primogenitus omnis creaturae, id est ipse solus, et ante omnem creaturam est genitus. Alia sunt creatura ante quae omnia ipse est genitus. Hic [Col. 0263C] ostenditur coaeternus Patri. Et vere genitus est ante omnem creaturam, quia in ipso, id est per ipsum, universa condita sunt. Ecce hic ostenditur coomnipotens Patri, et ita in nullo Filius minor est Patre. Universa dico, quae sunt in coelis et in terra visibilia, ut sol et luna, et invisibilia, ut angeli et animae. Sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates. Etiam haec altissima, per eum facta sunt. Omnia prorsus per eum creata sunt, quia etiam elementa. Unde omnia, et in ipso sunt, id est ipso auctore vivunt. Vel, omnia per ipsum creata sunt, et ita, per ipsum, quod ante erant vita in ipso. Vel ita per ipsum omnia creata sunt et omnia in ipso sunt, id est eum non excedunt, quia immensus est, et ideo extra substantiam ejus esse non possunt. Et [Col. 0263D] ipse, non modo aeternitate et potentia, sed etiam dignitate, est ante omnes, nullus est ei aequalis etiam secundum quod homo est.

Et sicut omnia creavit, ita et ipso constant omnia qui omnibus secundum divinitatem infusus omnia sustinet et regit. Et cum talis sit ipse secundum etiam hominis naturam, est caput corporis sui, scilicet Ecclesiae quae unita est Christo gratia et natura ut capiti. Dum igitur dicitur caput corporis, id est Ecclesiae, quia ita se habet ad Ecclesiam, sicut caput ad corpus. ⁜ (8) Providet enim Ecclesiae, et regit cam, et in ipso sunt omnes spirituales sensus Ecclesiae, uti in capite omnes sensus corporis. Sicut enim [Col. 0264A] anima totum corpus nostrum animat et vivificat, sed in capite omnibus sensibus sentit, ideoque capiti cuncta subjecta sunt ad operandum; illud autem supra locatum est ad consulendum, quia ipsius animae quae consulit corpori, quodammodo personam gerit caput. Ibi enim omnis sensus apparet, sic in universo populo omnium sanctorum, tanquam uni corpori, caput est homo Christus, quos omnes ab Abel usque ad ultimum justum Sapientia Dei illuminat, quae plenius fuit in Christo. Aliter enim caeteri sapientes sunt, aliter homo Christus, qui ipsius Sapientiae per quam fiunt sapientes quicunque homines, non solum beneficium habet, sed etiam personam gerit, veritate ipsius et gratia plenus: et ideo omnium qui de plenitudine ejus accipiunt, caput est. [Col. 0264B] Ex quo apparet quod Sapientia Dei, id est Verbum non sic assumpsit illum hominem ut caeteros, sed multo excellentius, multoque sublimius, quomodo ipsum solum assumi oportuit, in quo Sapientia hominibus appareret, sicut eam visibiliter decebat ostendi. De caeteris enim sapientibus recte dici, quod habeant in se Verbum Dei per quod facta sunt omnia; sed de nullo eorum recte dici potest, Verbum caro factum est (Joan. I) . Homo ergo excellentius assumptus, quasi personam Sapientiae Dei gerit, ut caput, in quo omnes sensus, personam animae quae totum corpus vivificat. Sed cum Ecclesia ab Abel coeperit, quomodo homo Christus caput est eorum qui tunc fuerunt? Bene, quia ipse qui est principium Ecclesiae, [Col. 0264C] secundum divinitatem, id est fundator Ecclesiae, quia omnes justos qui ab Abel usque ad ultimum justum generantur virtute divinitatis et misericordiae suae dono illuminavit. Secundum humanitatem etiam potest dici principium Ecclesiae, quia super fidem humanitatis ejus fundata est. Et bene. Ipse est caput et principium, id est rector et fundator, quia ipse est primogenitus ex mortuis, primus mortuorum ad immortalitatem resurgens. [Ambrosius] Sicut enim natus est ante omnia de Deo, ut omnia crearet, sic iterum de virgine natus homo primus resurrexit, ut quod creaverat restauraret, ut semper sit primus et princeps. Unde subdit: Ut per hoc sit ipse in omnibus, tam prioribus quam sequentibus, tenens primatum, id est dominium, quia potest alios suscitare. [Col. 0264D] Et bene primatum habet, non solum quia primogenitus est, sed etiam quia complacuit Trinitati omnem plenitudinem inhabitare, et per eum reconciliari omnia, id est placuit Trinitati, quod in ipso omnis plenitudo scientiae et virtutum non modo esset, sed habitaret. Et reconciliaret omnia, id est Judaeos et gentes. Attende quod plenitudo recte dicitur in ipso esse et manere, quia omnia potest per se, ut nihil exceptum sit, quod per eum non possit praestari. Unde ait: Sicut Pater vitam habet in se, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso (Joan. V) . Sicut enim suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat (ibid.) et sic ostenditur perfectus Deus esse [Col. 0265A] Omnia, dico, tendentia in ipsum, qui est lumen verum et aeternum, id est aeterna veritas. Vel, reconciliari in ipso, oblato Deo placuit per ipsum reconciliari omnia. Et ipse est, pacificans, id est pacificavit non gratis, non per aliam hostiam, sed per sanguinem crucis ejus, id est per mortem crucis ejus, quae est turpior mors. Pacificavit dico, sive quae in coelis, sive in terris sunt, id est coelestia et terrestria, quia patet homini introitus in coelum. Vel, quae in coelis sunt, id est sanctos, qui jam sunt in coelo; et quae in terris, id est sanctos, qui adhuc in ista vita sunt.

Et vos cum, etc. Quasi dicat: Et ut specialiter loquar, et vos, o Colossenses, pacificavit et reconciliavit Deo, cum, id est quamvis, essetis aliquando alienati a Deo, id est nihil cum Deo habentes, et inimici, contradicendo. Et hoc sensu, quia putabatis bene agere. Vel secundum aliam litteram potest legi, quod idem valet. Cum essetis aliquando et inimici sensus, id est consilii ejus, quia non receperunt quae per Moysen mandavit Deus devotis idolis [Col. 0265D] suis, vos, dico, degentes actu in operibus malis. Nunc autem. Quasi dicat: Aliquando tales eratis, nunc autem, et in hoc tempore gratiae, non in alio, reconciliavit vos remissione peccatorum, in corpore carnis ejus, id est fragilitatis ejus, id est in corpore suo passibili et mortali. Et hoc, per mortem ejus. Reconciliavit dico, exhibere vos, ad hoc, id est tandem exhibeat, id est repraesentet vos sanctos virtutibus, et immaculatos a peccatis, et usque adeo quod irreprehensibiles, quia tunc nihil mali erat in eis. Irreprehensibiles d i co, coram ipso, quia omnia videt. Vel repraesentet, coram ipso, qui tunc ei praesentes eritis, videntes eum sicuti est facie ad faciem, de [Col. 0266A] quo diffidendum non est. Si enim mortalis et mortuus potest reconciliare, jam immortalis potest omnia facere. Si tamen, etc. Hic monet quod in fide Christi et spe perseverent. Ideo enim tot et tanta dixerat de Christo, ut ponant spem in eo solo, in quo omnia bona sunt, non alicui elementorum, vel angelorum se subjiciendos putent. Hic enim solus colendus, et ad hunc non est aestimandus quisquam. Quasi dicat: Exhibeat vos dico, tamen hac conditione, si permanetis in fide fundati, id est firmi, non fluctuantes, et stabiles, ut per vos non recedatis; et immobiles, alio impellente a spe Evangelii, id est si estis stabiles in spe praemii, et ab ea immobiles, quae promittitur in Evangelio. Si haec fecerint, exhibebunt eos Deo. Aliter enim non prodest [Col. 0266B] eis Christus. [Ambrosius.] Quod Evangelium tenere debetis, quia audistis, id est intellexistis. Et prius est reverti. Melius est viam veritatis non agnoscere, quam post agnitam retroire. Quod Evangelium praedicatum est, et manet, in universa creatura quae sub coelo est, id est in universis hominibus qui sunt nova creatura, quotquot ubicunque sunt. Vel ita, praedicatum est in universa creatura nova. Hoc non mutatur. Quae tamen nova creatura modo est sub coelo, adhuc peregrina, sed tandem perveniet ad gloriam. Cujus, Evangelii praedicandi, ego Paulus factus sum minister. Et ita potestis scire quod verum est: Qui nunc Ephesi positus in carcere pro Evangelio, gaudeo in passionibus, quia non credentes proficiunt. [Col. 0266C] Quas sustineo, pro vobis, confirmandis in veritate Evangelii, et adimpleo ea passionum Christi quae desunt. Suas passiones dicit esse Christi; quia nostrae passiones, qui sumus Christi membra, Christi sunt. Quasi enim unus homo una persona est caput cum corpore, id est salvator cum salvandis. Si ergo in membris Christi es, quidquid pateris ab eis qui non sunt in membris Christi, deerat passionibus Christi ⁜ (9) . Ideo additur, quia deerat, mensuram implens, non superfundens. Tantum pateris, quantum ex passionibus tuis inferendum erat universae passioni Christi, qui passus est in capite nostro, et patitur in membris suis.

Ad communem hanc quasi rempublicam nostram quisquis pro modulo suo exsolvit quod debet, et pro [Col. 0266D] possessione virium nostrarum quasi canonem passionum inferimus paratoria plenaria nostra passionum non erit, nisi cum saeculum finitum erit. Vel, ea passionum Christi, id est quae Christus sustinuit, vel quae me sustinere praecepit. Quae adhuc, desunt adimpleo, id est paratus sum pati. Et hoc non in meis, sed in carne mea. Vel, desunt non in carne ipsius Christi, sed in carne mea. Et haec patior, pro corpore ejus, multiplicando, quod est Ecclesia. Quasi dicat: Non de alio corpore dico nisi de illo quod est Ecclesia, cujus corporis ego factus sum minister, ut ei ministrem spiritualia. Minister dico, secundum dispensationem Dei, quae data est mihi in vobis, id est [Col. 0267A] ad hoc factus sum minister, ut ei demum dispensem actu per gratiam apostolatus mihi crediti a Deo in vobis. Vel ita, cujus Evangelii ego factus sum minister, secundum dispensationem Dei, id est secundum gratiam apostolatus mihi a Deo dispensati. Quae data est mihi in vobis. Tantum est enim quod a meis discipulis praedicatum est vobis, quantum si a me ipso. Ministrum Evangelii inter gentes, a Deo per Christum factum se esse dicit. Ad quid autem? Ostendit, scilicet ut mysterium, a Deo susceptum per idoneum servitium, impleatur, quod ignotum cum a saeculis fuit, scilicet mysterium nativitatis ex Deo, et nativitatis ex Maria, et salvationis gentium et totius operis Christi. Unde subdit, ut impleatur. Quasi dicat: Data est mihi dispensatio ad hoc, ut impleatur. Et [Col. 0267B] impletum ostendam, verbum, id est dispositionem vel ordinationem Dei, id est quod Deus praeordinavit de vobis gentibus, vos scilicet per Christi incarnationem salvari. Hoc dicit, ne videatur salus non esse promissa gentibus. Quod verbum est mysterium, id est occultum. ⁜ (10) Quia si erat notum: In principio erat Verbum (Joan. I) , nusquam erat lectum: Verbum caro factum est, etc. (Ibid.) . Quae ad sacramentum incarnationis pertinent. Unde: Abscondisti haec a sapientibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI) . Quosdam enim Platonicorum libros ex Graeca lingua in Latinam versos vidi, et ibi legi, non quidem his verbis, sed haec quidem omnino multis et multiplicibus suaderi rationibus, quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum; sed quod Verbum [Col. 0267C] caro factum est, non legi. Indagavi quippe in libris varie dictum, quod Filius sit in forma Patris; sed quod exinanivit se, non habetur in illis. Recte ergo illud verbum dicitur mysterium, id est occultum. Quod absconditum fuit a saeculis, id est a principio saeculorum: et absconditum fuit generationibus omnibus, non cuidam parti tantum, nisi cui per Spiritum sanctum revelavit. Nunc autem, id est in tempore gratiae, manifestatum est, non omnibus, sed sanctis ejus, humilitate parvulis. Nec his omnibus plene innotuit, sed his tantum, quibus voluit Deus, ex sola gratia notas facere divitias gloriae sacramenti hujus, id est copiosam gloriam tam digni sacramenti, in quo sunt multa, scilicet fides, remissio, justitia, [Col. 0267D] dona Spiritus sancti, futura beatitudo. Et ideo dicit divitias, sacramenti dico, existentis; in gentibus: quod, sacramentum est Christus in vobis, gentibus, id est illud sacramentum est Christi incarnatio per quam salvantur gentes. Ita est in vobis, ut sit spes gloriae, id est ut per eum speretis gloriam sine lege. Quem, id est qualem Christum, nos apostoli annuntiamus, quod sine lege salvat gentes. Nos dico, corripientes, id est arguentes, non solum vos, sed omnem hominem, qui deviat a veritate quam novit. Et docentes omnem hominem, scilicet eos qui ignorant veritatem. Vel contradicentes corripimus et convincimus, et obedientes docemus. Docentes dico, [Col. 0268A] in omni sapientia, non sumus caeci ut pseudo, sed docemus, in omni sapientia. Vera sapientia est in disciplina Dominica, scilicet cum Christus agnoscitur: quod Apostolus magna cum diligentia agere testatur, ut erudiens hominem in hac sapientia, consummatum exhibeat eum Deo. Unde subdit: Ut exhibeamus, id est offeramus Deo in sacrificium, omnem hominem, tam Judaeum quam Gentilem, perfectum, non in lege, sed in Christo Jesu, id est in intellectu mysterii Christi, in quo, id est in qua re, scilicet ut omnis sit perfectus in Christo, et laboro certando contra rebelles, secundum operationem ejus, quam operatur in me virtute, miraculorum, id est certo contra perfidos adjuvantibus me signis virtutum, per quae vita infidelitatis comprimitur, ut qui [Col. 0268B] verbis contradicunt, virtuti cedant. Quasi dicat: Labori meo adjungit Deus miracula ad confirmationem.

Volo enim. Quasi dicat: Ideo hoc refero de me vobis, quia volo vos scire qualem sollicitudinem habeam [Col. 0268C] pro vobis, ut ea intellecta quaeratis in Christo perfecti fieri. Et recte ait, pro vobis. Non enim minus pro his quos non vidit sollicitus erat, quam pro his quibus praesens praedicavit; nec minori affectu diligebat quos non viderat, quam caeteros apud quos erat. Et non solum pro vobis, sed etiam pro his qui sunt Laodiciae, quia et hi a pseudoapostolis praeventi erant. Et pro his adjacentibus vobis, quicunque non viderunt faciem meam in carne, etsi scientiam audierunt. Et ad hoc intendo ut ipsi vobiscum consolentur corda sua. Ipsi, dico, instructi in charitate, quam Deus ad nos habuit, qui pro nobis Filium tradidit. Hoc si quis attendit, potest se in hac miseria consolari, quia perpendit calcata superbia, per humilitatem, ad patriam posse reverti. ⁜ (11) Vitiorum [Col. 0268D] namque omnium, superbia causa est. Ad hanc convincendam atque auferendam talis medicina coelitus venit; ad elatum hominem per superbiam Deus humilis descendit per misericordiam, gratiam claram manifestamque commendans in ipso homine. Quem tanta prae participibus 191 suis charitate suscepit. Neque enim ipse ita verbo Dei conjunctus, ut ipsa conjunctione unus Filius Dei, et idem ipse unus Filius hominis fieret, praecedentibus suae voluntatis meritis fecit. Unum enim illum esse oportebat; essent autem plures, si hoc fieri posset, non per Dei proprium donum, sed per hominis liberum arbitrium. Hoc ergo praecipue ad humilitatem nobis commendatur. [Col. 0269A] Et instructi in agnitione Dei. Instructi dico, per hoc tentando, in omnes divitias plenitudinis et intellectus, id est in omnes copias intellectus plenitudinis, ut perfecte de divinis et humanis intellectum habeant, ut de anima, et de supernis spiritibus. Aliter enim ad cognitionem Dei nemo ascendit. Ideo dicit, divitias, ut de omnibus intellectum plene habeant. Dico, instructi in agnitione Dei, non dico quantum ad opera, sed in agnitione mysterii Dei, ut sciatis, scilicet quod est secretum et a paucis cognitum, de essentia Dei. Dei, dico, Patris Christi Jesu, ut sciatis, scilicet quod alia persona est Pater a Filio, quamvis unum et idem sit in substantia cum illo. Ad quam cognitionem si tenditis, ad Christum tantum recurrite, quia ipse est in quo sunt omnes [Col. 0269B] thesauri, id est omnes copiae, Sapientiae de divinis, et scientiae, de humanis. Sed absconditi. Et ideo ne miremini si in Christo estis, et eas nondum invenistis, quia non omnibus patent, nisi his qui petunt et pulsant. Vel aliis non mutatis, ita potest legi illud: Consolentur corda sua, dico, instructi in charitate, et in omnibus divitiis, alia littera, pleni, intellectus. Ad quid? ad cognoscendum, Christi, quia est in Christo. ⁜ (12) Alia littera id est Verbum caro factum, per quod humiliatum superbi redimuntur: et cum lego, Verbum caro factum est (Joan. I) , in Verbo intelligo verum Dei Filium, in carne agnosco verum hominis Filium, et utrumque simul Deum et hominem unam personam ineffabilis gratiae largitate conjunctum: ⁜ (13) et ideo Verbum caro factum, [Col. 0269C] quod est Christus Jesus, habet thesauros sapientiae et scientiae. Unde subdit, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi.

Haec duo inter se ita distant ut sapientia de divinis, scientia de humanis accipiatur. Utrumque in Christo agnosco. Et sapientiam in eo quod Verbum est apud Deum, et scientiam in eo quod nobiscum homo est. Omnia enim quae pro nobis Verbum caro factum temporaliter fecit et pertulit, ad scientiam pertinent. Quod autem Verbum est sine tempore et loco, Patri coaeternum, et ubique totum, ad sapientiam refertur. Scientia ergo nostra Christus est; sapientia nostra, idem Christus est. Unde: Plenum gratiae et veritatis. (Ibid.) Aliter totum [Col. 0269D] secundum aliam litteram, quae est. Ut consolationem accipiant corda eorum, cum fuerint instructi in charitate in omnes divitias plenitudinis intellectus, ad agnitionem mysterii Dei in Christo Jesu. In quo, etc. Vult Apostolus animos eorum fovere in charitate, et ut prompti fierent per Epistolam agnitionem recipere sacramenti Dei, in Christo advertentes has esse sapientiae et scientiae divitias, si agnoscatur Christus, in deitatis suae plenitudine adorandus. Et est ordo: Ad hoc tendo, ut corda ipsorum consolationem accipiant: quod erit, cum fuerint instructi in charitate Dei et proximi; et cum fuerint instructi, ad cognitionem mysterii Dei [Col. 0270A] in Christo, id est in agnitionem Christi, in quo est omne mysterium. Omne enim mysterium sacramenti Dei in Christo est, ut qui eum cognoscit, omnium notitiam etiam habere videatur. Unde addit: Ipsi dico per hoc tendentes, in omnes divitias plenitudinis intellectus. Divitiae enim sapientiae et scientiae sunt, si Christus agnoscatur, quia omnium potentiarum virtus in eo est. Ex eo enim habent omnes, quare et caput omnium dicitur, ut per ipsum omnes subsistere videantur. Unde recte subditur, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Omnis enim ratio scientiae totius creaturae supernae vel terrenae in eo est qui est caput et auctor omnium coelestium et terrestrium, ut qui hunc novit, nihil ultra quaerat, nec sapientiam nec virtutem, [Col. 0270B] quia agnovit eum in quo perfecta virtus est, perfectaque sapientia. Quidquid alibi quaeritur, hic perfecte invenitur. Nam quid sapientius Salomone, quid prudentius Daniele, quibus ideo prae caeteris Deus sapientiam dedit, ut in Daniele et Salomone ostenderet infidelibus, se auctorem esse sapientiae totius? Quod infideles non putant, quia non legunt in evangeliis et prophetis astrologiam, geometriam, et alia hujusmodi. Quae ideo despecta sunt a nostris, quia nihil ad salutem pertinent, sed magis mittunt in errorem, et a Deo avocant, ut dum his student disputationum ratiocinationibus curam animae suae non agant. Qui vero Christum novit, thesaurum sapientiae et scientiae invenit, quia id novit quod utile est.

Hoc autem, etc. Commendata sui mysterii dignitate, [Col. 0270D] monet eos ne malorum colloquiis et astutia iniquitatis sensus eorum recederet a Christo; quasi dicat: Volo ut sitis instructi, hoc autem dico ut non solum tendatis ad ea quae nondum habetis, sed ut nemo, quantumcunque sapiens, vos decipiat, in sublimitate, ut videtur: quae subtilitas vel sublimitas non est, nisi sermonum, id est nisi in verbis. Quia sapientes mundi arte quadam, minutiis disputationum irretire gestiunt animas simplicium, ut traditione mundanarum rerum abstrahant eos a spe quae est in Christo. Nam etsi, quasi dicat: Ne decipiat, dico, et recte: video enim spiritu, quod apud vos geritur. Ambrosius] Et hoc est quod ait Nam [Col. 0271A] etsi, a vobis, corpore absens sum, sed tamen, vobiscum sum spiritu, sicut et spiritus Elisei fuit cum Gjezi in via euntis ad Naaman Syrum, ut acciperet sub nomine quae ipse non mandaverat. Quanto magis Apostolus ea quae dixit poterat videre in spiritu! Major enim gratia fuit in apostolis quam in prophetis. Ideo ait, spiritu vobiscum sum. Sanctis enim datum est in spiritu videre remota. Ergo sibi caveant illi quorum actus magistrum non latent. Vobiscum sum dico, gaudens et videns, id est quia video, ordinem vestrum, id est quoniam unusquisque vestrum secundum ordinem suum, vivit. Et videns firmamentum, id est stabilitatem ejus fidei vestrae quae in Christo est, non in lege. Per hoc promptiores eos facit circa Evangelium, quia gaudere [Col. 0271B] se dicit in dispositione conversationis illorum et fidei stabilitate, ut scientes unde placeatur Deo, in eo fierent firmiores. Et quandoquidem bene statis, sicut ergo fidei fundamento accepistis, bona enim fuit acceptio, accepistis, inquam, Jesum Christum Dominum nostrum, ita ambulate, id est proficite non extra eum, sed in ipso ambulate, dico, vos minores, radicati in activa vita, ut arborum ad fructificandum, et vos majores qui in contemplatione estis, super alios, aedificati et hoc in ipso, id est in templo Dei. Unde, scilicet aliis loquatur, et ambulate in actione gratiarum confirmati in fide, ambulate, dico, sicut et didicistis, id est sicut accepistis, non aliter, et didicistis, cognitione, et habetis materiam gratiarum.

[Col. 0271C] Vos dico, abundantes, donis in illo, qui solus dat incrementum. Et in hac ambulatione, videte ne quis vos decipiat per philosophiam [Ambrosius] terrenam, per quam solent seduci, qui cupiunt prudentes judicari in mundo. Et eamdem significationem subdens, per inanem fallaciam. Terrena enim philosophia argutiis et subtilitate minutiarum componitur, et decipit, dum verisimilibus causis et commentitiis rebus nil tam verum aestimant quam quod conspicitur, et intelligitur in elementis, quae terrena philosophia, secundum traditionem hominum, ⁜ (14) agentium secundum elementa mundi, et non secundum Christum, in aliqua parte, id est non est a Deo ordinata, sed ab omnibus tradita. Tradiderunt enim philosophi, quos homines [Col. 0271D] vocat, Deum non posse fieri creaturam, hominem non posse nasci de Virgine, vel mortuum revivere, considerantes elementa, id est has creaturas visibiles, in quibus ex commistione seminis animalia generantur, et quod moritur non iterum vivit. Ideo monet traditionem istam cavere velut inanem, et fallacem. Philosophiam dicit non a Deo ordinatam, sed ab imbecillitate ratiocinationis humanae quae potentiam Dei intra conscientiam suam coarctat, non aliter credens facere vel posse quam carnalis ratio suadet, quae omnino cavenda est, quia mundi cultrix est non Dei, et a Christo retrahit in quo perfectio divinitatis est, quia omnia habet quae [Col. 0272A] Pater. Vel dum ait, secundum elementa, illos tangit, qui quasi prudentius exponunt idola dicentes: Juno est aer, Neptunus est mare. Ideo cum diceret, secundum philosophiam, et inanem fallaciam, addit, secundum elementa mundi, quasi admonens non qualescunque adoratores simulacrorum, sed quasi doctiores interpretatores signorum, cavendos esse. Vel fallaciam appellat quod de lege dicunt pseudopraedicatores, et illa dicitur inanis, quia in hac falsitate nulla est utilitas; quod solet esse aliquando in falsis. Philosophiam dicit ea quibus hoc probare volunt, quod asserunt. Et est sensus: Videte ne quis vos decipiat, trahendo ad legis observantias, per prophetiam, id est per rationes conquisitas ad probandum vel improbandum: quod de [Col. 0272B] lege dicitur; et per inanem fallaciam, scilicet per illud quod probatur. Ne quis decipiat dico, agens secundum traditiones hominum, id est legalia; post exhibitam 192 enim veritatem, lex non est traditio Dei sed hominum, et agens secundum elementa mundi, id est secundum litteralem sensum, qui et de mundanis est, et non secundum Christum.

Quia in ipso, Christo, inhabitat plenitudo divinitatis omnis id est omnino inhabitandi, ut etiam personaliter sit ei unitus quod non est in aliqua creatura. ⁜ (15) Deus quidem ubique praesens est, et ubique totus praesens, nec tamen ubique habitans, sed in templo suo tantum et capitur habitans ab aliis amplius ab aliis minus, sed de solo capite nostro dicitur: quia in ipso inhabitat plenitudo divinitatis, et hoc, corporaliter, non hoc ideo dicit, quia corporeus sit [Col. 0272D] Deus, sed verbo translato usus est quia in templo manufacto olim non corporaliter, sed umbratiliter habitavit, id est praefigurantibus signis. Omnes autem illae observantiae umbrae fuerunt futurorum. ⁜ (16) Non ergo quia divinitas corpus sit, sed propter umbrarum comparationem legalium, dixit, corporaliter, id est completive, quia in illo implentur omnia, ut quodammodo sit corpus et impletio umbrarum legis, id est significationum illarum ipse sit veritas. Sicut ergo ipsae figurae translative non proprie dictae sunt umbrae; ita cum ait plenitudinem divinitatis in Christo habitare corporaliter, translato verbo usus est. Qui ergo dicit carnales observantias [Col. 0273A] necessarias, dicit Christum non esse corpus umbrarum, nec Deum ad omnia sufficientem. Vel certe ideo dicit, corporaliter, quia in Christi corpore quod sumpsit de Virgine tanquam in templo habitat Deus. ⁜ (17) Quid ergo interest inter caput et membra caetera, quae etiam templum ejus sunt, quia in capite nostro habitat omnis plenitudo divinitatis, ita quod omni gratia plenus est, sed non ita habitat in sanctis, sicut et in nostro corpore inest sensus singulis membris, sed non quantum in cacapite. Ibi enim auditus, visus est, et olfactus, et gustus, et tactus, in caeteris autem solus est tactus. Ita in Christo habitat omnis plenitudo divinitatis, quia ille est caput, in quo sunt sensus, in sanctis vero quasi solus tactus est, quibus datus Spiritus ad [Col. 0273B] mensuram. Praeterea est aliud quo intersit plane inter illud caput, et cujuslibet membri excellentiam, quia singulari quadam susceptione hominis factus est homo ille una persona cum Verbo. De nullo enim sanctorum dici potuit vel potest, vel poterit: Verbum caro factum est (Joan. I) . Nullus sanctorum qualibet praesentia gratiae Unigeniti nomen accepit (ibid.) . Ut quod est ipsum Verbum ante secula, hoc simul cum assumpto homine diceretur, et est summa omnis intelligentiae talis: In ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, id est veraciter et solide.

Et estis. Quasi dicat: In eo habitat divinitatis plenitudo. Et in illo qui ita plenus est, vos estis repleti, donis Spiritus sancti, quod non sunt elementa. [Col. 0273C] In credentibus enim Spiritus sanctus habitat, quod elementis concedi non potuit, quia indignum erat invisibilem et incorporeum habitare in substantia visibili et invisibili. Audiant ergo et veniant cultores elementorum et credant in Christum ut fiant majores eorum quos nunc colunt. Ideo ait, in illo repleti estis, qui creditis in Christo omnem plenitudinem habitare: quod negantes contra Christum sunt. Qui Christus est caput, non modo hominum, sed etiam principatus et potestatis angelicae. Et vos ergo replere potest, qui supernos cives replet. In quo. Monuit ne per prophetiam a Christo recedant, nunc monet ne a pseudoapostolis seducti caeremonias legis recipiant. Quasi dicat, Estis repleti in [Col. 0273D] illo, in quo, non solum donis repleti estis, sed etiam estis circumcisi, id est purificati ab errore et mundo. Circumcisi, dico, circumcisione non manufacta, id est opere humano: vos dico manentes, in exspoliatione corporis carnis id est exspoliati a corpore secundum quod erat carnis, id est carni subjectum, carnis serviens desideriis; sed modo secundumque spiritus, spiritale, spiritui serviendo, id est in spiritu estis servientes non in carne, a terrenis ad coelestia, ab humanis ad divina, ab errore ad divinitatem conversi. Vel ita: Estis circumcisi, circumcisione non manufacta, sicut fiebat legalis circumcisio scilicet non facta, in exspoliatione cutis, alia [Col. 0274A] littera, carnis, quia ibi, scilicet in carnali circumcisione nihil fit nisi quod cutis aufertur. In eodem sensu potest legi littera nostra sic, non manufacta; in exspoliatione corporis carnis, id est corporis quod est caro. ⁜ (18) Non igitur duas res intelligi voluit, quasi aliud sit caro, aliud corpus carnis; sed quia corpus multarum rerum nomen est, quarum nulla caro est, quia non omne corpus caro est. Non inquam tali circumcisione circumcisi estis, sed in circumcisione Jesu Christi, id est, circumcisione spiritali, ubi omnia vitia amputata sunt, quia solus Christus facit. Consepulti. Item; hoc in Christo consecuti estis, quia estis consepulti in baptismo, id est ad similitudinem sepulturae ejus, baptizati scilicet ut jam non videantur quod fuerunt, scilicet veteres [Col. 0274B] peccatores, sed novi justi; sicut Christus in sepulcro positus non videbatur. In quo Christo et resurrexistis, in novitate vitae ambulando. Et hoc non per aliud, sed per fidem operationis Dei, id est quam Deus operatur in eis. Vel, per fidem operationis Dei, id est per fidem Dei, de quo credunt quod exemplo Christi, suscitabit illos. Unde subdit, qui suscitavit illum, id est Christum, a mortuis. Hoc praemittit ad probandum quod resurgent illi etiam immortales. Unde subdit: Et, per hoc vos etiam Gentiles, jam certitudine spei, convivificavit, id est secundum corpus et animam vivificavit, cum illo, Christo, id est ad similitudinem ejus. Convivificavit dico, cum, id est quamvis prius, essetis mortui in delictis, non sentientes mala vestra. Delicta dicit, [Col. 0274C] quod reliquerunt legem naturae. Et mortui, in praeputio carnis vestrae, id est in originali peccato; quod significat praeputium. Vel, praeputium vocat delicta carnalia, et ponit praeputium pro eo quod significat, id est delicta carnalia a quibus exspoliandi sumus. [Augustinus] Mortuos vivificavit dico, condonans vobis, gratis omnia delicta, et originalia et superaddita; quod signum est quod et poenam tollet. Et non solum vobis gentibus donavit delicta, sed etiam nobis Judaeis praevaricationem, quae fuit ex lege, dimisit. Et hoc est, ipse dico, delens chirographum decreti, scilicet legis, id est memoriam transgressionis quae erat ex decreto, id est ex lege, quod, chirographum erat adversum nos, et conscientia [Col. 0274D] enim nostra, et diabolus ad accusandum nos erat memor transgressionis illius, et ita haec memoria erat adversum nos scilicet nocens nobis, et nos crucians. Sed et hoc in baptismo abluto et deleto, nec conscientia nostra timet, nec diabolus quod objiciat habet. Et non solum chirographum decreti erat adversum nos, sed etiam ipsum decretum id est vetus lex. Unde subdit, quod erat. Quasi dicat chirographum decreti, dico quod, etiam decretum, id est lex erat contrarium nobis, cum non adjuvaret, sed amplius reos faceret.

Et ipsum chirographum, vel decretum, tulit de medio omnium, id est de communi, ut nullus credentium vel chirographum timeret, vel ultra legem observaret. Tulit dico, affigens illud decretum cruci, ut jam cesset cum omnia sacrificia legis carnalia in oblatione veri Agni sunt adimpleta. Quis ergo illud restituit? quasi dicat: Nullus debet illud restituere, et sicut nos a lege et a legis praevaricatione liberavit, sic et patres antiquos ab inferno liberavit, ne quis putet eos per legem salvatos. Et [Col. 0275B] hoc est quod subdit, et ipse exspolians principatus, infernales. Et potestates, auferendo Abraham, Isaac et caeteros justos, traduxit, suos, id est longe ab hoc regno ad coelos duxit, ipse dico, prius confidenter, id est cum magna fiducia, cum spe victoriae, ut Deus homo sine peccato, triumphans, id est expugnans illos in cruce, scilicet infernales principes, quod non est in abscondito, sed palam. Si quis enim perfectionem Ecclesiae respicit, aperte videtur antiquus hostis victus. Triumphans, dico in semetipso oblato, non alio sacrificio. ⁜ (19) Morte sua quippe uno verissimo sacrificio pro nobis oblato, quidquid culparum, unde nos principatus et potestates ad luenda supplicia jure detinebant, exstinxit. [Col. 0275C] Unde ergo accepit diabolus exterius potestatem Dominicae carnis occidendae, inde interior qua nos tenebat potestas ejus occisa est. Vel ita, ab illoc loco, Delens, etc., quasi dicat: Vobis gentibus condonavit omnia delicta, ipse dico, delens, etiam chirographum decreti quod erat adversus nos. Decretum Dei fuit quod Adae praecepit, scilicet: De ligno scientiae boni et mali ne comedas (Gen. II) . Hujus decreti violati chirographum, id est memoriam, delevit Deus quando peccatum primi parentis per sanguinem abluit, et illa memoria erat contraria nobis, sed ipsam tulit de medio affigens cruci. Vel chirographum dicit peccatum Adae, quod quasi cautionem 193 contra nos tenebat diabolus. Decretum est sententia omnibus hominibus adversa, qua scilicet [Col. 0275D] dictum est: Morte moriemini (ibid.) . Sed illud chirographum Dominus tulit. Et hoc est, condonavit nobis omnia delicta. Ipse, dico, delens chirographum quod erat contrarium nobis id est peccatum Adae, cujus rei eramus. Chirographum dico, decreti quod erat contrarium nobis id est de quo data est sententia cunctis hominibus contraria. Et ipsum chirographum tulit de medio affigens illud cruci, non solum alia. Nisi hoc et alia tolleret, non liberaremur a morte, vel inferno. Dum innocens occiditur, peccatum crucifigitur, id est mortificatur. Crux enim non Salvatoris mors est, sed peccati. Innocens enim [Col. 0276A] dum occiditur, reos illos facit a quibus occiditur; sed peccatum humani generis occidit, per quod et principatus et potestates exspoliat. Unde subdit: Et exspolians principatus et potestates animabus quas tenebant captivas, quibus eos exspoliavit illarum abluendo peccata. Et exspolians, inquam, traduxit, principatus et potestates, id est ab Ecclesia exterminavit, ne fidelibus nocere possent, ut ante. Ipse dico post crucis triumphum, confidenter et palam, scilicet cum angelicis legionibus ad inferna descendens. Et triumphans, id est vincens, illos, scilicet principes inferni, in semetipso id est praesentia suae majestatis. ⁜ (20) Vel secundum litteram: Exuens se carne, principatus et potestates exemplavit fiducialiter triumphans eos in semetipso. [Col. 0276B] Nomine carnis hoc loco mortalitas intelligitur, juxta illud, caro et sanguis non possidebunt regnum Dei (I Cor. XV) . Per hanc mortalitatem nobis invidae potestates dominabant.

Hac igitur mortalitate Christus in resurrectione se exuens, diabolicas potestates quae per hanc mortalitatem dominabantur dicitur exemplasse, quia in seipso capite nostro praebuit exemplum, quod in toto corpore ejus, id est Ecclesia ex diaboli potestate liberanda, in ultima resurrectione complectitur. ⁜ (21) In ipso quoque vincuntur inimicae nobis invisibiles potestates, ubi vincuntur invisibiles cupiditates. Fuso enim sanguine sine culpa, omnium culparum chirographa deleta sunt, quibus debitores qui in [Col. 0276C] eum credunt a diabolo antea tenebantur. ⁜ (22) Unde: Qui pro multis effundetur. Et quia haec omnia in Christo nobis donata sunt, ergo deinceps nemo vos judicet, id est damnabiles faciat in cibo aut in potu, sumpto vel non sumpto ritu Judaeorum, aut in parte diei festi, non celebrata cum lex praecipiat celebrari, id est nemo vos damnet, de hoc quod nullam partem diei festi observetis, verbi gratia, scilicet aut neomeniae aut sabbatorum, quae omnia sunt, umbra futurorum, id est aliqua signa a re pendentia, quae in figura futurorum tunc fiebant, et erat peccatum non observare quae praecipiebantur, et unum solum non observatum tunc damnabat. ⁜ (23) Nunc autem non est peccatum, quia tunc erant praecepta, nunc testimonia. Illud enim erat tempus significandi; [Col. 0276D] hoc, manifestandi. Ergo ipsa Scriptura quae tunc fuit exactrix operum significantium, nunc testis est rerum significatarum: et quae tunc observabatur ad praenuntiationem, nunc recitatur ad confirmationem. Ergo non manducare azymum per statutos VII dies, tempore illo peccatum fuit; tempore autem isto, non est peccatum; sic et de caeteris. Tunc enim fuerunt ista praecepta, nunc autem, testimonia et confirmatio veritatis. Haec omnia fuerunt umbra. Corpus autem, id est veritas hujus umbrae, est Christi, id est ad Christum pertinet, quia per cum impleta. Vel ista omnia sunt corpus Christi, id est significant corpus [Col. 0277A] Christi, vel quod sumpsit de Virgine, vel quod est Ecclesia. Et quia sunt umbra,

Nemo vos seducat volens, id est amans suadere vobis ea quae non vidit, id est quae non intellexit, scilicet legis caeremonias, quarum rationem ignorat. Seducat, dico, in humilitate et religione angelorum, quia videntur quasi nuntii Dei per speciem et humilitatem religionis. Et haec sunt quibus possunt homines facile seduci. Et ille qui hoc facit, est ambulans frustra, quia quidquid agit perdit, quia sine Christo rectore est. Ipse dico, inflatus, id est superbus sensu non rationis, sed carnis suae, id est sensualitatis, quia non intelligit aliud quod sensualitas capit. Unde erubescendum esset, non tumendum. Et est, non tenens Christum veritate et gratia plenum [Col. 0277C] omnium Scripturarum, caput, contra quod dicunt qui legem praedicant. Ex quo, capite, id est de cujus plenitudine accipiendo, totum corpus, id est Ecclesia, per nexus charitatis, et per conjunctiones fidei, spei et operum, in quibus fideles conjuncti sunt, et similes, subministratum est, et constructum. Distingue, et redde singula singulis. Constructum in unum per conjunctiones, scilicet quia idem credunt, et eadem operantur, et subministratum, in subserviendo, per nexus, id est per charitatem sine qua membra non cohaerent, nec invicem serviunt nec vivunt. Et sicut crescit virtutibus et membris. Et hoc, in augmentum Dei, id est quantum Deus providit. [Ambrosius] Vel, in augmentum Dei dicit, quia quasi augetur Deus, hominibus ab errore redeuntibus, sicut [Col. 0277D] minuebatur deserentibus. Qui enim per errorem deseruerant Deum, minuebant copias divitiarum ejus negando se esse ejus. Cum vero redeunt, incrementum faciunt Deo, quia ex perditis acquiruntur. Si ergo, vel autem. Hactenus monuit stantes ne seducerentur a pseudo; nunc aggreditur illos qui aliqua de lege servabant, sub increpationis forma dehortans eos a lege, quasi dicat: Vos stantes videte ne seducamini, sed vos alii qui legalia recepistis, dicite, quare legem servatis? Et hoc est quod ait: Si ante mortui estis, non misera a Christo, sed felici morte ab elementis mundi, id est separati a lege, quae est institutio puerorum qui mundana petunt, mortui dico, per hoc quod estis cum Christo, quid adhuc, scilicet veritate nota et recepta, tanquam viventes in [Col. 0278A] mundo, id est ut Judaei qui mundo vivunt, et non Deo, decernitis, servanda legalia. Decernitis dico, dicentes alii aliis, ista ne tetigeritis, etc. Vel ita, si ergo. Elementa dicit creaturas hujus mundi, quasi dicat: Quia Christus omnia delicta delevit, ergo per hoc quod vos estis cum Christo, id est quia fidem Christi accepistis, mortui estis, id est ex toto separati a peccato, et ab elementis mundi, id est ab omni superstitione et abstinentia creaturarum mundi.

Vel ita potest accipi, cum Christo, id est sicut Christus; ut sit sensus: Si, inquit, mortui estis a peccato, et ab elementis cum Christo, id est sicut Christus, quid adhuc tanquam viventes mundo decernitis, a quibusdam superstitiose abstinendum! quia si prius dum eratis ignari hoc faciebatis, cur [Col. 0278B] veritate propalata idem facitis? [Ambrosius.] Decernitis dico, dicentes, ista ne tetigeritis, ut cadaver, vel locum in quo sederit mulier menstruata; neque gustaveritis, ut porcum, vel pisces non habentes squamas; neque contrectaveritis, quodam studio, et delectatione, quasi dicat non debetis hoc decernere. Quae omnia sunt ducentia in interitum, id est ducunt in mortem; in ipso usu, id est si quis utatur eis judaice, ut ab his abstineat, illis utatur, credens inde justificari. Ista dico jam existentia, secundum praecepta et doctrinas hominum, non Dei. Postquam enim Veritas venit, jam non praecipit Deus haec servari, sed Pharisaei et auctoritate haec praecipiunt, et rationibus docent. Non ergo ideo dicuntur esse in [Col. 0278C] interitum, quod verum sit ea esse mala, secundum quod a Deo praecepta sunt; sed ideo usus illorum et cultura interimit, quia sunt praecepta et doctrinae hominum, non Dei exhibita veritate. Quae sunt quid habentia rationem, id est speciem sapientiae, quia praetendunt superstitionem et humilitatem. Unde subdit, in superstitione. Quasi dicat Per hoc habent speciem sapientiae, quia sunt in superstitione, id est in religione quae supramodum est, et quia sunt in humilitate, quia humiles se ostendunt qui illa observant. Et quia sunt non ad parcendum corpori, quia dicunt se non parcere corpori, et sunt non in honore aliquo, quia dicunt se non curare de honore humano. Et quia non sunt ad saluritatem carnis, quia multa sibi subtrahunt, alios gulosos dicunt. [Hieron.] [Col. 0278D] Vel ita, quae sunt quidem habentia sapientiae rationem. Haec legalia habent rationem sapientiae, non in veritate, sed in superstitione, id est in falsitate quae est superabundans ubi nulla utilitas est, scilicet per mundanam sapientiam. Et sunt in humilitate, non illa quae virtus est, sed sicut ex Graeco intelligitur, quia mens sentit humilia, id est vilia et terrena, id est in dilectione animae sunt. Et sunt non ad parcendum corpori, quia et in illis observationibus multus labor est, qui est inanis. Et non sunt in aliquo honore, Dei scilicet cujus consilium irritum dicitur, nec sanctorum, quorum fides destruitur. Et non sunt ad saturitatem carnis, quia multa eis subtrahuntur. Vel ita; quae sunt quidem habentia rationem sapientiae, id est putant se habere rationem sapientiae [Col. 0279A] qui illa tradunt. Ideo quia illa traditione sunt; in superstitione, id est in simulata religione, quia traditioni humanae nomen religionis applicant, ut religio appelletur, 194 cum sit sacrilegium, quia quod contra auctorem est, sacrilega mente inventum est. Simulata ergo ibi est religio ut videantur vera quae falsa sunt. Et illa traditio vel religio est in humilitate, quia mentes in terra humiliat, ne erigantur ad superna. Et est non ad parcendum corpori, id est obest corpori, cujus caput est Christus, id est Ecclesiae. Et non est in honore aliquo illis quia truncati sunt a capite Christo, toto se dantes mundo, et explentes sensum carnis. Unde subdit: et est ad saturitatem carnis. Sagina enim carnalis sensus est, traditio humana, quae hoc dicit sufficere quod carnis tradit [Col. 0279B] prudentia.

Igitur, etc., quasi dicat: Quia mortui estis ab elementis, et quia haec non valent igitur si, jam consurrexistis, [Col. 0279C] id est animo et corpore resurrexistis: animo, in re; corpore, in spe, et hoc, cum Christo, id est a simili Christi. Quaerite, et cogitate, non carnalia; quae signantur per carnales observantias, sed quae sursum sunt, non loco sed merito excellentiae suae ⁜ (24) , ne in hujus mundi parte figamus animum, quo universo nos exuere debemus, ideo dicit, quaerite quae sursum sunt, scilicet spiritualia quae sunt, vel gloria aeterna, vel quae ad eam ducunt, quae sursum sunt dico, ubi Christus est sedens in dextera Dei, id est regnans in aequalitate Patris, et ita, in summa est excellentia, et pro hoc certum est, quod per eum ad excelsa pervenire potestis. Quaerite dico, quae sursum sunt; inventa autem jucunda habete. [Col. 0279D] Et hoc est quod subdit: Sapite intelligentia et charitate quae sursum sunt; non quae super terram sunt, id est non quae fundantur in terra, quia ab his mortui estis. Unde subdit: Mortui enim quasi dicat: Ideo quae sursum sunt quaerite non quae supra terram, quia Mortui estis, mundanis et caducis. Et vita vestra modo abscondita est omnibus hic peregrinantibus, sed maxime carnalibus, atque terrenis, et ideo quaerenda est. [Ambrosius] Abscondita est dico, cum Christo, qui est vita vestra, quae vita est, in Deo, Patre, cum quo Christus idem est. Cum autem Christus, qui est vita nostra apparuerit, id est revelabitur vobis, ut eumdem cum [Col. 0280A] Patre Deum videatis, tunc et vos, vobis et aliis apparebitis stantes cum ipso in gloria. Attende in his verbis Apostoli explicari illa duo quae in Evangelio Dominus ait, Tempus amatorum mundi, dicens, semper esse paratum, tempus vero suum et suorum nondum esse paratum. ⁜ (25) Tempus autem gloriae nostrae nondum venit, quia nondum venit aestas, id est Christi adventus, ubi discernantur arbores fructuosae a sterilibus; sed gloria amatorum mundi semper est parata. Ideo Apostolus ait vita vestra abscondita est, hoc est, tempus vestrum nondum advenit, sed tempus terrena amantium semper est paratum. Et addit, cum autem Christus apparuerit. Ac si diceret: Hoc est tempus vestrum. Cum ergo nobis insultant amatores saeculi, dicamus, quod [Col. 0280B] Christus dixit, quia propter nos et ipse dignatus est hoc dicere: Tempus vestrum semper est paratum, tempus meum nondum advenit (Joan. VII) . Mortificate. Post rationes de plenitudine Christi ostensas, generalis exhortatio ad omnes de moribus subditur, ubi monet ne ad priorem consuetudinem redeant. Quasi dicat: Apparebitis cum Christo in gloria. Ut hoc sit: Ergo mortificate membra vestra, id est partes veteris hominis, scilicet peccata. Omnia peccata simul sunt quasi unum corpus; singula, sunt membra. [Ambrosius] Vel membra, id est membrorum concupiscentias, quae sunt super terram, id est terrenis et carnalibus dominantur, scilicet, fornicationem, etc. Describit delicta, quae membra appellat, ut post acceptam veritatis [Col. 0280C] rationem bonae vitae operam darent. Multum enim obest scire rationem veri, et non eam factis exsequi. Qui enim scit voluntatem domini sui, et non facit, vapulabit multis. Fornicatio est omnis concubitus praeter legitimum connubium; immunditiam, quae est contra naturam; libidinem, scilicet ardorem, per quaslibet turpitudines discurrentem; concupiscentiam malam de aliena uxore, vel de alia re; et avaritiam, quae si non corpus, tamen animam contaminat, quae est idolorum servitus, id est tam fugienda sicut idololatria, cui simile et par vitium est, quia rebus etiam pro Deo servit. Sub uno autem nomine duo pessima et impia vitia prohibet, idololatriam et avaritiam. Et recte idololatriae [Col. 0280D] comparat avaritiam, quae non est dispar malitia, quia radix est omnium malorum, et pene uno explentur opere; quia sicut idololatria uni Deo nititur auferre gloriam, nec solus nomen deitatis habeat, ita avarus in Dei res se extendit, ut solus usurpet quae Deus omnibus fecit. Utraque igitur Deo inimica sunt, quia negant Deo quae ejus sunt.

Propter quae, scilicet praedicta mala, venit ira Dei in filios diffidentiae, id est incredulitatis. Quid ergo erit de eis quos ignorantia non excusat? quasi dicat: Gravius punientur; in quibus, vitiis, et vos aliquando, ut alii ambulastis, et ideo turpius est, si modo reditis ad eadem. [Ambrosius] Ambulastis dico, cum viveretis, id est cum vitam esse putaretis, in illis. [Col. 0281C] Haec memorat ut se evasisse gaudeant, et de caetero sibi caveant. Unde subdit: Nunc autem, quasi dicat: Olim ambulastis in illis, nunc autem, cum Christum recepistis et vos, ut omnes alii fideles, deponite, non solum supradicta grandia vitia, sed etiam omnia alia, scilicet iram, quae est subitus animi motus. Post majora, prohibet minora, ne videantur haec non esse periculosa; addit, indignationem, de alio sublimato; malitiam, effectum irae, scilicet indignationis. Malitia autem est qua quis molitur damnum alicui, blasphemiam, in fratrem vel Deum; turpem sermonem vel turpiloquium, deponite de ore vestro, etsi in corde sit conceptus. Quid per singula? Nolite mentiri invicem, scilicet alii aliis. Sunt qui non habent consuetudinem ebrietatis, qui [Col. 0281D] tamen aliquando inebriantur; sicut sunt qui non habent consuetudinem mentiendi, et tamen aliquando mentiuntur, sic et in aliis fit. Prohibet ergo aliquando mentiri, et praecipue mentiri assidue. ⁜ (26) Dico, nolite mentiri: vos dico, exspoliantes vos veterem hominem, id est habitum peccatorum, cum actibus suis, ut nec actus peccati interdum adsit. Homo enim vetus nihil est aliud quam vita vetus, quae est in peccato, in quo secundum Adam vivitur. Et induentes habitu virtutum, qui non caret actibus, novum hominem, id est rationalem mentem. Qui novus homo renovatur in agnitione Dei, magis et magis crescit et acquirit cognitionem Dei et illa renovatio [Col. 0282A] fit secundum imaginem, id est in imagine illius, id est in ratione quae est imago Dei, qui creavit eum, scilicet novum hominem in agnitionem sui. ⁜ (27) Satis ostendit ubi homo sit creatus ad imaginem Dei, quia non corporeis lineamentis, sed forma quadam intelligibilis mentis. Sicut enim post lapsum peccati homo in agnitionem Dei renovatur secundum imaginem ejus qui creavit eum; ita in ipsa agnitione creatus est, antequam delicto veterasceret. Unde rursus in eadem agnitione renovatur. Unde supra renovamini spiritu mentis vestrae. Si ergo spiritu mentis renovamur, et ipse est novus homo qui renovatur in agnitione Dei, nulli dubium est, non secundum corpus, nec secundum quamlibet partem animi, sed secundum rationalem mentem, [Col. 0282B] ubi est agnitio Dei, hominem esse imaginem Dei, vel factum ad imaginem Dei. Ista autem renovatio reformatioque mentis dicitur fieri, vel secundum Deum, vel secundum imaginem Dei; sed ideo dicitur secundum Deum, sicut in Epistola 195 ad Ephesios legitur, ne secundum aliam creaturam putetur fieri, secundum imaginem Dei, ideo, ut in ea re intelligatur fieri.

Haec renovatio ubi est imago Dei, id est in mente non quod sit alia imago secundum quam sit, alia quae renovatur, sed ipsa, sicut dicimus aliquem fidelem qui de corpore abscedit, mortuum esse secundum corpus non secundum spiritum, quia corpore vel in corpore mortuus est, non anima vel in [Col. 0282C] anima. Sic aliquis dicitur pulcher vel fortis secundum corpus, non secundum animam. Et nota quod alia est imago ista quae renovatur in agnitionem Dei, alia est imago illa, ad quam factus est primus homo non mulier. Unde supra ad Corinthios: Vir est imago Dei et gloria, mulier autem gloria viri (I Cor. XI) . Illa imago, scilicet est, ut quomodo ex uno Deo omnia, ita ex uno homine omnes homines essent. Haec autem imago quam de agnitione Dei dicit creari, et in femina est sicut in viro. Vel ita, secundum imaginem. Quasi dicat: Dico ut exspolietis veterem hominem, et induatis novum, et hoc quod dico, est secundum imaginem ejus, qui creavit eum, scilicet novum hominem, id est secundum rationem, quae est imago Dei. Quasi dicat: Aliud [Col. 0282D] non moneo vos nisi quod ratio vestra suadet. Haec est imago ad quam Deus creavit hominem, scilicet ut rationalis esset, et coelestia semper diligeret. Ubi, scilicet in quo novo homine. [Augustinus] Non est mas et femina, id est discretio masculi et feminae. Secundum corpus enim sunt masculi et feminae, sed secundum spiritum mentis, non in quo renovamur, secundum imaginem Creatoris, et in eo non est gentilis, et Judaeus, id est exceptio vel acceptio gentilis vel Judaei. Nullus enim ut indignus excipitur, nec aliquibus officit vel proficit apud Deum, quod de his vel illis nati sunt. Neque ibi est, circumcisio et praeputium, id est non aliqui ibi sunt digniores [Col. 0283A] eo quod ipsi haec habeant, vel eo minus digni quia non habent. Et ibi non est barbarus et Scytha, servus, et liber, id est non propter ista aliquis ibi dignior est, vel minus dignus. Et est sensus: in novo homine nulla exterior diversitas alicui praejudicat, scilicet nec sexuum, nec nationum, nec observationum, nec linguarum, nec conditionum; sed Christus est omnia, id est omnes partes novi hominis, sunt opera Christi, et, ipse Christus est in omnibus fidelibus, qui per eum novi sunt. Induite ergo. Quasi dicat: Et quia Christus est omnia et in omnibus, vos ergo, o Colossenses qui estis sicut, id est vere, electi Dei, scilicet quos Deus ab aeterno elegit, et sancti sacramentorum participatione, et dilecti a Deo, id est quia jam sancti estis, [Col. 0283B] et quia dilexit Deus vos, induite viscera misericordiae, id est affectum pietatis, erga omnes. Deinde subditur exsecutio misericordiae cum additur, benignitatem animi ad benefaciendum parati, et humilitatem, ut sitis humiles corde et habitu, et modestiam, ut in omnibus modum servetis, et patientiam in adversis tolerandis, supportantes invicem, ut alter alterius onera portet, et donantes vobismetipsis, si quis adversus aliquem habet querelam, id est si alter alterum offendit, non solum non judicet, sed et donet. Sicut et Dominus donavit vobis, ita integre et pure et vos condonate aliis ⁜ (28) . In cujus rei sacramento lavit Christus pedes discipulorum, et dixit: Exemplum dedi vobis ut et vos similiter faciatis (Joan. XIII) . Invicem itaque nobis delicta donemus, [Col. 0283C] et pro nostris delictis invicem oremus, atque ita quodammodo invicem pedes nostros lavemus. [Ambrosius] Et nota quia ut lucrum possint habere ad haec eos facienda monet, quia meritum collocant apud Deum. Ab illicitis abstinere facit timor; veretur enim ne mala faciens poenis subdatur. Haec quae nunc facienda monet ad profectum meritorum pertinent: ex voluntate enim fiunt non ex necessitate. Qui ergo ab illicitis abstinet, laudem habet: qui vero a licitis se temperat, laudem habet et praemium.

Super omnia autem. Quasi dicat: Haec omnia servate. Super omnia autem haec charitatem habete, id est studiosius omnibus aliis petite charitatem. [Col. 0283D] Magis enim est studendum ei virtuti, quae major omnibus est. Vel, habete charitatem, quae est super omnia haec. Ipsa est enim eminentior via quae supereminet scientiae et omnibus praeceptis ⁜ (29) . Haec est vestis Domini inconsutilis desuper contexta. Inconsutilis, ne aliquando dissuatur quae ad unum pervenit, quia charitas, in unum omnes colligit. Habete charitatem dico, quod donum, scilicet charitas, est vinculum perfectionis. Caetera enim perfectum faciunt, charitas etiam omnia ligat, ne abeant. Et pax Christi, id est quam Christus habuit in se, et haberi praecepit, vel quam inter Deum et hominem fecit, exsultet in cordibus vestris, id est sit in cordibus vestris [Col. 0284A] causa exsultationis, quod utique erit, si habeatur charitas, quae veram habet pacem, quam puro corde custodit. [Ambrosius] Pax enim dici potest, etsi non habet charitatem. Charitas vero semper secum habet pacem, quam facit; in qua pace vocati estis, per eam positi in uno corpore Ecclesiae. Pax enim necessaria est ad unitatem corporis quam facit charitas. Et de his omnibus grati estote Deo docentes, et vos et alios quem ignoratis per vos. Et commonentes vosmetipsos de scitis, ut doctrina fiat illis qui nesciunt, et commonitio illis qui sciunt, sed pigri sunt. Docentes, dico, et commonentes de his quae continentur in psalmis qui de moribus agunt, et in hymnis, qui de laudibus Dei agunt, et canticis spiritualibus, qui sunt de aeterno bono, et [Col. 0284B] his docti et commoniti, estote cantantes Domino, id est ad honorem Domini. Et hoc non solum labiis, sed in cordibus vestris, id est cum intellectu, vel attente. Et hoc, in gratia, id est in consideratione beneficiorum Dei. Per quid autem haec possint, in serie praemisit, dicens: Verbum, etc. Quasi dicat: Ut prudenter doceatis, et commoneatis, verbum Christi habitet in vobis abundanter, scilicet in omni sapientia, scilicet ut omnium Scripturarum intellectum habeatis. Omne, etc. Quia praecepit supra Deum laudari in corde, et verbis nunc et factis nomen Dei laudari et exaltari hortatur, ut sic verba nostra et opera careant reprehensione, ut magnificetur Dominus, cujus magisterio invituperabiles sunt discipuli. Quasi dicat: Docete et commonete. [Col. 0284C] Et praeterea, omne quodcunque facitis in verbo aut in opere facite, in nomine Domini nostri Jesu Christi, id est ad gloriam Christi, non vestram: et non solum quae facitis verbo vel opere, sed etiam omnia sint ad gloriam Christi, id est etiam cogitationes, et si alia aliqua sint. Vel ita, quodcunque facitis in verbo aut in opere, facite. Omne, id est perfectum, Deo, attribuendo, et hoc est quod aperit subdens, facientes, omnia in nomine Domini Jesu Christi, id est ad gloriam Christi, vos dico tunc vere agentes gratias, non legi, sed Deo et Patri per ipsum. Christum, per quem dedit Deus omnia. Tunc enim agimus gratias Deo per Christum, si modum praeceptorum ejus custodiamus.

Mulieres. De moribus omnes monuit hucusque communiter, nunc transit ad singularia praecepta monens diversos separatim, ut invicem sibi serviant, non solum obediendo ut mulieres viris, et filii parentibus, et servi dominis, sed etiam consulendo ut viri mulieribus, patres filiis, Domini servis ⁜ (30) . Haec est pax domestica, et cohabitantium ordinata a Deo concordia, et clara justitia, ut scilicet qui excellunt ratione, excellant dominatione ⁜ (31) . Hanc concordiam docet dicens: Mulieres subditae estote viris, sicut oportet, id est tam perfecte sicut Deus mandavit, et hoc in Domino, non contra Dominum. [Ambrosius] Et vos viri, diligite [Col. 0285B] uxores vestras, et nolite esse amari, id est acerbi, ad illas. Per hoc rigorem dominii emollit, ut potestate qua praevalet quis in dominatu uxoris, non nimis severe utatur. Et vos filii, obedite parentibus per omnia; hoc enim placitum est, id est placet Deo si per omnia obeditis, ita tamen, si in Domino obeditis. Et vos, patres nolite provocare filios vestros ad indignationem contra vos. Vel, ad iracundiam, alia littera: ut non pusillo animo vel pusillanimes fiant, scilicet non potentes diutius pati. Modestos praecipit patres filiis, ne coarctati ab illis delinquant in illos, et Deum offendant ⁜ (32) . Ira enim inconsiderata res est, ita ut aliquando nec sibi parcat qui irascitur. Et vos, servi, obedite per omnia, sed non contra Dominum, dominis, non dico spiritualibus [Col. 0285C] tantum, sed etiam carnalibus, qui secundum carnem dominantur. Vos dico, non ad oculum servientes, quasi hominibus, non Deo placentes, id est placere nolentes; sed servite, in simplicitate cordis, id est pura intentione, ut quales estis in corde, tales extra sitis. Vos dico, timentes Deum, quem non potestis fallere. Et quodcunque facitis, operamini, non quasi timentes poenam ex Deo, sed ex animo, id est ex voluntate, sicut Domino, serviretis et non hominibus. Eam enim Deus innocentiam probat, qua homo non metu poenae fit innocens, sed amore justitiae. Nam qui tantum timore non peccat, quamvis non noceat aliis, sibi tamen plurimum nocet; simulata innocentia, non est innocentia; simulata aequitas non est aequitas: sed duplicatum peccatum, in quo est et [Col. 0285D] iniquitas et simulatio. Operamini, dico, scientes quod pro hac humiliatione recipietis a Domino retributionem haereditatis aeternae, et propter alios dominos 196 Domino dominantium, scilicet Christo servite, in his quae jubet. Qui enim. Quasi dicat: Ita est serviendum ut dixi, non pro crudelitate dominorum dimittendum, quia qui facit injuriam, sive dominus sit, sive servus, recipiet id quod inique gessit. Et hoc ideo, quia non est personarum acceptio apud Deum, nulli parcetur pro majoritate sua.

Domini, quod justum, etc. Quasi dicat: Et vos domini, praestate servis quod justum est, pro servitio, et aequum per naturam, ut scilicet homines reputetis, scientes quoniam et vos Dominum habetis in coelo, quasi non impotentem, et ideo talia exigite qualia vultis a vobis exigi, ita faciunt viri justi ⁜ (33) . Boni enim ex fide viventes, etiam adhuc ab illa civitate peregrinantes, qui imperant, serviunt [Col. 0286D] eis, quibus videntur imperare, quia non cupiditate imperant dominandi, sed officio consulendi, et beneficia providendi. Orationi. Quasi dicat: Singulatim diversos monui, communiter autem omnes vos moneo, instate orationi vigilantes in ea. Quasi dicat: Etiam nocte instate, vel vigilantes, id est non pigri, in ea oratione facta de futuris. Vos dico manentes in actione gratiarum de praeteritis; instate, dico, orantes simul et pro nobis, ut Deus aperiat nobis ostium sermonis, id est os meum faciat apertum quod ad hoc datum est ut inde prodeat verbum. Os autem apertum est, quoniam multa et magna [Col. 0287A] dicit. Et ad quid velit sibi aperiri os, ostendit dicens: scilicet ad loquendum mysterium Christi, id est ad exponendum illud, quod est secretum de Christo, id est nativitatem, passionem, etc. Propter quod opus, scilicet quia Christi secreta expono, vinctus sum. Dico aperiat mihi os ad loquendum mysterium, et ita loquendum ut manifestem, aperte illud quod absconditum est infidelibus ita, constanter et discrete, ut oportet me, qui Apostolus sum, loqui. Vos etiam ipsi, in sapientia Dei, quam habetis, ambulate, id est proficite usque ad eos illuminandos, qui sunt foris, id est extra Ecclesiam. Caute conversandum est inter perfidos ne scandalizentur, ne fiat eis occasio blasphemandi, et ne incitentur ad persequendum. Sapienter ambulate dico, non [Col. 0287B] impedientes, sed redimentes tempus, id est aliquibus modis praeparantes opportunitatem praedicandi eis: et habito tempore, sermo vester semper sit in gratia, id est talis ut gratus sit auditoribus. Vel, in gratia, praedicanda, non in lege, et sit conditus sale sapientiae, ita, ut sciatis quomodo oporteat vos respondere unicuique, quia aliter idiotae, alitor litterato, et aliis personis aliter et aliter respondendum est. Omnia autem quae circa me sunt, id est tribulationes quae undique sunt, vel quae non pertingunt usque ad animam, nota faciet, et ideo non fuerit opus scribi, Tychicus (per hunc creditur misisse Epistolam) charissimus frater, in fide, et fidelis minister, in praedicatione, et conservus in adversis, et hoc, in Domino, id est propter Dominum. Quem ego misi [Col. 0287C] ad vos ad hoc ipsum, id est ad simile aliquid, scilicet ut cognoscat quae circa vos sunt. [Ambrosius] Cavete ergo vobis, magis sibi cavere debet quum se videt cognosci. Misi dico, cum Onesimo charissimo nostro et fideli fratre qui est ex vobis, qui scilicet, et Tychicus, omnia nota facient vobis quae hic aguntur. Salutat vos Aristarchus concaptivus meus, id est particeps, et socius laborum meorum; et Marcus consobrinus Barnabae, de quo, Marco vel Barnaba, accepistis mandata, ista, scilicet quod discessisset a me, et ideo non reciperetis illum; sed si modo venerit ad vos, excipite illum. Vel, accepistis mandata, scilicet quod rediit ad me et ideo, si venerit ad vos excipite illum. Et Jesus salutat vos, qui dicitur Justus; qui, scilicet isti praedicti, sunt ex circumcisione, [Col. 0287D] et idem tamen mecum asserunt de gratia. [Col. 0288A] Hi soli de Judaeis, sunt modo adjutores mei in regno Dei praedicando, qui mihi, posito in tribulatione, sunt solatio, vicem meam supplendo. Salutat vos Epaphras qui ex vobis est servus Christi Jesu, non legis, semper sollicitus pro vobis in orationibus, in quibus pro vobis orat, ut stetis, id est perseveretis, perfecti et pleni in omni voluntate Dei, scilicet velitis omnia quae Deus vult, et nihil adjungatis praeter ea quae Deus vult. Et vere sollicitus est pro vobis. Testimonium enim illi perhibeo, quod habet multum laborem pro vobis, non solum orando, sed etiam aliis modis. Estote ergo et vos pro nobis solliciti, et non solum pro nobis, sed etiam pro his qui sunt Laodiciae, et qui sunt Hierapoli. Salutat vos Lucas, evangelista, medicus charissimus, et Demas. Salutate [Col. 0288B] fratres qui sunt Laodiciae, et specialiter nympham, quae praedicatores recipit et sustentat, et quae in domo ejus est Ecclesiam, id est familiam. Et cum fuerit lecta apud vos haec Epistola, facite ut et in Laodicensium Ecclesia legatur, et vobis legatur ea, vel vos legatis eam quae Laodicensium est, id est quam ego illis misi, vel quam ipsi mihi miserunt, ut videatis hic esse responsum quaestionibus illis. Ex hoc loco intelligimus quod generales sunt instructiones Apostoli, et ad hominum profectum scriptae sunt Epistolae. Et, ipsi vos qui spiritu errastis olim, dicite Archippo: Vide ministerium, id est esto sollicitus circa ministerium, quod accepisti in Domino, id est in his rebus quae sunt Domini, [Col. 0288C] ut illud impleas, ut sicut per inobedientiam istorum cessavit, ita per correctionem accingatur. Et nota quod praepositum eorum per eos ipsos commonet, ut qui regendam Ecclesiam eorum accepit sit sollicitus de eis, et quia plebis causa scribitur Epistola, ideo non ad rectorem destinatur, sed ad Ecclesiam. Salutatio. Quasi dicat: Ut sciatis a me missam Epistolam, salutatio mea manu Pauli scripta est. Et antequam salutationem ponat, praemittit exhortationem dicens: Memores estote vinculorum meorum, id est in mente habete qua causa patiar, scilicet quia solam fidem praedico. Hoc dicit ut tales se praebeant, pro quibus non aegre ferat se pati injurias, ut simpliciter patiantur, vel ut pro eo orent ut necessaria ministrent. Quae autem sit salutatio, ostendit addens: Gratia Domini Jesu [Col. 0288D] sit vobiscum. Amen.